"Başqasına aid bir malı, qorunduğu yerdən, sahibinin xəbəri olmadan gizlicə almaq." mənasına gələn oğurluq, mala və mülkiyyət hüququna qarşı işlənən təməl cinayətlərdən biridir. Alın tərindən və məşru (halal) qazancdan formalaşan sərvətin qorunması İslâm'ın təməl prinsipləri arasındadır. İslâm əməyi və mülkiyyəti müqəddəs saymış, mülkiyyətə haqsız olaraq əl uzatmağı cəzalandırmışdır. Beləliklə bütün ilâhî dinlərdə və hüquqi sistemlərdə olduğu kimi, İslâm'da da oğurluq həm hüquq nizamı baxımından cinayət, həm də dini baxımdan və əxlaqi cəhətdən böyük günah və ayıb sayılmışdır.

    Oğurluq, başqasının tər tökmək surətiylə qazandığı malını oğurlayıb, qəlbini yaralayan böyük bir xəyanət, vicdana sığmayan bir cinayətdir. Bu cinayət, hər əsrdə və hər yerdə mövcud olmuş və olmaqdadır. Bunun üçün; uca İslam dini, verilən cəza, edilən işə uyğun olsun deyə bu insafsızlığı edən kimsə üçün ağır bir sanksiya gətirib əlinin kəsilməsini əmr etmişdir. Bu əmr, tətbiq olunsaydı oğurluq hadisələri ən az səviyyəyə düşərdi.

   Oğurluq; kitab, sünnə və icma dəlilləriylə qadağan edilmişdir. Qur'ân'da belə buyurulur:

"Oğurluq edən kişi və qadının əllərini kəsin." (Maidə, 5/38).

   Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur:

"Sizdən əvvəlkilər bu səbəblə həlak oldular; onlar, möhtərəm bir kimsə oğurluq etdiyi zaman, oğrunu sərbəst buraxarlar. Zəif bir kimsə oğurluq edəndə da, ona cəza tətbiq edərdilər." (Əş-Şövqəni, Neylü'l-əvtar, VII, 131,136).

    Oğurluq sabit olduqda, əl kəsmə (had cəzası) tətbiq edilər. Had cəzası gərəkmədiyi hallarda isə zərərin kompensasiya edilməsi yolu seçilər.

    İslâm hüquqçuları cinayət və cəzada qanunîliyi, ədalət və haqpərəstliyi təmin etmək məqsədiylə oğurluq günahının hansı şərtlərdə işlənmiş sayılacağı, cəzanın tətbiq oluna bilmə şərtləri, təkrarlama, məcbur etmə və əfv kimi halların cəzaya təsiri mövzularını ayrı-ayrı müzakirə etmişlər və bu mövzuda zəngin bir hüquqi doktrinası formalaşmışdır. Qısaca, oğurluq günahının tam meydana gəlməsi üçün aclıq, zərurət, məcbur etmə kimi, oğurluq günahını işləməyi qismən və ya tamamilə üzrlü edəcək bir bəhanənin olmaması, cinayətin bilərək və istənərək işlənməsi, oğurluq edənin öncədən məhkumluğu, oğurlanan malın hüquqi cəhətdən qoruma altında olması və müəyyən bir miqdardan çox olması kimi şərtlər qoyulmuşdur.

     İslam hüququnda cəzalar, günahı önləmək üçün lazım olan ilkin tədbirlər alındıqdan sonra, tətbiq olunma imkanı olan ən son və məcburi müdaxilə xüsusiyyəti daşıyır. Buna görə, İslâm'ın təməl məqsədinin, bəzi kimsələri cəzalandırmaq deyil, əksinə oğurluq günahının işlənməsinə imkan buraxmayacaq tədbirləri almaq, iqtisadi və ictimai inkişafı və tarazlığı təmin etmək, insanların maarifləndirmək və istiqamətləndirmək olduğu burada təkrar xatırlanmalıdır. Cəmiyyətdə bütün bu səylərin müvəffəqiyyətli olması, dini təhsil və tədrisin, cəmiyyətin ümumi əxlaqi dəyərlərinin, buna əlavə olaraq qanuni tənzimləmələrin və tətbiq olunan rəsmi siyasətin bir-biriylə uyğun olması zəruri bir əhəmiyyət daşıyır.

   Haqq Təâlâ oğurluğun cəzasını əmr etmişdir. Bu ümumi şərtlər altında isə oğurluğa cəsarət edən bir əlin, İslâm sosial təşkilatı içərisində qanqren olmuş bir üzv kimi kəsilməsi gərəkli olar.

   Ey möminlər! Oğru kişi və oğru qadının da, yəni şübhə və bəhanədən azad olaraq oğurluğu ortaya çıxan gərək kişi və gərək qadın oğruların da qazandıqları işə bir cəza, Allah'dan bir nekâl, yəni bir daha etməmələri üçün haqqı ilə bir bağ, bir qandal olmaqla əllərini kəsin. Çünki Allah həm Aziz (üstün), həm Hakîm (hikmət sahibi) dir. Əmrinə qarşı gəlinməz, hökmünü hikmətlə verər. "Haqq" O'nun yüksək himayəsində, cəza O'nun hikməti cümləsindəndir. Zülm və fitnə-fəsad törətməyə razı olmayan, xeyir və haqqa çalışmaq üçün əl və qüdrət ehsan edən; Allah'dan lazımınca qorxmağı, vəsilə axtarmağı, mübarizəni əmr edən; kasıbları qorumaq, sıxıntılı olanları qorumaq, düşkünlərə kömək etmək üçün bu qədər ayələr və hökmlər endirən; infaq, zəkat, sədəqə, yardımlaşma hökmləriylə gücü olanlara vəzifələr fərz edən, zənginlərin mallarından dilənçilərə, düşkünlərə müəyyən bir haqq verən Allah Təâlâ'nın bu əmrlərini, bu hökmlərini icra və tətbiq edən Müsəlman sosial cəmiyyəti içində Allah'dan qorxmayaraq, Allah'a yaxınlaşmaq üçün gözəl vəsilələr diləyində olmayaraq və Allah yolunda mücahidə etmək üçün nəfsinin, şəhvətinin istəklərinə sabr edə bilməyərək, başqasının hüququna gizlicə əl uzatmaq özünün nə haqqı, nə də haqqı olduğu şübhəsi olmayan bir malı, Allah görmürmüş kimi oğurlamağa cəhd etmək, əlbəttə, Allahın izzətinə bir təcavüz və gizlidən gizliyə bir hərbdir. Və belə bir əlin cəzası da kesilmektir.

  O halda cinayət ilə cəza arasında bərabərliyin olmadığı zənn edilməsin. Çünki bu cəza yalnız malın qarşılığı deyil, gizli bir xainlik və Allah'ın izzətinə bir təcavüz olan oğurluq felinin cəzasıdır. Bu əl özünü atəşə salmış və ya qılınca uzatmışdır. Bu, gərək ona və gərək ona tabe olub azanlara Allah tərəfindən sabit bir qandaldır. Bununla həm oğru fəsaddan təmizlənər, həm də digərləri.

    Sonra Allah Təâlâ'nın izzətinə bu şəkildə təcavüz edənləri bu cəzaya layiq qılması və belə davamlı bir qandala qoyub həddini bildirməsi yalnız bir qəzəbin əsəri deyil, sırf hikmətdir. Bu cəza tətbiq edilən sosyal cəmiyyətdə oğurluğun kökü kəsilər. Kəsilməyə layiq əl tapılmaz olar. O şərt ilə ki, haqqı ilə  tətbiq edilsin və hər şübhədən təmizlənmiş olaraq tətbiq edilsin də heç bir haqsızlığa yol verilməsin. Əks halda Allah'ın izzət və hikməti də tərs şəkildə ortaya çıxar. Haqsız yerə bir mal oğurlayan əlin cəzası kəsilmək olarsa, haqsız yerə bir əl oğurlayan əllərin cəzasının nə olması gərəkdiyi təsəvvür olunsun!

    Yəni oğurluq edib öz əlinin kəsilməsinə səbəb olaraq özünə zülm etmiş olan oğru kişi və ya oğru qadından hər hansı biri, əli kəsildikdən sonra tövbə edib əməllərini düzəldərsə, Allah əfv edən və mərhəmətli olduğu üçün tövbəsini -hər halda-qəbul edər. Və axirətdə ona başqa əzab etməz, rəhmət və məğfirət edər. Bu halda əli kəsilmiş və tövbəkar olmuş olanlara daha əvvəl oğurluq edib deyə pis gözlə baxmamalı, şəfqət göstərib kömək edilməlidir.

Qurani Kərimin ilk enişində ayə və surələr qələmlə yazıya keçdiyində Tövbə Surəsinin başına Bismillah yazılmadığı kimi, nə Səhabələr, nə Tabiin, nə Tabi Tabiin, nə də bunlardan sonra gələn alimlər yazmamışlar. Surənin başına Bismillah yazılmamasının və oxunmamasının səbəb və hikmətini bir neçə maddədə yığmaq mümkündür.

Birincisi: Tövbə Surəsi uzun bir fasilədən sonra nazil olmuşdur. Nazil olduğunda da məna və məzmun etibarilə Ənfal Surəsi ilə yaxın bir əlaqəsi görüldüyündən onun davamı kimi mütaliə edilmişdir. Belə ki:

Ənfal surəsinin son ayələri müşriklərlə Müsəlmanlar arasında cərəyan edən cihad və bənzəri münasibətlərlə bitərkən, bu surənin ilk ayəsi də tərcümə olaraq, "Müşriklərlə aranızda andlaşma olanlara..." şəklində başlamaqdadır. Hətta belə ki, Səhabələr arasında bu ikisini bir surə zənn edənlər belə olmuşdur. Lakin həm ayələrinin çoxluğu, həm surənin bir çox adla məşhur olması, həm də Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) açıq olaraq bunun başqa bir surənin davamı olub olmadığı barəsində səssiz qalması, Tövbə Surəsinin ayrı bir surə olduğunu bəyana kafi gəlmişdir. Ayrıca tərtib baxımından da Ənfalın son səhifəsi ilə Tövbənin ilk səhifəsinə baxıldığında surələrin bir-birlərinin davamı olduğu sezilə bilməkdədir. Bu səbəblərdən ötəri surənin başına Bismillah yazılmadığı kimi, oxunmamaqdadır da.

İkinci bir səbəb: Surə müşriklərə və münafiqlərə qarşı şiddətli hədələmələr etdiyi və müşriklərə qarşı döyüş elanı ilə başladığı üçün; rəhməti, təhlükəsizliyi və salamatlığı ifadə edən Bismillah, surənin başında iştirak etməmişdir. Necə ki, Abdullah bin Abbas, Həzrəti Əliyə (r.ə.) "Ənfal ilə Tövbə arasına Bismillah nə üçün yazılmadı" şəklindəki suala Hz. Əli bu hikmətli cavabı vermişdir: "Çünki Bismilləhir-rahmənir-rahim də təhlükəsizlik vardır. Halbuki bu surə qılınc və razılaşmağı pozan müşriklər haqqında nazil olmuşdur."

Üçüncü bir səbəb isə; bu surə ilə Müsəlmanların daha əvvəl ortaq müdafiə etmə və bənzəri xüsuslarda müşriklərlə imzalamış olduqları andlaşma və dostluqların tamamilə qaldırıldığı bəyan edilməkdədir. Necə ki 5-ci ayədə tərcümə olaraq, "Haram aylar çıxınca müşrikləri tapdığınız yerdə öldürün, əsir alın, həbs edin ..." buyurulmaqdadır. Hərbdə də əmin-amanlıq olmadığından surənin başına Bismillah qoyulmamışdır. Hətta Rəhman və Rəhm adlarını zikr etməyərək surəyə "Bismilləh bəraətin minallah" deyərək başlamaq belə uyğun hesab edilməməkdədir. Bunun üçün surənin başında Bismillah nazil olmadığı və yazılmadığı kimi, oxunması da caiz görülməmişdir. Hətta namazda zammı surə bu surənin başından etibarən oxunaraq başlansa da namazın pozulacağı bildirilməkdədir. Ancaq bu üzrlü surənin başıyla əlaqəlidir. Surənin müstəqil ayələri digər surələrin ayələri ilə eyni hökmü daşıyar, yəni Bismillah oxuna bilər. Məsələn surənin sonunda "Ləkad caəkum" ilə başlayan ayə oxunarkən Bismillah tərk edilməz. (1)

1. Yəsəlunəkə Fid-dini vəl-Həyat, 1:313-314: Haqq Dini Quran Dili, 4:2442-44.

Məmməd Paksu Məsələlər və Həlləri-2

     Hər il dünyanın müxtəlif ölkələrində yüz minlərlə adam müsəlman olur. Bütün dünyada İslamiyyət sürətlə irəliləyir. Axır zamandayıq deyə beş-on il sonra qiyamət qopacaq deyə düşünmək səhv olar. Qiyamətin nə vaxt qopacağı müəyyən deyil ki! .. Allah vəd edibsə əlbəttə ki, vədini yerinə yetirəcəkdir. Hətta qiyamətə bir il qalmış olsa yenə Allah vədini yerinə yetirər. Allah üçün bu çətin deyildir. 

"Onlar Allahın nurunu öz ağızlarından (çıxanlarla) söndürmək istəyirlər. Halbuki kafirlərin xoşuna gəlməsə də, Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır." (Saff, 61/8)

     1. Bu söz həm ayələrdə, həm də hədislərdə keçir. Allah vədini yerinə yetirəcək və nurunu tamamlayacaqdır.

   2. Bizim vəzifəmiz insanları zorla Müsəlman etmək deyildir. İnsanların qəlbində imanı yaradacaq olan Allahdır. Toxumu vaxtında tarlaya əkib onun cücərməsinə qarışa bilməyən bir əkinçi kimi, biz də iman və İslam toxumlarını insanların qəlb tarlasına əkəcəyik. Onların cücərməsini Allaha həvalə edəcəyik.

   3. Qışın arxasından yazı, gecənin qaranlığından gündüzü hər il və hər gün gətirən; buludlarla örtülmüş göy üzünü bir anda açıb günəşi hər yerdə göstərən Allah, bu küfr gecələrini, səfahət buludlarını və çirkinliklərlə dolu qış mövsümünü də bir anda gündüzə,günəşə və yaza çevirə bilər. Yetər ki, bizlər o gözəlliklərə layiq olaq. Onun rəhmət və bərəkətinə etimad edib güvənək.

   4. Bəzi peyğəmbərlər gəlib ki, özlərinə bir neçə adam inandığı halda peyğəmbərlik savabını tam almışlar. Bu səbəblə Allah insanların neçə insanı mömin və müsəlman etdiyinə deyil, nə qədər izah edib yaşadığına görə onlarla rəftar edəcəkdir.

     5. Ümidsizlik həm böyük günah, həm də insanı yeyib-bitirən bir xəstəlikdir. Bundan Allahın rəhmətinə sığınmalıyıq. Sovet Sosialist Respublikalar Birliyinin (Rusiyanın) belə asan dağıla biləcəyini kim təxmin edə bilərdi? Bu səbəblə işimizə baxaq. Allah nə edəcəyini ən yaxşı biləndir ...

Quranda tövsiyə edilən gözəl əxlaq xüsusiyyətlərindən biri də "bağışlayıcı olmaq"dır:
Sən əfv (və ya asanlıq) yolunu mənimsə, (İslama) uyğun olanı əmr et və cahillərdən üz çevir. (Ə'raf Surəsi, 199)
Bir başqa ayədə Allah, "... bağışlasınlar və xoş görsünlər. Allahın sizi bağışlamasını sevməzsinizmi? Allah, bağışlayandır, əsirgəyəndir." (Nur Surəsi, 22) şəklində buyurmaqdadır.

Quran əxlaqından uzaq yaşayan kəslər üçün bağışlamaq son dərəcə çətindir. Çünki bir səhv qarşısında dərhal hirsə qapılarlar. Ancaq Allah möminlərə bağışlamanın daha gözəl bir davranış olduğunu bildirmişdir:
Pisliyin qarşılığı, onun misli (bənzəri) olan pislikdir. Amma kim bağışlayar və islah etsə (dirliği qurub-təmin etsə) artıq onun əcri Allaha aiddir... (Şura Surəsi, 40)

... Yenə də bağışlayar, xoş görər (qüsurlarını üzlərinə vurmaz) və bağışlasanız, artıq əlbəttə Allah, bağışlayandır, əsirgəyəndir. (Teğabün Surəsi, 14)
Quranda "Kim səbr edər və bağışlasa, şübhəsiz bu, əzmə dəyər işlərdəndir." (Şura Surəsi, 43) ayəsiylə də bağışlamanın üstün bir əxlaq xüsusiyyəti olduğu xəbər verilməkdədir. Bu səbəbdən möminlər bağışlayıcı, mərhəmətli, xoşgörüşlü davrananlar və Quranda bildirildiyi kimi onlar, "hirslərini məğlub edən və insanlar(dakı haqqların)dan bağışlama ilə (vaz)keçənlərdir." (Ali İmran Surəsi, 134)

Möminlərin bağışlayıcılıq anlayışları, Quran əxlaqını yaşamayan kəslərinkindən çox fərqlidir. Bəzi kəslər, qarşılarındakı adamı bağışladıqlarını söyləsələr də, bu kəslərin ürəklərindəki kin və hirsdən xilas olmaları uzun sürər. Rəftarları ümumiyyətlə bu hirsi əks etdirəcək şəkildədir. Möminlərin bağışlayıcılığı isə səmimidir. Möminlər insanın dünyada imtahan verən, səhv edərək öyrənən bir varlıq olduğunu bildikləri üçün xoşgörüşlü və şəfqətlidirlər. Ayrıca möminlər, tamamilə haqlı olduqları və qarşı tərəfin tamamilə haqsız olduğu bir vəziyyətdə belə heç tərəddüdsüz bağışlaya bilərlər. Bağışlama mövzusunda, səhvləri, böyük ya da kiçik olaraq ayırmazlar. Bir kimsə səhvlə böyük bir itkiyə səbəb ola bilər. Ancaq meydana gələn hər hadisənin Allahın idarəsində və bir qədər daxilində inkişaf etdiyini bilən möminlər, bu cür bir hadisə qarşısında təvəkküllü davranar və fərdi bir hirslilik içinə girməzlər.

Yaxın zamanda edilən araşdırmalarda Amerikalı elm adamları, bağışlamasını bilən insanların həm ruhən həm də bədənlə daha sağlam olduqlarını təyin etdilər. Stanford Universitetində vəzifəli elm adamı Frederic Luskin və qrupu, San Francisco şəhərində oturan 259 adam üzərində araşdırma etdi. Təcrübə olaraq qatılan kəsləri 6 dəfə 1.5 saatlıq iclaslara çağıran bu elm adamları, etdikləri söhbətlərdə bağışlamağı öyrətməyi məqsəd qoydular.

Təcrübəyə qatılan kəslər özlərinə zərər verən kəsləri bağışladıqdan sonra, daha az acı duyduqlarını ifadə etdilər. Araşdırmalar göstərmişdir ki, bağışlamağı öyrənən kəslər yalnız romantik olaraq deyil fiziki olaraq da özlərini daha yaxşı hiss etməkdədirlər. Məsələn təcrübə nəticəsində stressdən qaynaqlanan kürək ağrısı, yuxusuzluq və mədə ağrısı kimi ruhi və fiziki ifadə edilərin də bu kəslərdə əhəmiyyətli ölçüdə azaldığı təsbit edildi.

Stanford Universitetində Rəhbərlik və Sağlamlıq Psixologiyası sahəsində doktorası olan Frederic Luskin, Forgive for Good (Yaxşılıq üçün Bağışlanın) adlı kitabının təqdimatında bağışlama ilə əlaqədar olaraq "Sağlamlıq və Xoşbəxtlik üçün Sübut edilmiş Bir Resept" ifadələrinə yer vermişdir. Bu kitabda bağışlamanın hirs, acı, depressiya və stressi azaldaraq, ümid, səbir və özünə güvən kimi müsbət ruh hallarının yaşanmasını təmin etdiyi izah edilməkdədir. Dr. Luskinə görə, uzun davamlı hirs yaşanması insanların fiziki sağlamlığı üzərində də müşahidə edilə bilər mənfi təsirlər meydana gətirməkdədir. Dr. Luskin mövzu ilə əlaqədar bunları ifadə etmişdir:
Ayrıca Dr. Luskin, bədən, hirs və stress əsnasında müəyyən fermentlər ifraz etdiyindən, xolesterol və təzyiqin yüksəldiyini, bunların da bədənin uzun davamlı məruz buraxılmaması lazım olan bir vəziyyət meydana gətirdiyini ifadə etməkdədir. (Stanford Forgiveness Project's Dr. Frederic Luskin studies why learning to forgive might be good for the body as well as the soul; Jennifer Desai, Almanac, 9 İyun 1999.)

Healing Currents Maqazinə jurnalının sentyabr-Oktyabr 1996 sayında nəşr olunan "Bağışlama" adlı məqalədə isə, bir adama ya da hadisəyə qarşı duyulan hirsin insanlarda mənfi duyğulara gətirib çıxardığı, ruhi tarazlıqlarını hətta fiziki sağlamlıqlarını pozduğu ifadə edilməkdədir. (Frederic Luskin, "Forgiveness ", Healing Currents Maqazinə, sentyabr-Oktyabr 1996 ) Eyni məqalədə insanların hirsdən ötəri yaşadıqları mənfi zaman içində fərq etdikləri və pozulan əlaqələrini düzəltmək, problemləri həll etmək üçün bağışlamağa qərar verdiklərindən də bəhs edilməkdədir. Yaşadıqlarından sonra, qiymətli zamanlarını və həyatlarını hirslə keçirmək istəmədikləri, bu səbəblə özlərini və başqalarını bağışlamağı seçdikləri də ifadə edilməkdədir. (Frederic Luskin, "Forgiveness ", Healing Currents Maqazinə, sentyabr-Oktyabr 1996)

Bundan  əlavə 1500 adamı əhatə edən bir araşdırmada, dininə bağlı kəslərdə depressiya, stress və ağıl xəstəliklərinin daha az olduğu görülmüşdür. Araşdırmanı icra edən Dr. Herbert Benson, bu vəziyyəti dinlərin "bağışlama" duyğusunu təşviq etməsinə bağlamaqda və bunları ifadə etməkdədir:
Dinlər, insanlara digər kəsləri bağışlamağı nəsihət edər. Buna görə dini inancı olanlar, problemlərini içlərində yığmaz və həyatla daha asan başa çıxar. Bu da depressiya və stress kimi narahatlıqlarla daha az qarşılaşmalarını təmin edər. ("Xəstələr üçün ən yaxşı dərman dindir?", Vətən Qəzeti, 4 Noyabr 2003; Dr. Herbert Benson, "God&Health", Newsweek.)

Harvard Qəzetində nəşr olunan "Hirs Ürəyinizin Düşmənidir" adlı məqalədə iştirak edən məlumatlara görə hirs, ürək sağlamlığı baxımından son dərəcə zərərlidir. Tibb sahəsində assistent professor olan Ichiro Kawachi və həmkarları, bu gerçəyi müxtəlif test və ölçümlərlə elmi olaraq sübut etmişlər. Etdikləri işlər nəticəsində əksinə xasiyyətli yaşlıların, daha sakit yaşıdlarından üç qat daha çox ürək xəstəlikləri riskinə sahib olduqlarını təsbit etmişlər. Kawachiyə görə, "Yüksək səviyyədə hirslilik və obyektləri qırma ya da bir adama döyüş əsnasında zərər vermə istəyi bu riskləri artırmaqdadır." (William J. Cromie, "Anger his Hostile To Your Heart", Harvard Gazette Archieves) Çünki hirs əsnasında stress hormonları artaraq, ürək əzələlərindəki hüceyrələrin daha çox oksijen ehtiyacı duymasına və qandakı trombositlerin yapışqanlığının artaraq laxtalanmağa gətirib çıxarmasına səbəb olmaqdadır. Bu da ürək sağlamlığını mənfi təsir etməkdədir. (William J. Cromie, "Anger his Hostile To Your Heart", Harvard Gazette Archieves) Ayrıca hirslənmə əsnasında ürək atışları normanın üstündə bir səviyyəyə çıxar və damarlarda qan təzyiqinin yüksəlməsinə, bu səbəbdən infarkt riskinin artmasına səbəb olar.

Araşdırmaçılara görə hirs və düşmənlik, qanda infeksiyala əlaqəli zülalların istehsalını da tətikləyə bilməkdədir. Psychosomatic Medicine (Psikosomatik Tibb) adlı jurnalda, həddindən artıq hirsin infeksiyaya gətirib çıxaran zülalların istehsalını artırdığı, bunun da arteriyaların sərtləşməsinə, bu səbəbdən damar tıxanıklığına və infarktına səbəb olduğu ifadə edilmişdir. (Peter Lavelle, "Anger trigger to heart desəyəsə found?", ABC Science Onluna, 5 Aðustos 2003) Şimal Carolina Bölgəsindəki Duke Universitetindən Assistent Professor Edward Suarezə görə, interleukin 6 (IL-6) zülalı çox qızğın və əhvalı xarab kəslərdə normal səviyyədən daha yüksək nisbətdə var. Qandakı yüksək IL-6 səviyyəsi isə arteriyaların divarlarında yağ təcrübəsinə, bu da damar tıxanıklığına gətirib çıxarmaqdadır. (Peter Lavelle, "Anger trigger to heart desəyəsə found?", ABC Science Onluna, 5 Aðustos 2003) Nəticə olaraq Suarezə görə ürək xəstəlikləri, siqaret istifadəsi, yüksək təzyiq, köklük və yüksək xolesterol kimi faktorların yanında depressiya, hirs və düşmənlik kimi psixoloji vəziyyətlərlə də yaxından əlaqəlidir. (Peter Lavelle, "Anger trigger to heart found?", ABC Science Onluna, 5 Aðustos 2003)

The Timesdə nəşr olunan "Hirs İnfarkt Riskini Artırar" adlı məqalədə, asan hirslənmənin ürək böhranlarına qısa bir yol olduğu, stressə hirslə reaksiya verən kəslərin, ürək xəstəliklərinə üç qat daha çox, erkən infarktına isə beş qat daha çox tutulma riski altında olduqları ifadə edilməkdədir. (Mark Henderson, "Anger Raises Risk Of Heart Attack", The Times, London, 24 Aprel 2002) Maryland, Baltimoredəki John Hopkins Universitetindən elm adamlarının təsbitlərinə görə, tez əsəbiləşən kəslər, ailələrində ürək xəstəlikləri keçmişi olmasa da risk altında olmaqdadırlar. (Mark Henderson, "Anger Raises Risk Of Heart Attack", The Times, London, 24 Aprel 2002)


Bütün araşdırmalar göstərməkdədir ki hirslənmək insanın ən başda sağlamlığını ciddi şəkildə pozan bir ruh halıdır. Bağışlamaq isə adama çətin gəlsə də hirsin gətirdiyi bütün mənfilikləri ortadan qaldıran, adamın həm fiziki həm ruhi sağlam bir həyat sürməsinə köməkçi olan gözəl bir davranış şəkli, üstün bir əxlaq xüsusiyyətidir. Əlbəttə ki bağışlamaq, sağlam qalmağa vəsilə olan davranışlardan biridir və hər kəsin yaşaması lazım olan müsbət bir xüsusiyyətdir. Ancaq bağışlamada əsl məqsəd -hər şeydə olduğu kimi- Allahın razılığına uyğun bir əxlaqı yaşamaq olmalıdır. Faydaları elmi olaraq indiki vaxtda təsbit edilən bu əxlaq xüsusiyyətinin Quranda bir çox ayədə bildirilməsi, Qurandakı hikmətlərdən yalnız bir dənəsidir.
 

Əziz müsəlmanlar! Oxuyacağınız bu əsər: “Cənnətdə həm kişilərə, həm də qadınlara hurilər veriləcəkdir, hurilər söhbət yoldaşlarıdır və cinsi məqsədlər üçün verilməyəcəkdir”, - deyən insanlara cavab mahiyyətində hazırlanmışdır. Bu sözlərinin nə qədər yanlış olduğunu və bunu deyən insanların Quranı anlamaqdan, məntiqdən nə qədər uzaq olduqlarını yazılarımızı səbirlə oxuduğunuz təqdirdə anlayacaqsınız.

Əvvəlki yazılarımızdan fərqli olaraq öncə qarşı tərəfin iddialarına cavab verəcək, sonra isə hurilərin yalnız kişilərə və söhbət yoldaşı olarar yox, cinsi səbəblərdən veriləcəyini isbat edəcəyik. Sonda isə yenə aramızda yaranmış ixtilafı həll etmək üçün Quranın verdiyi tövsiyəni nəql edəcəyik...

Cənnətdə kişilərə hurilərin veriləcəyini inkar etmək hansı fəsadları yarada bilər?

  İnsan qüsursuz bir varlıq deyildir. Allah-u Təala hər bir insana nəfs vermiş və bunu imtahan səbəbi etmişdir. Təbii ki, insanların ən böyük imtahanlarından biri şəhvət hissi ilə olan imtahanlarıdır.

• Xətm günü oruc tutmaq, sünnətdir.

• ibn əbi Davud'un, tabiundan bir camaatdan rəvayət etdiyinə görə, Xətmdə, ailə fərdləri və yaxınları, hazır olmalıdırlar. (Nəvəvi, "Tibyan", 156)

Taberani'nin Ənəs (radiyallahu anh)'dan rəvayət etdiyinə görə, Ənəs, Quranı xətm edərkən, ailə fərdlərini toplayar; bərabər dua edərlərdi. ("Mu'cəmu'l-Kəbir", 1/242; Heysəmi, "Məcmau'z-Zəvaid"də, 7/172: "Ricalı, siqadır." Beyhaqi, "Şuabu'l-İman", 2/368)

ibn əbi Davud, Hakim b. Uteybə'nin belə dediyini rəvayət edir:

"Mücahid, bir gün məni çağırtdı. Yanında, ibn əbi Umamə var idi. İkisi də mənə:

'Quranı xətm etmək istədik. Səni, bunun üçün çağırdıq.' dedilər. Xətmdən sonra edilən dua, müstəcəbdir." (Nəvəvi, "Tibyan", 158)

ibn əbi Davud, Mücahid'in belə dediyini rəvayət edir: "Quran xətmində, bir araya toplanılardı. Üzərimizə, Allahın rəhməti enərdi." (Nəvəvi, "Tibyan", 158)

• Duha surəsindən etibarən Quranın sonuna qədər hər surə arasında təkbir gətirmək, müstəhəbdir. Bu adət, Məkkəli'lərin adətidir.

Beyhaqi və ibn Xuzeymə, ibn əbi Bəzzi təriqilə, İkrimə b. Süleyman'ın belə dediyini rəvayət edirlər:

İsmayıl b. Abdullah əl-Məkki'dən Quran öyrənirdim. Duha surəsinə gəlincə, sonuna qədər təkbir gətirməyimi dedi. Abdullah b. Kəsir və Mücahid'in yanında oxuduğum vaxt, onlar da mənə, eyni şeyi əmr etdilər. (Beyhaqi, "Şuabu'l-İman", 2/370-371)

Mücahid, ibn Abbas'ın yanında Quran oxuduğunda, eyni şəkildə əmr etdiyi kimi; Ubeyy b. Ka'b da, ibn Abbasa, eyni şəkildə əmr etmişdir.

Bu rəvayəti, məvquf olaraq təxric etdik.

Beyhaqi, eyni rəvayəti, bir başqa təriq ilə, ibn əbi Bəzzi'dən mərfu olaraq təxric etmişdir.

Hakim, "əl-Müstədrək"ində (3/304), eyni rəvayəti, mərfu olaraq təxric etmişdir. Bu hədis, Bəzzi'dən bir çox təriq ilə rəvayət edilmişdir.

Musa b. Harun, Bəzzi'nin belə dediyini nəql edir:

Mənə, Muhamməd b. İdris əş-Şafi belə dedi: "Əgər təkbiri tərk edərsənsə, Peyğəmbərin sünnətindən birini itirmiş olarsan."

əbu'l-Ala əl-Həmədani, Bəzzi'dən belə rəvayət edir:

Bu xüsusda əsas olan, budur:

Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə, bir ara vəhy gəlməyincə, müşriklər, "Rəbbi, Muhammədi tərk etdi." dedilər. Bunun üzərinə, Duha surəsi nazil oldu və Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), dərhal təkbir gətirdi.

Həlimi deyir:

"Təkbir gətirməyin hikməti, Quran xətmini, Ramazan orucuna bənzətməkdədir. Oruc bitimində təkbir gətirildiyi kimi; xətm edərkən də hər surədə təkbir gətirilər. Bunun şəkli isə, hər surədən sonra dayanıb 'Allahu əkbər' deyərək təkbir gətirməkdir." ("Minhac", 2/222)

Əshabımızdan (yəni, Şafii məzhəbindən) Süleyman ər-Razi, "Təfsir"ində belə deyir:

"Hər surə arasında, təkbir gətirilər. Oxunan surənin sonu, təkbirlə birləşdirilməz. İkisi arasında, bir az dayanılar. Qurradan təkbir gətirməyənlərin dəlili, təkbirin Qurandan olduğu vəhminə səbəb olmasından dolayıdır." ("əl-Burhan", 2/104)

ibnu'l-Cəzəri, "ən-Nəşr" adlı əsərində (2/417), belə deyir:

Təkbirin hansı surədən başlanacağı haqqında, qurra, ixtilaf etmişlərdir. Ancaq:

~ ilk təkbir: Duha surəsinin başındamı, yoxsa bitimindəmi;

~ son təkbir: Nas surəsinin başındamı, yoxsa bitimindəmi;

~ təkbir, bitən surə iləmi başlayacaq, yoxsa başlayacaq surə iləmi birləşəcək; yoxsa hər iki surədən ayrı olaraqmı gətiriləcəkdir?

Bu ixtilafın hamısı, bir əsasda toplanır. Bu da:

Təkbirin, surənin başında və ya sonunda gətirilməsi məsələsidir."

Təkbir ləfzi olaraq, bunlar deyilir: "Allahu əkbər, lə iləhə illəllahu vallahu əkbər."

Namaz daxilindəki və xaricindəki təkbirlər arasında, bir fərq yoxdur. Bunu, Səxavi və əbu Şamə təsrih etmiş/açıqlamışlardır.

--------------------------

• Xətmin sonunda dua etmək, sünnətdir.

Taberani ("Mu'cəmu'l-Kəbir", 18/259) və digərləri, İrbad b. Səriyə'dən mərfu olaraq bu hədisi rəvayət edirlər: "Quranı xətm edənin duası, müstəcəbdir."

Beyhaqi, "Şuabu'l-İman"da (2/373), Ənəs (radiyallahu anh)'dan mərfu olaraq bu hədisi rəvayət edir: "Quranı xətm edən, Rəbbinə həmd edən, Allah rəsuluna salavat gətirən, Rəbbinə istiğfar edən, xeyr istəmiş olar."

-----------------------------

Tirmizi (hədis no: 2948) və digərlərinin rəvayət etdiyi bu hədisə görə:

• Bir xətmin ardından digər birinə başlamaq, sünnətdir.

Hədis, belədir: "Allah üçün edilən əməllərin ən sevimlisi, Quranı başdan sonuna qədər oxuyub bitirincə, (dərhal) yenisinə başlamaqdır."

Darimi, həsən bir sənədlə, ibn Abbas və Ubeyy b. Ka'b (radiyallahu anhumə)'dən belə rəvayət edir:

"Allah rəsulu, xətmində, Nas surəsini bitirincə, duasına Fatihə ilə başlayar; Bəqərə surəsinin 'və uləikə humu'l-muflihun' ayətinə qədər oxuyar; sonra xətm duası edərək bitirərdi." (Cəzəri, "Nəşr", 2/440-444)

• İmam Əhməd'dən rəvayət edildiyinə görə, xətm əsnasında İxlas surəsinin təkrarı, əngəllənmişdir. Lakin müsəlmanlar, bunun əksini edirlər. (ibn Muflih, "əl-Ədəbu'ş-Şəriyyə", 2/296)

Bəziləri, 3 dəfə təkrar edilməsindəki hikməti, ixlas surəsinin, Quranın 1/3-inə bərabər olduğunu söyləyən hədisə istinad etmişlərdir. Beləcə, 3 dəfə oxununca, Quran xətm edilmiş olar. ("əl-Burhan", 2/104)

Əgər: "2 xətm yerinə keçməsi üçün İxlas surəsinin 4 dəfə oxunması lazım gəlir." deyilərsə, buna, belə cavab verərik: "Burdakı məqsəd, istər xətm sırasında oxuduğu ixlas olsun; istər ixlasın təkrarı ilə hasil olan savabdan olsun, xətmin, yəqin üzərə hasil olmasıdır."

Mən (Suyuti) deyirəm:

Bunun əsli, xətm əsnasında edilən xətanı ortadan qaldırmaq ümidinə söykənir. Həlimi'nin, xətm edilərkən gətirilən təkbirləri ramazan bitimindəki təkbirlərə qiyası kimi; ixlas surəsinin təkrarı, ramazanın bitimində tutulan 6 günlük şəvval orucu ilə qiyaslanmalıdır.

(Cəlaləddin Suyuti, "əl-İtqan fi Ulumi'l-Quran", s. 707-716

“Allahdan başqa heç bir ilah yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur!”.

Bu bir həqiqətdir ki; kainatı yaradan və dolayıs ilə onun həqiqi sahibi olan Uca Allah`ın aləmdəki sonsuz varlıqlar içindən seçərək özünə həmsöhbət qəbul etdiyi, fitrət etibarilə ən gözəl, ən qiymətli bir şəkildə yaradaraq xilafətə layiq gördüyü, hətta elm öyrənmə və elm çıxarma cəhətiylə mələklərdən də üstün bir mövqeyə oturtduğu müstəsna varlıq İnsandır. Qur`an-i Kərim isə, yaradılışındakı üstün fitrətiylə aşan varlıq olan, Allah`a həmsöhbət olmağa layiq görülən və şəxsən Qur`anın bəyanlarıyla üstünlüyü mələklər, ruhanilər tərəfindən səcdə edilərək həqiqətən təsdiq edilən insana Allah tərəfindən rəhmət olaraq göndərdiyi ən son ilahi mesajdır. Həqiqətən Allah insan əlaqəsi çərçivəsində mövzu qiymətləndirildiyində yaşadığımız bu aləmdə insan üçün ilahi mesajların, xüsusilə ən son ilahi mesaj olan Qurani Kərimin əhəmiyyəti və zərurəti inkar edilə bilməz bir həqiqətdir. Çünki insan, hər nə qədər fitrətən ən üstün olaraq yaradılmışsa da yaradılan olması səbəbiylə ağlı, idrakı, məlumatı, gücü v. b. qabiliyyətləri cəhətiylə əskik, qüsurlu və məhdud bir varlıqdır. Buna görə də özünü yaradan mütləq varlıq olan Allaha hər vaxt möhtacdır. İnsanlığın hər dövrdə ilahi vəhyə ehtiyacı, gecənin zülmət qaranlığında yolunu itirib əl prosedurasıyla yolunu tapmağa çalışan çarəsiz bir insanın işığa, nura ehtiyacı kimidir. Ən son ilahi vəhy olan Qurani Kərim də həmsöhbətlərinə, gərək özünü, gərəksə özündən əvvəlki ilahi vəhy məhsulları olan məsələn Tövratı və İncili təsvir edib tanıdarkən bir çox ifadələrin yanında "Nur" və "Dıya'=İşıq" ifadələriylə də xüsusilə təyin etməkdədir. (1) Hətta eyni məna çərçivəsində ilahi vəhylərin və Quranın insanları qaranlıqlardan nura çıxardan ilahi bir kitab olduğu israrla vurğulanmaqdadır. (2) Tarixi və Quranı həqiqətlər çərçivəsində sabitdir ki, Qurani Kərim; insanlığa ən doğru, ən ədalətli yolu təsvir edən, hər iki dünya səadətinə hidayət edən, Allahın ən son olaraq göndərdiyi, alternativi olmayan din və hidayət kitabıdır. Qurani Kərim hidayət və din kitabı olaraq ilahi mesajı insanlığa təqdim edərkən təbiətiylə insanlıq anlayış və mədəniyyətində var olan bəyan və üslubları ilahi bəyan və üsluba yaraşar ən gözəl və möcüzə şəkillərdə istifadə etmişdir. Şəxsən Qurani Kərim; insanlar həqiqəti daha yaxşı anlasın daha yaxşı dərs və ibrət götürsün, ilahi mesaj və hidayət yolunu daha asan qavrasın deyə müxtəlif bəyan və üslub şəkillərini istifadə etdiyini, növ növ nümunələr ehtiva edən ayələri açıqladığını əhəmiyyətlə vurğulamaqdadır. (3) Şübhəsiz Qurani Kərimin istifadə etdiyi bir çox üslub şəkilləri içində ən əhəmiyyətlilərindən biri də "Hekayələr" üslubudur. Təxminən olaraq Quranın yarısını təşkil edən hekayələrin mahiyyətini anlamaq və Quranın digər bir əhəmiyyətli üslub növünü, izahat metodu olaraq məsəllərlə qarışdırmamaq və ya hekayə sözünə, kök quruluşunda mövcud olmayan mənalar yüklənərək ədəbiyyatdakı ‘hekayə' növü ilə qarışdırmamaq üçün hekayə sözünün lüğətdəki və Quran terminindəki mənalarına işarə etmək uyğun olacaq. Ərəbcədə hekayə sözü, (K. S. S.) kökündən törədilən bir sözdür. Sözün kökündə; izah etmək, xəbər vermək, bildirmək, rəvayət etmək, sözü nəql etmək, rəvayət etmək, izləmək, kəsmək, vs. mənalar var. İslami ədəbiyyatda və ya Quran terminində hekayə deyildiyində, Quranda izah edilən tarixi hadisələr və peyğəmbərlərin həyat hekayələri aydın olmaqdadır. Ancaq Qurani Kərimdə haqqında danışılan məzmunda şəxsən hekayə olaraq deyil də eyni kökdən gələn, əslində ad olub, məsdər yerinə də istifadə edilən qəsəs şəklində keçməkdədir. (4) Yenə eyni sözün müştakları bir çox yerdə izah etmək, rəvayət etmək; iki yerdə də izləmək, mənalarında istifadə edilmişdir. (5) Quranda əhəmiyyətli bir yekun təşkil edən tarixi hadisələrə qəsəs deyilməsi təsadüfi olmamışdır. Bu ad Quranda, tarixi hadisələrin keyfiyyət və ölçülərini göstərən çox incə mənalar güdülərək seçilmişdir. Bu həqiqəti anlaya bilmək üçün hekayə sözünün kökündə mövcud olan bu dörd təməli unutmamaq lazımdır. Birincisi: İz sürmək, birini izləyib arxasından getmək. Daha əvvəl də ifadə edildiyi kimi söz mövzusu bu mənada Qurani Kərimdə 2 yerdə istifadə edilmişdir. İkincisi: Bir kimsəyə bir xəbər və ya sözü bildirmək, açıqlamaq, izah etməkdir. Söz bu mənasıyla da Qurani Kərimdə təxminən 17 yerdə keçməkdədir. (6) Üçüncüsü: Bir şeyi qayçıla kəsmək, qırxmaqdır. Yenə Ərəbcədə Kusasətu'ş-Şa'ri təbiri, saçlardan kəsilən bir miqdarı ifadə edər ki "Bir tomar saç" şəklində tərcümə etmək mümkündür. Eyni kökün dördüncü mənası olaraq da əslində ad olub məsdər mənasında istifadə edilən qəsəs və kass sözlərinə baxdığımızda; sinə, sinənin başı, ortası və sinə sümüyü mənalarıyla bir şeyin əhəmiyyətli qisimi, müəyyən bir hissəsi, parçası mənalarını verdiyini görməkdəyik. Bu son məna, Ərəblərin Kusasu'ş-Şa'ri təbirində, alın qisimində saçların bitiş nöqtəsi, ön cəbhədə başın orta nöqtəsi, alın kimi mənaları ifadə etdiyini görürük. İndi Quran ədəbiyyatında qəsəs, hekayə və ya hekayələr deyildiyində dərhal Quranda əhəmiyyətli yer tutan keçmişə aid hadisələrin izah edilməsi ağla gəldiyi kimi, elmi və obyektiv bir nəzərlə diqqət yetirildiyində eyni zamanda sözün kokündə var olan əsl dörd mənadan ötəri təməl ünsürləriylə Quran hekayələrinin mahiyyətini, həqiqətliyini əks etdirdiyini də görərik. Quranın, "And olsun ki peyğəmbərlərin hekayələrində ağlı olanlar üçün ibrətlər vardır. (Vəhyə, Qurana gəlincə) o heç bir şəkildə uydurulmuş bir söz ola bilməz. "(7) "Şübhəsiz bu izah edilənlər həqiqi hekayələrdir. "(8) tərcüməsindəki ayələriylə, bənzər mənadakı bir çox Quran ayələri(9) mantukunca, Quran terminində Qəsəs və ya Hekayə deyildiyində bunu anlamaqdayıq: Tarixin dərinliklərində itmiş, unudulmuş və ya bəzi izləri insanlığın yaddaşında varlığını qoruya bilmiş, hər vaxt üçün etibarlı mütləq həqiqətləri, yüksək dini dəyərləri, istiqamətləndirmə, təşviq kimi ünsürləri başqa hekayələrdə olmayan bir şəkildə ehtiva edən tarixi hadisələrin, özündən daha doğru bir kimsənin olmadığı Allah tərəfindən Quran tərəfdarlarına; sanki hadisələrə yenidən bir canlılıq verərək izah edilməsidir. Ancaq hadisələr izah edilərkən Quran, tarix kitabı olmadığından, təfərrüat məsələlərini, lazımsız qisimlərini tərk etmiş, -bir bənzətmə edəcək olsaq makaslamış- yalnız Quranın hidayət rəhbəri oluşuna uyğun bir şəkildə həmsöhbətləri irşad edib işıqlandıracaq qisimlərini izah etmişdir. Hekayə kökünün lüğət və termini mənasıyla əlaqədar yuxarıdakı şərhlərdən, Quran hekayələrinə nə üçün ilk baxışda daha uyğun görünən hekayə deyilmədiyini asanca anlamaq mümkündür. Çünki hekayə sözünün lüğət mənası; bir şeyin eynisini və bənzərini gətirmək mənasını verməkdədir. Ərəbcədə "Heka anhu'l-hadis" (Ondan sözü rəvayət etdi) deyincə; söz, hərəkət və digər xüsuslarda təfərrüatda eynisini nəql etdi demək olar.

Haşiyələr:

1- Baxın. Maidə 5/15, 44, 46; Tövbə 9/32; Ənbiya 21/48; Səff 61/8

2- Baxın. Maidə 5/16; İbrahim 14/1, 5; Hədid 57/9; Talaq 65/11

3- Baxın. Ənam 6/46, 65, 105; Əraf 7/58; İsra' 17/41, 89; Kəhf 18/54; Taha 20/113; Əhqaf 46/27; Furqan 25/50

4- Baxın. Al-İmran 3/62; Yusuf 12/3; Qəsəs 28/25 və digərləri

 5- Baxın. Kəhf 18/64; Qəsəs 28/11

6- Əraf 7/176; Yusif 12/3; Kəhf 18/13 və digərləri

7- Yusif 12/111

8- Al-İmran 3/62

9- Kəhf

Prof. Dr. İdris Şəngül - A. Ü. İlahiyyat Fakültəsi Müəllimi

Gələcəyin pərdəli olmasının hikməti, insanların qorxu və ümid arasında bir tarazlıqda olmalarını təmin etməkdir. Çünki insan ancaq bu iki halı tarazlıqda tutmaqla, istiqamətli bir həyat yaşaya bilər. Etdiyi ibadətlərlə cənnəti qazanacağını görən bir mömin, qürura düşə bilər. Günahlar içində ömür keçirən biri, aqibətinin cəhənnəm olduğunu görsə, "necə olsa batdıq" deyib, tamamilə günahlara dala bilər.
Halbuki gələcəyin pərdəli olması, birinci adamı qürurdan, ikinci adamı da ümidsizlikdən qurtarar. Çünki ibadət içində ömür keçirən biri qürura düşsə, böyük zərərə uğrayacağı kimi, günahlara batan biri, səmimi bir tövbəylə həyatının son günündə belə olsa xilas ola bilər.
Qurani Kərimdəki "Allahdan qorxun, olar ki rəhmətinə məzhər olarsınız" (Ənam, 155) şəklindəki ayələrdə belə bir incəlik vardır. Bu kimi ayələrdəki (olar ki, ümid edilər ki, bəlkə) Quran oxuyanlar üçün "təracci" ifadə edər. Yəni, "belə etdikdə ilahi rəhmətə nail olmağı ümid edə bilərsiniz, amma qətilik duyğusuna qapılmayın!" şəklində bir dərs verər.

Quranı Kərim oxumanın və dinləmənin ədəbi:

1- Oxumağa başlamadan əvvəl ağzı misvakla təmizləmək.

2- Quranı məscid və ya bir başqa təmiz yerdə oxumaq.

3- Qibləyə yönəlmək və diz üstü oturmaq.

4- Allah Təalanın: "Quran oxuyacaq olduğun zaman, qovulmuş şeytandan Allaha sığın" ayəsi (Nəhl, 98) Quran oxumağa başlarkən əuzu çəkmək.

5- Tövbə Surəsi xaric hər surənin başında bismillah çəkmək.

6- Oxunan Quran ayələrini huşu ilə dinləyib mənaları haqqında düşünmək.

Allah Təala, Məhəmməd Surəsinin 24-cü ayəsində bu xüsusa işarə edir:

"Onlar Quranı düşünmürlər? Yoxsa ürəkləri kilidlidir?!" buyurmaqdadır.

7- Səsi gözəlləşdirmək və Quranı dənə dənə oxumaq (Müzzəmmil, ayə: 4).

8- Tələsik oxumamaq.

9- Uzatmaları yerli yerində etmək.

Quran Oxumanın Əhəmiyyəti və İnsana Qazandırdıqları

Yaradılan minlərlə canlı içərisində ağıl və şüur sahibi olan və eyni zamanda Hz. Allahın (c. c.) dünyada xəlifəsi olma şərəfini üzərində daşıyan yalnız insandır. İnsana, başda hər hansı bir iradi funksiya olmadan bu şərəfi qazandıran Cənabı Haqqdır. Göndərilən bütün ilahi bəyanlardakı təməl məqsəd, insana ilahi olaraq verilən bu şərəfin əsla unudulmaması, yaradılışdakı sirrin fərqində olunması və nəticə olaraq da dünya-axirət xoşbəxtliyinin tutulmasıdır. İnsanlığın başlanğıcından günümüzə bəzi təməl prinsiplərin xaricində, həyat şərtləri və ehtiyaclar fərqli olduğu kimi, bu ehtiyaclara hər dövrdə verilən ilahi bəyandakı prinsiplərdə də zaman zaman dəyişikliklər olmuşdur. Hz. Adəmə o dövrün ehtiyaclarına görə "səhifə"lər şəklində verilən ilahi bəyan, özünü izləyən Hz. İdris, Hz. Nuh və Hz. İbrahim kimi peyğəmbərlərə səhifəsi və məzmunu daha geniş "səhifə"lər şəklində davam etmiş, Hz. Musa və Hz. İsaya "kitab" olaraq nazil olmuş, son olaraq da Hz. Məhəmmədə (s.ə.s), bütün kitabları yekunlaşdıran, təsdiqləyən, bütün zaman və məkanlara çatacaq ölçülərə sahib olan xüsusiyyətləriylə Quran nazil olmuşdur.

Quran, kainat kitabının bir tərcüməsidir. Cənabı Haqqın həm yaratma həm də qanun ayələrini oxuyan bir tərcüməçisidir. Görünməyən və görünən aləmin açıqlayıcısıdır. Allahın ad, sifət və hərəkətlərinə aid xüsusiyyətləri izah edən bir rəhbərdir. Meydana gəlmiş və gələcək hadisələri xəbər verəndir. İnsanlığın tərbiyəçisidir. İnsanlığı xoşbəxtliyə aparan həqiqi mürşiddir. Xülasə ilə, bütün insanlığın hər cür mənəvi və fikri ehtiyaclarına qaynaq olacaq kitabları ehtiva edən müqəddəs bir kitabdır.

Quran, gərək həyatda, gərəksə vicdanlarda yerləşdirdiyi prinsiplərlə, həyatın bütün istiqamətlərini çox açıqlığıyla bir metod ortaya qoymuşdur. Elə orijinal bir metod ki, insanlıq daha əvvəl onun bənzərini görməmişdir. O, insanlığa, maddə və mənada daha əvvəl heç bir sistemin vermədiyini vermişdir. Eyni zamanda, keçici və regional peyğəmbərlik dövrü onunla sona çatmış, hər kəsi içinə alan zaman-məkan baxımından universal peyğəmbərlik müəssisəsi onunla başlamış və onunla qiyamətə qədər davam edəcək.

A. QURAN OXUMANIN DÜNYADA QAZANDIRDIQLARI

Quran, Nəsihət, Dərdlərə Şəfa, Hidayət və Rəhmətdir.

Quran, yalnız insanların ölüm sonrası həyatlarını maraqlandıran xüsusları açıqlayan, ibadətlər haqqında məlumat verən və Yaradıcının birliyi və varlığını ortaya qoyan dəlilləri deyil, eyni zamanda o, insanların dünyadakı xoşbəxtliklərini təmin barəsində də yol göstərəndir. Quran, insanlar üçün gözəl bir nəsihətçi, yol göstərici və ürəklərin şəfa qaynağıdır. Bu mövzuda Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), bir həkim, həkimin əlindəki resept də Qurandır. Bu xüsus, Uca Bəyanda belə ifadə edilər:

"Ey insanlar! Sizə, Rəbbinizdən bir öyüd, könüllərdəki dərdlərə bir şəfa, möminlərə doğru yolu göstərən bir hidayət və rəhmət gəldi." (Yunus 57)

Quran, bu ayədə insanlara dörd mərhələdəki müdaxiləsini ifadə etməkdədir. Əvvəlcə, insanların maddiyyətinə-mənəviyyatına zərər verəcək olan bəzi zərərli ünsürlərə qarşı xəbərdarlıq edilir, bəlkə bu mənada bəzi məhdudlaşdırmalar qoyulur və beləcə ilk müdaxilə edilmiş olur. Bu vəziyyət, ayədə "məviza" (öyüd) olaraq ifadə edilir. Bu mərhələdən sonra şəfaya çatdırmağa keçilir. Bu da, həkimin xəstəsinə, xəstəliyə səbəb olan xarab şeyləri içərisindən atacaq dərmanları içirməsinə bənzəməkdədir. Quran da, insanlara təhlükəli şeyləri qadağan etməklə onları tərtəmiz hala gətirir və bu vəziyyəti qazanmaları üçün də insanların bəzi səylərdə olmasını tövsiyə edir. Necə ki bu ayə, bu xüsus üçün veriləcək bir çox misaldan yalnız biridir:

"Allah, ədaləti, hətta ədalətdən də çox olaraq lütfkarlığı (ən gözəl davranışı), möhtac olduqları şeyləri yaxınlara verməyi əmr edər. Həyasızlığı, çirkin işləri, zülm və təcavüzü qadağan edər. Düşünüb tutasınız deyə sizə öyüd verər." (Nəhl 90) İnsanlar, tövsiyə edilən əmr və qadağanları tam mənasıyla yerinə yetirincə də dərdlərdən xilas olar, könüllər güvən və təhlükəsizliyə çatar və nəticədə Uca Yaradıcının:

"Ey könül dincliyinə çatmış ruh! Sən Rəbbindən razı, O səndən razı olaraq dön Rəbbinə! Sən də qatıl xas qullarım içinə, gir Cənnətimə!" (Fəcr 27-30) bəyanındakı sirri tutmuş olar. Bu sirrlə də İlahi rəhməti tutar ki, ayənin sonunda ifadə edilən "Quranın rəhmət olması" ifadəsi buna işarə etməkdədir.

Qiyamətdə Nur

Quranın adlarından biri də "Nur"dur. Nurun mənalarından biri də, ətrafı işıqlandıran və görməyə kömək edən işıqdır. (İbn Faris, Mu'cem Mekayis Filliyə, 368; Rağıb, Tədris planı, 508) Quran, insana maddi-mənəvi bir işıqdır. Ona yol göstərən bir lampadır. Bu dünyada içindən çıxa bilməyəcəyi mövzularda bir rəhbərdir. Necə ki;

"Ey insanlar! Sizə Rəbbinizdən bir dəlil gəldi, sizə açıq bir Nur endirdik." (Nisa 174) ayəsi də bunu vurğulamaqdadır.

Hər Hərfinə On Savab

Rəhməti sonsuz Uca Yaradıcı (c. c.), insanlara verdiyi saysız nemətlər yanında, ayrıca etdikləri yaxşı işlərə də qat qat savab və mükafat verməkdədir. Pisliklər bir misliylə qarşılıq gördüyü halda, yaxşılıqların qarşılığı on, yüz və ya daha çox qatını tapa bilməkdədir. Necə ki

"Kim Allaha gözəl bir işlə gəlirsə, yaxşılıq işlərsə, ona on misli verilər; kim də bir pisliklə gəlirsə, yalnız pisliyinə bərabər bir cəza görər və heç kimə haqsızlıq edilməz." (Ənam 160) ayəsi bu həqiqəti ifadə etməkdədir. Şübhəsiz ki işlərin ən xeyirlisi və qiymətlisi, Cənabı Haqqın Kəlam sifətindən gələn Qurani Kərimin oxunub başa düşülməsi və yaşanmasıdır. Onun hər bir cümləsi, sözü, hətta hərfi Allah Təala qatında ayrı bir qiyməti sahibdir və qarşılığı ən üst səviyyədən veriləcək. Bu xüsusu Allah Elçisi bu açıq bəyanlarıyla ifadə etmişlər:

"Qurani Kərimdən tək bir hərf oxuyana belə bir savab vardır. Hər savab on misliylə qiymətləndirilər. Mən "Əlif lam Mim" bir hərf demirəm. Əksinə "Əlif" bir hərf, "Lam" bir hərf, "Mim" də bir hərfdir." (Tirmizi, Sevabu'l-Quran, 16)

C. QURANDAN UZAQLAŞMANIN SONU

Qiyamətdə Peşmanlıq və Hz. Peyğəmbərin Şikayəti

İnsanın dünyaya gəlişi bir dəfədir. Öldükdən sonra yenidən dünyaya çevrilməsi qeyri-mümkündür. Dünyada ikən lazımlı hazırlıqları etməyən insanlar, ölümlə qarşılaşdıqlarında böyük bir peşmanlıq içərisində olacaq və Cənabı Haqqdan yenidən dünyaya dönməyi tələb edəcəklər. Ancaq bu tələbləri qəbul edilməyəcək.

"Axirəti inkar edənlərdən birinə ölüm gəlib çatınca, o zaman: "“Ey Rəbbim! Məni geri (dünyaya) qaytar! Bəlkə, (indiyə qədər) zay etdiyim ömrüm müqabilində yaxşı bir iş görüm! (Yaxud, bu günə qədər tərk etdiyim imana qayıdıb saleh bir əməl edim!) Xeyr, bu onun dediyi boş (faydasız) bir sözdür. Onların önündə dirilib (haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda) duracaqları günə (qiyamət gününə) qədər maneə (öldükdən sonra qiyamətədək qalacaqları bərzəx aləmi) vardır. (Muminun 99-100)

Rəsulullah da (s.ə.s.) ümmətinin Qurandan uzaqlaşmalarını, onunla olan bağlarını qoparmalarını və ona lazımlı əlaqəni göstərməyişlərini Haqqa şikayət edəcək:

"O gün Peyğəmbər: 'Ya Rəbbi, xalqım bu Quranı tərk edib ondan uzaqlaşdılar!' deyər." (Furqan 30)

NƏTİCƏ

Nəticə etibarilə, Uca Yaradıcının rəhmət vəsiləsi olaraq göndərdiyi İlahi Kəlam, oxumamız və anlamamız lazımlı olan bir mövqeyə malikdir. O, həm dünya həm də axirətimiz baxımından qurtuluş vəsiləmizdir. Dünyada bizlər üçün əhəmiyyətli bir nəsihət, dərdlərimizə şəfa, hidayət qaynağı və rəhmətdir. İnsanlığın dərdlərinə resept olub, onları ən doğru yola çatdırar. Quranın oxunduğu yeri mələklər ziyarət edər və orada dinclik olar. Quranın oxunub başa düşülməsi, Allah qatında insanlara üstünlük qazandırar. Quran, qəbirdə bir nur olar. Çətinlik çəkərək öyrənib oxuyanın mükafatı iki qat verilər. Oxunan hər hərfi üçün, ən az on savab vardır. Qurandan uzaqlaşılınca, o, axirətdə uzaqlaşanlardan şikayətçi olar. Onu unutma böyük bir günah olub, əmanətə sahib çıxmama mənasını verər. Quran, insana və cəmiyyətə dinclik və etibar gətirər.

(Yrd.Doç.Dr Muhiddin Akgül, Yeni Ümid)

Qurani Kərim Allah tərəfindən Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)ə vəhy yoluyla endirilən son ilahi kitab olub Allahın sözü/kəlamı olaraq qəbul edilir. Beləliklə hər müsəlmanın Quranın Allahın kəlamı olduğuna inanması lazımdır.

Bunun üçün Quranda Allahın hər şeyin yaradıcısı olduğu vurğulandığı kimi, Qurani Kərimin də Allah tərəfindən endirilmiş olduğu vurğulanar. Bu səbəbdən Allahın buyurması və söyləməsindən məqsəd Quranda zikr edilən ayələr yəni Allahın buyruqları, hökmləri, əmr və qadağanlarıdır.

Quranda "Mən-Biz " müraciətlərindən istifadə edildiyi kimi, Allah və digər adları da istifadə edilməkdədir. İnsanlar, Allahın mahiyyətini bilə bilməzlər. Onun ad və sifətlər kimi ünvanlarla tanıyarlar. Allah ləfzə-i cəlal, bütün ad, sifət və ünvanları içinə alan əhatəli bir ismi-əzamdır. Sözgəlişi, Xaliq deyildiyi zaman, yaradıcı, qafur deyildiyi zaman bağışlayan, Rəzzaq deyildiyi zaman ruzi verən ağla gəlir. Halbuki Allah deyildiyi zaman həm Rəzzaq, həm Qafur, həm Xaliq kimi bütün ad və sifətləri  ağla gəlir. Bu səbəblə Allah ləfzə-i cəlal Quranda iki min dəfə zikr edilmişdir. İnsanlar ancaq Allah ləfzə-i cəlalın pəncərəsindən onun ad, sifət və şəxsi adını mülahizə edə bilərlər. Bu mülahizəni zehinlərə yerləşdirmək üçün bu ad tez-tez nəzərə verilməkdədir.  Bu adın üçüncü tək şəxs kimi istifadə edilməsi ayrıca böyüklüyü də ifadə etməkdədir.

http://www.sorularlaislamiyet.com/index.php?s=show_qna&id=34087

     Quran öyrətmək müqabilində ödəniş almaq barəsində üləma ixtilaf etmişsə də, ümumiyyətlə haram olmadığına hökm etmişdir.

     Buxarinin qeydinə görə, Şabi: "Müəllim müəyyən bir şey verilməsini şərt qoymasın, nə verilərsə, onu alsın." deyər. əl-Hakim: "Müəllimin ödəniş almasını məkruh hesab edən heç kimsə görmədim." demişdir. Hz. Muâviyə'yə bu barədə soruşulduqda: "Onun əmək haqqı almaq hüququnun olduğu fikirindəyəm." deyər.

     Həsəni-Bəsrî özünü yetişdirən müəllimə on dirhəm ödəmişdir. Bir başqa rəvayətdə Hasan-ı Basrî'nin, əvvəlcədən ödəniş şərti qoymağı məkruh hesab etməklə yanaşı: "Müəllimin yazı öyrətməsi müqabilində ödəniş almasında bir günah yoxdur." dediyi rəvayət edilmişdir.

     Qatadənin: "İnsanlar üç şey ortaya çıxardılar ki, bunların üzərinə ödəniş alınmaz: Damazlıq aşırtma, mal bölgüsü, tə'lîm." dediyi qeyd olunur.

     Hənəfilər isə rukyə üçün ödənişi caiz görsələr də tə'lîm üçün caiz görməmişlər: "Çünki demişlər, Quranın öyrədilməsi ibadətdir, onun ödənişi Allah 'a aiddir." (bax. İbrahim Canan, Kutubu-u Sitə Müxtəsəri və Tərcümə şərhi Akçağ Nəşrləri, III / 349)

    Qurâni-Kərîm'i tilavət etmək böyük ibadətlərdən biridir.Cənâb-ı Haqq müxtəlif ayələrdə Qur`an-ı Kərîm'i tilavət edən kimsələri mədh və səna edərək böyük mükafatlarla mükafatlandıracağını vəd edir. Hz.Peyğəmbər (s.ə.s.) də Qur'ân-ı Kərîm'in hər hərfi üçün on həsənə olduğunu müjdələyir. Yalnız başqası üçün Qur'ân-ı Kərîm'i tilavət etmək barəsində ixtilaf vardır. İmam Şâfi'î ilə bir çox səhabələr; namaz, oruc və zəkat kimi ibadətlər başqası üçün caiz olmadığı kimi, tilavət də başqası üçün caiz olmaz deyirlər .( Muğni'l-Muhtac, III / 70.)

    Hənəfi üləması ilə Şâfi uləmasının bir qisimi, duaya qiyas etmək surətiylə başqası üçün Qurân;-Kərîm'i oxumaq caizdir deyirlər.

     Ancaq Şafii məzhəbinə görəQəbristanlıqda və meyidin yanında Qurâni-Kərîmi oxumaq rəhmətin enməsinə səbəb olduğu kimi, birisini ürəkdən xatırlayıb oxunan "Qurâni-Kərîmin savabı qədər filan adama ver." deyərək, dua etmək də xatırlanan adamın (kimsənin) rəhmətə nail olmasına vəsilə olar. Və bu halda tilavət ödənişi alına bilər .( Tuhfətü'l-Muhtac, Bİ / 158.)

     Qur'an'ın oxunması ölüyə getməz; oxumadan dolayı Allah'ın lütf etdiyi savab ölüyə hədiyyə edilər. Bu səbəblə məqsədi pul almaq olan bir insan pul üçün Qur'an oxusa ibadət olmayacağından savab gözləmək də doğru deyildir. Bu səbəblə alimlər Qur'an pul üçün oxunmaz demişlər.

    Amma Hənəfi məzhəbində isə ta'at və ibadət qarşılığında ödəniş almaq haram olduğundan Qur'ân-ı Kərîm'i mənfəət qarşılığı oxumaq caiz deyildir.

     Ödəniş alan da məsul, verən də məsuldur. Hz Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurur:

     "Qurâni-Kərîm'i tilavət edin. Lakin qarşılığında ödəniş alıb mənfəət təmin etməyin."

Tirmizinin İmran b. Husayn'dan rəvayət etdiyi:

"Qur'an oxuyan onunla Allah'dan istəsin. Çünki bir sıra insanlar gələcək, Qur'anı oxuyacaqlar və onunla insanlardan mənfəət təmin edəcəklər." (Sünən-i Tirmizi, (Misir, 1975 (I395) VI / 79 (K.46 B. 20 H. 2917) Şövqani, age. V / 322; eyni, age. XN / 96.)

"Qur'ân-ı Kərimi oxuyun; onunla əməl edin; ondan əsla uzaqlaşmayın, onun haqqında həddi də aşmayın; onun tilavəti qarşılığında ödəniş alıb verməyin, onunla dünya malını çoxaltma yoluna girməyin." (Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, Qahirə, I3l3. NI / 428.)

    Ancaq Hənəfi məzhəbinin son alimləri azan, imamət, vəz və Qur'ân-ı Kərim öyrətmək müqabilində ödəniş almağa icazə vermişlər və haram olmadığını söyləmişlər. Çünki ödəniş müqabilində müəyyən kimsələrə bu vəzifə etdirilməzsə, vəzifə çatışmazlığı olacaq və İslâm şəriətinin ortadan qalxmasına səbəb olacaq. (Əl-Fiqh "alal-Mezahib əl-Ərba'a, III / 127; Rəsail İbni Abidin, s. 158-171)

    Bu məlumatlardan əsasən, əgər Xoca pul almaq istəmirsə, çox təkid etməmək daha uyğundur.

Cavab 1:

a. Qur`anın özünə vəhy olaraq endiyi Peyğəmbər (s.ə.s.)`ın dili Ərəbcə idi. Bir insan olaraq Hz. Muhəmməd (s.ə.s.)`a Qur`an başqa bir dildə ensəydi əlbəttə onu anlaya bilməyəcəkdi. Təbliğ və açıqlamaqla vəzifəli olan peyğəmbərin (s.ə.s.) anlamadığı bir kitabı başqasına təbliğ və şərhi mümkün ola bilərmi?!

"Biz hər peyğəmbəri, öz millətinin dili ilə göndərdik, ta ki onlara həqiqətləri yaxşıca açıqlasın." (İbrahim, 4),

وَلَوْ جَعَلْنَـٰهُ قُرْءَانًا أَعْجَمِيًّا لَّقَالُوا۟ لَوْلَا فُصِّلَتْ ءَايَـٰتُهُۥٓ ۖ ءَا۬عْجَمِىٌّ وَعَرَبِىٌّ...

Əgər Biz onu yad bir dildə Quran etsəydik, onlar deyərdilər: 'Nə üçün onun ayələri müfəssəl izah edilməmişdir? Yad dil və ərəb peyğəmbər?!" (Fussilət/44)

kimi ayələr, bu həqiqətə diqqət çəkmişdir.

b. Qur`an, Allah`ın digər kitabları kimi əlbəttə müəyyən bir yerdə, bir mühitdə, bir ətrafda gəlmək məcburiyyətində idi. Yəni, bütün insanlara birdən xitab edəcək şəkildə, bütün dillərdə birdən göydən yağar kimi dünyaya enməsi sünnətullaha (Allahın kainatdakı adətlərinə) zidddir. Məsələn, İbranicə danışanlara Tövrat o dildə gəldiyi kimi, Qur`anın da ilk həmsöhbətləri olan Ərəblərə Ərəb diliylə gəlmək vəziyyətində idi.

c. Qur`an, digər səmavi kitablardan fərqli olaraq ifadə tərziylə, ləfziylə də bir möcüzə olmasıdır. İlk həmsöhbətləri olan Ərəblər tərəfindən, Qur`anın bu möcüzə bəlağəti,  bənzərsiz gözəl' sənətinin başa düşülməsi üçün, ilahi hikmət tarix içərisində Ərəbcəyə -digər dillərdən fərqli- bir xüsusiyyət, bir genişlik, qazandırmışdır. Bu məzmunda Ərəbləri də ümmi bir millət olaraq hazırlayıb, tarixi iftixar tablolarını yazıya tökə bilmədikləri üçün yaddaşlarına yazmaq məcburiyyətində buraxmışdır.

Bu sistem Ərəblərdə şeir və bəlağəti insanlıq ictimaiyyətində bənzərsiz bir zirvəyə daşımışdır. Bu xüsus, Ərəblərin Qur`anı bəşər üstü bir kəlam olduğunu anlamalarını təmin etmişdir. Bu səbəblədir ki, yüz minlərlə insan Qur`anın bəlağətinə səcdə etmək məcburiyyətində qalmışdır. Böyük əksəriyyəti Qur`anın bu bənzərsiz üslubu qarşısında çox dözə bilməyib İslam dininə girmişdir. Siyasi, ictimai, mədəni, iqtisadi kimi səbəblərdən ötəri, İslamın həqiqətlərinə qulağını bağlayanlar belə Qur`anın bu bənzərsiz ifadə tərzinin gözəlliyini etiraf etmək məcburiyyətində qalmışlar. Atalarının dinlərini tərk etməmə adına bu möcüzəyə "sehr" deməklə işin içindən sıyrılmağa çalışmışlar.

Bu şərhlərdən aydın olur ki, Qur`anın Ərəbcə olaraq enməsinin bir hikməti də -mənəvi və dili bir möcüzə olan Qur`anın möcüzəliyini əks etdirmə qabiliyyətində olan- Ərəbcə dilinin bu xüsusi mövqeyidir.

d. Hikmət baxımından əhəmiyyətli bir xüsus da bu ola bilər ki; universal bir vəhy olan, bütün insanlara xitab edən, qiyamətə qədər qüvvədə olmağa davam edən Qur`anın istifadə etdiyi dilin mövqeyi böyük əhəmiyyət ifadə edər. Sözlərinin dəyişik mənalara gələ biləcək şəkildə  geniş əhatə, az sözlə çox mənaları ifadə edə biləcək şəkildə yığcam üsluba, məcaz və həqiqəti, məntiq və məfhumu, dəlalət və məzmunu, əks etdirə biləcək şəkildə incəlikləri saxlayan estetik sənətə sahib olmasıyla Ərəbcə -belə cihanşümul bir vəhy olan- Qur`anın dili olmağa haqq qazanmışdır.

e. Bunu da unutmamaq lazımdır ki, Qur`an hansı dildə gəlsəydi, eyni suallar onun üçün də etibarlı olacaqdı. Halbuki vəhy, mütləq insanların istifadə etdiyi dillərdən biriylə enmək vəziyyətindədir. 

---------------------------------------

Cavab 2:

Bir ilahi kitab eyni anda bütün millətlərin dilində göndərilməyəcəyinə və peyğəmbər eyni anda bütün millətlərdən çıxa bilməyəcəyinə görə bir dilin və qövmün seçilməsi əqlən zəruridir.

Peyğəmbərimizin ərəblər içindən göndərilməsinin və Qur`anın ərəbcə olmasının isə, milliyyətçiliklə əlaqəsi yoxdur. Çünki islam mənfi milliyyətçiliyi yəni irqçiliyi qadağan edir. Hər millət ibadətlər, haram- halallar və Qur`anın nəzərdə tutduğu ehkam xaricindəki öz ənənə və mədəniyyətinə görə hərəkət etməkdə, öz ənənələrini yaşamaqdadır. Digər millətlərin ərəb mədəniyyətini yaşamaqda zəruriliyi yoxdur. Amma eyni dinə mənsub olmanın verdiyi əlaqəylə müsəlman millətlərin bir-birinə təsir etməsi təbiidir.

İkinci bir xüsus Qur`anın ərəbcə olmasını və Hz. Peyğəmbərin ərəb millətindən çıxmasını təqdir edən Allahdır. Allah isə etdiklərindən ötəri qullara hesab verməz.

Bal, gərək içində saxladığı vitaminlər və minerallarla, gərəksə strukturca xüsusiyyətləri səbəbiylə insanlar üçün tam bir şəfa xüsusiyyətindədir.
Balda, kalsium, kalium, maqnezium, natrium xlor, kükürd, dəmir və fosfor kimi minerallar, qlikoza, fruktoza kimi şəkərlər, B1, B2, B3, B5, B6 və C vitaminləri var. Allah, heç şübhəsiz balı insanların faydalanması üçün xüsusi olaraq yaratmışdır.
Allah, insanların bütün ehtiyaclarını bildiyi və onların Özünə şükr etmələrini istədiyi üçün bir çox xüsusi nemət yaratmışdır. Bunlardan biri də baldır. Balın kiçik bir böcək olan arı tərəfindən öz ehtiyacının ən az 10 misli olaraq çıxarılması, antibakteriyel olması və insanlar üçün şəfa xüsusiyyəti daşıması çox böyük möcüzələrdir. Allah, bal arısı ilə əlaqədar Quranda belə buyurmuşdur:
"Rəbbin bal arısına vəhy etdi: Dağlarda, ağaclarda və onların qurduqları çardaqlarda özünə evlər əldə et. Sonra meyvələrin bütünündən ye, beləcə Rəbbinin sənə asanlaşdırdığı yollarda get. Onların qarınlarından müxtəlif rənglərdə şərbətlər çıxar, onda insanlar üçün bir şəfa vardır. Şübhəsiz düşünən bir birlik üçün həqiqətən bunda bir ayə vardır." (Nəhl Surəsi, 68-69)
İndiki vaxtda arı məhsullarının; xüsusilə bal, arı südü, polen və arı qatranının, bir çox xəstəliyi müalicə etdiyi bilinir. Balın katarakt xəstələri üzərindəki sınaqlarında isə 2094 xəstədən 2002-sinin (%95) bal sayəsində tam olaraq yaxşılaşdığı açıqlandı. Arı qatranının hemoroit, dəri xəstəlikləri, qadın xəstəlikləri kimi bir çox xəstəliyə də yaxşı gəldiyi təsbit edildi.
Balın bir xüsusiyyəti də, şəkərə nisbətlə %40 daha az kalori ehtiva etməsidir. Bu xüsusiyyəti ilə bal, həm yüksək enerji verən, həm də aşağı kalorili olan yeganə qidalardan biridir.
Aşağı kalorili olan bu ləzzətli şərbətin bir başqa xüsusiyyəti də həzminin çox asan olmasıdır. Balın ehtiva etdiyi fruktoza, qlikoza çevrilə bilmə xüsusiyyətinə sahib bir şəkərdir. Bu sayədə bal, yüksək miqdarda turşu ehtiva etməsinə qarşı, mədəsi narahat olanlar tərəfindən belə rahatlıqla həzm edilə bilməkdədir.
Balın ayrıca, böyrəklərin və bağırsaqların rahat işini təmin edəcək bir quruluşu vardır. Bütün bunların yanında damar sərtliyi kimi təhlükəli narahatlıqlara qarşı qoruyucu xüsusiyyətə sahib olan bal, eyni zamanda bakteriya öldürücü xüsusiyyətə də malikdir. İlıq suyla qarışdırıldığında 7 dəqiqə kimi qısa bir müddətdə qana qarışan bal, bu xüsusiyyəti ilə bədənə şəfa paylama vəzifəsini ən yaxşı və ən sürətli şəkildə yerinə yetirər. Ayrıca bal, sulandırıldığında antibakteriyel amma toxulara zərər verməyən bir antiseptik ortaya çıxmış olar. Bunun xaricində balın içində antibakteriyel xüsusiyyətləri olan bir neçə kimyəvi maddə də var.

Allah Quranda belə buyurmuşdur:
"Görmürsünüzmü ki, şübhəsiz Allah, göylərdə və yerdə olanları əmrinizə amade etmiş, açıq və gizli sizin üzərinizdəki nemətlərini genişlədib-tamamlamışdır..." (Loğman Surəsi, 20)
Allah, Loğman Surəsindəki ayədə bildirdiyi nemətlər kimi, arını da bütün bu şəfa verici xüsusiyyətləriylə insanoğlunun əmrinə vermişdir.
 

   Günaha son çağırışın yerini günaha sonsuz çağırışın aldığı bir zamanda yaşayırıq. Günahın demək olar hər yeri əhatə etdiyi bu şəraitdə, xüsusilə 'cinsəllik'lə əlaqədar günahlar hər tərəfdən hücum edir. Küçələr, meydanlar, avtomobillər, evlər, gəmilər, qəzetlər, jurnallar, TV-lər, CD-lər, afişalar, reklamlar, filmlər, internet, vitrinlər, toylar, dərnəklər, sərgilər, demək olar hər sahədə, cinsəllik kâinatın və insanın Xaliq-i Zülcəlâlinin icazə vermədiyi bir şəkildə aşkara çıxarılır.

    Necə ki, məsələn, 'geyim' deyilən şey artıq insanı istidən, soyuqdan və günahdan qorumaq üçün təqdim olunmuş bir nemət olaraq istifadə edilmir. Əksinə, dizaynerlərin ağılı 'daha az parça, daha çox təhrik' düsturuyla işləyir. Ətəklər qısalır, parçalar şəffaflaşır, paltarlar daralır. Dizaynlar, modalar bədən xəttlərini ya açıq-aşkar ortalıqda buraxacaq və ya örtülsə də bəlli edəcək şəkildə həyata keçirilir. Digər tərəfdən, "azad" və 'xüsusi' reklamçıların 'qadın'sız bir reklam düşünə bilmədiyi; bir şüşə butulka reklamının belə bir kənarına ədəbsiz bir qadın rəsmi ilişdirilmədən bacarılmadadığı müşahidə edilir. TV proqramları, filmlər, jurnallar, sərgilər, açılışlar da əlavə olunursa, yaşadığımız günlər, demək olar hər tərəfdən, ağılları və qəlbləri cinsiliyə indeksləyən min cürə təcavüz ünsürünü qurşanmış, təchiz olunmuş vəziyyətdə qarşımıza çıxır.

    Əsasən, ilk növbədə 'virtual' dünyalarda inşa edilən, sonra da Jean Baudrillard'ın bir müasir fakt olaraq israrla vurğuladığı simulyasiya (saxta bəmzəyiş) prosesi içində gerçək həyata kopiyalanan bir hal var qarşımızda. Öncə jurnal səhifələrində, TV ekranlarında, film kadrlarında sərgilənən bir mənzərə, addım-addım küçələrə, evlərə, iş yerlərinə, meydanlara daşınır. Beləcə, bütün bunları dünən yadırğayan bir çox insan belə, bu gün bu prosesə daxil olmuş görünür.

    Cinsəlliyin özünü bu qədər açıq şəkildə və bu qədər geniş bir zəmində ortaya qoyduğu müasir zaman mənzərəsi, axır zaman fitnəsində qadınların mühüm bir rol oynayacağına dair hədislərin mənasını da praktiki təsdiq edir. Yaşadığımız şərait, bir yanda qadını məta'laşdırıb (satılan mal, ticarət malı, əmtəə) sadəcə ət və dəridən ibarət bir məxluq halına endirərkən, digər yanda kişiləri nəfsləri qarşısında böyük ölçüdə qorunmasız buraxır. 

    TV ekranlarından küçələrdəki insan mənzərələrinə, qəzet səhifələrindən iş yeri mühitinə qədər uzanan bir çox sahədə davamlı cinsəlliyin ağla gətirildiyi bu ümumi mənzərə qarşısında mömin insanları isə əksərən bir bədbinlik halı bürüyür. Özünü bu qədər hədsiz şəkildə aşkara çıxaran günaha qarşı daxildə oyanan meyillər, göz sürüşmələri, haram baxışlar, möminləri Rəbbinə qarşı nisyan və ya üsyan halına düşməyin ağrısıyla qıvrandırarkən, şeytan 'vəziyyətin ümidsizliyi'ni fısıldayır dayanmadan. "Bu şəraitdə" deyir, "təsirlənməməyin qeyri-mümkündür. Sən bu vəziyyətdən qurtula bilməzsən ".

   Halbuki, belə çətin bir zamanın bu böyük fitnə və imtahanı qarşısında bezən, ümidsizliyə düşən, çıxılmaz vəziyyətdə qalan möminlər üçün, 'qissələrin ən gözəli' olan Yusuf (as) qissəsində həm bir ümid işığı, həm də bir çıxış yolu təqdim edilir. Yusuf qissəsi, şeytanın 'qeyri-mümkündür' dediyinin 'mümkün' ola bildiyini göstərir və bunu göstərməsiylə də, sarayda Yusuf'un yaşadığı imtahanın bir bənzərilə həmhal olaraq yaşayan axır zaman möminlərinə Qur'ân əczaxanasından bənzərsiz bir çarə və dərman təqdim edir.

    Qur`ani-Hakim`də Yusuf surəsində izah edildiyi üzrə, Yusuf Aleyhissəlamın həyatında, xeyirlə sonlanan, amma son dərəcə çətin imtahanlar, sınaqlar mövcuddur. Gördüyü bir sadiq yuxuya qarşılıq qısqanc qardaşları tərəfindən canına qəsd edilərək quyuya atılması və onu quyudan çıxaran adam tərəfindən kölə edilib Misirə aparılaraq satılması, bu ağır imtahanlardan biridir. Yusuf Aleyhissəlam, ikinci ağır imtahanını isə, özünü kölə olaraq satın alan, amma ondakı istedadın fərqinə vararaq ona yaxşı münasibət göstərən Misir əzizinin evində yaşayacaqdır. Bu, hələ uşaq yaşda quyuya atılan və kölə olaraq satılan Yusuf'un gənclik illərində üz-üzə gəldiyi bir imtahandır və imtahanın mərkəzində 'qadın' vardır.

    Rabb-i Rahim, insanları qadın və kişi olaraq yaratmışdır; və kişidə qadına, qadında kişiyə qarşı bir meyil və arzu buraxmışdır. Cəlal (böyüklük, əzəmət) və Camal (üz gözəlliyi.) aynasından baxıldığında, cəmali yönü ağır gələn, üsdün olan qadının cəlalə də müxatəb olaraq kəmala ərməsi, bir az daha kamilləşməsi, cəlali yönü ağır gələn kişinin isə camala də müxatəb olaraq kəmal qazanması kimi çox hikmətlər daşıyan bu meyil və arzu, digər tərəfdən, hədd qoyulmaması ilə qadınları kişilər, kişiləri qadınlar üçün bir imtahan mövzusu etməkdədir.

    Necə ki, "insanların ən gözəli' olaraq anılaraq gələn Yusuf Aleyhissəlam Misir əzizinin arvadı üçün bir imtahan mövzusu olduğu kimi, əzizin arvadı da Yusuf üçün bir imtahan mövzusu olmuşdur. Di gəl ki, əzizin arvadı bu imtahanı keçə bilməmiş; Yusuf isə, imtahanı keçməsiylə, insanın cinsəllik yönündəki meyil və arzularını cilovlamaq imkanının nəbəvi bir nümunəsini təqdim etmişdir

  1)  İmtahana mövzu olan və bir çox mənbədə Züleyxa olaraq keçən qadın yaşlı və ya çirkin biri olsaydı, Yusuf'un imtahanı hərhalda bu qədər çətin olmazdı. Eyni şəkildə, bu qədər yol göstərici bir nümunə xüsusiyyəti də qazanmazdı. Əzizin arvadının yaşca gənc, görünüşcə də çox gözəl olması, yaxud Yusuf'un hələ yeni bir gənc olması imtahanı əlbəttə şiddətləndirən ünsürlərdir; amma, bunlara rəğmən, Yusuf yaşadığı bəlkə də ən çətin imtahanı ayağı günaha sürüşmədən sovuşdurmuşdur

    2) Üstəlik, imtahanını şiddətləndirən başqa xüsuslar də vardır. Bunlardan biri, qadının soylu, həm də kralın vəziri məqamındakı birinin xanımı olmasıdır. Yusuf (as), hər nə qədər məmləkəti Fələstində Yaqub (as) kimi bir peyğəmbərin oğlu, İshaq və İbrahim Aleyhisselamların isə nəvəsi olaraq hörmət görsə də; Misirdəki mövqeyi 'köləlik'dir və ən yüksək təbəqədən biri tərəfindən ona gələn təklif və tələb bir kölə üçün dayanmağı və dirənməyi əlbəttə çətinləşdirməkdədir.

    3) Və bunun qədər önəmlisi, Yusuf'un dəvət edən deyil, dəvət edilən mövqeyində olmasıdır.

     Çünki, bir kişinin həyatı boyunca yaşaya biləcəyi bəlkə ən ağır imtahan, gənclik, gözəllik, sərvət, soyluluq kimi hər cür cazibə ünsürünü üzərində daşıyan bir qadından gələn dəvətə və iltifata xeyr deyə bilməkdir. Kişilərin ən zəif cəhətlərindən biri, iltifat gördüyü anda, bunu edən adama qarşı qorunmasız hala gəlməsidir, yəni sanki bir əsarətə keçməsi. Göyərçindən insana, aslandan qoça bütün kişi tayfası, güc nümayişinə fitri bir meyil ilə yaradılmışdır; və bu duyğunun qarşılığı olaraq da üstün görülmək, heyran olunmaq, təqdir edilmək kimi bir nəticə gözləməkdədir. Bir başqa sözlə, 'təvəccöh-u nas' kişilərin ən qorunmasız olduqları hallardan biridir, və bu təvəccöh (rəğbət) kişilərin 'cazibə' ölçülərinə eynilə uyğun gələn bir qadından gələrsə qorunmasızlıq halı xeyli artmaqdadır

      Lakin, Yusuf`də bu belə olmamışdır

    Həm də, "heytə lək" ("Di gəlsənə!") deyə israrla çağıran Züleyxa'nın, sarayın bütün qapılarını möhkəmcə bağlamış olmasına rəğmən.

  4) Ki, bu son vəziyyət, insanda günaha qarşı həyâdan gələn müqavimətin qırılmasına şərait yaradan bir zəmin hökmündədir "Onsuzda kimsə görmür!" düşüncəsi, başqaları görür, bilir, yaxud biləcək olsa etməkdən qaçınacağı əməlləri etmək barəsində insana cürət qazandırmaqdadır. Necə ki, Rəsuli-Əkrəmin sallallahu aıeyhi və səlləm möminləri səfərə yalnız çıxmamaları barəsində xəbərdar etməsi bu sirdəndir. "Şeytan, tək başına olanla, iki adam birlikdə olana sıxıntı verər. Əgər üç adam olsalar onlara sıxıntı verə bilməz" buyuran Rəsûl-i Əkrəm, "İnsanlar təklikdəki zərəri mənim qədər bilsəydilər, heç bir atlı tək başına bir gecə də olsun yol getməzdi" də buyurmuşdur Çünki, kimsənin görmədiyi yaxud görənlərin də tanımadığı bir şəraitdə, həya duyğusunun istifadə sahəsi daralmaqda; dolayısilə, insan günaha daha açıq və uyğun, meyilli hala gəlməkdədir

    Məhz, Yusuf Aleyhissəlam, sarayda özü və Züleyxa'dan başqa heç kimin olmadığı və qapılar möhkəmcə bağlanıldığı üçün heç kimin girmə riskinin də olmadığı bir şəraitdə; yəni, nəfsdən gələ biləcək tələbə qarşı həya duyğusunun təsirsiz qalması ehtimal olunan bir şəraitdə bu imtahanı yaşamışdır

    Və, Allah'ın izni ilə, bacarmışdır da.

   5) Həm, onun imtahanını daha da şiddətləndirən bir ünsür daha vardır. Yusuf surəsində izah edildiyi üzrə, Yusuf, qadının ona hücumu qarşısında ondan qurtarmaq üçün qapıya qaçmış, qapı açıldığında isə Əziz ilə qarşılaşmışdır. Danışdığı bir dostunun göstərdiyi istiqamətdə istintaq aparan Əziz, köynəyinin arxadan cırıldığına əsasən, Yusuf'un təcavüz edən deyil, dəvət edilən və dəvət edildiyi şeydən çəkinən şəxs olduğunu anlamışdır. Əziz Yusuf`dan hadisəni kimsəyə bildirməməsini xahiş etdi amma, Yusuf heç sözünü etməmiş də olsa, soylu qadınlar arasında Züleyxa'nın işi yayıldı. Bunun üzərinə o günün kübar qadınlarını evinə çağıran Züleyxa bu qadınlar qatında özünü üzrlü göstərən hiylə ilə Yusuf`u yaxşıca çətin vəziyyətdə buraxacaqdır.

    Züleyxa cürəbəcür yeməklər və meyvələrlə bəzədilmiş bir süfrə hazırlayıb hər bir qadının əlinə bir bıçaq vermiş, Yusuf'a da "Onların yanına çıx" deyə əmr etmişdir Yusuf`u gördükdə qadınlar onun gözəlliyi qarşısında özlərindən keçərək meyvə yerinə əllərini kəsmiş olacaq, lakin bunun ağrısını hiss etməyəcəkdilər. Züleyxa'ya

   "Məhz, məni qınamanıza səbəb olan kimsə budur. And içirəm, mən ondan muradımı almaq istədim də, o iffətini qorudu"

deyərək özünü müdafiə etmə imkanı tanıyan bir vəziyyətdir bu. Qadınların onu üzrlü görəcək bir hala gəlmələrindən istifadə etməklə, Züleyxa əlavə etmişdir:

"Ona əmr etdiyimi etməzsə, şübhəsiz ki, zindana atılacaq və şübhəsiz zəlillərdən olacaqdır"

    Beləcə, Yusuf'un qarşısına, onu əldə etmək üçün hər şeyi gözə almış cazibədar bir qadınla yanaşı, belə davranacağı təqdirdə o qadını başqa qadınların haqlı və üzrlü görəcək olması kimi daha bir imtahan ünsürü çıxmışdır. Günaha gedən yolda "İnsanlar nə deyər?" sualı, ətraf mühitin ayıblaması narahatlığı, yəni ictimai təzyiq insanı saxlayan ünsürlərdən biridir; bu ictimai basqının boşaldığı, azaldığı yaxud yox olduğu şəraitdə insanlar etmədikləri bəzi şeyləri belə edəcək hala gəlməkdədir. Lakin, Yusuf belə etməmişdir. Bu çətinliyə əks halda həbs edilmə və alçaldılmaq təhdidi də əlavə olunduğu halda, "Ey Rəbbim! Onların məni dəvət etdiyi şeydən, zindan mənə daha sevimlidir" demiş, "Əgər onların hiyləsini məndən uzaqdırmazsan, mən onlara meyl edər və cahillərdən olaram" deyərək bu cazibədar mühitə bədəl zindanı istəmişdir

    Ki, zindana atılmaq, Yusuf`un həyatı boyunca yaşadığı böyük imtahanlardan ikincisinin son nöqtəsi, üçüncü böyük imtahanının isə başlanğıcı olacaqdır.

   6) Dərhal ifadə edək ki: Yusuf kişilik duyğularından məhrum biri, yaxud bu duyğuları kütləşmiş və ya törpülənmiş bir qoca olsaydı, imtahanı nə bu qədər çətin, nə də bu dərəcə yol göstərici olardı. Halbuki, vəziyyət belə deyildi. Əksinə, "Həqiqətən, qadın ona niyyəti qurmuşdu. Rəbbinin bürhanını görməsəydi, o da (Yusuf da) ona niyyətlənib gedəcəkdi." (Yusuf Surəsi, 12/24) ayəsinin işarə etdiyi üzrə, Yusuf (as) fitrətən bir kişinin daşıdığı bütün duyğuları daşıdığı halda bu çətinliyi bacarmışdır. Onun bu halını möcüzə edən budur. Bu halın Qur`ani-Hakim`də bütün zamanlar üçün bir nümunə davranış olaraq zikr edilməsinin bir səbəbi də budur.

    Bir kişinin daşıdığı bütün duyğuları üzərində daşımış olması, üstəlik imtahan üsdünə imtahan deyilə biləcək qat-qat sınanmaların bir yerdə dünyasına hücum etdiyi halda, Yusuf Aleyhissəlam, Qur`ani-Hakim`də bildirildiyi kimi, 'Rəbbinin bürhanını görməsiylə' özünü günahdan qorumuşdur

    Yaxşı, gördüyü bu 'bürhan' nədir? Həmçınin, digər insanların yenə cinsəlliklə əlaqədar bundan daha asan imtahanları keçə bilmədiyi halda, çox çətin bir imtahanı sovuşdurmasını mümkün edən bu bürhan nə üçün xüsusilə Yusuf'a göstərilmişdir?

   Yusuf surəsinə və bu surənin təfsirlərinə bu sualların müşayiəti ilə nəzər etdiyimizdə, sadəcə Yusuf (as) üçün deyil, hamımız üçün də istifadə edilə biləcək düsturlar çıxar qarşımıza. Müzakirə mövzusu 'Burhan'ın nə olduğu mövzusunda âlimlərimiz fərqli görüşlər bəyan etmişdirlər. Çünki, əlbəttə çox hikmətlərə əsasən, Rabb-ı Rahîm Kəlâm-ı Əzəlî'də bu 'Burhan'ı zikr etməklə birlikdə onun nə olduğunu bildirməmişdir. Demək ki, özlüyündə Burhanın nə olduğundan daha önəmlisi, Burhanın nə üçün Yusuf'a göstərilməsidir. Və, Yusuf surəsi, xüsusilə də 23-cü ayə, bunun cavabını bizə təqdim edərək, hamımız üçün istifadə edilə biləcək bir resept verməkdədir

    1) Bu ayədən aydın olur ki, qapıları yaxşıca bağlayan qadın bütün şəhvətini və cazibəsini qurşanaraq "Heytə lək!" (Di gəlsənə!) deyə israrla Yusuf`u yatağa çağırarkən, Yusuf'un ağzından ilk çıxan, "Maazallah" dır "Maazallah;" yəni, "Allah'a sığınıram"

    Nəfsin qəlbə, şəhvətin ağla, hissin iradəyə qələbəsinin bu dərəcədə asanlaşdığı bir vəziyyətdə bu sözü deyə bilməsi, Yusuf'un dərûnundakı (iç aləmindəki) imanın dərəcəsini göstərir. Əsasında Aləmlərin Rəbbi bir Zâtın varlığına və hər daim O'nun hüzurunda olduğumuza elə dərin bir iman ki, Yusuf'a ən çətin zamanında belə Allah'ı xatırlatmış və Yusuf (as) yaşadığı fitnədən Allah`a sığınmışdır  

    Yusuf'dakı bu imanın dərəcəsi və dərinliyi isə, zindandakı iki gəncdən birinin gördüyü yuxunun yozumunu istəməsi üzərinə onlara dediklərindən oxunur:

"Bu, Rəbbimin mənə öyrətdiklərindəndir. Çünki mən Allah'a inanmayan və axirəti inkar edən bir camaatın batil dinlərinə əsla iltifat (hörmət) etmədim

Mən atalarım İbrahim, İshaq və Yə'qub`un dininə tabe oldum. Bizim, nəyisə Allah'a şərik qoşmağımız mümkün deyildir. Bu, biz peyğəmbərlərə və insanlara Allah'ın bir ehsanıdır; Lakin insanların çoxu bilməzlər

Ey mənim iki zindan yoldaşım! Ayrı-ayrı ilahlarmı daha yaxşıdır, yoxsa bir olan və qüdrəti hər şeyə çatan Allah mı?

O'ndan başqa ibadət etdiyiniz şeylər, sizin və atalarınızın qoyduqları bəzi adlardan başqa bir şey deyildir. Halbuki Allah bunun üçün heç bir dəlil endirməmişdir. Hökm ancaq Allah`ındır; O isə, Özündən başqasına ibadət etməmənizi əmr etmişdir. Doğru din məhz budur; Lakin insanların çoxu bilməzlər "(baxın Yusuf, 12 / 37-40)

   2) Yusuf Aleyhissəlam xâliqiyyət-məxlûqiyyət (yaradan-yaradılan), rububiyyət-ubudiyyət tənliyinini doğru və tam qurduğu, özünü və Rəbbini doğru və tam bildiyi üçündür ki, günahın ən gözəl və ən cazibədar surətdə özünə çağırdığı və Allah'dan başqa heç kimin də görmədiyi bir şəraitdə 'Rəbbinin bürhanı'nı görmüş ; sapmamış, büdrəməmişdir. Bir məxluq və bir qul olaraq büdrəmək və sapmağa əlverişli halda olduğunu dərk edərək, büdrəməyin və sapmağın ən əhəmiyyətli səbəblərindən biri olan "Mənə toxunmaz" eyforiyasına qapılmamış; əksinə, 'toxunma' ehtimalına görə Rəbbinə sığınmışdır. "Maazallah" ilə gələn sığınmaq tələbinə özünə sığınılanların ən xeyirlisi olan Zât-ı Zülcəlalın verəcəyi cavab da, əlbəttə sığınan qulunu yardımsız buraxmayıb qorumaq və qurtarmaqdır. Sığınmaq, qurtulmaqdır

   Hamımızın müxtəlif sahələrdə dəfələrlə təcrübə etdiyi kimi, insan ən çox "Mənə toxunmaz" ruh halını daşıyarkən günaha düşər. İnsana übudiyyət Miracının pillələrini öyrədən İsrâ surəsində yer alan "Zinaya yaxınlaşmayın" ilahî xəbərdarlığı ilə də diqqət çəkildiyi kimi, günaha sürüşməkdə bir astana nöqtəsi vardır. Bu astana keçildi mi, insan günahın maqnetik cazibəsinə qapılmaqda; ruh, qəlb və ağıla rəğmən, bilə-bilə günaha girməkdədir. Təqva və saleh əməl, insanı bu maqnetik sahənin astanasından,kəndarından uzaqda tutan bir qala divarı olduğu kimi, istiazə xaricdən gələn təziqlərlə bu astanaya yaxınlaşıldığı vəziyyətlərdə insanı qoruyan bir zirehdir. Yusuf Aleyhissəlam da, görüldüyü kimi, tamamilə xaricdən gələn bir təzyiqlə günaha sürüşməyin tam astanasına gəlindiyi halda, istiâzəsi ilə qurtarılmışdır. Maazallah, Yusuf istiazə etməyib özünə güvənsəydi, özünün də ifadə etdiyi üzrə 'onlara meyl edər və cahillərdən olar'dı

    Lâkin, olmamışdır; çünki o, özünü və Rəbbini bilən və O'na dönən ixlasa nail edilmiş bir quldur. 'Muxləsîn'dəndir. Müdhiş bir günah çağırışına qarşı möcüzəvi bir şəkildə özünü tutan bir qul olaraq, yenə də "Mən nəfsimi təmizə çıxarmıram. Nəfs daim pisliyi əmr edər, ancaq Rəbbim rəhmət edərsə o başqa. Şübhəsiz ki, Rəbbim Ğafur, Rahim`dir" deyə biləndir

   3) Yusuf'un 'Rəbbinin bir bürhanını görməsi'nə vəsilə olan bir xüsusiyyəti də, hər halda, Yusuf surəsinin yenə 23-cü ayəsində dilə gətirilən ehsankârlığıdır. Bu ayədə, "Maazallah" ın ardından gələn "İnnəhu rabbî əhsənə məsvâyə" ifadəsindəki rab sözündən qəsd olunanın Rabb-ı Rahîm mi, yoxsa 'əfəndi' mənasında Misir əzizi mi olduğu mövzusunda təfsirçilər ixtilaf halındadır

   Ancaq, hansı mənada oxunursa oxunsun, bu ifadənin hâkim ünsürü olan ehsankârlıq özünü mühafizə etməkdədir. Səbəblər dairəsindən ifadəyə baxıb burada nəzərdə tutulanın Yusuf`u qul bazarından alıb yaxşı bir münasibət göstərən Misir əzizi olduğunu; etiqad dairəsindən baxıb, Misir azizini vəsilə edərək kölə bazarından hörmət və sevgi gördüyü bir saraya onu qoyan Rabb-ı Rahîm olduğu deyilə bilər. Hər iki halda da, Yusuf, özünə edilən ehsanı dilə gətirməkdə; "O mənim əfəndim olduğu halda və mənə gözəl bir yer verib gözəlcə baxmışkən, mən necə xəyanət edərəm?" deməkdədir

   Demək ki, həyatımız boyunca Rəbbimizin müxtəlif səbəbləri vəsilə edərək bizə olan ehsanlarını, yadımızda saxladığımız dərəcədə, Rəbbimizin əmrinə üsyan etməyimiz çətinləşməkdədir. Çünki, "Bir fincan qəhvənin qırx il xətri vardır" zərbə məsəlinin də diqqət çəkdiyi kimi; insan, fitrətən, ehsan edənə pərəstiş edir. Ehsana üsyanla qarşılıq vermək insana fitrətən ağır gəlməkdədir; və bu baxımdan, Rəbbimizin üzərindəki nemət və ehsanını daima yadda saxlamaq, günah və üsyandan uzaq qalmağımızın əlverişli bir vəsiləsidir.

    Yusuf'un, üzərindəki ehsanı zikr etdikdən sonra "Şübhəsiz ki, zalımlar fəlah tapmaz" deməsi isə, insanın ehsana üsyanla qarşılıq verəcəyi halda uğrayacağı ilahî cəza və itaba diqqət çəkməkdədir.

   4) Zindanla təhdid edilməsinə müqabil, Yusuf'un fitnənin davam etdiyi və günahın dayanmadan özünə çağırdığı mühit yerinə zindanı seçməsi və Rəbbindən bu vəziyyətdəki sarayın əvəzinə zindanı istəməsi isə, bizə üçüncü bir ipucu verməkdədir. Demək ki, fitnə, içində qalındığı müddətcə, insanı sürüşdürə bilər və sapdıra bilər. Bir fitnə mühitində zərər və ziyandan qorunmuş olaraq qalmağın ilk şərti, fitnə mühitində daimi qalıcı olmamaq; mümkün qədər, bu fitnədən uzaq qalmağın yollarını tapmaqdır. Axır zamana dair, evdə olanın küçədə olandan, oturanın ayaq üstə durandan, yatanın sayıq durandan daha xeyirli olacağını bildirən hədis də, hər halda bu məqama diqqət çəkməkdədir.

   İstənilən halda, bu dəhşətli axır zaman mühitində xüsusilə hər tərəfdən hücum edən cinsəllik günahlarına qarşı, Yusuf qissəsində və Yusuf Aleyhissəlam timsalında, hamımız üçün tətbiq oluna biləcək dərslər, çarələr və ölçülər vardır. Şərtlər nə qədər faciəvi görünürsə görünsün, Yusuf Aleyhissəlamın məruz qaldığı şərtlər qədər faciəvi deyildir. O halda, çox daha dəhşətli bir şəraitdə Yusuf`u yanılmaqdan və yanmaqdan qoruyan Rabb-ı Rahim, qövlən və felən (sözlə və işlə) səmimi bir yönəlişlə O`ndan istəsək, əlbəttə bizi də yanılmaqdan və yanmaqdan xilas edəcəkdir.

   Yusuf Aleyhissəlam bir qadının daşıya biləcəyi bütün cazibə ünsürlərini üzərində ehtiva edən Züleyxa'nın fitnəsindən təmiz çıxa bildiyinə görə, cazibələrinin Züleyxa ilə ölçülməsi yenə də də qeyri-mümkün olan axır zaman züleyxâlarına qarşı imandakı dərəcəmiz nisbətində çox yaxşı bir Yusuf oluna bilər

   Necə ki, Yusuf`u bir nümunə olaraq dərs verən Rabb-ı Rahim, bu imkana diqqət çəkərək, bizi 'mümkün' olanı həyata keçirməyə,tətbiq etməyə dəvət etməkdədir.

Quranı oxuduqdan sonra Sədəqallahül Əzim demək fərz olmasada gözəl adətdir, deyilməsində fayda vardır. 

Əlavə məlumat üçün baxın:

http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1438/kur-an-okuduktan-sonra-sadakallahulazim-demek-sunnet-midir-sadakallahul-aliyyul-azim-ile-sadakallahul-azim-in-arasinda-fark-var-midir.html

Və aleykum Salam

“Həqiqətən, insanı, süzülmüş palçıqdan yaratdıq. Sonra onu möhkəm bir yerdə nütfəyə çevirdik. Sonra nütfəni laxtalanmış qana (rüşeymə) çevirdik, sonra laxtalanmış qanı bir parça ət etdik. Sonra o əti sümüklərə döndərdik, sonra sümükləri ətlə örtdük.Sonra onu başqa bir məxluqat formasına saldıq. Yaradanların ən gözəli olan Allah nə qədər uludur!” (əl-Mu’minun surəsi,23/12-14).

             (13)وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ(12)  ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ   

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ

(14)خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

      Əvvəla, bu kimi ifadələrdən, başqa ilahların varlığını düşünmək təbii ki, mümkün deyil. O halda, Qur`an’da  belə bir üslubun istifadə edilməsi nəyi ifadə edir?

Bu mövzunu Risale-i Nur Külliyatındaki məlumatlara görə, bir neçə maddə halında izzah etməyə çalışacağıq:

a.Qur`ân başdan-başa tövhidi isbat edib göstərməkdədir . Bu xüsus , Qur'ân-ı Hakîmdə yer alan bu kimi təbirlərin əsla tövhid inancını zədələyən bir mənâ  taşımadığının açıq bir göstəricisidir. Bilindiyi kimi, digər sifətlər kimi xâliqiyyətin / yaradıcılığın da çox mərtəbələri vardır. Qur`an’da "Ahsənü'l-Xâliqîn" təbirinin istifadə edilməsi, başqa yaradanların varlığını deyil, Allah`ın yaradıcılıq mərtəbələrinin ən gözəlində varlığı yaradan bir yaradıcı olduğunu vurğulamaq üçündür. Yəni , Allah, "hər şeyi , hər şeyə lâyiq  bir tərzdə, ən gözəl bir mərtəbədə xəlq edən bir Xâliqdir/ yaradan bir yaradıcıdır." Necə ki bu mənâ  " O hər şeyi ən gözəl şəkildə yaratdı." (Səcdə,32/ 7) məalindeki ayə və bənzərlərində ifadə edilməkdədir.

b. "xəlq" / "yaratma" kəlməsi ərəb dilində yoxdan var etmək mənâsında istifadə edildiyi kimi , " gözəlcə ölçüb biçmək, meydana gətirmək, inşa etmək" mənâsında da istifadə edilər. İkinci mənâsıyla yaratma sözü həm Allah, həm də insanlar üçün istifadə edilə bilər. Məsələn ;

"Həmd olsun Allah`a ki, göyləri və yeri yaratdı." ( Ənam , 6/ 1)

məalindəki ayədə keçən " HLK " feili(hərəkəti), daha əvvəl bir modeli olmadan, Allah`ın onları yoxdan var etdiyi mənâsında istifadə edilmişdir. Bu cür xəlq / yaratma, Allah`a məxsusdur.

 " Yaradan ilə heç bir şey yaratmayan, bir olarmı? Heç mi düşünmürsünüz ?" (Nəhl,16 / 17)

 məalindəki ayədə bu həqiqətə işarə edilmişdir.

 Hz. İsa (Aleyhissəlâm) ilə əlaqədar olan:

 "Hanı bir vaxt sən, mənim iznimlə palçıqdan / torpaqdan quş şəklinə bənzər bir şey xəlq edirdin."

məalindəki ayədə isə, " HLK " feili, bir maddədən bir şey düzəltmək, inşa etmək mənâsında, insan üçün istifadə edilmişdir. ( bax.Isfahanî, Mufrədatu'l-Qur'an, "HLK" maddəsi ).

Buna görə , "Ahsənü'l-Xâliqîn" kimi təbirlər, insan ağlının dərk etməsinə kömək edən bir səviyyəni göz önündə tutan bir ifadə tərzidir. İnsanoğlu, bəzən bəzi sənətləri gözündə elə böyüdər ki, onları düzəldən ustaları təqdis edərcəsinə bir rütbə, dərəcə verər. Budur Qur`an, istifadə etdiyi bu kimi ifadələrlə, o kimi insanlara dərs verir və Allah`ın yaratması ilə insanların ustalığı arasında yerdən göyə qədər fərq olduğunu bildirir və sanki belə buyurur:

Allah`ın yaratdığı kainatın möcüzəliyi, Qur`an’ın möcüzəliyi kimidir. Dəyişik elementləri ehtiva edən torpağı insan ələ aldığı zaman , ondan kərpic, kirəmit, saxsı, sütun və bənzəri şeylər meydana gətirər. Halbuki Allah eyni torpaqdan insan kimi bir möcüzəvi varlıq yaradır. Həyat xəlq edir. Nəbzi atan və ürəyi döyünən canlılar yaradır.

Qur`an’ın vəziyyəti də bundan fərqli deyil. Eyni söz və hərfləri insan istifadə etdiyi zaman normal bir söz olar, bir qafiyə olar. Ancaq Allah`ın istifadə etdiyi söz və hərflərdən isə, möcüzəli Furqan və Qur`an meydana gəlir.

Budur Qur`an, öz möcüzəliyini gözlər önünə sərmək üçün, bir tək surəsinin bir bənzərini gətirmələrini istəyərək, muarızlarına(qarşı çıxanlar) qarşı meydan oxuduğu kimi, bəzən də Allah`ın feilləri ilə insanların feilləri, Allah`ın kainatdakı tarazlıqları qoruyan qərarları ilə insanın kiçik ölçüdəki qərarları, Allah'ın bütün varlıqlar haqqında göstərdiyi mərhəmət ilə, insanların cüzi ölçüdəki mərhəmətlərinin müqayisəsinə imkan verən və möcüzə dərəcəsindəki Allah`ın yaratması və mərhəmətinin həqiqətinə, insan ağlının diqqətini çəkən Ahsənü'l-Xâliqîn/Xayru'l-Fasılin / Ərhamu'r-Rahimin ( iş görən ustalarını ən gözəli/işləri həllə qovuşduranların ən yaxşısı/ mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisi ) kimi təbirlərlə meydan oxuyur.

c . Bəzi kafirlər, öz etiqadlarına görə Allah`dan başqasının da yoxdan var edə bildiyini iddia edirdilər. Materialist düşüncədə olduğu kimi , təbiəti və səbəbləri bir yaradıcı olaraq düşünənlərə - öz dillərindən -cavab vermək lazım idi. Qur`an-i Kərim Ahsənü'l-Xâliqîn təbiriylə onların ağıllarına xitab edir və sanki belə deyirdi:

"Fərz edin ki, sizin öz xəyalınızda təsəvvür edib iddia etdiyiniz kimi, bir Allah`dan başqa yaradıcılar vardır. Belə də olsa, Allah`ın yaratmasıyla, onların o mövhum(Gerçəkdə olmayıb var zənn edilən, var deyə düşünülən) yaratmaları arasında bənzərlik belə yoxdur. Allah, o mövhum yaradanların ən gözəlidir. " ( qr. İsfahani , a.g.e. ).

"Yoxsa Allah`a onun kimi yaradan bir sıra şəriklər mı tapdılar da, yaratmanın kim tərəfindən olduğunu mu qarışdırdılar ? De ki : Allah hər şeyin yaradıcısıdır. O birdir, hər şeyə gücü yetəndir!" ( Rad , 13/ 16)

məalindəki ayədə bu etiqatdakı insanların halına işarə edilməkdədir.

d. Ahsənü'l-Xâliqîn, Allah`u Əkbər, Xayru'l-Fâsılîn, Xayru'l-Muhsinîn( Yaradanların ən gözəli, Allah ən böyükdür, işləri həllə qovuşdurub qərara bağlayanların ən xeyirlisi, yaxşılıq edənlərin ən yaxşısı) kimi təbirlərdəki bir müvazinət / müqayisə, Cənâb-ı Haqq’ın mövcud sifət və feilləri ilə, bu sifət və feillərin(hərəkətlərin) kiçik nümunələrinə sahib olanlarla bir müvazinət / müqayisə deyil. Çünki bütün kainatda, cinlərdən, insanlardan və mələklərdə olan kamallar, Onun kamalına nisbətən zəif bir kölgədir; necə müvazinətə gələ bilər? Əksinə buradakı müvazinət /müqayisə, insanların və xüsusîlə qəflətdə olanların nəzərinə / baxışına görədir.

Məsələn, necə ki, bir əsgər, onbaşısına qarşı gözəl itaət və hörmət göstərir, bütün yaxşılıqları ondan bilir və elə görür; padşahı isə çox az düşünər. Onu düşünsə belə, yenə təşəkkürlərini onbaşıya edir. Budur, belə bir əsgərə qarşı deyilər : "Yahu, padşah sənin onbaşından daha böyükdür. Yalnız ona təşəkkür et. " Və şübhəsiz , bu sözlə , padşahın bir reallıq olaraq var olan haşmətli həqiqi komandanlığıyla, onbaşısının gerçəkdə olmayan o görünüşdəki kiçik komandanlığı arasında bir müqayisə edilməmişdir. Çünki belə müqayisə mənâsızdır. Əksinə edilən şey, söz mövzusu əsgərin dünyagörüşünə görə formalaşan və onbaşını padşahdan daha üstün görən yanlış anlayışını formalaşdırmaqdadır.

Eynilə bu misal kimi, Xaliq / yaradıcı və Mün`im / nemətləri verən varlıqlar olaraq təvəhhüm(zən) edilən zâhirî səbəblər, qəflətə dalmış insanların nəzərində Mün'im-i Hakikîyə/ əsl nemətlərin sahibi olan Allah`a pərdə olar. Qafil insanlar onlara yapışar, nemət və ehsanı onlardan bilər, mədh / tərif və sənâlarını(şükür) onlara verər. İşdə Qur`an bu kimiləri qəflətdən oyandırmaq üçün deyər ki: "Cənâb-ı Haqq daha böyükdür, daha gözəl bir Xâliqdir, daha yaxşı bir Muhsindir. Ona baxın, Ona təşəkkür edin."

e. Söz mövzusu müvazinət / müqayisə və üstünlük xüsusîyyəti, mövcud varlıqlar üçün keçərli olduğu kimi, varlığı mümkün, hətta farazi(fərziyyəyə əsaslanan) əşyalar üçün də belə ola bilər. Necə ki, varlıqların əksəriyyətinin mahiyyətlərində mütəaddit / çoxlu mərtəbələr var. Elə də, Allah`ın gözəl ad və sifətlərinin mahiyyətlərində də, ağıl etibarilə hədsiz mərtəbələr ola bilər. Ancaq Cənâb-ı Haqq, o sifət və adların mümkün və düşünülmüş bütün mərtəbələrinin ən mükəmməlində, ən gözəlindədir. Bütün kainat, kəmâlâtıyla(mükəmməlliklər) bu həqiqətə şahiddir .

"Ləhu'l -Əsmâü'l-Hüsnâ = Ən gözəl adlar onundur. " ( Ta Ha, 20 /6 )

 ayəsində olduğu kimi, Allah`ın bütün adlarının "ən gözəl" olaraq səciyyələndirilməsi da bu mənânı ifadə etməkdədir.

f. Bu müvazinət və qarşılaşdırma, Cənâb-ı Haqq ilə mâsivâ / digər varlıqlar arasında keçən bir müqayisə deyil. Əksinə, bu müqayisə, Allah`ın iki cür təcəllisi arasında aparılır.

Bu təcəllilərdən biri, vahidiyətdir. Uca Allah, vahidiyyət sirrilyə vasitələr və səbəblər pərdəsi altında və bir ümumi qanun surətində kainatda tasarruf edər (istədiyi işi etmək) .

İkincisi, əhadiyyətdir. Uca Allah, bu Əhadiyyət sirriylə, pərdəsiz, birbaşa, xüsusî bir təvəccöhlə kainatda tasarruf  edər(işlər görər). Bu iki təcəlli bir-birindən fərqlidir. Sirr-i əhadiyyət daha parlaq, tövhid həqiqətini daha açıq göstərən bir təcəllidir.

İşdə, bu müqayisə: "Allah`ın ehadiyet sirriylə, birbaşa etdiyi ehsanı, ikramı, icadı və kibriyâsı / əzəməti/böyüklüyü, vahidiyet sirriylə vasitələr gerisində və səbəblər arxasında ancaq görünən ehsanlarından, icadlarından və bu şəkildə görünən kibriyâsından / böyüklüyündən daha böyük, daha gözəl, daha yüksək olduğu " xüsusu vurğulanmışdır.

Məsələn, necə ki bir padşahın - lakin vəlî bir padşahın - ki, bütün məmurları və komandanları sırf bir pərdə olub, bütün hökm və işlər Onun əlində fərz edirik. O padşahın tasarrufları və işi iki növdür:

Biri, ümumi bir qanunla, zahiri məmurların və komandanları  surətinə / şəklinə / vəziyyətinə və məqamların qabiliyyətinə görə verdiyi əmrlər və göstərdiyi işlərdir .

İkincisi, ümumi qanunla deyil və zahiri məmurları da pərdə etməyərək, birbaşa etdiyi şahanə lütf və möhtəşəm işlərdir. Bu ikincisi daha gözəl, daha yüksək bir iş tərzidir, deyilə bilər.

İşdə bunun kimi, Əzəl və Əbəd Sultanı olan Xâliq - ı Kâinat/Kâinatın yaradıcısı, hər nə qədər səbəb və vasitələri icraatına(işlərinə) pərdə etmək surətiylə, rübubiyyətinin / yaradıcılıq və idarəçiliyinin əzəmətini göstərmiş. Lakin, qullarının qəlbində xüsusî bir telefon buraxmış ki, səbəbləri arxada buraxıb, birbaşa o qəlb telefonuyla Ona təvəccöh edib yönelsinler. Bu səbəblədir ki, onları übudiyyət-i xassa/digər varlıqlardan ayrı olaraq, xüsusî bir qulluqla mükəlləf etmişdir. Xüsusîlə beş vaxt namazda ,

"(Rabbimiz!) yalnız sənə qulluq edir və yalnız Səndən kömək diləyirik."

deyin, deyə əmr edib, kainatdan üzlərini özünə çevirməyi hədəfləmişdir.

İşdə bu müqayisə etmədə "Ahsənü'l-Xâliqîn, Allah`u əkbər, Xayru'l-Fâsilîn, Xayru'l-Muhsinîn, Ərhamu'r-Rahimin ( Yaradanların ən gözəli, Allah ən böyükdür, işləri həllə qovuşdurub qərara bağlayanların ən xeyirlisi, yaxşılıq edənlərin ən yaxşısı, mərhəmətlilərin ən mərhəmətlisi ) təbirləri bu mənâya da uyğun gəlir.

( bu mövzuda geniş məlumat üçün bax . Sözler , Otuz İkinci Söz , s. 616-619 ).

   Hidayət (iman), qulun iradəsini istifadə etməsindən sonra, Allah'ın o qulun qəlbinə qoyduğu bir nurdur.

   Hidayət: "doğru yolu göstərmək. İrşad etmək. Rəhbərlik etmək, haqqı haqq, batili batil görüb doğru yola girmək, batildən və dəlalətdən uzaqlaşmaq. "

   "Bəli insanın əlindəki cuzi iradəsi ilə işlədikləri feillərində, Cənâb-ı Haqq'a âid nəticələri düşünməmək lazımdır. (...)

    Üstâd-ı Mütləq və hər kəsin Ona tabe olduğu və Rəhbər-i Əkməl (ən mükəmməl bələdçi) olan Rəsuli-i Əkrəm Aleyhissalatu Vəssalam: [Peyğəmbərə düşən ancaq təbliğdir] olan İlahi fərmanı özünə mütləq rəhbər edərək, insanların çəkilməsiylə və dinləməməsiylə daha çox səy və cəhd və ciddiyyətlə təbliğ etmiş. Çünki:  [Şübhəsiz ki sən, sevdiyin kimsəni hidayətə yönəldə bilməzsən; fəqət Allah, dilədiyi kimsəni hidayətə qovuşdurar] sirri ilə anlamış ki, insanlara dinlətdirmək və hidayət vermək, Cənâb-Haqqın vəzifəsidir. Cənâb-Haqqın vəzifəsinə qarışmazdı. (...)

    Siz də, sizə aid olmayan vəzifəyə, feillərinizi bina etməklə qarışmayın və Xâliq`inizə qarşı təcrübə mövqeyini almayın! "(Lem'alar, 17. Lem 'a, 137-138).  (Bədiiuzzaman Səid Nursi)

    Doğrusu sən sevdiyinə hidayət verə bilməzsən. Burada hidayətdən məqsəd yalnız sözlə yaxşılığa sövq etmək deyil, əməldə, o yola qovuşdurmaqdır. Onun üçün "Şübhəsiz ki sən doğru yolu göstərməkdəsən." (Şura, 42/52) ayəsinə zidd olmaz. Bu ayə əvvəlinə və sonrasına baxaraq Rəsulullahı təsəlli üçündür. Çünki ilk öncə mərhəmətə layiq görüldüyü üçün qorxutduğu, müsəlman olmalarını şiddətlə istədiyi qövmünün, yaxından sevdiyi qonşularının, qohumunun gələn haqqa iman etməyib yaşadıqları halda israr etmələri, Qur'ân'ı dinlər dinləməz "Biz buna iman etdik, biz əvvəlcədən də müsəlmanlardan idik" deyən əcnəbilərin əksinə olaraq peyğəmbərlik bərəkətindən məhrum qalmaları onu üzmüşdü.

    Buxari, Müslim və digər bir çox hədis kitablarında və təfsirlərdə bunun xüsusilə Əbu Talib səbəbiylə endirildiyi rəvayət edilir. Bununla bərabər, Fəxrəddin Razi, bu ayənin görünüşündə Əbu Talibin küfrünə bir dəlil olmadığını xüsusilə xatırlatmışdır.

Elmalili Hamdi Yazır

    Yaxud: "Allah'dır, istədiyi şəxsi doğru yola yönəldən". Sintaksis olaraq eyni ifadə üçün hər iki tərcümə də doğrudur. Son dərəcə etibarlı müxtəlif Hədis rəvayətlərinə görə yuxarıdakı ifadə, Hz. Peyğəmbərin, çox sevdiyi və özünü həyatı boyunca sevib qorumuş olan ölüm yatağındakı əmisi Əbu Talibə atalarının müşrik inanclarını buraxıb Tek Allah inancını mənimsəməsi istiqamətində etdiyi təlqinlərdən nəticə ala bilməməsiylə bağlıdır. Əbu Cəhil və digər Məkkəli böyüklərin təsiriylə Əbu Talib, özündən nəql edilən sözlərlə, "Abdulmuttalibin dininə" (Buxari) yaxud rəvayətin (Təbəri nəql etdiyi) başqa bir yoluna görə, "Atalarının (əl-eşyâh) dininə" bağlı olduğunu ifadə edərək son nəfəsini vermişdir.

   Bununla yanaşı, yuxarıdakı ifadə ("sən sevdiyin hər kəsi doğru yola yönəldə bilməzsən") zamanla məhdudlaşmayan bir əhəmiyyətə sahibdir; və bu mənada, insanın, bir başqa insanı, bu insan çox sevdiyi biri də olsa, öz istək və meyli olmadıqca doğru yola salmağa, doğruya inandırmağa ya da yanlış və xətalı olan cizgidən uzaqlaşdırmağa çalışmasının bir nöqtədən sonra yararsız olduğuna işarə etməkdədir.

   "Muhtəd" in ifadəsi üçün yuxarıda mənimsənən tərcümə, bu məna hörgüsü içində, bir çox klassik müfəssirlərin etdiyi şərhlərlə üst-üstə düşür; məs. "Doğru yol rəhbərini qəbul edənlər" (Zəməxşəri); "Zaman içində doğru yolu tapan hər kəs" (Râzî); "Doğru yola girməyə meylli və niyyətli olanlar (musta'iddîn)" (Beydavi); "Hidayəti haqq edən, layiq olan hər kəs" (İbni Kəsir) və s. Bütün şərhlərdən bu anlaşılmaqdadır ki, Allah'ın hidayəti, ancaq buna çatmaq istəyənlərə vəd etdiyi rəhmətin ən son əlamətindən ibarətdir.

Muhamməd Əsəd

--------------------------------------------------------

   Ayənin qruluşundan  çıxan nəticəyə görə bu ifadənin Həbəşistandan gələn Xristianların iman etməsindən sonra Rəsulullaha (aleyhissalam) nisbət edilərək zikr edilməsindəki məqsəd Məkkə müşriklərini xəcalətli vəziyyətə salmaqdı. Belə ki: "Ey biçarə insanlar nə qədər səfilsiniz. Öz şəhərinizdə, gedib çatıla biləcək bir rəhmət mənbəyi varkən və uzaq diyarlardan insanlar, ondan faydalanmaq üzrə gəlirkən, sizlər özünüzü belə, istəyərək ondan məhrum buraxırsınız."

    Ancaq eyni şey bu şəkildə dilə gətirilmişdir, "Ey Muhamməd. Sən bu həyat verən öz sudan; qəbilən, qohumların, yaxınların, sevdiyin insanlar faydalansın istəyirsən, amma yalnız sənin istəməyin kifayət deyil. Hidayət vermək Allah'ın qüdrətilədir. O yalnız hidayəti qəbul etməyə meyilli olduğunu gördüyü insanları onunla lütfləndirər. Əgər sənin qohumlarında bu meyil yoxdursa onlar bu lütfə necə qovuşa bilər? "

Və bir zaman Rəbbi İbrahimi bəzi kəlmələrlə (əmr və qadağalarla) imtahan etmiş, bunun üzərinə (o) onları tamamilə yerinə yetirmişdi. (Rəbbi də ona): "Doğrusu, mən səni insanlara imam (hər xüsusda özünə tabe olunan rəhbər) edəcəm" buyurdu. (İbrahim isə): "Nəslimdən də (imamlar seç)"! dedi. (Rəbbi də): "Verdiyim söz (sənin nəslindən də olsa, əsla) zalımlara çatmaz"! buyurdu. (Bəqərə, 124)

a. Bu ayədən açıqca başa düşülür ki, Həzrət İbrahim (as) kimi bir peyğəmbərin nəslindən də təqva sahibləri ilə yanaşı, zalım və fasiq olanları da olacaqdır.

"Ona da İshaqa da feyz və bərəkət verdik. Onların hər ikisinin nəslindən yaxşı işlər görən də var, açıq-aşkar özünə zülm edən də! " (Saffat Surəsi, 37/113)

Demək ki təqva sahibləri, peyğəmbər mənasındakı imam ola bilərlər, amma onlardan zalım olanlar, öndər, lider mənasındakı imam olsalar belə, peyğəmbər ola bilməzlər. (bax. Təbəri, Razi, İbn Kəsir, Alusi, Bəqərə Surəsi, 124-ci ayənin təfsiri.)

b. Bu ayədə yer alan "İmam/imamət" qavramı hər şeydən əvvəl birbaşa peyğəmbərlik mənasında istifadə edilmişdir. Çünki, Həzrət İbrahimin (as) ali peyğəmbərlərdir. Bu səbəbdəndir ki, təşəhüddə "İbrahim alinə salat və salam etdiyin kimi, Muhammədin alinə də salatı salam elə"! mənasındakı dua oxunur. Yəni burada Hz.ibrahim aleyhissalamın ali, Həzrəti Muhammədin (sallallahu aleyhi və səlləm) alındən daha üstün göstərilmişdir. Çünki, Həzrət İbrahimin ali peyğəmbərlərdir.

"Biz İbrahimə (övlad və nəvə kimi) İshaq və Yaqubu ehsan etdik. Onun nəslindən gələnlərdə, peyğəmbərliyi və vəhyi davam etdirdik. Ona dünyada mükafatını verdik. O, axirətdə də əlbəttə salehlərdən olacaqdır ". (Ənkəbut, 29/27)
tərcüməsindəki ayədə bu həqiqət qeyd olunmuşdur.

c. "İmam" kəlməsi öndər mənasında olub hər mömin üçün istifadə edilə bilər. Belə ki;

"Və (O təqva sahibi möminlər) belə niyaz edərlər: "Ey kərəmi bol Rəbbimiz! Bizə gözümüzün, könlümüzün aydınlığı olan təmiz zövcələr və nəsillər ehsan eylə, bizi müttəqilərə /təqva sahiblərinə imam/önder elə! " (Furqan Surəsi, 25/74)
tərcüməsindəki ayədə yer alan "imam" kəlməsi, peyğəmbərlər üçün və əhli-beyt imamaları üçün istifadə edilməmişdir. Əksinə, təqva sahibi möminlər üçün istifadə edilmişdir.

Əgər imamət nübüvətdən üstün isə, təqva sahibi bütün möminlərin peyğəmbərlərdən üstün olmaları lazımdır ki, belə bir düşüncə nə ağla, nə dinə, nə də vicdana sığar.

d. Lüğət mənası etibarilə imamlıq, öndərlik deməkdir. Sözləri, felləri, yazıları, kitabları rəhbər qəbul edilən hər bir öndər mövqeyindəki insana "imam" deyilir. Bu imam haqq üzrə olan bir kimsə ola bildiyi kimi, batil üzrə olan kimsə də ola bilər. (Rağib, əlaqədar maddə). Aşağıdakı ayələrdə bu həqiqəti görmək mümkündür:

"Gün gəlir, hər sinifdən insanları, (zalımları, məzlumları, kafirləri-möminləri) tabe olduqları imamlarına / liderlərinə nisbət edərək çağırarıq. Kimin hesab dəftəri sağından verilərsə onlar dəftərlərini əmin olaraq oxuyar və qıl qədər olsun, haqsızlığa uğradılmazlar. " (İsra, 17/71).

"Biz onları (Firon və onun kimilərini) insanları atəşə çağıran imamlar / öndərlər etdik. Bu dünyada xalqı işlədib dəstəklərini təmin etsələr də, qiyamət günü ən xırda bir yardım belə görə bilməyəcəklər ". (Qəsəs, 28/41).

e. Bütün bu açıqlamalardan başa düşülür ki, əhli-beyt imamları, hər nə qədər çox böyük bir vəlayət və əzəmətli bir imamətə sahib olsalar da, ancaq bu imamət digər məzhəb imamları və müctəhid olanlar üçün də istifadə edilir. Çünki, əgər imamət nübüvətdənn daha üstün isə, bu təqdirdə İmamı Əzəm, İmam Şafi də onlardan üstündür. Çünki bu şəxslərin milyonlarla insana imam və öndər olduğu inkarı mümkün olmayan bir həqiqətdir.

İmamət anlayışını sasəcə Əhli-beytə təsis etmək dəlilsiz bir iddiadan başqa bir şey deyildir. Qaldı ki, başda İmam Əli (r.a) olmaqla, heç bir imam peyğəmbərlərdən daha üstün olduğunu söyləməmiş və heç bir Əhli sünnə qaynağında belə bir şey yer almamış və heç bir əsası da müzakirə mövzusu olmamışdır. 
Əksinə, həyatları boyunca bütün imamlar, başda Həzrət Muhamməd (a.s.m) olmaq üzrə bütün peyğəmbərləri insanların ən üstünü, ən hörmətlisi, onların rəhbərliklərində getməyin yeganə qurtuluş çarəsi olduğunu, həm sözlü, həm də əməli olaraq ortaya qoymuşlar.

Heç birbaşa Allahdan vəhy alan peyğəmbərlərlə, o peyğəmbərlər sayəsində mənəvi məqam qazanan imamlar, öndərlər, vəlilər və xəlifələr bir olarmı? Belə bir iddia həddindən artıq sevgidən irəli gələn ölçüsüz bir qiymətləndirmənin nəticəsidir. Bu ifrat və də ölçüsüz sevgiyə görə Hz. İsa aleyhissalamı -haşa- Allahın oğlu kimi qiymətləndirmək nə qədər yanlış isə, imamlara olan ifrat sevgi üzündən xilafəti nübuvətdən (peyğəmbərlikdən) daha üstün görmək -o qədər olmasa da - ciddi bir yalnışdır, alimlərin, cumhurun görüşünə ziddir, risalətin ruhuna tərsdir.

Qur`anda peyğəmbərlər üçün istifadə edilən "ıstıfa / seçmək" qavramı (Ali İmran, 3/33; Araf,7/144; Həcc, 22/75; Nəml, 27/59, onların Allah tərəfindən xüsusi olaraq seçilən, başqa insanlardan üstün edilən seçkin insanlar olduğunun göstəricisidir.

Allah, cümləmizi haqqı bilən və ona tabe olan qullarından eylesin. (Amin)

    Salam aleykum. 

    Deyəsən fatiha surəsindəki مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ  ayəsinin tələffüz şəkilni soruşursunuz.

    1) Fatiha surəsinin 4-cü ayəsi olan bu ayə bu şəkildə deyilir: Məliki yəvmiddiin

" مَالِكِ - Məliki "-ni deyərkən bütün hərfləri aydın ,açıq bir şəkildə deməlisiniz.Burda dodaq və dil aktiv şəkildə iştirak edir. "Məliki"-dəki "k" incə və aydın şəkildə deyilir.

    2) "Yəvmiddin"-dəki   "و-v" incə bir hərf olub ,dodaqlar bağlamadan büzülüb önə doğru uzadılması surətiylə deyilir. Bu zaman dodaqlar qönçə formasını alır. Bəzi qardaşlar bu formada "و-v" deyə bilməyib, bunu "yəuu" şəkilində  deyirlər. Bu yalnış oxuma şəklidir. "و - V" hərfinin oxunuşu elədir ki, tələffüzdə asanlıqla  "u" hərfinə çevrilə bilir. Ona görə də " يَوْمِ - yəvmi " deyərkən, tələffüzümüzdə olan hərflərdə "و - v " səsinin olmasına diqqət etməliyik.

    3)" دِّينِ - diin " səsində " i " səsini iki "i" qədər uzatmaq lazımdır. Bu halda digər ayələrdə də uzatma iki hərəkə (hərflərin aşağı və yuxarısında olan düz xətlər hərəkə adlanır)  qədər olmalıdır. Əgər "دِّينِ - diin" də "i"dörd "i" qədər uzadılarsa , onda digər ayələrdə olan uzatma hallarında da dörd hərəkə qədər uzadılmalıdır. İki hərəkə qədər uzatmaq caiz deyil.

Kəhf Surəsinin 54. Ayəsinin tərcüməsi belədir:

"And olsun ki biz bu Qur`an’da insanlara (məlumatlar, ibrətlər və nəsihət alınacaq) hər cür məsəlləri bir-bir, təkrar-təkrar açıqladıq. İnsan isə ən çox mübahisə edəndir."

Mövzuyla əlaqədar bir hədis rəvayəti belədir:

Hz. Ali (Allah ondan razı olsun) nəql edər:

Bir gecə vaxtı Rəsulullah (Allah’ın Salamı və Salatı Onun üzərinə olsun) qapımıza gəldi. Mənlə Fatimə yatırdıq. "Qalxıb namaz qılmazsınızmı?" deyə səsləndi. Mən də: "Yox Rəsulullah! Canlarımız Allah`ın qüdrət əlindədır. O dilədiyi zaman bizi qaldırar." dedim. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Əfəndimiz mənim bu sözüm üzərinə bir şey demədən ayrılıb getdi. Sonra eşitdim ki, Əfəndimiz (asm) gedərkən elini dizinə vurub, "Bu insanlar hər şeydən daha çox mübahisə  edib çəkişərlər!" buyurmuştur. (Buxari, Teheccüd,  5, Təfsir, 18)

Quranda Təkrarlanan Və Açıqlanan Xüsuslar

"And olsun ki biz bu Quranda insanlara (məlumatlar, ibrətlər və nəsihət edər alınacaq) hər cür məsəlləri bir-bir, təkrar -təkrar açıqladıq.."

Qur`an, insanın sonsuz ehtiyaclarını qarşılayacaq zənginlikdə endirilmiş; bəşər həyatını nizamda tutacaq hökmlər, nəsihətlər, ibrətlər və vədlərlə təchiz edilmiş və elmi araşdırmaya imkan vermək üçün ana fikirlər, təməl məlumatlar gətirmişdir.

Bəzi hökmlər, vədlər,vaîdler(Yaxşılığa sövq və ya pislikdən qurtarmaq üçün irəlidə olacaq qatı hadisələri xəbər verərək qorxutmaq. * cəhənnəmi xəbər vermək) ,misal və nəsihətlər ara-sıra təkrarlanar. Əslində bunlar bir təkrar deyil. Çünki hər biri olduğu cümlə içində, bağlı olduğu mövzu çərçivəsində fərqli məna və hökmlər daşıyır. İlk baxışda təkrar kimi görünməsi, mövzuya qarşı insan idrakını oyanıq tutmaq üçündür, eyni zamanda yaddaşda buraxdığı izi dərinləşdirmək kimi bir məqsədə yönəlmişdir.

İnsan ağlının məhsulu olub onun qələmindən çıxan və bəzi mövzuları, misalları və fikirləri arabir təkrarlayan hər kitab bezginlik verər. Hətta eyni paraqrafda eyni cümlə, ya da sözün iki, üç dəfə təkrar edilməsi, onun axıcılığını, cazibədarlığını azaldar; oxucusundan yaxşı bir dəyər almaz. Çünki insan, etdiyi təkrarı ayrı hökmlərə və ya nəsihətlərə yönəldib dəyişik mənalar verəcək, həmsöhbətinin beynində fərqli məlumatlar doğuracaq gücde deyil.

İşdə Qur`an’ı digər bütün kitablardan ayıran xüsusiyyətlərindən biri də budur.

Quru və sonsuz bir tərcüməni və ya elmi dəyəri olmayan bir təfsiri oxuyan kəslərin Qur`an haqqında bəzən xəyal qırıqlığına uğradıqlarını eşitməkdəyik. Bunun səbəblərindən biri, Qur`andakı ucalıq və incəliyi, ilâhî hikmət və metodu idrak edə bilməmələrindəndir. Buna tam olmasa belə, yaxın  bir nümunə vermək istəsək, yüksək səviyyədə hüquqçuların hazırladığı bir konstitusiyanı göstərə bilərik. Hüquqi məlumatı olmayan, qanunun səbəbini bilməyən bir adamın onu oxuyub anlaması nə dərəcə doyurucu olar?

Qur`an isə, müqayisə ölçüsünə gəlməyəcək bir güc və qüdrətdə hazırlanıb endirilmişdir. O bütün çağlara, ictimai inkişaflara, inkişaf edən elmlərə və millətlərə səslənməkdədir. Sahəsi bu qədər geniş olan bir kitabı tam doğru anlaya bilmək üçün mütləq mütəxəssis qələmlərdən çıxan əhatəli, planlı və proqramlı təfsirə ehtiyac vardır.

Hər Mütəxəssis, Quranda Özünə Aid Bir Şeylər Tapa bilər

Quran çox yönlü, çox əhatəli bir kitabdır. Tamamilə ilâhîdir. Hər sinif insana rəhbər olacaq, yol göstərəcək yüksək mənada bir qüdrətdir.Bu baxımdan bilgi və mədəniyyət səviyyəsi nə olursa olsun, hər kəs mütəxəssisliyi, mədəniyyəti, məlumatı, zəkası və idrakı nisbətində Qur`an’dan nəsibini ala bilər.

Şübhəsiz ki, bu dediklərimiz boş bir tərif, dəlilsiz və əsassız bir şişirtmə, ya da Qur`an’ın ucalığını əks etdirmə babında ədəbî bir yaraşdırma deyil, gerçəyin özüdür. Buna bir neçə misal vermək surətiylə maraqlıları aydınlatmağa çalışaq:

a) Yüksək səviyyədə bir fizika alimi, yer kürəsinin iki ayrı hərəkəti, buludların elektrik istehsalı, yer ilə göydəki cisimlərin əvvəllər tək bir parça halında olduğu, çünki ikisində eyni elementlərə rast gəlindiyi haqqında ana fikirlər, təməl məlumatlar tapa bilər.

b) Mütəxəssis bir bioloq, insanın yaradılışı, hüceyrələrinin daşıdıqları canlılıq xüsusiyyətləri, sperma və dölyatağı, dölün ana rəhmindəki inkişaf mərhələləri haqqında təməl məlumatlar görə bilər.

c) Bir hüquqçu, ahkâm-ı şahsiyye, ailə hüququ, dövlətlər hüququ, cəmiyyət hüququ və hüququn digər qolları ilə əlaqədar bir çox hökmləri, ana fikirləri tapıb çıxara bilər.

d) Müəllim, mütəxəssis pedagog lüzumu qədər vəsait yığa bilər.

e)   İş adamı, iş əxlâqının bütün incəliklərinə rast gələ bilər.

f) Dövlət adamı, xalqı idarə etmə sənətinin ana xətlərini, idarə edənlə, idarə edilənlər arasındakı münasibətin qayda və prinsiplərini tapıb təsbit edə bilər.

g) Mütəxəssis bir iqtisadçı, iqtisadî mövzularda özünə görə bölümlər, fikirlər, mövzular tapa bilər.

 h) Yenə mütəxəssis bir psixoloq, insan ruhunun bir çox yönlərini, incəliklərini seçib lazımlı vəsaiti yığa bilər.

İşdə əlaqədar ayətlə Qur`an’ın bu çox istiqamətliliyinə işarə edilərək maraq oyandırılmaq istənməkdədir: "And olsun ki, biz bu Quranda insanlara (məlumat, ibrət və öyüd) olacaq hər cür kimi (mövzunu) bir-bir, təkrar təkrar açıqlamışıq."

 İnsan Ən Çox Mübahisə Edən Bir Canlıdır

"İnsan hər şeydən çox mübahisəedib durandır."

Mübahisə duyğusu insanda yaradılışdan mövcuddur. Sonra doğulub böyüdüyü ətraf ya bunu inkişaf etdirər, ya da korlaşdırar; ya qanuni sərhədlər içinə alıb insaf ölçülərinə çevirər, ya da başı boş buraxıb onu təcavüzkar, incidici, hörmətsiz edər.

Bilindiyi kimi, mübahisə; bənzərləriylə yarışa çıxıb üstün gəlmə istəyindən qaynaqlanar. Ancaq bu istək və doğurduğu mübahisə təməlində cəhalət və eqoizm varsa, pis və təhlükəli nəticələndirər doğurar və ya doğura bilər.

Bunun əksinə təməlində elm, mədəniyyət, hakkaniyet və möhkəm imân varsa, çox faydalı nəticələrin meydana çıxmasını təmin etməyə vəsîlə olar. Necə ki İmam Şafiî deyir ki: "Nə qədər bir elm adamıyla bir mövzu üzərində görüş alış-verişində oldumsa, mütləq haqqın onun dilində təcəlli etməsini Allah’dan dilədim, onun xəcalətli olmamasına diqqət göstərdim.." deyərək mübahisəni  eqoizm duyğusunun xaricində tutmağı, əxlâq və fəzilət çərçivəsinə almağı və insanları xəcalətli etmək üçün ən kiçik bir cəhddə belə olmamağı tövsiyə etmişdir.

Qur`an-i Kerîm insanın psixoloji quruluşunda yer alan bu duyğunu, küfr və cəhalətlə birləşdiyi üçün tənqid etməkdə, lakin insanın bu duyğu ilə doğulduğuna işarə edərək faydalı bir səviyyəyə gətirilməsini, meşru(qanuni) sərhədlər içində tutulmasını nəsihət etməkdədir.

     Rəhman surəsi 37-ci ayət-i kərimədə Rəbbimiz belə buyurur.

"Göy yarılıb ərimiş yağ kimi qıpqırmızı bir gül olduğu zaman." (Rəhman 37)

Bu ayət-i kəriməni izah etmədən əvvəl ayədə keçən bəzi kəlimələri təhlil edək.

Əvvəlcə ayənin başında إذا kəliməsi vardır. Bu kəlimə gələcək zaman zərfi olub şərt mənası daşıyır. Bundan başqa gizli bir fel olan رأيت '' (ra əytə) sən gördün '' felinin məfulu (obyekti) olur. Yəni məna "sən görəcəyin zaman" mənasındadır. İkinci olaraq انشقت (inşəqqat) kəliməsi istifadə edilmişdir. Bu söz lüğətdə ''yarılmaq'' mənasında işlədilir. الدهان (əddihan) isə ərəbcə iki mənada işlədilir. Birincisi qızğın yağ, ikincisi isə aşılanıb boyanmış dəri (sahtiyan) mənasında işlədilir.

Bu izahlardan sonra indi ayət-i kəriməni yenidən tərcümə edək. Əgər göyün üzü yarılsa sən göyün üzünü sahtiyan (aşılanmış və boyanmış dəri) kimi və ya qızğın yağa bənzər bir gül olaraq görərsən.

Bu ayət-i kəriməni bir çox müfəssir qiyamətin qopacağı andakı səmanın vəziyyəti olaraq təfsir etmişdir. Çünki səmanın yarılması onlara qiyaməti xatırlatmışdır. Halbuki biz bu anda göyün üzünün yarılmasını atmosferin dəlinərək kosmosa gedilməsi olaraq başa düşə biləcəyimiz kimi, teleskoplarla da nəzərimizin göyün üzünü yarıb o biri tərəfləri seyr etməsi olaraq da başa düşə bilərik. Məhz bu cəhətdə ayənin mənası ''Əgər siz göyün üzünü deşərək kosmosa çıxmağa güc yetirsəniz və ya icad etdiyiniz alətlərlə göyün üzünü yarıb o biri tərəfi seyr etməyə müvəffəq olsanız gül rəngində bir sahtiyan və ya qızğın yağ görəcəksiniz ''deməkdir.

Yaxşı "ərimiş bir yağ kimi qıpqırmızı bir gül" nə deməkdir? İstəyirsinizsə bu mövzuda elm adamlarının və kosmik tədqiqatçıların fikirlərinə yer verək.

Nebula kosmosda olan və geniş sahələrə yayılmış olan qazlar, toz, hidrogen, helium və digər ionlaşdırıcı qazlardan ibarət buluda bənzər quruluşlara verilən addır. Bu qaz püskürmələri olduqca böyük və sürətlidir. Daha sonra bu qazlar yaxınlaşaraq bir qaz buludu meydana gətirirlər. Bu qaz buludunun istiliyi 15.000 ° C-dən çoxdur. Həqiqətən də müasir dövrdə edilən kosmik araşdırmalar nəticəsində elm adamları eynilə ayədə ifadə edildiyi kimi ərimiş bir yağ kimi qıpqırmızı bir gül rəngində bir Nebula ilə qarşılaşmışdır.

Bəli,bu Nebula eynilə bir gülə bənzədiyinə görə elm adamları tərəfindən Gül şəklini xatırladan qaz buludu mənasında "Rosette Nebula" olaraq adlandırılmışdır. Rosette Nebula geniş bir toz və qaz kütləsidir və Dünyadan təxmini olaraq 5200 işıq ili uzaqlıqda və diametri təxminən 130 işıq ilidir və görünüşü isə eynilə Quranda ifadə edildiyi kimi ərimiş yağ kimi qıpqırmızı bir gül şəklindədir.

Günümüzdəki texnoloji müşahidə vasitələri ilə ancaq ortaya çıxarıla bilən bu həqiqətin elm və texnikanın olmadığı bir əsrdə, oxuma-yazma belə bilməyən bir insan tərəfindən xəbər verilməsi sizcə nə mənaya gəlir? Bəli madam o əsrdə yaşamış oxuma-yazma bilməyən bir insanın belə bir xəbər verməsi mümkün deyil, o halda Quran Allahın əzəli kəlamı və bu xəbəri bizlərə gətirən şəxs də (aleyhissalatu vəssəlam) onun elçisidir. İnandıq və itaət etdik.

hapod.nasa.gov

www.nasa.gov

    - Əlaqədar ayənin tərcüməsi belədir:

"Kim Rahman'ın zikrindən üz döndərərsə, Biz ona bir şeytan ürcah edərik və onun yaxın dostu olar .." (əz-Zuxruf, 43/36)

  Ayədə qeydə olunmuş "zikr" dən məqsəd Qur'an'dır. Kim mal-mülk, məqam-vəzifə kimi dünyəvi mənfəətlərə düşkünlük göstərər və onlardan başqa bir şey görə bilməzsə, Qur'an'ı da görə bilməz və ya görməzlikdən gələr və Qur'an'a qarşı kor vəziyyətə düşər. (Razi, əlaqədar yer)

"Rahman Qur'an'ı öyrətdi." (Rahman, 55 / 1-2)

    tərcüməsindəki ayə ilə bu ayəyə birlikdə baxıldığında buradakı "zikr" dən məqsədin Qur'an olduğu daha yaxşı aydın olar. Çünki, hər iki ayədə də "Rahman" adının zikr edilməsi, buradakı "zikr" in oradakı "Qur'an" olduğunu göstərir.

    HƏVA: Nəfsin özbaşına yönəldiyi istək və arzusu, mücərrəd istəyidir. Pis duyğularını özünə tanrı edən deyilməyib də ikinci əməlin öncə qeyd edilməsi, məhdudlaşdırmaq üçündür ki, ürəyinin istədiyindən başqasını tanrı tanımayan, deməkdir. Belə insanlarda heç haqq sevərlilik yoxdur, sadəcə bir mənlik, eqo vardır. İstəyi də gerçək bir fayda deyil, sadəcə ürəyinin istədiyi vəsvəsə, vəhmdən ibarətdir. Bunlar, dəlil, şahid, haqq, hüquq tanımaz, yalnız öz istək və zövqünə taparlar, zövqləri özlərinin fəlakətinə səbəb olduğunu bilsələr də yenə haqqı zövqlərinə qurban edərlər.

   Dini də insanın mücərrəd duyğularından, yəni sadəcə istək, arzu və zövqlərindən ibarət sayarlar; könülləri nəyə istəsə ona taparlar, gerçəyin zövqünü axtarmaz, haqqın razılığını düşünməz, düşünmək istəməzlər, bilsələr belə yenə tanımazlar.

   Təbərani və Hilyə adlı əsərində Əbu Nuaym, Əbu Ümamə (r.ə)`dən belə rəvayət etmişlər: O, demiş ki; Hz Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurdu:

"Uca Allah'ın nəznində, səma kölgəsi altında Allah'dan başqa tapılan tanrılar içində, tabe olunan həva`dan (nəfsin özbaşına yönəldiyi istək və arzu) daha böyüyü yoxdur".

   Artıq sənmi ona vəkil olacaqsan?

  Əvvəlki sual təqriri (bəyan etmək), bu sual isə inkardır. Yəni gördün də, ona vəkil ola bilməzsən, üzərinə vəkil olub da qurtara bilməz.

    Yoxsa sən onların çoxunun həqiqətən də söz dinləyəcəyini, yaxud ağıllanacağınımı zənn edirsən? Xeyr, nə gətirilən bir dəlili tanıyar, söz dinləyər, nə də əqli dəlili tanıyıb ağıl ilə hərəkət edirlər. Həqiqətən, onlar heyvan kimidirlər. Ağlına və eşitdiyinə görə hərəkət etməz, mücərrəd istəklərinə uyarlar, onların ardınca gedərlər. Hətta bu hallarına görə daha sapqındırlar. Çünki, ev heyvanları özlərinə baxanlara bağlanarlar, özlərinə yaxşılıq edənlərlə pislik edənləri seçərlər, faydalarına olan şeyləri axtarar, zərər verən şeylərdən qaçarlar, yediyi içdiyi yeri tanıyar, öyrəndiyi yolu qarışdırmazlar. Özlərinə verilən güclərdə tənbəllik etməz, yaradıldıqları istiqamətdə sərf edərlər.

    Haqq və xeyr inancı olmayan da haqsızlıq və pislik inancı da yoxdur. Bu kimsələr Rəbblərini tanımazlar. O'nun nemətlərinə qarşı nankordur. Əbədi fayda olan savabı istəməz, ən böyük zərər olan əzabdan qorunmazlar. Yurdlarına belə xəyanət edərlər. Yaradılışı pozmağa, fitnələr çıxarmağa çalışar, haqsızlıq və fitnə ilə yalan dolan və aldatma ilə dünyanı qarışdırarlar.

    Bu şəkildə, öz istək və arzularına tapan kimsələrin zəlalətləri izah edildikdən sonra uca Allah'ın Rəbb olmasına aid dəlillərdən, O'na aid gözəlliklərdən, O`nun əzəli və əbədi qüdrətindən bəzi işlərə diqqətlər çəkilərək buyurulur ki:

   45. Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik.

أَلَمْتَرَإِلَىٰرَبِّكَكَيْفَمَدَّالظِّلَّوَلَوْشَاءَلَجَعَلَهُسَاكِنًاثُمَّجَعَلْنَاالشَّمْسَعَلَيْهِدَلِيلًا

46. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.

ثُمَّقَبَضْنَاهُإِلَيْنَاقَبْضًايَسِيرًا

47. Sizin üçün gecəni örtük, yuxunu rahatlıq, gündüzü də canlanma vaxtı edən Odur.

وَهُوَالَّذِيجَعَلَلَكُمُاللَّيْلَلِبَاسًاوَالنَّوْمَسُبَاتًاوَجَعَلَالنَّهَارَنُشُورًا

48. Küləkləri Öz mərhəməti önündə yağışdan qabaq müjdəçi olaraq göndərən Odur. Biz göydən tərtəmiz su endirdik ki,

وَهُوَالَّذِيأَرْسَلَالرِّيَاحَبُشْرًابَيْنَيَدَيْرَحْمَتِهِۚوَأَنْزَلْنَامِنَالسَّمَاءِمَاءًطَهُورًا

49. onunla ölü bir diyarı canlandıraq, yaratdığımız neçə-neçə heyvanlara və neçə-neçə insanlara ondan içirdək.

لِنُحْيِيَبِهِبَلْدَةًمَيْتًاوَنُسْقِيَهُمِمَّاخَلَقْنَاأَنْعَامًاوَأَنَاسِيَّكَثِيرًا

50. Biz düşünüb ibrət alsınlar deyə o suyu onların arasında paylaşdırdıq. Lakin insanların çoxu küfrdən başqa bir şey qəbul etmədilər.

وَلَقَدْصَرَّفْنَاهُبَيْنَهُمْلِيَذَّكَّرُوافَأَبَىٰأَكْثَرُالنَّاسِإِلَّاكُفُورًا

51. Əgər istəsəydik, hər kəndə qorxudan bir peyğəmbər göndərərdik.

وَلَوْشِئْنَالَبَعَثْنَافِيكُلِّقَرْيَةٍنَذِيرًا

52. Belə olduqda sən kafirlərə baş əymə və onlara qarşı bununla (bu Quranla) böyük bir cihad et!

فَلَاتُطِعِالْكَافِرِينَوَجَاهِدْهُمْبِهِجِهَادًاكَبِيرًا

53. Birinin suyu dadlı və şirin, digərininki isə duzlu və acı olan iki dənizi qovuşduraraq aralarında maneə və keçilməz sədd qoyan Odur.

وَهُوَالَّذِيمَرَجَالْبَحْرَيْنِهَٰذَاعَذْبٌفُرَاتٌوَهَٰذَامِلْحٌأُجَاجٌوَجَعَلَبَيْنَهُمَابَرْزَخًاوَحِجْرًامَحْجُورًا

54. Sudan insan yaradan, ona qan qohumları və sonradan qohum olanları bəxş edən Odur. Rəbbin hər şeyə Qadirdir.

وَهُوَالَّذِيخَلَقَمِنَالْمَاءِبَشَرًافَجَعَلَهُنَسَبًاوَصِهْرًاۗوَكَانَرَبُّكَقَدِيرًا

55. Onlar Allahı qoyub özlərinə nə xeyir, nə də zərər verə bilməyənlərə sitayiş edirlər. Kafir öz Rəbbinə qarşı şeytana köməkçidir.

وَيَعْبُدُونَمِنْدُونِاللَّهِمَالَايَنْفَعُهُمْوَلَايَضُرُّهُمْۗوَكَانَالْكَافِرُعَلَىٰرَبِّهِظَهِيرًا

56. Biz səni ancaq müjdə verən və xəbərdarlıq edən kimi göndərdik.

وَمَاأَرْسَلْنَاكَإِلَّامُبَشِّرًاوَنَذِيرًا

57. De: "Mən bunun əvəzinə sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Təkcə onu istəyirəm ki, insanlar Rəbbinə tərəf aparan bir yol tutsunlar".

قُلْمَاأَسْأَلُكُمْعَلَيْهِمِنْأَجْرٍإِلَّامَنْشَاءَأَنْيَتَّخِذَإِلَىٰرَبِّهِسَبِيلًا

58. Ölməz, əbədi Yaşayana təvəkkül et və Onu həmd-səna ilə təriflə. Onun Öz qularının günahlarından agah olması kifayətdir.

وَتَوَكَّلْعَلَىالْحَيِّالَّذِيلَايَمُوتُوَسَبِّحْبِحَمْدِهِۚوَكَفَىٰبِهِبِذُنُوبِعِبَادِهِخَبِيرًا

59. O, göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdı, sonra da Ərşə ucaldı. O, Mərhəmətli olan Allahdır. Bunu biləndən soruş!

الَّذِيخَلَقَالسَّمَاوَاتِوَالْأَرْضَوَمَابَيْنَهُمَافِيسِتَّةِأَيَّامٍثُمَّاسْتَوَىٰعَلَىالْعَرْشِۚالرَّحْمَٰنُفَاسْأَلْبِهِخَبِيرًا

60. Onlara: "Mərhəmətli Allahdır səcdə edin!"– deyildikdə: "Mərhəmətli Allah nədir? Məgər bizə əmr etdiyin şeyə səcdə etməliyik?"– deyərlər. Bu da onların nifrətini artırar.

وَإِذَاقِيلَلَهُمُاسْجُدُوالِلرَّحْمَٰنِقَالُواوَمَاالرَّحْمَٰنُأَنَسْجُدُلِمَاتَأْمُرُنَاوَزَادَهُمْنُفُورًا۩

61. Səmada bürclər qoyan və orada günəş və nurlu bir ay yaradan Allah nə qədər xeyirxahdır.

تَبَارَكَالَّذِيجَعَلَفِيالسَّمَاءِبُرُوجًاوَجَعَلَفِيهَاسِرَاجًاوَقَمَرًامُنِيرًا

62. Yada salmaq və şükür etmək istəyənlər üçün gecə ilə gündüzü bir-birinin ardınca gətirən Odur.

وَهُوَالَّذِيجَعَلَاللَّيْلَوَالنَّهَارَخِلْفَةًلِمَنْأَرَادَأَنْيَذَّكَّرَأَوْأَرَادَشُكُورًا

63. Mərhəmətli Allahın qulları o kəslərdir ki, onlar yer üzündə təvazökarlıqla gəzər, cahillər onlara xoşagəlməz bir söz dedikdə: "Salam!"- deyərlər.

وَعِبَادُالرَّحْمَٰنِالَّذِينَيَمْشُونَعَلَىالْأَرْضِهَوْنًاوَإِذَاخَاطَبَهُمُالْجَاهِلُونَقَالُواسَلَامًا

64. Onlar gecələrini Rəbbi üçün səcdədə və qiyamda keçirərlər.

وَالَّذِينَيَبِيتُونَلِرَبِّهِمْسُجَّدًاوَقِيَامًا

65. Onlar deyərlər: "Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq elə. Doğrusu, onun əzabı həmişəlikdir.

وَالَّذِينَيَقُولُونَرَبَّنَااصْرِفْعَنَّاعَذَابَجَهَنَّمَۖإِنَّعَذَابَهَاكَانَغَرَامًا

66. Həqiqətən, o, nə pis məskən, necə də pis iqamətgahdır!"

إِنَّهَاسَاءَتْمُسْتَقَرًّاوَمُقَامًا

67. Onlar mallarını xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bunların arasında orta bir yol tutarlar.

وَالَّذِينَإِذَاأَنْفَقُوالَمْيُسْرِفُواوَلَمْيَقْتُرُواوَكَانَبَيْنَذَٰلِكَقَوَامًا

68. Onlar Allahla yanaşı başqa məbuda yalvarmaz, Allahın haram etdiyi cana haqsız yerə qıymaz və zina etməzlər. Bunu edən kimsə cəzalandırılar.

وَالَّذِينَلَايَدْعُونَمَعَاللَّهِإِلَٰهًاآخَرَوَلَايَقْتُلُونَالنَّفْسَالَّتِيحَرَّمَاللَّهُإِلَّابِالْحَقِّوَلَايَزْنُونَۚوَمَنْيَفْعَلْذَٰلِكَيَلْقَأَثَامًا

69. Qiyamət günü onun əzabı qat-qat artırılar və onun içində zəlil olub əbədi qalar.

يُضَاعَفْلَهُالْعَذَابُيَوْمَالْقِيَامَةِوَيَخْلُدْفِيهِمُهَانًا

70. Ancaq tövbə edib iman gətirən və saleh əməllər edənlərdən başqa. Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!

إِلَّامَنْتَابَوَآمَنَوَعَمِلَعَمَلًاصَالِحًافَأُولَٰئِكَيُبَدِّلُاللَّهُسَيِّئَاتِهِمْحَسَنَاتٍۗوَكَانَاللَّهُغَفُورًارَحِيمًا

71. Kim tövbə edib yaxşı iş görərsə, o, doğrudan da Allaha tərəf qayıtmış olar.

وَمَنْتَابَوَعَمِلَصَالِحًافَإِنَّهُيَتُوبُإِلَىاللَّهِمَتَابًا

72. Onlar yalandan şahidlik etməz, lağlağı məclisinə rast gəldikdə oradan ləyaqətlə ötüb keçərlər.

وَالَّذِينَلَايَشْهَدُونَالزُّورَوَإِذَامَرُّوابِاللَّغْوِمَرُّواكِرَامًا

73. Onlara Rəbbinin ayələri xatırlandığı zaman o ayələrə qarşı kar və kor kimi davranmazlar.

وَالَّذِينَإِذَاذُكِّرُوابِآيَاتِرَبِّهِمْلَمْيَخِرُّواعَلَيْهَاصُمًّاوَعُمْيَانًا

74. Onlar deyərlər: "Ey Rəbbimiz! Bizə gözümüzün aydınlığı olan zövcələr və övladlar bəxş et və bizi müttəqilərə imam et!"

وَالَّذِينَيَقُولُونَرَبَّنَاهَبْلَنَامِنْأَزْوَاجِنَاوَذُرِّيَّاتِنَاقُرَّةَأَعْيُنٍوَاجْعَلْنَالِلْمُتَّقِينَإِمَامًا

75. Onlar səbir etdiklərinə görə Cənnətdə olan yüksək məqamla mükafatlandırılacaq, orada xeyir-dua ilə, salamla qarşılanacaqlar.

أُولَٰئِكَيُجْزَوْنَالْغُرْفَةَبِمَاصَبَرُواوَيُلَقَّوْنَفِيهَاتَحِيَّةًوَسَلَامًا

76. Onlar orada əbədi qalacaqlar. O, nə gözəl məskən, necə də gözəl iqamətgahdır!

خَالِدِينَفِيهَاۚحَسُنَتْمُسْتَقَرًّاوَمُقَامًا

77. De: "Əgər yalvarmağınız olmasaydı, Rəbbim sizə diqqət yetirməzdi. Siz haqqı yalan saydınız. Ona görə də əzab sizi rahat buraxmayacaqdır!"

İnsan acizdir, gözlə görülə bilməyən bir mikroba məğlub olacaq qədər və insan fəqirdir, əlindəki sərmayəsi isə yalnız cüzi bir ixtiyar və zəif bir iradə. Halbuki ehtiyacları və arzuları sonsuzluğa qədər uzanır. Belə aciz, zəif və fəqir olan insana qarşı, Qur`anın şiddətli şikayətləri, böyük təhdidləri və müdhiş qorxutmalarının hikməti nədir.

Şeytanlar və şeytanlara tabe olanlar, zəlaləti özlərinə yol seçdikləri üçün, kiçik bir hərəkətlə çox təxribat edə bilərlər. Və çox məxluqatın hüququna, az bir hərəkət ilə çox xəsarət verirlər.

Necə ki, bir sultanın böyük bir ticarət gəmisində, bir adam az bir hərəkətlə, bəlkə kiçik bir vəzifəni tərk etməklə, o gəmiylə əlaqədar bütün vəzifədarların çalışmalarının səmərəsinin və əməllərinin nəticələrinin məhvinə və ləğvinə səbəb olduğu üçün, o gəminin Sahibi, o asidən, o gəmiylə əlaqədar olan bütün rəiyyətinin hesabına böyük şikayətlər edib, dəhşətli təhdid edər. Və onun o cüzi hərəkətini deyil, bəlkə o hərəkətin dəhşətli nəticələrini nəzərə alaraq və özü üçün deyil, bəlkə rəyyətini hüququ adına dəhşətli bir cəza verər.

Təmsillər uzaqdakı həqiqətləri ağlın gözünə yaxınlaşdıran durbin olduğu üçün biz də bunu iki təmsil ilə aydınlaşdıraq.

Birinci təmsil:

Məsələn, içində nəhayətsiz meyvələr və çiçəklər olan bir bağ təsəvvür edək. O bağa baxmaq üçün bir çox xidmətçi təyin edilmişdir. Hər birinin fərqli vəzifələri var. Bir xidmətçinin vəzifəsi isə, sadəcə o bağa yayılacaq və içiləcək suyun kanalındakı dəliyin qapağını açmaqdır. Qapağı açmalıdır ki, oradan axan su ilə bitkilər, ağaclar və bağın digər sakinləri sulansın. Yoxsa hamısı susuzluqdan öləcəkdir.

İndi bu xidmətçi tənbəllik etsə və dəliyin qapağını açmasa, o bağ da qurusa, görəsən belə bir vəziyyətdə, o bağın digər bütün xidmətçilərinin bu axmaqdan şikayətə haqları yoxdurmu? Əlbəttə, vardır. Çünki suyu açmamaqla bağı qurutdu, digər xidmətçilərin xidmətlərini və bütün işlərini nəticəsiz qoydu, heç elədi. Və zərər verdi.

 İkinci təmsil:

Məsələn, padşaha aid böyük bir gəmidə, yüzlərlə adam çalışır. Hər birinin fərqli vəzifələri vardır. Bir adamın vəzifəsi isə sadəcə sükanı döndərməkdir. İndi o sükançı adam, görünüşü kiçik ancaq nəticəsi çox böyük olan bu vəzifəni tərk etsə və gəmi bir qayaya çarparaq aşsa, ya da quruya çıxsa, gəmidəki bütün digər vəzifədarların xidmətlərinin nəticələrinə zərər verdiyindən hətta məhv etdiyindən, bütün o vəzifədar-lar adına, gəmi sahibi ondan şikayət etsə, qusar sahibi sükançı deyə bilərmi ki; "Mən adi, bəsit bir adamam, əhəmiyyətsiz ehmalıma görə bu şiddətli töhmətə layiq deyiləm". Əlbəttə, deyə bilməz. Çünki o adam vəzifəsini etməməklə gəminin digər işçilərinin hüquqlarını zay etdi. Tək bir laqeydliyi, ehmalı ilə həddsiz zərərləri nəticə verdi.

Məhz dünya, təmsildəki şəhanə bağ və böyük bir gəmi hökmündədir. Küfr və zəlalət, azğınlıq və üsyan isə; Başqasının hüququnu çeynəyən böyük bir cinayətdir.

Çünki bunların əsası və mayası inkardır və rəddir , tərkdir və qəbul etməkdir. Bu səbəbdən digər varlıqların əməllərinin nəticələrinə zərər verdiyi kimi, ilahi adların, gözəl təzahürlərinə də pərdə çəkər. Məxluqatın qiymətlərini mindən birə salar. Onların vəzifələrini inkar edər, təsbihlərini mənasızlıqla ittiham edər.

 Məsələn, günəş, Allahın adlarına bir aynadır.

 Varlığı ilə Allahın Xaliq, Mücid adlarına,

 İşığı ilə Allahın Nur adına,

 Böyüklüyü ilə Allahın Azim, Kəbir, Mutəkəbbir, Ali, Aziz kimi adlarına,

 İşığı və istiliyi Allahın Rahim, Kərim, Rahman adlarına və bunlar kimi hər halı ilə, Allahın digər ad və sifətlərinə ayna olmaq vəzifəsilə məmurdur.

Halbuki inkar və qəflət ilə Allahı tanımayanlar, günəşin, Allahın adlarına etdiyi bu ayinədarlıq vəzifəsini inkar ilə rədd edirlər.

Əlbəttə, günəş, onu vəzifəsizliklə və mənasızlıqla ittiham edib, başıboş və sərsəri zənn edən kafirə qarşı iddiaçı olacaqdır. Sultanı olan Allaha, onu şikayət edəcəkdir.

Həm "Əsər qiymətini, sənətkarından alır" qaydasıyla, günəş, Allahın sənəti olmaq cəhətilə qiymət qazanıb, dəyərli bir əsər hökmündə ikən, inkar gözü ilə adi və qiymətsiz bir alov topu dərəcəsinə düşər. Əlbəttə, dərəcəsini mindən birə salan kafirə qarşı şikayəti yenə haqq və ədalətdir.

Həm günəş Allahı min bir adı ilə təsbih və zikr edərkən, inkar, onun zikrini rədd etməklə onu vəzifəsizliklə ittiham edir.

 Əlbəttə, günəş və digər bütün varlıqlar özlərinə edilən bu təcavüzdən dolayı, kafiri, sultanları olan Allaha şikayət edəcəklər.

 Və əlbəttə ki, Allah, məxluqatının hüququnu qorumaq və mühafizə etmək üçün kafiri şiddətlə qorxudub, təkrar və təkrar təhdid edəcəkdir və etməsi hikmətin və ədalətin ta özüdür.

 Və o asi bəşər, şiddətli təhdidlərə əlbəttə, layiqdir və dəhşətli qorxutmalara layiqdir.

Məlumdur ki, belə az bir hərəkətlə çox təxribat görən dəhşətli düşmənlərə qarşı olduqca mətin bir qalaya sığınmayan, çox pərişan olur. Məhz, ey əhli iman, o polad və səmavi qala, Qurandır. İçinə gir, qurtul.

(Məqalənin hazırlanmasında  Risalə-i Nur Külliyatında On Üçüncü Ləm'adan istifadə olunmuşdur)

   İkinci addım kitabı ilə bir çoxlarını şübhələrə salan Qaraqan isbat etmək istəyir ki, müsəlmanlarda Kəbəyə tərəf üz tutmaq sonradan ortaya çıxmış bir fikir olub. Yəni peyğəmbərin zamanındakı ilk müsəlmanlar guya başqa yerə, bunu iddiasına görə Petraya tərəf namaz qılırmışlar.

   Misal üçün Mədinə məscidinin təmiri yalnız məscidi genişləndirmək olub, onun materiallarını dəyişmək olub. Lakin əgər qiblə dəyişsəydi bunun qeydə düşməməsi imkansızdır. Misal üçün biz bilirik ki, qiblə ilk əvvəldən peyğəmbərin evinə tərəf idi, ona görə də peyğəmbərin evi məscidə daxil edildikdə orada evin qarşısında küncü qibləyə tərəf duranlara qarşı divar tikiblər ki, qibləyə tərəf duranlarda peyğəmbərin qəbrinə tərəf durmaq təəssüratı yaranmasın. Yəni ilk tarixdən bəllidir ki, peyğəmbərin evi qiblə tərəfdə olub və bu gün də peyğəmbərin evi məscidin qiblə tərəfindədir.

  Təkcə Mədinə məscidi haqqında burada yazdıqlarım isbat edir ki, iş, heç də belə olmayıb.

   Həm də Quranda qiblənin Qüdsdən Məkkəyə tərəf dəyişməsi haqqında ayə vardır. Əgər Petraya tərəf qılsaydılar qiblənin dəyişməyə nə ehtiyacı var idi ki? Petra elə Qüds ilə Mədinə arasındadır da. Yəni bu saxtakarlığı bir neçə yöndən ifşa etmək olar.

    Məlumdur ki, müsəlmanlar daha əvvəl ibadətlərində qiblə olaraq Müqəddəs Qüds şəhərinə üz tuturdular. Bildiyim qədər ilə bunu hələ ki, heç kim inkar etməyib, heç Qaraqan özü də bunu inkar etmir. Lakin daha sonra Mədinədə olarkən Allah qibləni dəyişir və bu barədə Quranda deyilir:

“Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini gördük və Biz səni razı qalacağın qibləyə tərəf döndərəcəyik. Sən üzünü Məscidulharama tərəf çevir! Harada olursunuzsa olun, üzünüzü ona tərəf çevirin! Şübhəsiz ki, Kitab verilənlər bunun öz Rəbbi tərəfindən gerçək olduğunu bilirlər. Allah onların etdiklərindən xəbərsiz deyildir.” (Bəqərə, 144)

Aşağıdakı şəklə diqqətlə baxın. 

    Şəkildə gördüyünüz kimi Mədinədə həm Petra şəhərinə dönmək istəyən, həm də Qüds şəhərinə üz tutmaq istəyən şəxslər eyni istiqamətə yönəlirlər. Əgər ilk qiblə Qüdsdən Petraya dəyişmişdisə, o zaman dəyişməyə nə ehtiyac var idi ki?

   Əgər ayədə keçən “Məscidulharam” Məkkədəki Kəbə deyilsə və Petradırsa o zaman üzü çevirməyə ehtiyac yox idi axı, çünki onsuz da Qüds ilə eyni istiqamətdə yerləşirdilər. Lakin Məkkə əks istiqamətdə idi. Bu, onu göstərir ki, Qaraqan hardansa topladığı uyduyma məlumatları yazıb oxucularına sırımaqdan ötrü.

   Professor David King Yale, Oxford, Cambridge kimi universitetlərdə təhsil almışdır. Əsas ixtisas sahəsi ilkin İslam mədəniyyətindəki astronomik biliklər və bu biliklərin islami arxitekturadakı roludur. Professor David King bu barədə ayrıca elmi bir araşdırma etmişdir. Həmin elmi araşdırmanın girişində bizim mövzumuzla bağlı bir xülasə verir və deyir:

“Şübhəsiz ki, bəzi müəyyən istiqamətlənmələri yalnış anlamaq iki müasir alimi absurd nəticələrə gətirib çıxarıb. Onlar İraq və Misirdəki ilkin məscidlərin Şimali Ərəbistandakı bir nöqtəyə istiqamətlənmələri faktını bu məscidlərin yönləndikləri bir “Həcəri məbədinin” mövcudluğunu təsdiqləyən bir dəlil hesab ediblər. Həqiqətdə isə sözü gedən məscidlər sadəcə olaraq yayda günəşin batdığı və çıxdığı istiqamətlərə yönəlmişdilər; bunlar, bizim indi bildiyimiz kimi, o bölgələrdə qiblə üçün istifadə olunan istiqamətlər idi. Başqa sözlə desək hər iki bölgədəki məscidlər Kəbəyə tərəf üz tuturlar.”

    David King’in qəsd etdiyi iki alim Patricia Crone və Michael Cook adlı qərb alimləridir. Sensasiya ovunda olanlar kimi belə bir absurd nəticəyə gəliblər. Lakin heç bir araşdırmada Mədinə, Quba kimi məscidlərin isə həqiqətən Kəbəyə tərəf üz tutduğunu qeyd etmirlər. Çünki bu fakt onların bütün iddialarını alt-üst edir.

Qeyd edək ki, əsas olaraq bu qiblə şübhəsini ortaya atan şəxs Dan Gibsondur. Bu adam 2006-da ölmüş Kanadalı bir fotoqrafcı və kino artistdir. Qüvvətli ehtimala görə Yahudi əsillidir. Çünki qiblə olaraq göstərdiyi Petra antik şəhəri İordaniya torpaqlarında Lut Gölü yaxınlığında və İsrailə olduqca yaxın olan bir yerdir. Hətta bəzi məlumatlara görə orada "Vadi Musa" deyilən bir yer də vardır. İndi Gibsonun qibləsinin nə üçün Petra'ya çevrildiyini daha yaxşı anlayırıq ... Bunun yenə Yəhudi mənşəli bir yoldaşı da, tarixi araşdırmalarında Məkkə deyə bir şəhərin olmadığını, Hz. İsmayılın Məkkəyə deyil, Misir tərəfinə yerləşdiyini iddia etmişdi.

   ət-Tabərani “əl-Mucəm əl-Əvsət” kitabında deyir:

“حَدَّثَنَاأَحْمَدُبْنُيَحْيَىالْحُلْوَانِيُّقَالَ: ناإِبْرَاهِيمُبْنُمُحَمَّدِبْنِعَرْعَرَةَقَالَ: ناعَبْدُالْمَلِكِبْنُعَبْدِالرَّحْمَنِالذِّمَارِيُّ،عَنِالنُّعْمَانِبْنِبُزْرَجَقَالَ: حَدَّثَنِيابْنُرُمَّانَةَقَالَ: قَالَوَبَرُبْنُيُحنسالْخُزَاعِيُّ: قَالَلِيرَسُولُاللَّهِصَلَّىاللهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ: «إِذَابَنَيْتَمَسْجِدَصَنْعَاءَ،فَاجْعَلْهُعَنْيَمِينِجَبَلٍ،يُقَالُلَهُ: ضِينَ»

   “Əhməd bin Yəhyə əl-Hulvani bizə rəvayət etdi; dedi: İbrahim bin Muhəmməd bin Ar’ara bizə rəvayət etdi; dedi: Abdulməlik bin Abdirrahmən əz-Ziməri bizə ən-Numən bin Buzrac’dən rəvayət etdi; dedi: İbn Rummənə mənə rəvayət etdi; dedi: “Vabər bin Yuhənnəs əl-Xuzəi dedi: “Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – mənə dedi: “San’a məscidini tikdikdə onu “Din” adlanan məscidin sağından elə.”

   Yəni Sana məscidini Din dağının sağına tərəf istiqamətləndirməyi əmr edir.

   Abdurrazzəq “əl-Musannəf” kitabında rəvayət edir:

“أنرسولاللهصلىاللهعليهوسلمأمروبربنيحنسالأنصاريحينأرسلهإلىصنعاءوالياًعليهافقال: ادعهمإلىالإيمان،فإنأطاعوالكبه،فاشرعالصلاة،فإذاأطاعوالكبهافمرببناءالمسجدلهمفيبستانباذان،منالصخرةالتيفيأصلغمدان،واستقبلبهاالجبلالذييقالله: ضِيْن”

“Allahın elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – Vabər bin Yuhənnəs əl-Ənsari’ni Sana şəhəri üzərinə vali olaraq göndərərkən dedi: “Onları imana dəvət et və əgər onda sənə itaət etsələr onlarla namaza başla. Əgər bunda da sənə tabe olsalar o zaman onlara Bəzən bostanında, Ğamdanda yerləşən qayadan bir məscid tikilməsini əmr et! Məscid ilə Din adlanan dağa tərəf üz tut.”

   Yəni məscidin qibləsini Din adlanan dağa tərəf tut.

   Bu iki rəvayət bizə Sana’dakı ən qədim məscidin tikilişi haqqında xəbər verir. Abdullah Səlim Nəcib “Tərixul-Məsəcid əş-Şəhira” (Məşhur məscidlərin tarixi) kitabında deyir:

“مسجدصنعاءالجامعهومنأقدمالمساجدفيالإسلامفقدبنيفيحياةالنبيصلىاللهعليهوسلموبأمره”

“Cami olan Sana məscidi İslamda tikilmiş ən qədim məscidlərdəndir və peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – həyatında və onun əmri ilə tikilmişdir.”

   Beləliklə də biz buradan öyrənirik ki, peyğəmbərimiz – salləllahu aleyhi va səlləm – Sana məscidinin tikilməsini əmr edərkən onlara qiblənin təyini üçün asan bir işarə vermişdir. Yəni Məkkəni tapmaq üçün Din dağına tərəf durmaq yetərlidir.

   İşin maraqlı tərəfi budur ki, müasir zamanımızda peyklərin vasitəsilə Yer üzünün səthi kompyuterlərə köçürüldükdə bunu yoxlamaq bizim üçün asandır. Sizə peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm – möcüzələrindən birini göstərən kiçik bir araşdırmanı təqdim edirik. Video’da Google Earth proqramından istifadə edərək Sanadakı məsciddən Din dağına düz xətt çəkilir və sonra həmin düz xətti davam etdirirlər. Sizcə düz xətt Kəbəyə qədər çatırmı?

   Google Earth Proves a Miracle of Prophet Muhammad (S.A.W)

The Qibla Of Early Mosques: Jerusalem Or Makkah?

Fərqli görüşlər olsa da, çoxu təfsirçiyə görə Ələq surəsinin ilk 5 ayəsni ilk vəhy olan ayələrdir. 

Ələq Surəsi 1. Ayəsinin Təfsiri:

"Nüzulu" hissəsində açıqlandığı üzrə bu ayələr Hz. Peyğəmbərə enən ilk vəhy olub ona və onun şəxsində bütün müsəlmanlara oxumağı əmr etmiş, onları qələmlə yazmağa və elmdə inkişaf edib yetkinləşməyə təşviq etmişdir. İlk vəhyin "oxu" əmriylə başlaması və bu əmrin iki dəfə təkrar edilməsi, oxumanın və bilmənin dində və insan həyatında nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərməkdədir. Quranın, canlılar arasında insanın fərqli və üstün yerini onun öyrənmə xüsusiyyəti ilə təyin etməsi son dərəcə mənalıdır (ayrıca bk. Bəqərə 2/31). Ayədə Hz. Peyğəmbərə əmr edilən oxumanın mövzusu ifadə edilməmişdir; çünki başda özünə endirilən vəhy və kosmik kainatdakı ayələr olmaq üzrə, oxunması yəni üzərində araşdırma edib zehin yoraraq haqqında məlumat əldə edilməsi, dərs və ibrət götürülməsi lazım olan hər şeyi tanıması, həqiqətini anlayıb qavraması istənməkdədir. Şübhə yox ki yaradanı tanımaq, dinin də elmin də təməl məqsədidir. Bu səbəblə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" buyurularaq Hz. Peyğəmbərin oxuma fəaliyyətinə və ya hər hansı bir işə, başqa varlıqların adıyla deyil, yaradan rəbbinin adıyla başlaması və ONdan kömək istəməsi əmr edilmişdir. Ayəyə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" şəklində də məna verilə bilər. Nəticədə oxumanın (və ya hər hansı bir fəaliyyətin) Allahın adıyla, Allah üçün və Allah adına edilməsi əmr edilmişdir. Ayədə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" buyurularaq xüsusilə yaratma sifətinə vurğu edilmişdir. Çünki həm insandakı oxuma qabiliyyəti və imkanını həm də onun oxuduğu, araşdırdığı, anlamağa və qavramağa çalışdığı objeleri, obyektləri yaradan Allahdır. İnsan, məlumat əldə etmə müddətində Allahın verdiyi imkan və qabiliyyətləri istifadə etməkdə, onun yaratdığı şərtlərdə və onun yaratdığı varlıqlar üzərində araşdırma və araşdırmalar etməkdədir. Vəziyyət belə ikən, yəni onun yaratdığı qabiliyyətlərlə onun yaratdığı varlıq aləmini araşdırarkən, bütün bu lütfləri görməzlikdən gələrək Allaha şükr etməmək, ONU tanımamaq, üstəlik bunu elm adına etmək böyük bir nankorluqdur.

Qaynaq: Diyanət İşləri Başqanlığı, Quran Yolu Təfsiri

   Allah Rəsulu aleyhissalam dörddən artıq xanımı olan səhabələrinə onları boşamağı, maksimum 4 xanımla evli ola biləcəklərini əmr etmişdir. (Əbu Davud, 13/24; Tirmizi, 9/33.)

   Saqif qəbiləsindən olan Qaylan İslam dinini qəbul etdikdə onun 10 xanımı var idi. Rasulullah aleyhissalam ona bunlardan 4-nü seçməsini və qalanlarını boşamasını tələb etmişdir. (İbn Səd, V, 371)

    Buna bənzər hadisələr barəsində ətraflı məlumat üçün baxa bilərsiz: İbn Kəsir, Təfsir, 4-cu surə / 3–cü ayə (1, 450-451) ; İbn Həbib, Mühəbbər, s. 357; Səraxsi, Məbsut, IV, 54;

   Bu son mənbədə deyilir: “Qaylanın altı, Qeys ibn Harisənin isə on xanımı, Dəhhaq ibn Qeyd əd-Deyləminin isə iki xanımı vardı. Ancaq bunlar əkiz bacılar idilər. Buna görə Hz. Peyğəmbər ona; “Bunlardan birini seç” demişdir. Çünki Qurani–Kərimə görə bir kişinin iki bacı ilə eyni anda evli olması qəti qadağandır.

   İslamı və Rasulullah aleyhissalamı öyrənərkən və bu zaman bəzi qəribə hallarla qarşılaşarkən mütləq düşünmək lazımdır ki, söhbət 1400 il əvvəldən gedir, bəli 1400 il əvvəl, səhralığın ortası, bütün cəmiyyətlərdən təcrid olunmuş, özlərinə xas qəribə adətləri olan bir cəmiyyət, bədəvi ərəb cəmiyyəti. Sadəcə, 1 əsir öncəki azərbaycan adət-ənənəsi ilə indiki azərbaycan adətləri, mentaliteti bir-birində çox kəskin fərqlənir. Əgər 20-ci əsrdə nənə-babalarımız 13, 14, 15 yaşlarında evlənirdisə indi belə hallar qətiyyən qəbul edilməzdir, həmin adama çox pis gözlə baxa bilərlər. Hər kəs valideynlərində bunu öyrənə bilər. Bəli sadəcə sivilzasiya mərkəzində olan, hər tərəfli digər mədəniyyətlərin təsirinə məruz qalan, mədəni bir xalaq olan azərbaycan kimi bir ölkədə 1 əsr ərzindəki mentalitet ziddiyətlərinə baxın və tarixi və xüsusən islam tarixini və xüsusiylə İslam Peyğəmbərinin həyatını bu məntiqlə oxuyun. Onda adil, doğru nəticələrə gələ biləcəyik. Yuxarıda sadəcə o dövrün evlilik məsələsindən çox qısa bir məlumat vardır. Gerisini siz düşünün ta..

Allah Təala (cəllə cəlaluhu) Qur`ani-Kərimdə Maidə surəsinin 101-102-ci ayələrində möminlərə belə buyurur:

“101. Buna baxmayaraq Qur`an endirilərkən (peyğəmbər aranızda olduğu zaman) onları soruşsanız, sizə (hökmü) açıqlanır. Allah onları (keçmişdəki suallarınızı) bağışladı. Çünki Allah, Ğafur (çox məğfirət edən)dir, Halîm (cəzalandırmaqda heç tələsməyən)dir.

102. Sizdən əvvəl bir tayfa (belə lüzumsuz şeyləri) soruşmuş, sonra da buna görə (onlara aid olan hökmləri inkar edib yerinə yetirmədikləri üçün) kafir olmuşdu.”

   Bəziləri yuxarıda qeyd etdiyimiz ayələrin mənasını təhrif edərək qəsdən elə şəkildə təqdim edirlər ki, guya İslam dininə əsasən sual soruşmaq, araşdırmaq insanı küfrə saldığına görə Allah Təala (c.c) bu ayələrdə insanlara düşünüb araşdırmağı, soruşub öyrənməyi qəti şəkildə qadağan edir. Halbuki məsələnin məğzini araşdırdıqda məlum olur ki, ateistlərin Qurana qarşı bu iddiası tamamilə əsassızdır. Burda mühüm olan odur ki, Quran ayələrindəki hökmlərin mahiyyətini və ya söhbətin nədən getdiyini düzgün anlamaq üçün əvvəlcə onların hansı hadisə ilə əlaqədar nazil olma səbəbini bilmək lazımdır. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır təfsirində Maidə surəsi 101-102-ci ayələrin nazil olmasının aşağıdakı iki hadisə ilə əlaqədar olduğu deyilir:

    1-ci hadisə. Hz. Əlidən (r.a) rəvayət olunduğu üzrə “Gücü çatan hər bir kəsin həccə gedib o evi ziyarət etməsi insanların Allah qarşısında borcudur.” (Âl-i İmrân, 3/97) ayəsi nazil olduğu zaman Rəsulullah bir xütbə oxudu, Allah Təalaya həmd və sənadan sonra, “Allah həcc etməyi sizin üzərinizə fərz qıldı.” buyurdu.

    Əsəd oğullarından Ukaşə b. Mihsan və ya başqa bir rəvayətə görə Süraka b. Mâlik: “Hər il mi, ey Allahın rəsulu?” dedi.  Rəsulullah cavab vermədi, o da üç dəfə sualı təkrar edincə peyğəmbər:

“Xeyr, fəqət ‘bəli’ deməyəcəyimə necə əmin oldun, vallahi ‘bəli’ desəydim (hər il həcc etmək sizə) vacib olacaqdı, vacib olsaydı (bunun çətinliyinə) dözə bilməyəcəkdiniz, tərk etsəniz də kafir olacaqdınız. O halda mən sizi tərk etdiyim müddətcə siz də məni tərk edin, sizdən öncəkilər həmişə çox sual soruşmaq və peyğəmbərlərinə qarşı ixtilaf etmək səbəbindən məhv oldular. Bir şeyi əmr etdiyim zaman, gücünüz çatdığı qədər əməl ediniz. Bir şeyi yasaqladığım zaman da çəkinin.” buyurdu. (Müslim, Hac, 412)

    2-ci hadisə. Hz. Ənəs və Əbu Hürəyrədən rəvayət edildiyi kimi “İnsanlar, Rəsulullaha bir çox şeyləri soruşmuş, hətta israr və təkid dərəcəsinə çatmışdılar. Bir gün Rəsulullah əsəbi şəkildə xütbəyə çıxdı, Allaha həmd və sənadan sonra: ’Soruşun, Allaha and olsun ki, bu məqamda olduğum müddətcə hər nə soruşsanız açıqlayacağam.’ buyurdu.”

   Əshab-ı kiram başlarına bir təhlükə gəlmək üzrə olduğundan qorxdular. Ənəs (r.a.) demişdir ki, ‘Sağıma, soluma baxdım, hər kəs əlbisəsini başına çəkib ağlıyırdı. Qureyşdən Bəni Səhmdən Abdullah b. Huzafə deyilən adam vardı ki, kişilərlə bir münaqişə etdiyi zaman atasından başqasına nisbət edilərdi. O qalxdı:
“Ey Allahın Nəbisi, mənim atam kimdir?” dedi. Peyğəmbərimiz də:
“Atan, Huzafə b. Kays ez- Zühridir.” buyurdu. Digər biri də qalxdı:
“Mənim atam hardadır?” dedi,
“Atəşdədir.” buyurdu. Sonra Hz. Ömər (r.a.) qalxdı:
“Biz, Rəbb olaraq Allaha, din olaraq İslama, Rəsul və Nəbi olaraq Muhamməd Aleyhissəlama razı olduq, biz fitnələrdən Allaha sığınırıq, hələ ki,  bir cahillikdən və şirkdən yeni qurtulduq. Bu halda bizi əfv et, ey Allahın Rəsulu.” dedi, Rəsulullahın əsəbi yatdı’.

   Göründüyü kimi əslində həmin ayələrin nazil olma səbəbi tam başqadır və ateistlərin iddiası ilə yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur. Hər iki hadisədən anlaşıldığı üzrə peyğəmbərimiz (s.a.v) müsəlmanlara nəyisə araşdırıb öyrənməyi yasaq etmir. Sadəcə olaraq, həcc ibadətinin icrası ilə bağlı sıxıntıya düşməmələri və onları məyus edəcək bəzi xəbərləri eşitməmələri üçün müsəlmanların lüzumsuz suallar verməkdən uzaq durmalarını istəyir.

    Ümumiyyətlə, İslam dininə görə sual vermək insanı küfrə düşürməz.  Lakin peyğəmbərə (s.a.v) sual verib, sonra aldığı cavabdan razı qalmayaraq haqqı inkar etmək insanı küfrə düşürə bilər. Çünki əvvəllər bir qrup yəhudilər peyğəmbərə (s.a.v) çoxlu suallar vermiş, sonra aldıqları cavablardan narazı halda bilə-bilə haqqı inkar etmişdilər.

     Sual soruşmaq məsələsi ilə bağlı məşhur İslam alim və qazılarındən biri olan İbn Abdil-Bərr deyir ki, bir kimsə elmə olan arzusu və bilgisizliyini dəf etmək istəyilə dini baxımdan bilinməsi gərəkli olan bir suala dair mövzunu anlamaq üçün sual soruşsa, bunda bir qəbahət yoxdur. Çünki, cahilliyin əlacı sual soruşmaqdır. Kim də bilgisini artırmaq və ya öyrənmək niyəti olmadan sadəcə bəhanələr irəli sürmək məqsədilə sual soruşsa, az və ya çox da olsa halal olmaz.

   Deməli, bilmədiyini öyrənmək və elmini artırmaq məqsədilə faydalı suallar soruşmaq İslamda əsla qadağan deyil. Zatən diqqət edilərsə, Maidə surəsi 101-ci ayədə açıq-aydın “Buna baxmayaraq Qur`an endirilərkən (peyğəmbər aranızda olduğu zaman) onları soruşsanız, sizə (hökmü) açıqlanır. ” deyilir.

   Qısacası, burdan bir daha aydın olur ki, Quranda Allahın soruşulmasını istəmədiyi suallar elm öyrənmək məqsədi daşımayan və möminlər üçün faydasız olan, habelə açıqlanacağı təqdirdə sual verən şəxsi məyus edəcək gizli sirrlər və ya soruşulması qeyri-etik olaraq qəbul edilən mənasız suallardır.

    Göründüyü kimi ateistlərin bu iddiası da bütünlüklə əsassızdır və Qurana atılmıış növbəti iftiradan başqa bir şey deyil. Təəssüf ki, ateistlər əksər hallarda ayələrin nüzul səbəbini araşdırıb öyrənmədən öz təxəyyüllərinə uyğun şəkildə Quran ayələrinə iftira atmaqla məşğul olurlar.

    1) "Mûsiûn" sözü, "Musi" ismi failinin (feli icra edən) cəm formasıdır. Musi, sözü isə ifal babından "Əvsəa" filindən ismi faildir. "VSA" kök hərflərindən meydana gələn sözlərin əsl Lüğət mənası, qüvvət deyil, genişlikdir.

   Ancaq Ərəb dilində ikinci dərəcədəki bir məna və ya bir növü məcaz mənasıyla "qüvvət" mənasında da istifadə edilmişdir. Allahın "Vasi / Musi" ismi də belədir.

    Genişlik ən-boy genişliyi olduğu kimi, qüvvət, nüfuz genişliyi də vardır. Məsələn, Allahın qüdrətini, qüvvətini ifadə edən, Qavii, Qadiir, Qaâdir kimi adları vardır.

   Demək ki "Vasi / Musi" adının başqa bir hikməti vardır. O da Allahın qüvvət və qüdrətinin genişliyini, hər yerdə nüfuzunun olduğunu, əmrlərinin keçərli olduğu sahənin sanki sonsuz genişlikdə olduğunu ifadə etmək kimi mənalar ola bilər.

   Sualda keçən ayənin tərcüməsi:

"Özlərinə kitab verdiyimiz kimsələr, onu (kitablarında əlamətlərini gördükləri o axır zaman peyğəmbərini) öz oğullarını tanıdıqları kimi tanıyırlar. Nəfslərinə ziyan edən o kəslər, məhz onlar iman etməzlər." (Ən'am surəsi, 6/20).

   Zəmaxşəri və digər bir çox müfəssir, ayədə Əhl-i kitabın tanıdıqları ifadə edilənin Hz Muhamməd (s.ə.s.) olduğunu bildirmişdir, bəziləri də bunun Qur`an-ı Kərim olduğunu söyləmişlər. (bax: Zamaxşarı, Şövqani, İbn Aşur, Elmalılı, Ənam, 20-ci ayənin təfsiri)

   İlk anlayışa görə Əhl-i kitab, xüsusilə xristianlar öz müqəddəs kitablarında Hz. Muhammədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyinə bağlı bəzi işarələr olduğunu bilirdilər. (Bax. Əraf 7/157)

Alləmə İbn Abdil Bərr (368-463 h/978-1071 m) "Əl İstizkar" adlı əsərində bu haqda İslam fiqhinin dirəkləri sayılacaq sələf fəqihlərinin icmasını nəql edir:

وأجمعَ فقهاءُ الأمصار الذين تدُور عليهم الفتوى وعلى أصحابهم ، بأن المصحفَ لا يمَسُّه إلا الطاهرُ

وهو قول مالكٍ ، والشافعي ، وأبي حنيفةَ وأصحابهم ، والثوريِّ ، والأوزاعي ، وأحمدَ بنِ حنبلٍ ، وإسحاقَ بن راهويهِ ، وأبي ثورٍ وأبي عُبيْد. وهؤلاء أئمة الرأي والحديث في أعصارهم

ورُوي ذلك عن سعْد بن أبي وقاصٍ، وعبد الله بن عمرَ ، وطاوسٍ ، والحسن ، والشعبي ، والقاسم بن محمد ، وعطاءٍ ، وهؤلاء مِن أئمة التابعين بالمدينة، ومكةَ ، واليمن ، والكوفة ، والبصرة

قال إسحاق بن راهويه : لا يقرَأ أحدٌ في المصحف إلا وهو متوضِّئ ، وليس ذلك لقول الله عز وجل : {لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ} , ولكن لقول رسول الله صلى الله عليه وسلم : لا يمسُّ القرآنَ إلا طاهرٌ

وهذا كقول مالكٍ ومعنى ما في الموطأ

وقال الشافعي ، والأوزاعي ، وأبو ثور ، وأحمد : لا يمس المصحفَ الجنب ، ولا الحائضُ ، ولا غيرُ المتوضِّئ

"Fətva məqamı onların və əshablarının əlində olan müxtəlif şəhər fəqihləri icma etmişlər: Mushafa ancaq (iki hədəsdən təmiz, qüslü və dəstəmazı olan) tahir kimsə toxuna bilər.

Bu Malikin, Şafinin, Əbu Hənifə və əshabının, Səvrinin, Əvzainin, Əhməd bin Hənbəlin, İshaq bin Rahaveyhin, Əbu Səvrin, Əbu Ubeydin görüşüdür. Bu sayılanlar öz əsrlərində rəy və hədisin imamları idi.

Bu görüş həmçinin Sad bin Əbi Vaqqas, Abdullah bin Ömər, Tavus, Həsən, Şabi, Əl Qasim bin Muhəmməd, Atadan da rəvayət edilmişdir. Bu sayılanlar Mədinədə, Məkkədə, Yəməndə, Kufədə və Bəsrədə tabiunun imamları idi.

İshaq bin Rahaveyh belə demişdir: Heç kimsə dəstəmazsız halda Mushafa (toxunaraq) onu oxuya bilməz. Bunun dəlili Allahın - azzə və cəllə - "Ona ancaq təmizlənmiş olanlar toxunar" ayəsi deyildir. Dəlil, Allah Rəsulunun - sallallahu aleyhi və səlləm - bu hədisidir: "Qurana ancaq təmiz olan toxunar!"

Bu İmam Malikin görüşü və "Əl Muvatta" əsərində olanların ifadə etdiyi məna kimidir.

İmam Şafi, Əvzai, Əbu Səvr və Əhməd demişlər: Mushafa cunub, heyzli və dəstəmazsız olan kimsə toxuna bilməz."

Qaynaq: İbn Abdil Bərr: Əl İstizkar: 8/10-11

Qahirə: 1414/1993

***

Hənbəli fəqihlərindən Əbu Muzəffər İbn Hubeyra (499-560 h/1105-1165 m) bu barədə dörd məzhəb imamının icmasını nəql edir:

وأجمعوا على أنه لا يجوز للمُحدِث مسُّ المصحف

"Onlar (dörd imam) icma etmişlər: Muhdisin (qüslü və dəstəmazı olmayan kimsənin) mushafa toxunması caiz deyildir."

Qaynaq: İbn Hubeyra: İxtilaful Əimmətil Uləmə: 1/46

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1423/2002

***

Mushafa təmiz olmadan toxunmaq barədə Hənbəlilərdən Əhməd İbn Teymiyyəyə (661-728 h/1263-1328 m) verilən sual və cavabı:

هل يجوز مسُّ المصحَف بغير وضوءٍ أم لا ؟

الجواب: مذهبُ الأئمة الأربعة : أنه لا يمَسُّ المصحَفَ إلا طاهرٌ ، كما قال في الكتاب الذي كتبه رسول الله صلى الله عليه وسلم لعمرِو بن حزمٍ : { إنَّهُ لَا يَمَسُّ الْقُرْآنَ إلَّا طَاهِرٌ } , قال الإمام أحمد : لا شكَّ أن النبيَّ صلى الله عليه وسلم كتبه له ، وهو أيضا قولُ سلمانَ الفارسي ، وعبدِ الله بن عمرَ ، وغيرِهما ، ولا يُعلم لهما مِن الصحابة مخالفٌ

"Sual: Dəstəmazsız olaraq Mushafa toxunmaq caizdir yoxsa yox?

Cavab: Dörd imamın məzhəbi/görüşü budur ki, Mushafa ancaq (hər iki hədəsdən də) təmiz olan toxuna bilər. Necəki, Rasulullahın - sallallahu aleyhi və səlləm - Amr bin Hazma yazdığı məktubda deyilir: "Qurana ancaq təmiz olan toxunar!"

İmam Əhməd belə demişdir: Şəkk yoxdur ki, Nəbi - sallallahu aleyhi və səlləm - bunu ona yazmışdı.

Bu həmçinin, Salman Əl Farisinin və Abdullah bin Ömərin görüşüdür. Səhabədən bunlara müxalif olan kimsə məlum deyil."

Qaynaq: Əhməd bin Teymiyyə: Əl Fətəval Kubra: 1/280

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1408/1987

Məruz qaldığımız müsibət və bəlalar nə qədər ağır və çətin də olsa üsyan və şikayətin insana nə maddi, nə də mənəvi heç bir faydası yoxdur. Əksinə, üsyan müsibəti ikiləşdirir, daha da artırır.

Üsyan və şikayət eynilə qırıq bir əl ilə düşmənə yumruq atmaq kimidir; Qırıq bir əl ilə nə qədər yumruq atsa öz canı misliylə ağrıyacaqdır. Halbuki səbr etsə, sadəcə qırığa diqqətini ayırıb onun müalicə yollarını axtararsa, canı daha az ağrıyacaq və mənən də böyük bir savab qazanacaqdır. Onun üçün üsyan və şikayətin nə psixoloji mənada nə də axirət baxımından heç bir faydası olmadığı kimi, çox böyük zərərləri var. Üsyan, dərdi birdən minə çıxararkən, səbr mindən birə endirir.

İnsan aciz və dözümsüz bir fitrətə sahib olduğu üçün ona "Ağlama, sızlama, şikayət etmə" deyilə bilməz. Amma ağlamaq, sızlamaq və şikayətin üzü və istiqaməti tənzimlənə bilər. Məhz insan bu nöqtədə məsuliyyət daşıyır. Bunun ən gözəl örnəyi Həzrət Yaqub aleyhissalamın davranışıdır:

"...Mən dərdimi də, kədərimi də ancaq Allaha şikayət edirəm. Çünki Allah tərəfindən sizin bilmədiyiniz şeyləri bilirəm." (Yusuf surəsi, 12/86)

Yəni: Müsibəti Allaha şikayət etməli, yoxsa Allahı insanlara şikayət edərcəsinə, "Vay Halıma! Of"! deyib, "Mən nə etdim ki, bu başıma gəldi"? deyərək, aciz insanların incə duyğularını təhrik etmək zərərdir, mənasızdır və eyni zamanda qulluğa da yaraşmaz.

Ayətin əvvəlində oğlanları Yəquba deyir ki: 'Allaha and olsun ki, sən Yusuf deyə-deyə xəstələnib əldən düşəcək, ya da öləcəksən!'

Yaqub kimi incə ruhlu, həssas və səmimi bir şəxsə qarşı belə cahilanə təsəllilər belə bir töhmət, bir qədir qiymət bilməzlik, bir nəzakətsizlik mənası daşıyırdı. 

Lakin bütün bu kobud təsəllilərə qarşı onun səbrinə, özünü tutmasına, incəlik və nəzakətinə baxın ki, o bunlara qarşı "Sizə nə olub ki"? və ya "Sizi əlaqələndirməz" kimi cümlələrlə cavab vermirdi. Mən, dedi, bəssimi بَثّ۪ي və hüznümü وَحُزْن۪ٓي ancaq Allaha şikayət edirəm, dərdimi Ona açıram; Nə sizə, nə də başqalarına deyil.

Bəss بَثّ۪ي: Əslində yaymaq, sərib nəşr etmək mənasına məsdər olsa da, yayılmış mənasına isim kimi də istifadə olunur. O zaman mənası, heç kimin içinə sığışdıra bilməyib ətrafa yaymaqdan özünü saxlaya bilməyəcəyi ağır bir dərd, təlaş deməkdir. Yəni, mən səbirimi alt-üst edən içimdəki bu atəşi və hüznümü kimsələrə deyil, ancaq Allaha şikayət edirəm.

Qurani Kərimin əsli heç bir zaman yandırılmamışdır. Çünki əsli deyilən şey Peyğəmbər əfəndimizin (s.ə.s.) və əshabının qəlbinə və dilinə nəqş olan və günümüzə qədər gələn şəklidir. Sonradan Müshəf halına gətirilən də budur. Müshəf tədbir olaraq yandırıldı deyə Quran əslinin yandırıldığından bəhs edə bilmərik. Belə ki: bu gün yer üzündəki bütün Müshəflər bir anda ortadan qeyb olsa və tək bir dənə də qalmasa, Quran ın əsli yox olmuş olur? Əlbəttə xeyr. Belə bir halda da Həmd olsun ki, günümüzdə bəlkə də yüz minlərlə Hafizin qəlbi və dilində əsli saxlıdır. Həm də Peyğəmbərimiz (s.ə.s) və əshabının qəlbi və dilində olanın eyniylə.

Mövzu vəsvəsədən çox amma çox uzaqdır. Üstəlik Rəbbimizin bizə bu mövzuda vədi varkən. 

Quranın ilk yazılmış nüsxələri nə üçün aradan qaldırıldı?