Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Yuxuyla hisslərimiz bu dünya ilə əlaqələrini kəsər kəsməz, yuxu aləmində ayrı şeylər gördüyümüz, fərqli danışmalar dinlədiyimiz,.. kimi, ölümlə bədəndən ayrılan ruhumuz, qəbir aləmi dediyimiz bir yeni aləmlə tanış olar. Ölüm anında Əzrail əleyhissalamı görən insan, bu yeni aləmdə sorğu mələkləriylə qarşılaşar. Möminin gözəl əməlləri, sevimli bir yoldaş kimi onunla bu yeni həyatda birlikdə olarlar.

Qəbir həyatı dünya həyatıyla axirət arasında bir körpüdür. Buna görə bu həyata boğaz həyatı da deyilər. Bu aləm hər insan üçün fərqli bir şəkildə özünü göstərər. Şəhidlər bu həyatı "öldüklərini bilməz bir halda" keçirərkən, elm təhsili üzrə ölənlər bu aləmdə də elmə davam edərlər. İnancsızlar üçün isə bu aləm cəhənnəm əzabının ilk nümunələrinin daddırıldığı bir əzab ölkəsidir.

Ölüm, ruhun bədəndən ayrılmasıdır. Yaşadığımız aləmdən qəbir aləminə səfərdir. Ruh, Əzrail Əleyhissalam vasitəsiylə "boğaz aləmi"nə aparılar. Bu aləmdə görəcəyimiz ilk mələk Əzraildir. O, ən qiymətli cövhərimiz olan ruhumuzu könül rahatlığıyla təslim edə biləcəyimiz etibarlı bir əmanətçidir. Ölüm anında, ruh, bədən həbsindən xilas olar; lakin tamamilə çılpaq qalmaz. Çünki, "kimi bir cəsədlə" başqa bir təbirlə "lətif bir gılaf" ilə əhatə edilmişdir.

Dünyada qaldığı müddətcə bədənə bağlı olan ruh, ölüm səbəbiylə bir dərəcə sərbəst qalar. Bədəndəykən görmək üçün gözə, eşitmək üçün qulağa, düşünmək üçün beynə möhtackən, artıq bu alətlərin varlığına ehtiyac duymadan görər, eşidər, düşünər və bilər. Yuxuda olduğu kimi…

Boğaz, "keçid" deməkdir və boğaz aləmi, dünya ilə axirət arasında olan bir "gözləmə salonu"dur. Ruhlar, orada qiyaməti və dirilişi gözləyərlər. "münkər və nəkir qövmündən" olan sorğu mələkləriylə qarşılaşma, ilk məhkəmə, ilk cəza və ilk mükafat burada reallaşar.

Boğaz, başqa bir sözlə qəbir həyatı, hədisin ifadəsiylə, "ya cənnət bağçalarından bir bağça" və ya "cəhənnəm çuxurlarından bir çuxurdur." Ancaq, burada əzabın və ya ləzzətin həmsöhbəti, cisimdən məhrum qalan ruhdur. Qəbir həyatından sonra, "məhşər"də, yenidən yaradılan bədəninə dönər, dünyada etdikləri üçün o "böyük məhkəmə"də hesab verər. Sonrası, əbədi cənnət və ya cəhənnəmdir. Bu mənzillərdə ləzzət də əzab da, həm cisimlə həm də ruhla dadılar; dünyada olduğu kimi.

Qəbir həyatını yenidən diriliş izləyəcək. Ruh onsuz da ölmədiyindən diriliş bədən üçün söz mövzusudur. Diriliş ilə ruhlar yeni bədənlərinə qovuşarlar və hesaba çəkilmək üzrə məhşər meydanına çıxarlar. Orada vəqfə deyilən bir müddət qaldıqdan sonra mizan mərhələsinə keçilər. İman ilə ölən və bu mizanda savabları günahlarından ağır gələnlər, əbədi səadət mənzili olan cənnətə sövq edilərlər. Küfr üzrə ölənlər, Allahın əzab diyarı olan cəhənnəmə girərlər. Günahları savablarından daha ağır gələn möminlər də bu günahlarının təmizlənməsi üçün o dəhşətli cəhənnəm əzabını dadarlar. Daha sonra onlar da cənnətə girərlər.

Və aleykum Salam və Rahmətullah. 

    Heyvanların və bitkilərin ruhu var mıdır?

Cavab 1:

   Bilindiyi kimi canlılar üç yerə ayrılır. Bitkilər, heyvanlar və insanlar. Bu səbəbdən burada üç həyat mərtəbəsi vardır. Birincisi bitki həyatı, ikincisi heyvan ən yüksəyi də insanın həyat mərtəbəsidir.

     Bitkilərdə ruhun yerini bir sıra qanunlar alır. Böyümək, inkişaf və fərqləndirmə qanunları kimi. Bitkilər kimi yarı canlıların -inkişafına vəsilə olan- bu qanuna bir növ bioloji ruh deyilə bilər. Böyümə, inkişaf və fərqləndirmə qanunları kimi.

   Əslində bu qanunlar heyvanlar və insanlarda da mövcuddur. Heyvanların ruh mərtəbələri, yəni ruhun sahib olduğu bəzi duyğular və dərk etmə insanlara görə daha aşağı səviyyədədir.

    Heyvanların şüursuz -lakin xüsusi və öz sahələriylə bağlı- bir növ ilhama olunan bir ruhları vardır.

  İnsanların ruhu isə, başına şüur ​​qoyulmuş, özünə zahiri bir bədən paltarı geyindirilmiş bir qanun əmridir.

Cavab 2:

    Biologiyanın mövzusunu təşkil edən canlılar aləminin ruh strukturları baxımından üç yerə ayrılması doğrudur. Bitkilər, heyvanlar və insanlar.

   Göbələklər, bitkilər aləmi içərisindədir.

   Bakteriyalar və daha aşağı strukturlu canlılar, bitki və heyvanlara daxil olunmursa, ikisinin arasında qəbul edilirlər.

İnsan, hər nə qədər hüceyrə quruluşu baxımından heyvanlar aləmində yer alsa da ruh, şüur ​​və his baxımından onlardan tamamilə fərqlidir. İnsan, sahib olduğu xəyal, yaddaş, maraq, narahatlıq, mühakimə, təsəvvür, təxəyyül və təfəkkür istiqamətiylə əşrəfi məxluqat; varlıqların ən üstünü və ən şərəflisidir.

   Biologiyanın mövzusuna daxil olmayan, amma var olduğuna inandığımız ruh və şüur ​​sahibi cinlər, mələklər və ruhaniyyət də əlbəttə canlıların içərisində ruh sahibi olaraq iştirak alırlar.

Heyvanlardakı ruh ilə insandakı ruhun fərqləri vardırmı?

- Bütün canlılarda ruh deyilən bir həyat cövhəri vardır. Ancaq, heyvanlardakı ruh ilə insanlardakı ruh arasındakı fərq, insanlarla heyvanlar arasındakı fərq qədər aşkardır.

Allah sözlərində israf etmədiyi kimi, yaratmaqda da israf etməz. Quran necə çox yığcam ifadələrlə çox geniş mənalar ifadə etməkdədir, eyni şəkildə varlıqlar da -hər biri öz yaradılış qayəsinə uyğun- yığcam bir təchizata sahibdir. Filin özünə məxsus təchizatı, qarışqanın özünə məxsus təchizatından daha sənətli deyildir.

   Məhz bu aspektdən baxıldığında ,rahatlıqla deyilə bilər ki, insan və heyvan deyilən varlıqlar RUH ortaq məxrəcə sahibdir. Fəqət İnsanın ruhu, insana yaraşan, heyvanın ruhu da heyvana yaraşan bir xüsusiyyətə malikdir. Hər iki ruh da əmr  aləmindən olmaqla yanaşı özlərinə xarici bir bədən paltarı geydirilmişdir. İnsan ruhu isə bir çox üstünlükləri ilə ayrıca, başına şüur ​​da qoyulmuşdur. İnsanlar ilə heyvanlar arasındakı fərq, bu iki ruhun fərqliliyinin göstəricisidir.

Quranda ruhun aləm-i əmrdən olduğu və haqqında insanların çox məlumatlarının olmadığına və ola bilməyəcəyinə işarə edilmişdir.

"Bir də səndən" ruh "haqqında sual soruşarlar. De ki: "Ruh Rəbbimin əmrindədir, Onun biləcəyi işlərdəndir. Sizə yalnız az bir elm verilmişdir. "(İsra, 17/85).

Necə ki bu gün də elm çevrələrində ruhun mahiyyəti haqqında elə də bir məlumat yoxdur. Ruhdan bəhs edənlər tez-tez onun bədəndəki işini diqqətə alaraq onu əksiklik olmadan açıqlayarlar. Lakin elmi araşdırmalar bədən üzərində hakim olan və bədəndən ayrı bir ünsürün varlığını qəbul edir. Necə ki ölən bir insanın və ya hər hansı bir canlının bədənindən bir şeyin əksilmədiyi təsbit edilmişdir. Bununla bərabər, ölüm hadisəsiylə birlikdə insanın iradəsi və - beyin daxil olmaqla- digər təchizatları funksiyalarını icra edə bilmədikləri görülməkdədir. Bu da cismani bədəndən ayrı bir ruhun varlığına işarə etməkdədir. (Krş. İbn Aşur, əlaqədar ayənin təfsiri)

    - Ruh vardır və bədəndən azaddır, müstəqildir. Ancaq, hərəkətləri bədənin orqanlarıyla uyğunluq içindədir. Məsələn, beynin bir bölgəsi ziyan gördüyü zaman, ruh o bölgənin fəaliyyətlərini ləğv edir.

   Bunu bir örnəklə bir az daha yaxşı anlaya bilərik. Ruhun bədəndəki vəziyyəti, sanki bir otağın içindəki insanın vəziyyəti kimidir. Siz bir otaqdan çölü ancaq bir pəncərə vasitəsilə görə bilərsiniz. Burada görən pəncərə deyil, otağın içindəki insandır. Ruh da bu aləmi göz vasitəsiylə görməkdədir. Yəni görən göz deyil, ruhdur. Necə ki, otaqdan çölü görmək üçün pəncərə lazımdırsa, ruhun da çölü görməsi üçün göz lazımlıdır.

    Gözləri bağlanan birinin bu aləmi görməsi mümkün deyildir. Ancaq, onun ruhunda bir problem yoxdur. Biz otaqdan və hətta binadan çölə çıxdığımız zaman, artıq pəncərə hadisəsi yoxdur. Hər tərəfi görə bilərik. Ruh da belədir. Bədəni tərk etdiyi zaman, öz lətafətinə uyğun bir libas geyinər və görmək üçün gözə, eşitmək üçün qulağa, düşünmək üçün beynə ehtiyacı qalmamışdır.

 Digər tərəfdən divarların kərpiclərinin dəyişməsi kimi, hüceyrələrimiz də dayanmadan   dəyişib yeniləndiyi halda, bu orqanların gördüyü işlər eynilə davam etməkdədir. Məsələn gözlərimizin hüceyrələri davamlı dəyişməkdə, ancaq görmə xüsusiyyətimiz davam etməkdədir.

    Eyni şey, digər orqanlarımız üçün də keçərlidir. Bu da ruhun varlığına ayrı bir dəlildir. Demək ki, iş görən bədən deyil, ruh dediyimiz bir varlıqdır.

    Mövzumuza işıq tutacaq belə bir hadisə izah edilir:

   Bir zamanlar bir Bədəvi səhrada yol alıb gedərkən, dəvəsi birdən xəstələnib ölür. Bədəvi təəccüb edərək dəvəsinə belə deyir; "Demək səndə, səndən başqa bir şey var ki, o həm səni, həm məni, həm də yükümü aparırdı. Görəsən, səni, məni və yükümü aparan o qüvvət nə idi?"

   Bədəvi haqlı idi. Çünki o bədən bir az əvvəl gedir, görür və yük daşıyırdı. Demək o bədəndən, bədəvinin görə bilmədiyi bir şey çıxıb getmişdi. Məhz o, ruhdan başqası deyil.

   Müntəzəm idarə edilən bir məmləkət bir sultanı göstərdiyi kimi, bədən də, onda fəaliyyət göstərən və hökm edən bir ruhu göstərir. Bir ölkəni idarə edən nəzarətçinin özünü inkar etməsi nə qədər qəribədirsə, bir bədəni idarə edən ruhun da öz varlığını inkar etməsi ondan minlər dərəcə daha qəribədir ...

Gündəlik həyatımızda, axirətin varlığı haqqında dərin fikirləşməyincə çətin suallarla qarşılaşarıq. Bunlar "Görmədiyimə inanmam" boş sözünün arxasına sığınan materialistlərin, bir iman vadisini daha inkar üçün istifadə etdikləri, dövrünü çoxdan bağlamış sayıqlamalardır.

Bəli, insan ağıl və məntiqinin bir hadisəni hazır üçün qəbul edib də onu gələcək üçün inkar etməsindən daha qorxunc bir təzad düşünülə bilməz. Əslində axirətin varlığına dəlil olaraq içində yaşadığımız həyat kafidir. İkinci bir həyatın varlığını inkar edənlər, içində yaşadıqları həyatı inkar edə bilərlər? Edə bilməzlər.

Çünki; bir komandirin heç yoxdan bir ordunu yığıb əmri altına alması mı daha asandır, yoxsa vəzifəsini öyrənmiş, bir-biriylə tanış olmuş və istirahət üçün dağılmış bir ordunu təşkil edən əsgərləri, təkrar bir boru səsiylə bir araya gətirməsimi daha asandır? Hansı? Əlbəttə ikincisi. Bu misal kimi, Rəbbimiz, bizi yoxluq qaranlıqlarından çıxarıb, tərtəmiz bir aləmdə həyat dediyimiz neməti vermiş olduğuna görə, ölüncə eyni işin bir dəfə daha təkrarlanması necə qeyri-mümkün ola bilər. Üstəlik birincisinə görə daha asan deyilmi?

Həm bir yerdən və ya bir şeydən xəbər vermək üçün, o yerə getmək və ya o şeyi mütləq gözümüzlə görməkmi lazımdır? Astronomiya elmi bizə ulduzlardan, qalaktikalardan, bəhs etməkdədir. Kosmosda hələ işığı bizə çata bilməyən nə qədər ulduzlar vardır. Yaxşı buralara kim gedib, kim gəlmişdir?

Bu mövzu ilə əlaqəli olaraq Bədiüzzaman Həzrətləri belə deyər:

"Pərdəsi qeyb içindəki aləmi axirətə aid mənzilləri dünya gözümüzlə görmək və göstərmək üçün, ya kainatı kiçildib iki vilayət dərəcəsinə gətirməli, və yaxud gözümüzü böyüdüb ulduzlar kimi gözlərimiz olmalı ki, yerlərini görüb, təyin edək. Axirət aləminə aid mənzillər bu dünyəvi gözümüzlə görülməz" 

Bu dünyanın ölçülərinə görə çalışan insan ağlı, hər nə qədər mahiyyət və ölçüləri başqa olan bir aləmi haqqıyla idrakdan aciz isə də, varlığı haqqında həddsiz dəlillər olub isbat edildiyi üçün, axirəti mümkün görməkdədir. Ağlan mümkün olan bir şeyin varlığı da xəbər yoluyla reallaşar. Bütün peyğəmbərlər və kitablar axirətin varlığını xəbər vermiş və insanın öldükdən sonra təkrar dirilərək, bu dünya həyatında etdiklərindən hesaba çəkiləcəyini xəbər vermişlər. Müqəddəs kitabımız Qurani Kərimdə də axirət həyatı, dünya həyatından bəzi misallar, bir sıra təşbehlər gətirilərək ən mükəmməl bir tərzdə izah edilmişdir. Bu izahat da axirətin, Cənnət və Cəhənnəm mənzillərinin dünyaya bənzədiyindən deyil, başqa cür tam mənasıyla bu həqiqəti anlamamız mümkün olmadığındandır.

Üstəlik Əfəndimiz (s.ə.v.) də, Mirac Gecəsində gedib görmüş və gəlib xəbər vermişdir. İndi varlığı haqqında bu qədər möhkəm dəlillər sıraladıqdan sonra, inkar edənlərə soruşuruq: Siz hara gedib baxdınız da görə bilmədiyinizdən ötəri yoxluğuna hökm edirsiniz? Dəliliniz nədir? Madam inkar edirsiniz, inkarınıza dəlil gətirmək məcburiyyətindəsiniz. Yox, yox demək nəyi həll edər?

İzah və isbat edənlərin, məlumatlar verib şübhələri rədd etdikləri bir iddianın, günəş kimi açıq bir həqiqətin qarşısında inkar ilə gözlərini bağlayanlar, ancaq özlərinə gündüzü gecə edərlər.

Ölən insanlar Bərzax aləmində gözləyəcəklər. Əgər ölən adam mömin və saleh bir insan isə o Bərzax aləmi ona cənnət bağçası halına gələcək və minlərlə il qalsa belə sanki bir gün keçmiş kimi zənn edəcək.

Ancaq kafirlər və günahkar insanlar üçün Bərzax aləmi bir əzab yeri olacaq onların bir anı minlərlə il kimi uzun ola biləcək. Bərzax aləmindəki həyat və zaman bu dünyadakı kimi deyil. Adamın əməlinə görə oradakı nemətlər və əzablar şəkillənməkdədir.

Bərzax aləmindəkilərin də özlərinə görə bir həyatı vardır, ləzzətləri, əzabları, fərah və sevincləri hiss edər. Lakin hələ maddə aləmində olanlar ruhun bədəndən sonrakı həyatını və orada adamın nələr hiss etdiyini, nələrlə qarşılaşacağını normal duyğularıyla hiss edə bilməz.

Mömin ruhların Bərzax aləmində bir-birləriylə görüşdüklərini Peyğəmbərimizin hədislərindən anlamaqdayıq. Ayrıca ölülərin həyatdakılardan xəbər aldıqları və qəbirlərinin başına gedən kəsləri gördükləri yenə rəvayətlərdə vardır. Onlar üçün edilən dua və mənəvi hədiyyələrin kimlərdən gəldiyini belə bilərlər. Mömin ruhlar nemət içində olduqları üçün və ruhları sərbəst olduqları üçün sərbəst gəzə bilərlər. Ancaq kafirlərin ruhları və günahları çox olan möminlərin ruhları əzabla məşğuldurlar.

Bərzax aləmindəki yaşayış necədir? sualının cavabında Şah Vəliyyullah Dəhləvi belə deyər: "Bu aləmdə insanların (yəni ruhlarının) sayıla bilməyəcək qədər çox təbəqələri vardır. Lakin bu təbəqələr başlıca dörd sinifdir. Birincisi oyanıqlıq (yakaza) əhli olanlar ki yaxşılıqlarından və pisliklərindən ötəri yaxşılıq və ya əzab görəcək olan ruhlardır. İkincisi isə təbii yuxu halında olub yuxu görən, yuxu ilə fərahlandırılan və ya əzablandırılan ruhlardır. Üçüncüsü behimi (heyvani) və mələyi istiqamətləri zəif olanlardır. Bunlardan başqa bir də fəzilət əhli yaxşı ruhlar vardır ki (dördüncü sinif) bunlar mələklərə qarışar, mələyi bir həyat sürərlər." (Huccetullahi'l-Baliğa, Qahirə 1355, I, s. 34-36).

Ruhlar dörd qrupdur:

1.      Peyğəmbərlərin ruhları, cəsədindən çıxar, müşk və kafur kimi gözəl qoxulu cəsədinin şəklinə girər. Cənnətdə olar. Yemək yeyər və cənnətin nemətlərindən faydalanır, gecə də Ərşə asılı şamların içinə sığınar.

2.      Şəhidlərin ruhları, cəsədlərindən çıxar, Cənnətdə yaşıl quşlar içində olarlar, yemək yeyər və cənnətin nemətlərindən faydalanır və gecə Ərşə asılı qəndillərin içində olar.

3.      Möminlərdən əhli itaət olan ruhlar, Cənnət ətrafında olarlar. Yeməz, içməz, faydalanmazlar, lakin Cənnətə baxmaqla istifadə edərlər.Möminlərdən əhli üsyan ruhları isə göydə və yerdə havada olurlar.

4.      Kafirlərin ruhları, Siccində yerin yeddinci qatının dibində qara quşlar içindədirlər. Cəsədləriylə əlaqələri vardır. Günəş göydə ikən işığı yerdə olduğu kimi...

Arafla əlaqədar izaha keçmədən əvvəl, Araf Surəsində keçən "Araf" və "Araf əhli" haqqındakı ayə tərcümələrini verək. Cənnətliklərlə Cəhənnəmliklərin vəziyyəti və aralarındakı danışmaların zikr edildiyi ayələrdən sonra "Araf"la əlaqədar bu ayələr iştirak etməkdədir:

"Cənnət ilə Cəhənnəmin arasında bir sur vardır. Orada olan Araf əhli kəslər, Cənnət və Cəhənnəm əhlinin hamısını üzlərindən tanıyar. Onlar Cənnət əhlinə, ‘Sizə salam olsun` deyə səslənərlər. Özləri Cənnətə girməmiş, lakin girmə iştiyakı içindədirlər."

"Gözləri Cəhənnəm əhlinə çevrildiyində isə, ‘Ey Rəbbimiz! Bizi zalımlar birliyi ilə birgə saxlama.' deyərlər."

"Araf əhli, üzlərindən tanıdıqları Cəhənnəmdəkilərə səslənərlər və deyərlər ki: ‘Nə dünyadakı tərəfdarlarınızın çoxluğu, nə sərvətiniz, nə də böyüklük göstərməniz sizə bir fayda vermədi.` Allah onları rəhmətinə çatdırmaz deyə and içərək kiçik hesab etdiyiniz kəslər, bu Cənnət əhli olan zəif və kasıblardır? Siz də ey möminlər; girin Cənnətə. Sizə nə bir qorxu vardır, nə də qəmli olarsınız." (1)

"Araf", "arf" sözünün cəmi yəni çoxluğudur. Təfsirlərimizdə Araf haqqında bir çox izahlar var. Ancaq bunların içində təfsirçilərin çoxunun ittifaq etdiyi görüş, "Araf"ın Cənnətlə Cəhənnəm arasında bir pərdə, yüksək bir sur və təpələr mənasını verdiyidir. İbni Abbas isə, "Sırat Körpüsü üzərində olan şerefelerdir." deməkdədir.

Həsəni Bəsri Həzrətləri isə belə deməkdədir:

"Bu kəslər, Allahın, Cənnət və Cəhənnəm əhlini bir-birindən ayırmaq üçün təyin etdiyi insanlardır. Vallah, bilməm, amma bunlardan bəziləri indi bərabərimizdədir." (2)

Arafdakılara, "Araf" deyilməsinin səbəbi isə, onların, insanları əməllərinə görə tanımalarıdır. Yenə təfsirlərimizdə izah edildiyinə görə, Cənabı Haqq, Mizanda savab və günahları ölcüb, Cənnətlik və Cəhənnəmlikləri ayırd etdiyi zaman, savab və günahı bərabər olanları bir müddət gözlədəcək. Sırat körpüsünün yanında olan bu kəslər, Cənnətlik və Cəhənnəmlikləri tanıyacaqlar, Cənnət əhlini gördükləri zaman, "Allahın salamı sizin üzərinizə olsun." deyəcəklər; sol tərəflərinə baxdıqları zaman da Cəhənnəm əhlini görəcəklər, olduqları yerdə Allaha sığınaraq, "Ya Rəbbi, bizi bu zalım birlikdən etmə." deyə dua edəcəklər. Cənnətliklər və Cəhənnəmliklər getdikdən sonra Cənabı Haqq onları rəhmətiylə bağışlayıb Cənnətə qoyacaq. (3)

Necə ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.v.)-a Araf əhlinin kimlər olduğu soruşulduğunda, belə buyurmuşdur:

"Cənabı Haqq qullarını ayırdıqdan sonra ən son qalan qullarına da, ‘Savablarınız sizi Cəhənnəmdən qurtardı, lakin Cənnəti haqq edə bilmədiniz. Sizi mən rəhmətimlə Cəhənnəmdən azad edirəm. İstədiyiniz Cənnətə daxil olun.` buyuracaq." (4)

Ayrıca, Araf əhlinin bəzi rəvayətlərdə insan olmayıb mələklərdən bir sinif olduğu da bildirilməkdədir. Bütün bu izahlar və şərhlər, ayələrin məfhum və tərcüməsinə uyğundur.

Lakin İbrahim Haqqı Həzrətləri, Mərifətnaməsində, dini mükəlləfiyyətlərdən azad olan dəlilərin və kafir uşaqlarının Araf əhli olduğunu, Cənnətlikləri gördükləri zaman, o nemətlərə qovuşa bilmədikləri üçün qəmli olduqlarını, Cəhənnəmliklərə baxdıqları zaman da öz hallarına şükr etdiklərini və bu halda əbədi olaraq orada qalacaqlarını bildirməkdədir.

Bununla birlikdə, "Araf" və Araf əhli haqqında edilən bütün bu izahlar, əlaqədar ayənin bir təfsirindədir. Əsas mahiyyətini ancaq Allahu Təala bilər.

Qaynaqlar

1. Araf Surəsi, 47-49.

2. ət-Tefsirul-Kebir, 14:87.

3. Taberi Təfsiri, 8:136-139.

4. A. k. ə.

Əhli Sünnəyə görə, Münkər və Nəkir, ölən adama Rəbbini, dinini və peyğəmbərini soruşarlar. Mömin adam bu suallara cavab verər, amma kafir verə bilməz. Bu xüsusdakı hədislər bir çoxdur. Söz mövzusu iki mələk ölünün qəbirinə gəlir, Allah ölünü dirildər və mələklər suallarını yönəldərlər (Pəzdəvi, "Əhli Sünnə Əqaidi" Çev., Şerafettin Gölcük, İstanbul 1980, 237).

Əbu Hüreyrədən; Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) belə buyurduğu rəvayət edilmişdir:

"Ölü dəfn edildiyində, ona göy gözlü qapqara iki mələk gəlir. Bunlardan birinə Münkər digərinə də Nəkir deyilir. Ölüyə: "Bu adam (Rəsulullah) haqqında nə deyirsən?" deyə soruşarlar. O da həyatda ikən söyləməkdə olduğu; "O, Allahın qulu və Rəsuludur. Allahdan başqa Allah olmadığına, Məhəmməd (s.ə.s.)in Onun qulu və elçisi olduğuna şahidlik edərəm"sözlərini söyləyər. Mələklər; "Biz də bunu söylədiyini bilirdik onsuz da " deyərlər. Sonra qəbiri yetmiş vurma yetmiş' qədər genişlədilər və işıqlandırılar. Sonra ona "Yat!" deyilir. "Ailəmə dönüb onlara xəbər versəm?" deyə soruşar. Onlar da; "Qohumlarından ən çox sevdiyi kimsədən başqası özünü oyandırmayan, yatması kimi yat!" deyərlər. Beləcə, yatdığı yerdən, Cənabı Allah onu təkrar dirildənə qədər yatar.

Əgər münafiq isə, "İnsanların söylədiklərini eşidib eynisini söyləyərdim, bilmirəm" deyər. Mələklər də, "Belə söylədiyini onsuz da bilirdik" deyərlər. Sonra ərzə: "Onu sıxışdır" deyilir. Ərz onu sıxışdırar da qabırğa sümükləri bir-birinə keçər. Allah onu yatdığı bu yerdən təkrar dirildənə qədər özünə əzab edilər." (Tirmizi, Cenaiz, 70)

"Allah, iman edənləri dünyada da axirətdə də dəyişməyən möhkəm söz üzərində sabit edər. Zalımları isə azdırar. Allah dilədiyini edər" (İbrahim, 14/27) ayəsində keçən axirət həyatından məqsəd qəbir; "sabit sözdən məqsəd də "Kəlmeyi-şəhadətdir deyilmişdir. İbn Macə, Sünenində belə deməkdədir:

"Allah, iman edənləri sabit bir söz ilə mətanətli edər" ayəsi, qəbir əzabı (sorğusu) haqqında endi. Ölüyə qəbirdə; "Sənin Rəbbin kim?" deyə soruşular. O da; "Rəbbim Allahdır, Peyğəmbərim Məhəmməd (s.ə.s)dır" deyə cavab verər. Mömin ölünün belə cavabı; "Allah iman edənləri sabit söz ilə dünya həyatında və axirətdə mətanətli edər" tərcüməsindəki ayənin ifadəsidir (İbn Macə, Zühd, 32; Ayrıca bx. Buxari, Təfsir, Surə, 14).

Bu hədis, kütübü sittenin hamısında rəvayət edilmişdir. Bəzi rəvayətlərdə qəbirdə ölüyə soruşulan suallar; "Rəbbin kimdir, dinin nədir, peyğəmbərin kimdir?" deyə üçə çıxarılmışdır.

Bəli, bu ifadələr hədisdir. (1)

Bidaların və dəlalətlərin İslam cəmiyyətini zəbt etdiyi, cəmiyyətdə hökm etdiyi zaman, sünnət-i səniyyəyə yapışan yüz şəhid əcri qazana biləcək.

Təbii ki, Quranın həqiqətləri ilə sünnət-i səniyyənin prinsipləri bir-birindən ayrılmaz. Ümmət içində bidətlərin rəvacda olduğu, əksəriyyətin bidətlərin və dəlalətlərin istilasında olduğu bir zaman; həqiqətən çox riskli, çox təhlükəli bir zamandır.

Bir əməldə təhlükə artdıqca savab çoxalır. Belə təhlükəli bir zamanda başda iman həqiqətlərinə, İslamın hökmlərinə Quranın başa düşülməsinə, sünnənin və İslamın yayılmasına xidmət çox böyük bir savabdır; hətta normal şərtlərdə bir şəhidin etdiyi fədakarlıqdan daha böyük fədakarlıqlar istər ki, bir çox şəhidin savabı qədər savaba səbəb ola bilər.

Çünki şəhid bir anda bir fədakarlıq göstərib canını Allah yolunda verər. Belə bir atmosfer içində iman həqiqətlərinə, Qurana, Sünnət-i Səniyyəyə xidmət edən biri həyatının böyük fədakarlıqlarını edir.

Deməli, zaman şiddətləndikcə, fitnələr artdıqca əməllərin savabları da artacaq. Ayrıca bu hədisi şərifdə bir sünnəni yerinə yetirmək üçün böyük təşviq vardır.

Hədisdə keçən təməssük (sünnəyə yapışma) sözü bu mənaları ehtiva edir: (2)

1. Təməssük qərarlılıq, səbat və isrardır: Təməssükün ifadə etdiyi yapışmada dayanıqlılıq; səbat və israr vardır. Ümmətin pozulması zamanında elə kəslər çıxar ki, dayanıqlılıq və israrla eyni müsbət rəftarı mühafizə edərək, səbatla sünnət-i səniyyə və əhkam-ı Qurana bağlılıqlarını göstərərlər. Bu yolda hər şeyi gözə alarlar. Bu məna “msk” kökündə və bütün müştaklarında vardır.

2. Təməssükdə davamlılıq vardır. Onsuz da dayanıqlılıq israr və səbat davamlılığı tələb edir. Hərəkətin mənaları araşdırıldığında hamısında davamlılıq gözə dəyir. Bir şeyi buraxmamaq üzrə tutmaq, həmişə tutmağı tələb edir. Mühafizə bir şeyi mütəmadi olaraq qorumaq deməkdir. Elə isə yüz şəhid əcri kimi böyük mükafat tələb edən iş davamlılığı, səbri, dözümü, bir ömrü bir-birindən ayrılmayan Quran və Sünnə yoluna vəqf etməyi tələb edir.

3. Təməssük “bütünə” sahib çıxmaq, yaxud ona işarədir. Bir şeyi salmadan tutmaq, tutulan şeyin bütününü əldə tutmaqla mümkündür. Bir insanı tutmaq kimi. Dili danışmaqdan tutmaq onu tamamilə söz söyləməkdən saxlamaq deməkdir. Bir az danışıb bir az susmaq, danışmamaq sayılmaz. Yemək-içməkdən, cinsi münasibətdən imtina etmək və bunlardan özünü uzaqlaşdirsan.

İslamında Quran və sünnənin bütün yönlərinə yapışma, onları buraxmama, dəstək olma və mübarizə aparmanın mükafatı çox böyükdür .

4. Təməssük qarşılıqlı güclərin mübarizəsini əks etdirir: Msk kökündə və təməssükdə qarşılıqlı mübarizə və iki gücün bir-birinə müqavimət göstərməsi vardır. İmsak - imtisak, təmasük - təməssük, məsk öncə bir şeyi buraxmadan tutmağı ifadə edirlər. Burada çətinliyə sinə gərən, tutan, əldən buraxmayan tərəfdir. Tutulan tərəf də buraxmama qarşısında təslim olmur. O da bu tutulmadan xilas olmaq, sərbəst qalmağı arzu edir.

Qaynaqlar:

1. əl-Bağavi, Hüseyn b. Məhəmməd əş-Şafi, Mesabihus-Sunne, I-II, Beyrut, ty. I, 40, nömrə: 130; əl-Munavi, Abdurrauf, Feyzul-Kadir, I-VI, Beyrut, ty. VI, 261. (nömrə: 9171-9172); Ümmətin pozulduğu zaman savabların çoxalacağı mövzusu üçün bax. Taftazani, Məsud b. Ömər, Serhul-Makasıd, I-V, Beyrut 1988 I, 308; əl-Heytemi, Əhməd b. Həcər, əs-Savaikul-Muhrika, Qahirə 1385, s. 210.

2. əl-Kamusul-Muhit III, 329; əl-Mucemul-Vasit s. 869; əl-Mufredat, s, 469.

Kainatın həddsiz fəza boşluğunda Samanyolu Qalaktikasına mənsub və günəş sisteminə bağlı şirin bir planet olan dünya məmləkətinə imtahan üçün göndərilən insanlar, Kainatın Yaradıcısını tanımaq və Ona iman ilə ibadət etmək üçün mükəlləf olmuşlar.

Yaradılış məqsədinə uyğun iman edib yaxşı əməllər işləyən möminlər, bütün səmavi kitablarda Cənnətlə müjdələnilmiş və oranı qazanmaq üçün xeyirə və yaxşılığa təşviq edilmişlər.

Ruhani və hissi bütün nemətləri içində saxlayan Cənnət, eyni zamanda bədəni və cismani ümumi ləzzətləri də ehtiva edər. Yemək, içmək və evlənmək Cənnətin ən yüksək nemətləri arasında göstərilmişdir. Qurani Kərim və hədislərin bəyanına görə; dünya həyatında qurulan ailə həyatları, yoldaşların hər ikisi də Cənnətə ləyaqət qazanmaları halında əbədi olaraq birlikdə olacaq və ər-arvad münasibətləri sonsuza qədər Cənnətdə davam edəcək. Ancaq, imandan nəsibi olmayan və inkar üzərinə ölən yoldaş, Həzrəti Nuh və Lut (ə.s.)ın xanımları və üsyankarların əri olan Firon da olsa əbədi olaraq yoldaşından ayrı qalacaq və inkarının qarşılığını daimi olaraq Cəhənnəmdə çəkəcəklər.

İman və saleh əməllərindən ötəri Cənnətə gedən mömin qadınları, Cənabı Haqq rəhmət və qüdrətiylə hər cür dünyəvi qəzalardan təmizləyərək, tərtəmiz yoldaşlar surətində ərlərinə qaytaracaq. Hurilərdən daha gözəl olaraq yaradılan o dünyalı qadınlar, yoldaşlarına əbədi bir həyat yoldaşı olacaq və hurilərə sultan ediləcək. Heç bir qısqanclıq və rəqabət duyğusu olmadan sonsuza qədər sevdikləriylə birlikdə Cənnətdən istifadə edəcəklər.

Dünya həyatındaykən evlənə bilmədən axirət aləminə köçən iman etmiş kişi və qadınlar, Cənnətdə evləndiriləcək və orada evlənməmiş kimsə qalmayacaq. Lakin, uşaq olaraq vəfat edənlər bu qeyddən azadədir. Qurani Kərimdə keçən "Vildanün muhalledun" təbirindən aydın olduğuna görə, möminlərin buluq çağından əvvəl vəfat edən uşaqları bir-başa Cənnətə gedəcək, lakin daimi uşaq olaraq qalmaq surətiylə, uşaq sevmək və oxşamaq zövqünü ana və atalarına daddıracaqlar.

Hz. Ömərin rəvayətinə görə Rəsulullah (s.ə.v.) belə buyurmuşdur:

“Mütləq Allahın qullarından bəzi insanlar vardır ki, onlar nə Peyğəmbər, nə də şəhidlərdir. Lakin qiyamət günündə Allah qatındakı mövqelərindən ötəri nəbilər və şəhidlər onlara qibtə edəcəklər.”

Əshabələr dedilər:

“Ey Allahın Elçisi bizə xəbər ver, onlar kimlərdir?”

Rəsulullah:

“Onlar elə bir camaatdır ki, aralarında bir qohumluq, alıb-verəcəkləri mal-mülk olmadan Allah üçün bir-birlərini sevərlər. Vallah şübhəsiz ki, onların üzləri tərtəmiz nurdur. Şübhəsiz onlar nur üzərindədirlər (İşləri nurdur). İnsanlar qorxduğu zaman onlar qorxmazlar, xalq qəmli olduğu zaman onlar qəmli olmazlar” (1) buyuraraq bu ayəti oxudu:

 “yaxşı bil ki, Allahın vəlilərinə, sevdiklərinə qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.”

Bir başqa rəvayət də belədir:

“Mütləq Allahın qullarından nəbilərin və şəhidlərin özlərinə qibtə edəcəkləri qullar vardır. Əshabələr tərəfindən deyildi ki: “Onlar kimlərdir ey Allahın Elçisi, bizə xəbər ver ki onları sevək”. Rəsulullah onların bu istəyi üzərinə, belə buyurdu: “Onlar elə bir toplumdur ki, aralarında mal (ticari əlaqə) və qohumluq olmadan bir-birlərini sevərlər. Onların üzləri nurdur. Nurdan minbərlər üzərindədirlər. Xalq qorxduğu zaman qorxmamağı davam etdirərlər. İnsanlar qəmli olduqları zaman onlar kədərlənməzlər” dedi və sonra

 “Diqqət yetirin! Mütləq Allahın övliyası üçün qorxu yoxdur, onlar qəmli də olmazlar.”

 -ayəsini oxudu. (2)

Rəsulullah (s.ə.v.) özündən sonra gələcək qardaşlarını bir başqa hədisi şərifdə belə dilə gətirmişdi. Əbu Hureyrenin bildirdiyinə görə bir gün “Rəsulullah (s.ə.v.) qəbirisitanlığa gəldi və: “Ey möminlər yurdunda yatanlar, salam üzərinizə olsun. İnşaallah biz də sizə qovuşacağıq buyurdu”. Sonra həsrətlə iç keçirərək: “Qardaşlarımı elə görəcəyim gəldi ki” -deyə əlavə etdi. Yanında olan əshabələr: “Ey Allahın Elçisi biz sənin qardaşların deyilikmi? dedilər. Rəsulullah (s.ə.v.): “Sizlər əshabələrimsiniz, qardaşlarım hələ gəlməmişdir.” buyurdu.

Yuxarıda göstərilən hədislərdə olduğu kimi burada da Rəsulullah, əshabələrdən bir qismi ilə Mədinə qəbirisitanlığı yanından keçərkən özündən sonra gələcək “İhvanını görmə arzusunu” və onlara olan həsrətini ifadə etməkdədir. Çünki, yaşadığı dünyada onları görməsi mümkün olmayacaq. Onlar Rəsulullah dünyadan köçdükdən sonra Allah dilədiyində həyat səhnəsinə çıxacaqlar. Onlarla ancaq axirətdə görüşmək nəsib olacaq.

Əshabələr onun həsrətini bir az olsun söndürmək üçün özlərinin ona olan yaxınlıqlarını bildiklərindən, “Biz sənin qardaşların deyilikmi?”- deyə soruşmuşlar. Lakin Rəsulullah (s.ə.v.) onlara “Əshabələr”, digərlərinə “ihvan”(qardaş) adını vermişdir. Rəsulullahın dövründə onu görənlər, söhbət edənlər əshabə və ya əshabələr deyə xatırlanacaq. Əshabələr sözü onlar üçün çox istifadə edildiyi kimi ihvan, yəni qardaş və ya qardaşlar sözü də sonra gələcəklər arasında çox istifadə ediləcək. Bəlkə də onlar hansı irqdən və ya diyardan olursa olsun, bir-birlərinə “qardaş!” deyə xitab edəcəklər. İslam və imanla bir-birlərini doğma qardaşlardan daha çox sevəcəklər. Məsləklərinin əsası qardaşlıq olacaq, bir-birlərinə ən fədakar qardaş, ən comərd yoldaş olacaqlar. Yəni sonradan gələcəklərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətləri və məsləklərinin ən mühüm əsası İslam qardaşlığı olduğu üçün Rəsulullah (s.ə.v.) onlara qardaşlarım (ihvan) adlandırmış,  bu kəslərin sonlarının yaxşı olacağına, imanla qəbrə girəcəklərini də bildirmişdir. (3)

Rəsulullah “qardaşlarım hələ gəlmiş deyildirlər” buyurunca əshabələr daha dünyaya gəlməyən kəsləri Rəsulullahın heç görmədən necə tanıyacağını, axirətdə necə biləcəyini düşünərək belə soruşdular:

“Yaxşı ya Rəsulullah! Sən ümmətindən hələ dünyaya gəlməmiş olan bu kəsləri necə biləcəksən?”

Rəsulullah bunun üzərinə belə soruşdu:

“Bir kimsənin alını və ayaqları ağ nişanlı bir atı olsa, onu qara və boz atlar arasında ikən tanıya bilərmi?”

Əshabələr:

“Bəli” dedilər.

Rəsulullahın o ağ bəxtli kəsləri alınında ağı, ayaqlarında ağı olan atlara bənzətməsi göstərir ki, bu kəslər beş vaxt namazlarını davamlı qılan, böyük günahları tərk edən kəslərdir. Ayədə ifadə edildiyi kimi(4) onların alınlarında imanlarının həmçinin səcdələrinin izi və işarəsi olan nur və ağlıq olacaq.

Hədisi şərifin davamında bu dilə gətirilir:

“o qardaşlarımda dəstəmazlarından hasil olan nur səbəbi ilə dəstəmaz üzvləri tərtəmiz parlayaraq məhşərə gələrlər. Mən isə onları Kövsər hovuzumun yanında gözləyərəm. Diqqət yetirin, bir qisim kəslər də çaşmış dəvələrin qovulduğu kimi kövsər hovuzumdan qovular. Bura gəlin- deyə onlara səslənərəm. Deyilər ki, onlar səndən sonra hal və vəziyyətlərini dəyişdirdilər. Mən də o zaman həlak oldular deyərəm.” (6)

Qaynaqlar: 
1. Mecmaut-Tefasir (Lubabut-Tevil) III, 267; Haqq Dini IV, 2731; Təfsirul-Quranil-Azim, II, 422-423; III, 291 (Nur Surəsi 35. Ayəti təfsir edilirkən, Nur üzərində olan kimsə haqqında: “kəlamı nurdur, əməli nurdur, mədhali nurdur, qiyamət günündə dönüşü nura cənnətədir” açıqlaması verilir. Ayrca bax. Haqq Dini IV, 2730; Yunus, 64. Ayəti ilə əlaqədar olaraq üzləri nur, nurdan mimbərlər üzərində olan müminlərdən, Allahın övliyasından bəhs edilir. Ayrıca bax. Təfsirul-Quranil-Azim II, 423. Hər muttəqi Allahın övliyasıdır. Yenə üzləri nur olan kimsələrin, onlar olduğu bildirilir. Ayrıca, III, 291: O Allah vəlilərinin, kəlamları nur əməlləri nur, mədhalləri nur, mahrəcləri nur, çatacaqları yer cənət də nurdur

2. Təfsirul Quranil-Azim II, 422; Haqq Dini IV, 2731; Riyazus-Salihin s. 874.
3. Bu Hədis-i şərifin sonunda bu kimsələrin Kövsər hovuzuna gələcəklərindən söz edildiyinə görə bunlar imanla qəbrə girəcək saidlərdəndirlər.
4. Fəth 48-29

5. Ankəbut 29-45

6. el-Tac no. 1645 (Müslim, Nesei); Qırx Hədis, s. 27.

Gündəlik həyatımızda, axirətin varlığı haqqında dərinliyinə nüfuz edilmədikcə, çətinlik çəkdiyimiz suallarla qarşılaşırıq. Bunlar "Görmədiyimə inanmaram! .."safsatasının(əsilsiz, boş söz) arxasına sığınan materialistlərin, bir iman vadisini dəinkar üçün istifadə etdikləri, dövrünü çoxdan keçmiş sayıqlamalarıdır.

Bəli, insanın ağıl və məntiqinin bir hadisəni hal-hazırda qəbullanıb onu gələcək üçün inkar etməsindən daha qorxunc bir təzad düşünülə bilməz. Əslində axirətin varlığına dəlil olaraq içində yaşadığımız həyat kifayətdir. İkinci bir həyatın varlığını inkar edənlər, içində yaşadıqları həyatı inkar edə bilərlər? Edə bilməzlər.

Çünki; bir sərkərdənin heç yoxdan bir ordunu yığıb əmri altına alması daha asandır, yoxsa vəzifəsini öyrənmiş, bir-biriylə tanış olmuş və istirahət üçün dağılmış bir ordunu təşkil edən əsgərləri, təkrar bir boru səsiylə bir araya gətirməsi daha asandır? Hansı? Əlbəttə ikincisi. Bu misal kimi, Rəbbimiz, bizi yoxluq qaranlıqlarından çıxarıb, tərtəmiz bir aləmdə həyat dediyimiz neməti vermiş olduğuna görə, ölüncə eyni işin bir dəfə daha təkrarlanması necə mümkün ola bilər ?. Üstəlik birincisinə görə daha asan deyilmi?

Həm bir yerdən vəya bir şeydən xəbər vermək üçün, o yerə getmək vəya o şeyi mütləq gözümüzlə görmək gərəkdirmi? Astronomiya elmi bizə ulduzlardan, qalaktikalardan, bəhs edir. Kosmosda hələ işığı bizə çata bilməyən neçə-neçə ulduzlar vardır. Yaxşı buralara kim gedib, kim gəlmişdir?

Bu mövzu ilə əlaqəli olaraq Bədiüzzaman Həzrətləri belə deyir:

"Qeyb pərdəsi içindəki axirət aləminə aid mənzilləri dünya gözümüzlə görmək və göstərmək üçün, ya kainatı kiçildib iki vilayət dərəcəsinə gətirməli, yaxud gözümüzü böyüdüb ulduzlar kimi gözlərimiz olmalıdır ki, yerlərini görüb, təyin edək. Axirət aləminə aid mənzillər bu dünyəvi gözümüzlə görülməz."

Bu dünyanın ölçülərinə görə çalışan insan ağlı, hər nə qədər mahiyyət və ölçüləri başqa olan bir aləmi haqqıyla idrakdan aciz isə də varlığı haqqında hədsiz dəlillər olub isbat edildiyi üçün, axirəti mümkün görməkdədir. Əqli olaraq mümkün olan bir şeyin varlığı da xəbər yolu ilə gerçəkləşər. Bütün peyğəmbərlər və kitablar axirətin varlığını xəbər vermiş və insanın öldükdən sonra təkrar dirilərək, bu dünya həyatında etdiklərindən hesaba    çəkiləcəyini    xəbər    vermişdirlər.   Müqəddəs kitabımız Qurani-Kərimdə də axirət həyatı və dünya həyatından bəzi misallar, bir sıra təşbehlər gətirilərək ən mükəmməl bir tərzdə izah edilmişdir. Bu izah da, axirətin, cənnət və cəhənnəm mənzillərinin dünyaya bənzədiyindən deyil, başqa cür tam mənasıyla bu həqiqəti anlamaq mümkün olmadığındandır.

Üstəlik Əfəndimiz (s.ə.s) də, Merac gecəsində gedib görmüş və gəlib xəbər vermişdir. İndi varlığı haqqında bu qədər möhkəm dəlillər sıraladıqdan sonra, inkar edənlərdən soruşuruq:

Siz hara gedib baxdınız da görə bilmədiyinizdən ötəri yoxluğuna hökm edirsiniz? Dəliliniz nədir? Madam inkar edirsiniz, inkârınıza dəlil gətirmək məcburiyyətindəsiniz. Yox, yox demək nəyi həll edər?

İzah və isbat edənlərin, cildlərlə dolu məlumatlar verib şübhələri dəf etdikləri bir iddianın, günəş kimi açıq bir həqiqətin qarşısında inkar ilə gözlərini qapayanlar, ancaq özlərinə gündüzü gecə edərlər ...

Yazıçı:

Gerçəyə Doğru

Əbu Hüreyrə radıyallahu ənhdən rəvayət edildiyinə görə Peyğəmbər sallallahu əleyhi və səlləm belə buyurdu:

"Başqa bir kölgənin olmadığı Qiyamət günündə Allah Təala, yeddi insanı, ərşinin kölgəsində saxlayacaq:

 

- Ədalətli dövlət başçısı,

- Rəbbinə qulluq edərək təmiz bir həyat içində böyüyən gənc,

- Ürəyi məscidlərə bağlı Müsəlman,

- Bir-birlərini Allah üçün sevib görüşmələri də ayrılmaları da Allah üçün olan iki insan,

- Gözəl və mövqe sahibi bir qadının birlikdə olma istəyinə "Mən Allahdan qorxaram" deyə yaxınlaşmayan igid,

-Sağ əlinin verdiyini sol əlinin bilməyəcəyi qədər gizli sədəqə verən kimsə,

- Tənhada Allahı xatırlayıb göz yaşı tökən adam." (Buxari, Azan 36, Zəkat 16, Rikak 24, Hudüd 19; Müslim, Zəkat 91. Ayrıca bx. Tirmizi, Zühd 53; Nəsəi, Kudat 2)

Yeddi xoşbəxt adamı ya da yeddi gözəl adamı tanıdan hədisi şərifdə əvvəlcə üzərində dayanılması lazımlı bir iki ifadə var. Bunlardan biri "zıllullah = Allahın kölgəsi" ifadəsidir. Allah Təalanın kölgəsi ola bilməyəcəyinə görə, bundan məqsəd, ya Kəbəyə "Beytullah = Allahın evi" deyilməsi kimi bir şərəfləndirmə və ya ərşinin kölgəsi yaxud Allah Təalanın təmin edəcəyi bir təhlükəsizlikdir. Necə ki hədisi şərifin bəzi rəvayətlərində açıqca "Allah, onları ərşinin kölgəsində saxlayacaq" buyrulmuşdur. Bütün bu ifadələrlə Allah Təalanın o qullarını, axirətdəki çətinliklərdən rəhmətiylə qoruyacağı izah edilməkdədir.

Kənar yandan Allahın kölgəsində sığınacaq insanlar yalnız bu yeddi sinifdən ibarət deyil. Çünki başqa hədislərdə əhəmiyyətli xüsusiyyətlərə sahib bəzi kəslər daha sayılmışdır: Məsələn, "Kim darda qalan borcluya zaman versə və ya alacağının hamısını və ya bir qisimini borcluya bağışlasa Allah qiyamətdə heç bir kölgənin olmadığı gündə öz ərşinin kölgəsində kölgələndirəcək." hədisi bunlardan biridir. (bx. Müslim, Zühd 74, Tirmizi, Büyü' 67; İbn Macə, Sədaqət 14)

Bu hədisdə yeddi kimsənin zikr edilmiş olması, digər rəvayətlərdə zikr edilən bəxtiyarları bu xoşbəxtlikdən əsla məhrum buraxmaz.

Bu yeddi sinif insanı ayrı-ayrı tanıtmadan əvvəl bir xüsusa daha işarə etməmiz uyğun olacaq. Axirətdə, Allahın himayəsinə qovuşacaqları bildirilən insanların xüsusiyyətlərinə belə bir nəzər salınınca, hər birinin, böyük çətinlikləri görmüş, az qala eyni səviyyədə "çətin"i bacarmış kəslər olduqları, hamısının bir çox daxili və xarici manelərə baxmayaraq, soylu bir mübarizə vermiş olduqları aydın olmaqdadır. Yəni hamısının ortaq xüsusiyyəti, qulluqda sevgiyə dayanan qəhrəmanlıqlarıdır. Mükafatları da ona görədir: Qiyamətin o dəhşətli mühitində  ilahi qoruma altında olmaq...

İndi hədisimizin xəbər verdiyi yeddi gözəl insanı tək-tək qısaca tanıyaq:

Ədalətli dövlət başçısı. Müsəlmanların rəhbərliyini boynuna götürmüş adam deməkdir. Müsəlmanlar dünyada onun himayəsində, bir başqa ifadəylə kölgəsində olmuşlar. Bu səbəblə belə bir idarəçinin axirətdə görəcəyi qarşılıq da etdiyinə uyğun olaraq ilahi qoruma altında olmaqdır. Ədalətli dövlət başçısı, digərlərindən üstün olduğu üçün birinci sırada zikr edilmişdir. Çünki dövlət başçısının himayəsi onların hamısını içinə alar.

Allaha qulluq içində böyüyən gənc. Gənclik illərini namazlı-niyazlı dindar bir xəttdə keçirən gənc, nəfsini Allahın əmrlərinə müxalifətdən qorumuş, həva və həvəslərin, şəhvani duyğuların, güc arzuların təsirinə etiraz edib qulluğa sarılmışdır. Bu, ondakı dərin Allah hörmətinin dəlilidir. Çünki Allahın əmrlərinə sarılıb günahlardan qaçınmaq böyük bir fəzilətdir. Hələ bu, gənclik illərində reallaşdırılmışsa, hər cür təqdirin üstündədir.

Ürəyi məscidlərə sevgi ilə bağlı Müsəlman. Ürəyi sanki məscidə asılmış şam kimi, davamlı məscidlə əlaqədar olan, məscidlərə getməkdə qüsur etməyən, Allahın evi demək olan məscidləri və oralarda olmağı sevən adam, məscidlərlə maraqlanmaq surətiylə Rəbbinə olan sevgisində davamlılığını göstərmiş deməkdir. Bunun qarşılığı olaraq da axirətdə ərşin kölgəsində saxlanılacaq.

Bir-birlərini Allah üçün sevib görüşmələri və ayrılmaları Allah üçün olan iki insan. Allah rizası üçün bir-birlərini sevən, başqa heç bir məqsəd daşımayan, bir araya gəlmələri Allah üçün, əgər ayrılacaqlarsa ayrılıqları yenə Allah üçün olan yəni bir yerdə ikən də ayrı ikən də Allah üçün duyduqları sevgini mühafizə edən iki insan, sanki bir mənada Allahın əmrlərinə müxalifətdən qorumaqdadır. Çünki mömin möminin aynasıdır. Onların bu bir-birlərini Allah üçün sevmələri və dostuqlarını bu xəttdə bir-birlərinə köməkçi olaraq keçirmələri, axirətdə hər ikisinin birdən ilahi qoruma altına alınmaları ilə mükafatlandırılacaq. O halda sevgimizə və sevdiklərimizə bu baxımdan yaxşıca diqqət yetirməliyik.

Gözəl və mövqe sahibi bir qadının qeyri qanuni dəvətinə "Mən Allahdan qorxaram" deyə yaxınlaşmayan igid. Beləsinə bir dəvətə içindən və ya açıqca "Mən Allahın əmrinə müxalif çıxmaqdan, və ya Onun əzabından və qəzəbindən qorxaram" deyərək yaxınlaşmayan, nəfsini qoruyan adam həqiqətən böyük bir igidlik göstərmişdir. "Allahdan qorxan xilas olmuşdur." müjdəsi gərəyi onun da mükafatı axirətdəki çətinliklərdən xilas olmaqdır. Bu xüsus, hər cür qeyri qanuni qadın-kişi əlaqələrinin kütləvi informasiya və xəbərləşmə vasitələriylə   yayılmağa çalışıldığı indiki vaxtda çox daha böyük əhəmiyyət ifadə etməkdədir.

Sağ əlinin verdiyini sol əlinin bilməyəcəyi qədər gizli sədəqə verən kimsə. Allah üçün verdiyi sədəqə və etdiyi yaxşılıqları mümkün olduğunca gizli edən, nümayiş və riyadan uzaq qalmağa çalışan kimsə, Allahın razılığını hər şeyin üstündə tutmuş deməkdir. Bunun qarşılığı da, axirətdə ilahi qoruma altına girmək surətiylə o adamın fəzilətinin ortaya çıxarılmasıdır. Bu, qibtə ediləcək bir vəziyyətdir.

Tənhada Allahı xatırlayıb göz yaşı tökən adam. İnsanlardan və gözlərdən uzaq, kimsənin olmadığı mühitlərdə Allahı xatırlayaraq gözlərindən sevgi yaşları tökülən kimsə, çoxu insanın bacara bilmədiyi bir qulluq xəttini tutmuş deməkdir. Onun bu səmimi və gizli qulluğunun qarşılığı da məhşər yerində ilahi qoruma altına alınmaq surətiylə, hər kəsin gözü qarşısında mükafatlandırılmasıdır. Belə bir mükafatlandırmağı kim istəməz. (bx. Peyğəmbərimizdən (s.ə.v) Həyat Ölçüləri, Riyazü's salehin Tərcüməsi və Şərhi, Heyət, Erkam Nəşrləri, hədis nömrə: 450)

Hər biri insan iradəsi baxımından başlı başına bir əhəmiyyət ifadə edən yuxarıdakı xüsuslar ki, bunların bəzisi, ifası çox çətin və çətin işlər, bəzisi də ruha ciddi bir badalaq sayılan hərəkətlərdir. İnsan bu şəbəkələrin bəzilərindən xilas olsa da, hər an digərlərinə ilişmə ehtimalıyla qarşı-qarşıyadır. Ancaq Allahın himayə və inayətiylə qoruna biləcək olan bu öldürücü tələlərdən sıyrıla bilmə və insan taqətini məcbur edən hətta bəzən onu aşan bu çətin məsuliyyətləri müvəffəqiyyətlə yerinə gətirə bilmə də, yenə o inayət və himayəni ən güclü, ən məqbul vəsiləsi sayılan, iradənin haqqını vermə və Allahla sıx əlaqədə olma dinamikləri olması lazımdır.

İnsanlar onsuz da ölümü çox fərqli şəkildə hiss edə bilərlər. Koma halındakı bir insanın da özünə xas şərtlərə görə ölümü hiss etməsini düşünmək səhv olmasa lazımdır.

Yuxuda gördüyü çətinliklər və ya zövq etdiyi ləzzətləri, xarici görünüşü etibarilə görə bilmədiyimiz kimi, bir cür yuxu halı olan komadakı bir insanın daha dərin bir yuxuya getmə mənasını verən ölümə gedərkən çəkdiyi çətinlikləri və ya gördüyü ləzzətləri də -göz və ağlımızla- görməyə bilərik. Lakin görməməmiz onun olmadığına dəlil deyil.

Cənnətdə qısqanclıq kimi duyğular olmayacağı üçün belə bir istəyiniz olmayacaq. Həm dünya imtahanını qazanıb cənnətə girməyə layiq olan təqvalı bir qadın hurilərdən üstün olacaq. Bunlar bir cür nökər və ya xidmətçi kimi cənnətlik olanlara xidmət edəcək. Qılmanlar da belədir. Dünyadan gedən qadınlar isə xidmətçi mövqeyində olmayacaq kişinin yoldaşı və özünə xidmət edilən mövqeyində olacaq. Cənnətdəki əhvalı ora şərtlərinə görə qiymətləndirməlidir.

Peyğəmbər (s.ə.s) də Cənnət əhlini bu şəkildə təsvir etməkdədir.

"Cənnət əhlindən hər birinin iki qadını vardır ki, bədənlərinin şəffaflığından baldır sümüklərinin ilikləri üstündən görünər. Əhli Cənnət arasında nə ixtilaf vardır nə də düşmənlik; könüllər sanki bir könül, səhər axşam Allahı təsbeh edərlər" (Buxari, Bed'ül-Halk, 59, Sıfatü'l-Cenne).

Ümmü Sələmə, Peyğəmbər (s.ə.s.)ə bir gün "Ya Rəsulullah! dünyada ki qadınlarımı, yoxsa Cənnətdəki hurilərmi daha yaxşıdır?" deyə soruşar. Rəsulullah (s.ə.s); "Dünyadakı qadınların üstünlüyü, üzün astara üstünlüyü kimidir" deyə cavab verər. Ümmü Sələmə; "Nə üçün" deyincə O, belə cavab verər; "Dünyadakı qadınlar namaz qıldıqları, oruc tutduqları və bir çox ibadətlərdə olduqları üçün" (Tabaranidən; Mevdudi, Tefhimü'l-Qur'an Tərc., VI. 81).

1) Yetkinlik çağına girmədən ölən uşaqlar, anna ataları hansı dindən olursa olsun cənnətə girəcəklər. Bu dünyada kiçik uşağını itirən ana ataya bir mükafat olaraq Cənnətdə o uşaqları onlarla birlikdə olacaq və bu dünyadakı qısa bir uşaq sevgisinə əvəz olaraq axirətdə əbədi bir uşaq sevgisini onlara veriləcək.

Qurani Kərimdə keçən "Vildanün muhalledun" sözündən aydın olduğuna görə, möminlərin Yetkinlik çağından əvvəl vəfat edən uşaqları birbaşa Cənnətə gedəcək, lakin daimi uşaq olaraq qalmaq surətiylə, uşaq sevmək və oxşamaq zövqünü ana və atalarına veriləcəkdir.

Uşağını itirdiyi halda buna səbr edən Müsəlmana, Cənabı Allahın verdiyi mükafat Əbu Musa (rə) tərəfindən nəql edilir: "Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

Bir qulun uşağı öldüyü zaman Allah Təala mələklərinə:

- Qulumun uşağının ruhunu aldınız? buyurar. Mələklər:

- Bəli, deyərlər. Allah Təala:

- Qulumun könül meyvəsini qopardınız? buyurar. Mələklər:

- Bəli, deyərlər. Allah Təala:

- Yaxşı bəs qulum nə dedi?, buyurar. Mələklər:

- Sənə həmd etdi və ‘inna lilləhi və inna ileyhi racinin' deyə şükür etdi, deyərlər. Bunun sonra Allah Təala:

- O halda qulum üçün cənnətdə bir ev düzəldin və adını da "həmd evi" qoyun! buyurar." (Tirmizi, Cenaiz, s.36)

Sevdiyini itirən bir insan, bu vəziyyətə səbr edər, ağızından pis söz yerinə yalnız və yalnız Allahı ucaldan sözlər çıxarsa qulun bu səbri nəticəsində Cənabı Allah, onu cənnətinə daxil edər. Cənnətində də ona adı ‘həmd evi' olan bir məkan hədiyyə edər.

2) Cənnət və Cəhənnəmdə olanlar harda olduqlarını biləcəklər.

Dünyadakı mömin ailənin cənnətdə birlikdə olmaları mümkündür. Çünki cənnət nemətlərindən biri də ailə həyatıdır. Burada evli olan yoldaşlar oarada da bir-birləriylə evlənəcəklər.

Mömin olan ailə fərdlərinin cənnətdə birlikdə olacaqlarını xəbər verən ayələrdə, cənnətə girməyi haqq edən yoldaşların orada birlikdə olacaqları xüsusilə vurğulanmaqdadır.

Cinsiyyətin insan həyatında əhəmiyyətli bir yer tutduğu şübhəsizdir. Dünya həyatında qarşı cinslər həyatlarını birləşdirərək ruhi təmin tapmaqdadırlar. Eyni təminin cənnət həyatında da davam etməsi təbiidir. Cənnət təsvirləriylə əlaqədar müxtəlif ayə və hədislərdə, cənnət həyatının dünyadakı insani duyğular paralelində qurulacağına işarə edilərək, cənnətdə hər kəsin mütləq yoldaşı olacağı və ailə xoşbəxtliyinin orada da sürəcəyi ifadə edilməkdədir.

Ölən adam ölmədən əvvəl gedəcəyi yeri gördüyünə dair rəvayətlər vardır. Ancaq bundan ötəri cəsədinin ağırlaşacağına dair bir məlumat bilmirik.

İnsanlar ölərkən yanında olanları çətinliklə tanıyar və bəzən də heç tanıya bilməz. Bunun səbəbi ölüm anındakı insanın ağlı qüvvətinin zəifləməsi olduğu sanılırsa da, o deyil. Bəlkə həyatdakıların qətiyyən anlaya bilmədikləri və anlaya bilməyəcəkləri bəzi şeylərin o vəziyyətdəki insana açılması və onun bütün mövcudiyyətinin öz mənliyinə çəkilməsidir. Ölmək üzrə olan xəstədə görülən və yanındakılar tərəfindən aydın olmayan üz ifadələri və bəzi sözlər bu hal ilə əlaqədardır. Yəni onun görüb yanındakıların görə bilmədikləri hal ilə əlaqədardır.

İbn Ebid - Dünyanın tahric etdiyinə görə, səhabədən sonra gələn nəsilin (tabenin) məşhur fakihlərindən olan Əbu Cəfər Məhəmməd b. Əli ölümü anında insana yaxşı və pis əməllərinin göstəriləcəyi və o əsnada insanın, yaxşılıqlara yönəlib pisliklərdən göz yumacağını söyləmişdir. Qıyamə Sürəsindəki "O gün insan işlədiyi və işləmədiyi (öndən göndərdiyi və təxir etdiyi) əməllərlə xəbərdar edilər. (Bütün əməlləri özünə xəbər verilər.) 1 ayəsinin təfsirində Həsəni Bəsrinin belə dediyini Suyuti xəbər vermişdir: "Ölümü anında o adamın hafaza mələkləri enər və ona xeyr və şər, bütün etdikləri ərz olunar. Bir yaxşılıq görüncə sevinərək baxar, ondan gözünü ayırmaz və üzü parlayar. Bir pislik görüncə də gözünü endirər, baxmaq istəməz və üzünü turşudar. 2

Rəsulullah (s.ə.s.)ın, ənsardan ölüm döşəyindəki bir xəstənin yanına gəlib, necə olduğunu, nələr gördüyünü soruşması və adamın da bir ağ, biri qara iki şeyin özünə hazırlandığını söyləməsi üzərinə Rəsulullah (s.ə.s.) hansının özünə yaxın olduğunu soruşar. Adamın qaranın özünə daha yaxın olduğunu söyləyib özünə dua etməsini istər. Bu istək üzərinə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) adama dua edər və adam bu duadan sonra qaranın uzaqlaşdığını xəbər verər ki 3 bu da son anda insana əməllərinin göstərildiyinə dəlildir. Çünki adamın gördüyü qara şey, pis əməlləri, ağ da yaxşılıqlarıdır.

1- Qiyamə, 75/13

2- Sunu idi, Şerhus Sudur,

3- Eyni əsər eyni yer/yeyər

Ölümdən Sonrakı Həyat Dos. Dr. Süleyman Torpaq

Ölmək, ölüm hadisəsinin də sonudur. Dünyaya gələn insan bir daha doğulmayacağı kimi, ölən insan da bir daha ölməyəcək. Bu dünyada ölümü görən insan, bu hadisəni bir daha görməyəcək.

Axirətdə imtahan yoxdur. İmtahan dünyası bu aləmdədir. Məhşərdə imtahan deyil, sorğuya çəkilmə vardır. Bu mərhələdən sonra səadət və ya əzab mənzillərinə gediləcək. O mənzillərdə də imtahan yoxdur.

İnsan yuxuda ikən gözəl yuxular görər, müxtəlif diyarları gəzər, müxtəlif yeməklər yeyər. Amma bunların hamısı oyanıq aləmdəki həqiqi şəhərlərə, həqiqi yeməklərə nisbətən bir kölgə kimidir. Onlar insanın qarınını doyurmaz, cibinə bir şeylər qoymaz. Oyandığında həqiqi sərmayəsi və həqiqi qidası nə isə onlarla baş-başa qalar.

Dünya da axirət həyatına görə kölgə, hətta kölgənin kölgəsi. Qəbir aləmi axirətə görə, dünya da qəbir aləminə görə kölgədir.

Bu dünya yuxusundan ölümlə oyanacaq və həqiqi sərmayəmizi o zaman yanımızda görəcəyik. Bu isə əməlimizdən başqası deyil. Dünyada gördüyümüz halal və haram işlərə, qəbir aləmində yaxşı və pis surətlər veriləcək. Onlar da məhşərə qədər bizə yoldaşlıq edəcəklər.

Həşirlə, kölgə fəsli sona çatacaq və axirət dediyimiz həqiqətlər aləminə qovuşacayıq; həqiqi varlığı, həqiqi səadəti orada tapacayıq.

Cənabı Haqq imtahan sirri olaraq hər bir günaha nəfs üçün bir ləzzət qoyduğu kimi, itaət və ibadətdə də, nəfsə xoş gəlməyən çətinliklər qoymuşdur. Ancaq başlanğıcdakı bu kiçik çətinlik və məşəqqətlərin ardından ruh və ürəyi dincliyə qovuşduracaq rahatlıq vardır.

Nəfs, yaradılışı zərurəti günahlara qaçarkən, çətinliklərə səbr etməyi tələb edən ibadətlərdən daim qaçar. Günahlar, qadağan edər, başlanğıcdakı ləzzətlərinə qarşılıq, sonradan maddi və mənəvi izdirab gətirərkən; iman, itaət və ibadətdə başlanğıcda çəkilən kiçik çətinliklərə qarşılıq, rahatlıq və dincliyə vəsilə olar. Bundan ötəridir ki, günahlarda olan ləzzətlər "zəhərli bal" olaraq ifadə edilmişdir. (2)

Bəhsini etdiyiniz hədisi şərifdə bu xüsusa işarə edilər:

Hədis alimlərindən İmamı Nevevi, bu əhatə edilməyi bir pərdəyə bənzətməkdədir. Yəni, Cənnətə, onu əhatə edən şeylər; ibadət, itaət, məşəqqət, səy, iş v. s. kimi nəfsin xoşlanmadığı şeylərdən meydana gəlmiş olan bir pərdəni keçərək varıla bilər. Eyni şəkildə Cəhənnəm də, nəfsin xoşlandığı günahların ləzzətləriylə, üsyan ilə, içki və qumar kimi günahlarla pərdələnilmişdir. Onların işlənərək cırılmasıyla da Cəhənnəmə çatılar. (3)

"Dünya möminin zindanı, kafirin isə Cənnətidir"(4) tərcüməsindəki hədisi şərif bu həqiqətin bir başqa ifadəsidir. Bura da şübhəsiz ki, mümün üçün dünyanın zindan olması, Cənnətdəki əbədi səadətinə görə, kafir üçün də dünyanın cənnət olması, Cəhənnəmdəki əbədi əzabına görədir. (5) Yoxsa, mömin bu dünyada, ağıl və ürək cəhətiylə, kafirdən çox daha ləzzət almaqdadır. Çünki, inancsız kəslərin ağlını tez-tez məcbur edən, əbədi yox meydana gəl düşüncəsi onların dünya nemətlərindən aldığı ləzzəti heçə endirər. (6)

Məsnəvi Nuriyyədə belə buyurular:

"Dünyanın ləzzətləri, zövqləri və zinətləri Xaliqimizi və Mövlamızı bilmədiyimiz təqdirdə Cənnət olsa belə Cəhənnəmdir. "(7)

"Səni intizar etməkdə və sənin də sürətlə ona doğru getməkdə olduğun qəbir, dünyanın zinətli, ləzzətli şeylərini hədiyyə olaraq qəbul etməz. Çünki dünya əhli tərəfindən gözəl hesab edilən şey, orada çirkindir. "(8)

Onun üçün, nəfsimizə xoş gələn, lakin ruh və ürəyimizin xoşlanmadığı fani gözəlliklərin, arxasında olmamalıyıq ki, Rəbbimizin razılığına və Cənnətinə nail və Cəhənnəmindən əmin olaq.

Qaynaqlar:

1. Sualda keçən hədisi şərif Tirmizi, Cənnət, 31- də keçməkdədir.

2. Meyvə Risaləsi, s. 25; Məsnəvi Nuriyyə, s. 118.

3. A. k. ə.

4. Müslim, Cənnət, 1.

5. Tirmizi Zuhd, 56.

6. Lemalar.s. 201.

7.Mesnevi Nuriyyə s, 98

8. A. k. ə.  s, 118

Axirət nədir? Axirət inancının hansı faydaları var?

İnsanın əbədi yaşamaq arzusu axirəti isbat edir

   İnsanın sonsuzluq arzusu, əbədi yaşamaq istəyi axirətin varlığını isbat edən güclü bir psixoloji dəlildir. İnsan ruhunun əbədi bir həyatı arzu etməsi və ona can atması belə bir həyatın mövcud olmasına böyük dəlildir. Bu psixoloji arzu aqibətin axirət həqiqəti ilə əlaqəsini qüvvətləndirir. Bəşər tarixi bu fitri duyğunun təzahürlərini göstərən nümunələrlə doludur.

  Əslində, insanın ölümü ilk baxışda “yox olub getmək” kimi görərək ondan hürkməsi belə əbədiyyətə arzusundan irəli gəlir. Fitrətdən yüksələn bu səs insanın əbədi yaşamaq üçün yaradıldığını göstərir. İnsan “yoxluğu” qəbul etməyən fitri duyğusu ilə gəldi-gedər və fani bir həyat üçün deyil, əbədi və sonsuz bir həyat üçün yaradıldığını hiss edir. Bu hiss və şüur da fani həyatdan sonra əbədi bir həyatın var olduğuna aşkar dəlildir.

  Hətta ən pis surətdə var olmaq belə yoxluqdan daha yaxşıdır. Filosof Migel de Unamuno insanların yoxluğun kor bəxtindən qurtulub varlığını davam etdirmək uğrunda hər cür əziyyətlərə dözməyə hazır olduğunu bu sözləri ilə dilə gətirir: “Yox olmaqdansa, Cəhənnəmdə əbədi yanmağa razıyam. Çünki heç bir şey mənə yoxluq qədər qorxunc gəlmir”[Migel de Unamuno, “Yaşamın tragik duygusu”, s. 20].

  Başqa bir aləmdə də olsa, əbədi yaşamaq arzusu insanın ruhuna xas güclü bir hisdir və bu duyğunu kiçik görmək olmaz. Şübhəsiz ki, ruhumuzun dərinliklərindən baş qaldıran bu əbədilik hissi bəşəriyyətin varlığında mövcud olan əsl və fitri bir duyğunun əks-sədasıdır.

  Xülasə, insanın maddi ehtiyaclarını belə tam təmin edə bilməyən fani dünya onun əbədi yaşamaq arzusunu heç vaxt gerçəkləşdirə bilməz. Demək, insan əbədilik arzusuna bu dünyada deyil, başqa bir aləmdə çatacaqdır.

İnsanların hazırladığı nemətləridə əslində Allah tərəfindən bizə verilir, ixtiraçı sadəcə vəsilədir. İnsan bir şeyi iftixa elədiklərini zənn edirlər ama bunların hamısı əslində Allah tərəfindən bizə verilən nemətlərdir, Allah sadəcə hər şeyi dünyəvi səbəblərə bağlayır və bunun üçün bir insanı vəsilə edir.

Cənnətdə nə istəsəniz OL deməklə olacaqdır, bunda bir limit yoxdur. İstəsəniz bir anda Orkest qurulub istədiyiniz adamlar orda ifa edəbilər vəya təyyarə, istədiyiniz marka avtomobil, nə arzulasanız.

Varislərinin razılığı olsa caizdir. Razılıqlarının olmadığı bilinirsə, ya da olmama ehtimalı varsa, caiz deyil. Ancaq ölənin bu mövzuda vasiyyeti varsa və paltarının dəyəri; buraxdığı malın üçdə birini aşmırsa, varislərin razılığına baxılmaz və vasiyyeti yerinə yetirilər.

- Əvvəlcə fərz edək ki, sualdakı məntiq doğrudur.

Lakin bir şeyin var olub-olmamasını bizim kədərlənib kədərlənməyəcəyimizlə

əlaqələndirməyin bir məntiqi varmı?

- Düşünün ki, bir adam aydan dünyaya yeni gəlib, qışdan heç bir xəbəri yoxdur. Bu

adam, qışı bilmədiyi üçün "evim-eşiyim, odunum, yanacağım yoxdur" deyə heç

kədərlənməz. Ancaq qış gəlib çatdı .. və hazırsızlıq yaxalandığı üçün pərişan olmuşdur ..

Görəsən bu adam qışın varlığından xəbərdar olub üzülməklə bərabər, qış hazırlığını

etsəydi min qat daha yaxşı olmazdımı? Biri verən mini qazanan zərər etməz.

- Əvvəla axirətin varlığı bizim üzüntülərimizə görə dəyişməz. Eşitsək də var, eşitməsək

də var .. üzülsək də var, üzülməsək də var ..

- Fətrət əhlinə qibtə etmək mümkünsüz / qeyri-mümkün bir şeylə məşğul olmaq

deməkdir. Çünki fətrət dövrü çox kiçik bir zaman kəsiyindən ibarətdir. İnsanlıq ailəsinin

varlığından indiyə qədər minlərlə il keçmişdir. Bütün insanları fətrət dövrünə sığışdırmaq

mümkün olmadığı kimi, fətrət dövrünü bütün insanlıq tarixinə yaymaq da mümkün

deyildir ..

- Fətrət xəyalıyla başımızı qatacağımızdansa axirət reallığına görə hazırlıq etmək

daha ağıllı olmaz?

- Yekunlaşdırsaq:

Allah bizimlə məsləhətləşmədən bizi yaratmış, bizi imtahana tabe tutmuş, bu dünya

imtahanı sonsuz ədalətinin ölçüsünə görə nizamlanmış və bu imtahanı qazananlara

mükafat, uduzanlara cəza verəcəyi bir yer olaraq axirət aləmini yaratmışdır.

Allaha itaət etmək məcburiyyətindəyik. Cənnət və cəhənnəm xəyal deyil, həqiqətin

özüdür. Ona görə bu imtahanı qazanmaq məcburiyyətindəyik ..

Və aleykumussalam və rahmətullah.

İnsanlar adətən bu səbəblərdən dolayı ölümdən qorxar:

1. Ölümün birbaşa özünün çətin və ağrı verən bir hadisə olduğunu düşünmələrindən.

2. Ölümlə birlikdə sahib olunan maddi və mənəvi dəyərləri itirəcək olmalarından.

3. Ölüm sonrasında başına gələcək şeyləri tam olaraq bilməmələrindən və ya pis şeylər gələcəyini təxmin etmələrindən.

Axirət qayğısına bağlı olaraq bir az qorxu faydalı olar. Amma bunun vəsvəsə şəklində yuxuları qaçıracaq tərzdə olması, insanı ümidsizliyə sövq edəbilər. Ümidsizlik isə caiz olmaz.

Bu kimi şeylər Allah'ın əmrinə və hikmətinə görə həyata keçər. Onun hikmətinə və rəhmətinə etimad etməli və əcəlin bir olub dəyişməyəcəyini düşünməli, amma davamlı da hazırlıqlı olmağa çalışaraq qorxu və ümid arasında olmalıdır.

Bədiüzzaman bu mövzuda belə demişdir:

"İman həm nurdur, həm qüvvətdir. Bəli, həqiqi imanı əldə edən adam, kainata meydan oxuya bilər və imanın qüvvətinə görə hadisələrin tazyikatından (hadisələrin çətinliyindən) qurtula bilər." (Risale-i Nur Külliyyatı, İyirmi Üçüncü Söz)

İman və Allah'a qulluq, hər cür yaxşılığın qaynağı olduğu kimi, cəsarətin də qaynağıdır. Hər cür pislik, küfr və dəlalətdən gəldiyi kimi, qorxaqlıq da eyni qaynaqdan çıxmaqdadır. Möminlərin cəsarəti, kafirlərin qorxaqlığı, xüsusilə savaşlarda çox açıq bir şəkildə görülməkdədir. Mömini cəsur edən, təməldə bu iki əsasdır.

a. "Onların əcəlləri gəldiyində, bir an geri qalmazlar, önə də keçməzlər" ayəsinin bildirdiyi "Əcəl birdir, dəyişməz." həqiqəti. (Əraf, 7/34; Yunus, 10/49; Nəhl, 16/61) Döyüşdə ön cəbhədə olanla, arxa cəbhədəki, ölümə eyni uzaqlıqdadır. Hətta cəbhədə olanla, evində istirahət edən arasında, ölümə uzaqlıq-yaxınlıq fərqi yoxdur. Necə insanlar vardır ki, bir çox savaşda iştirak edər, amm yatağında vəfat edər. Elələri də vardır, ilk dəfə döyüşdə həyatını itirər.

Xalid b. Vəlid`in həyatı, buna gözəl bir nümunədir. Yatağında ömrünün son dəqiqələrini keçirərkən, ətrafındakılara belə deyir:

"Bu qədər döyüşə qatıldım. Bədənimdə ok-nizə yarası və ya bir zərbə izi olmayan heç bir üzvün yox. Amma gördüyünüz kimi, yatağımda vəfat edirəm. Qorxaqların qulaqları cingildəsin!"

b. Mömin üçün, döyüşdə iki gözəldən biri vardır (Tövbə, 9/52): Ya şəhidlik, ya zəfər. "Ölsəm şəhidim, qalsam qazi! .." deyən bir mömin, belə gözləntiləri olmayan bir kafirdən, əlbəttə daha cəsur olacaq.

Nur Külliyyatında imanın bir intisab (mənsub olmaq, bağlanmaq) olduğu dərs verilir. "Sultan-ı Əzəliyə (Əzəli Sultana) iman ilə intisap edən və ubudiyyətlə xidmətinə girən bir mömin" cəsarətin ən böyük qaynağına çatmış deməkdir.

"İman həm nurdur, həm qüvvətdir. Bəli, həqiqi imanı əldə edən adam kainata meydan oxuya bilər. "

Ölüm yoxluq deyil. Daha gözəl bir aləmin qapısıdır. Necə ki, torpaq altına girən bir çəyirdək, görünüşdə ölür, çürüyür və yox olur. Lakin gerçəkdə daha gözəl bir həyata keçid edir. Çəyirdək həyatından ağaclıq həyatına keçir.

Eynilə bunun kimi, ölən bir insan da görünüşdə torpağa girir, çürüyür amma gerçəktə bərzəx və qəbir aləmində daha mükəmməl bir həyata qovuşur.

Bədən ilə ruh, lampa ilə elektrik kimidir. Lampa qırılınca elektrik yox olmur və var olmağa davam edir. Biz onu görməsək də inanırıq ki, elektrik hələ mövcuddur. Eynilə bunun kimi, insan ölməklə ruh bədəndən çıxır. Lakin var olmağa davam edir. Cənab-ı Allah Ruha münasib daha gözəl bir paltar geydirərək, qəbir aləmində həyatını davam etdirir.

Bu səbəblə Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm,

"Qəbir ya Cənnət bağçalarından bir bağça, ya da Cəhənnəm çuxurlarından bir çuxurdur."

buyuraraq, qəbir həyatının varlığını və necə olacağını bizə xəbər verir.

İmanlı bir insan yaxşılaşmayan bir xəstəlikdən ölsə şəhiddir. Belə şəhidlərə mənəvi şəhid deyirik. Şəhidlər isə qəbir həyatında sərbəst gəzərlər. Özlərinin öldüyünü bilməzlər. Sanki yaşadıqlarını zənn edərlər. Yalnız daha mükəmməl bir həyat yaşadıqlarını bilirlər. Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm), "Şəhid ölüm ağrısını hiss etməz." buyurur.

Qur'an-ı Kərim'də şəhidlərin ölmədiyi bildirilir. Yəni özlərinin öldüyünün fərqində deyildirlər. Məsələn iki adam düşünün. Yuxuda çox gözəl bir bağçada birlikdə olurlar. Biri yuxu olduğunu bilir. Digəri isə yuxu olduğunun fərqində deyil. Hansı daha mükəmməl ləzzət alar? Əlbəttə ki yuxu olduğunu bilməyən. Yuxu olduğunu bilən, indi oyansam bu ləzzət bitəcək deyə düşünər. Digəri isə tam və gerçək ləzzət alar.

Budur normal ölülər, öldüklərinin fərqində olduğu üçün ləzzətləri əskikdir. Halbuki şəhidlər öldüklərini bilmədiyindən aldıqları ləzzət tamdır.

İmanlı ölən və qəbir əzabı görməyən insanların ruhları sərbəst gəzər. Bu səbəblə bir çox yerə gedib gələ bilərlər. Bir anda çox yerdə ola bilərlər. Aramızda gəzmələri mümkündür. Hətta şəhidlərin əfəndisi Hz. Həmzə (Allah ondan razı olsun) bir çox insana kömək belə etmişdir, və hələ də kömək etdiyi insanlar vardır.

Ruhlar aləmindən ana qarınına gələn insanlar, oradan dünyaya doğularlar. Burada tanışıb görüşərlər. Eynilə bunun kimi bu dünyadakı insanlar da, ölüm ilə o biri tərəfə doğularlar və orada gəzərlər. Necə ki buradan o biri tərəfə gedəni yola salırıq. Qəbir tərəfindən də buradan gedənləri qarşılayanlar var. İnşallah bizləri də başda Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm.) olmaq üzrə, bütün sevdiklərimiz orada qarşılayarlar. Yetər ki bizlər Allaha gerçək qul olaq.

Yeni doğan uşağı burada qarşıladığımız kimi, buradan o biri tərəfə gedən bizləri də inşallah dostlarımız qarşılayacaq. Bunun şərti Allah'a iman, Ona və Peyğəmbərinə (s.ə.s.) tabe olmaq və iman ilə ölməkdir.

   Ölümü sevmək mi, ölümdən qorxmaq mı?

   Ölüm son deyil ...

1- Allah ədalətlidir. Kimsəyə zülm etməz. Bu həqiqəti dünyada mükəmməl oxuduğumuz kimi axirətdə və məhşərdə hakkalyakin görəcəyik.

2- Axirətdə hər kəsin haqqı nə isə tamamilə ədalətlə alacağı bilinməkdədir. Bu səbəbdən həm cəhənnəmə gedənlər,həm də  cənnətə gedənlər ilahi ədalətə heyran olacaqlar.

3- Cəhənnəm əhli mütləq yoxluğa atılmayacaq, cəhənnəmdə belə  olsa həyatları əbədi olacaq.Bundan özləri də məmnuniyyət hiss edəcəklər.

4- Cənnət əhli öz hallarından məmnun olduqları kimi, öz dost və qohumlarının cəhənnəmə getsə belə, yox olmadıqlarını,onların həyatda olduqlarını və bir cür rəhmətə məzhər olduqlarını bildiklərindən Allah’a ayrıca şükr edəcəklər və Allah’ın məhşərdəki mütləq ədalətini gördüklərindən onların müstehak(layiq) olduqlarını biləcəklər.

5- Cənnətə girən insanların daşıyacaqları hisslər, tamamilə cənnətlik olan hisslərdir. Yəni, cənnətdə qısqanclıq, əzab, xəstəlik, həsəd, yersiz mərhəmət kimi cənnətə yaraşmayan hissiyyatlar olmayacaq.Bu nöqtədən düşünüldüyündə atası və ya hər hansı bir yaxını cəhənnəmə gedən bir insanın, onlara şəfqəti olmayacaq.

6- Cənnətin əhlinin, öz cəhənnəmlik dostlarını və ya yaxınlarını görmə barəsində bu qaydalar ehtimal dairəsində ola bilər:

a) Allah Teala  cəhənnəm əhlini cənnət əhlinə heç xatırlatmayacaq.

b) xatırlasalar belə, Allah cəhənnəm əhlinin surətində mələklər yaradıb onlara göndərəcəkləri söz mövzusu ola bilər.

7-Möminlərin istədiklərində cəhənnəm əhlinin ibrətlik vəziyyətini, dünyada etdiklərinə necə bir qarşılıq aldıqlarını görmələri də mümkündür. Allah Qur'anda cənnət əhlinin cəhənnəm əhli ilə danışmalarını belə bildirir:

“Sağ tərəf sahibləri istisna olmaqla!(Onlar) cənnətlərdədirlər;bir-birindən soruşacaqlar;Günahkarlardan (soruşacaqlar): “Sizi Səqərin içinə salan nədir?”Onlar deyəcəklər: ‛Biz namaz qılanlardan deyildik; Yoxsulu da yedirtməzdik; (Batilə) dalanlarla birlikdə biz də dalırdıq.Haqq-hesab gününü yalan sayırdıq, ölüm bizə gələnə qədər’ ”. (Müddessir,74/ 40-47)

Qeybi ancaq Allah bilər...

    İnsan fitrətində bir çox müxtəlif hislər, duyğular var. Bu hislər, duyğular, qabiliyyətlər axirət yurdunu qazanmaq üçün insana verilmişdir. Maraq, sevgi, inadkarlıq, istəmək, gələcək qorxusu bunlardan bəzisidir. Bu duyğuların hər birinin iki üzü var. Bir üzü məcazi olub bu dünyaya, digəri, yəni həqiqi üzü də axirətə baxır. Bu hislərdən biri də gələcək əndişəsidir. Əndişə sözü ötən əsrin əvvələrində istifadə edilən bir söz olub narahatlıq, təlaş, nigarançılıq, təşviş, iztirab, qorxu, fikir, qayğı, dərd çəkmə mənalarına gəlir. Bu mənada gələcək əndişəsi ifadəsi ilə gələcəyə aid qayğılar, istiqbalın təminat altında olması, baş verəcək hadisələrlə maraqlanmaq, ola biləcək mənfi halları düşünərək qorxuya, təlaşa düşmək nəzərdə tutulur.

Gələcək qayğısı insana- axirəti düşünsün, Cənnətə, əbədi nemətlərə qovuşmaq üçün çalışsın, Cəhənnəmdən qorunsun və ölümdən sonrakı həyat üçün hazırlıq görsün deyə verilib.

   Əfsus ki, bir çox insan sabahı, gələn həftəni, növbəti ayı, sonrakı ili və on il sonranı gözləyərək bu dünyada həmişəlik yaşayacağını düşünür. Beləcə axirəti düşünmək üçün verilən gələcək qayğısı hissi sadəcə fani dünyadakı qayğılarla məhdudlaşır.

    Bu gün çoxlarını “Sabah nə edəcəm?”, “Hansı universitetə qəbul olacam?”, “Məzun olandan sonra hansı işdə işləyəcəm?”, “On il sonra evim olacaqmı?”, “Övladım ailə qurub ayrılsa, mənə kim baxacaq?” şəklində suallar maraqlandırır.

   Gələcək əndişəsi hər yaş dövründə özünü göstərir. Əsasən gənc və orta  yaşlı insanlarda daha çox özünü büruzə verir. Gələcək qorxusu, insanı özü, ailəsi, övladlarının gələcəyi ilə əlaqəli ümid və əndişələrə sürükləyir. İnsanı aldatmaq üçün əlindən gələni edən, bütün hiyləgərlikləri işləyən Şeytan və pis əməllərə təşviq edən nəfs də bu hissi həmişə körükləyir: “Sənin aqibətin necə olacaq? Yaşlananda sənə kim baxacaq? Övladlarının aqibətini düşünmürsən? Nə vaxt özünə gün ağlayacaqsan?…”

    Allahın rizasını qazanmaq üçün gecə isti yataqdan qalxaraq təhəccüd namazı qılmaq istəyənlərin üzlərinə üfürərək “Yat, qalxma!” deyən Şeytan, insanların axirətə uyğun yaşamağına da mane olmaq üçün çalışır. Dünyanın müvəqqəti, fani ləzzətləri ilə insanları aldadaraq “Sabahını fikirləş, gələcəyini hədər eləmə!”, − deyir.

    Şeytan insanları haqdan uzaqlaşdırmaq üçün təkcə bununla kifayətlənmir, başqa üsullara da əl atır. Məsələn, öz gələcəyini düşünməyənləri ailələrinin istiqbalı ilə qorxudur. Və bu gələcək qorxusunu ancaq dünya həyatı ilə məhdudlaşdırır. İnsan axirəti düşünməsin deyə bütün gücünü səfərbər edir. Məhz buna görə, mömin həmişə şeytanın şərindən Allaha pənah aparmalı və

“Ey Rəbbim! Mən şeytanların vəsvəsələrindən Sənə sığınıram! Onların yanımda olmalarından (işlərimə xələl qatmalarından) Sənə pənah gətirirəm, ey Rəbbim!”  deməlidir. (Muminun, 23/97-98.)

   Şeytan çox vaxt insanın fikirlərini, hislərinin həqiqi rəngini qarışdırır və  mənəvi atmosferini korlayır. Allaha doğru addımlayan insanın niyyətini zədələyir, baxışlarını səhv istiqamətə yönəldir, qısacası onu yolundan uzaqlaşdırır və Allah qatında dəyərsiz şeylərlə məşğul edir.

Yolda qalanlar

    Bəzi insanlar da axirətin tarlasını burada biçmək istəyir. Bir işi gördükdə, gördüyü işə insanların münasibət bildirməsinin gözləyir. “Məni görsünlər, mənə baxsınlar, məni düşünsünlər.” deyə fikirləşir. Allah rizası, Onun hər an insanı gördüyü yaddan çıxır. Halbuki Ona heç bir şey gizlin qalmır. Ancaq hər kiçik şeydən təsirlənən bu cür insanlar çox vaxt axtardıqlarını tapa bilmir, insanları vəfasızlıqla ittiham edirlər. Nəticədə gələcək qorxusu və özünün qeydinə qalmaq düşüncəsi onları rahat buraxmır. Bu cür istiqbal əndişəsinə düşən və bu qorxunu özü aradan qaldırmağa çalışanlar başqalarına pis nümunə olur və onları da səhv istiqamətləndirirlər.

    Bu xüsusda möminlərin üzərinə böyük iş düşür. Həyatını Allahın xoşnudluğun qazanmaq və Onu başqalarına sevdirmək uğruna fəda edən şəxslər bu cür düşünən insanlara da əl uzatmalı, yardım etməli, yol göstərməlidir. Onların gələcək qorxusunu dinləməli, istəklərini məşru ölçüdə qarşılamalı və nəzərlərini axirətə yönəldərək axirət yurduna yönəltməlidir.  Mömin qardaşına bu şəkildə şəfqət əli uzadaraq onu nəfs və Şeytanla mübarizədə tək qoymamalıdır. Həzrət Osmanın dediyi kimi,

“Dünyaya aid gələcək qayğısı qəlbi qaraldar. Axirətlə əlaqəli istiqbal əndişəsi isə qəlbi nurlandırar.”

    Buna görə də əsl mömin Haqq yolunda ayağı ilişən, yıxılan, büdrəyən qardaşlarının qəlbinin qaralmasına razı olmamalı, onların qorxu hislərini axirətlə əlaqəli ülvi hislərə və faydalı işlərə yönəltməyə çalışmalıdır.

    Bəzilərində gələcək qayğısı xəstəlik dərəcəsindədir. Belə ki, bu şəxslər ruzinin Allah tərəfindən göndərildiyini unudaraq güzəran dərdinə düşər, bir neçə aylıq və ya illik tədarükləri olmadıqda təlaşlanarlar. Həyatı yaradan Xaliqin ruzini də yaratdığını unudarlar. Sabaha çıxacağına təminatları olmadığı halda gələcək aylar və illər haqqında düşünərlər.

 

“Şübhəsiz ki, ruzi verən də, qüvvət sahibi də, yenilməz olan da Allahdır!”

(Zariyət, 51/58.)

 

Ruzini verən Allahdır!     

    Yaşadığımız dünya imtahan dünyasıdır. Allah-Təala imtahan sirri olaraq bu dünyadakı işləri hikmət pərdəsi ilə örtmüşdür. Kainatdakı proseslərdə müəyyən qanunauyğunluqlar və səbəb-nəticə hakimdir.  Məhz buna görə də insan gələcəklə əlaqəli görəcəyi işləri, məqsədlərini planlamalı, fitrət qanunlarına uyğun hərəkət etməlidir. Ancaq hər canlının ruzisini verəcəyini vəd edən Allaha etimad etməyərək, qorxu hissini sadəcə dünyəvi istiqbala bağlamaq böyük səhvdir. Hər canlının ruzisi Allah Təala tərəfindən təminat altındadır:

“(Yer üzündə zəiflikləri ucbatından) ruzisini daşıya (əldə edə) bilməyən neçə-neçə canlılar vardır. Onların da, sizin də ruzinizi Allah verir. O, hər şeyi eşidəndir, biləndir.” (Ənkəbut, 29/60.)

“Yer üzündə yaşayan elə bir canlı yoxdur ki, Allah onun ruzisini verməsin. Allah onların (ata belindəki, ana bətnindəki və ya dünyadakı) sığınacaqlarını da, əmanət qoyulacaq (ölüb dəfn ediləcək) yerlərini də bilir. (Bunların) hamısı açıq-aşkar kitabdadır (lövhi-məhfuzdadır).” (Hud,11/6)

    Yəni Uca Allah hər insana ruzi verəcəyinə söz verib.

Axirət var

    Mömin axirət həyatı, orada aqibətinin necə olacağı haqqında əndişə etməlidir. Çünki həqiqi və əbədi səadət yurdunda aqibətimizin necə olacağı məchuldur. Əgər insan gələcəyi haqqında əndişələnəcəksə, bu təlaş fani dünya həyatı üçün deyil, əbədi səadəti və ya fəlakəti olacaq axirət üçün olmalıdır. Ölümlə başlayıb qəbir həyatı ilə davam edən məhşər, mizan, sirat kimi dayanacaqları olan böyük gələcəyi düşünməlidir.

    İnsan yaradılışdan mövcud olan gələcək qayğısını yaradılış hikmətinə uyğun istifadə etməlidir. Bu hiss sayəsində dünyanın faniliyini anlamalı, imtahanda olduğunu bilməli və əbədi diyar üçün hazırlıq görməlidir. “Sabah nə yeyib-içəcəm? Gələn il harada olacam?” və oxşar suallara cavab axtarmaqdansa, “Son mənzilə səfər etməyə hazıram? Mömin olaraq dünyadan köçmək üçün təhqiqi imanım varmı? Qəbrimi işıqlandırmaq üçün nə qədər təhəccüd qılmışam? Qul haqqına nə qədər riayət edirəm? Rəsulullahın Livaul-həmd bayrağı altında ola biləcəmmi? Siratı asanlıqla keçib Cənnətə gedə biləcəm? Uca Allahın camalını seyr edə biləcəmmi?” və bənzər sualları düşünməli və bunun üçün təlaşlanmalıdır.  Unutmamalıdır ki, “İnsana ancaq öz zəhməti (səyi, çalışması, əməli) qalar!” (Nəcm, 53/39.)

Qəlb xəstəliyi – tuli-əməl

   İnsanın zəif cəhətlərindən biri də tuli-əməl yəni bitib tükənməyən arzu və istəklərdir. Həmin arzu və istəklər istiqbal əndişəsini təkcə dünyaya yönəldir və insan axirət üçün hazırlıq görməkdən uzaqlaşdırır. Ərəb dilində istifadə olunan “əməl” kəliməsi dilimizə amal kimi keçmişdir. Mənası qayə, məqsəd, arzu, ümid, diləkdir. Dini termin olan “tuli-əməl” heç ölməyəcəkmiş kimi dünyaya bağlanmaq, bitib-tükənməyən arzu və istəklərin, qarşısı alınmaz hərislik və tamahın ardınca getməkdir.

     Allah Rəsulu (s.ə.s.) bir hədisində belə buyurur: “Dörd şey bədbəxtlik əlamətidir: gözün quruması, qəlbin qatılaşması, tuli-əməl və dünya hərisliyi.” (Beyhəqi, Şuabul-iman, XXII, 195.)

   “İnsan yaşlansa da iki hissi həmişə gənc qalar: dünya sevgisi və tuli-əməl” (Buxari, Riqaq, 5; Müslim, Zəkat, 115.) sözü ilə Allah Rəsulu dünyəvi arzuların bitib-tükənmək bilmədiyinə və nəfsin dünyəvi gözəlliklərdən doymadığına diqqət çəkmişdir.

Rəsulullahın (s.ə.s.)

“Sizin üçün ən çox qorxduğum şey nəfsin arzu və istəklərinə uymağınız və tuli-əmələ düşməyinizdir. Arzu və istəklərin əsiri olmaq haqqın önünü kəsər, tuli-əməl isə axirəti unutdurar,” (Beyhəqi, Şuabul-iman, VII, 369; Əbu Nuaym, Xilyətül-övliya, I, 76)

buyurduğunu nəql edən Həzrət Əli (r.a.) bu sözləri ilə möminlərə xəbərdarlıq etmiş və istiqbal əndişəsinin necə olması gərəkdiyini bildirmişdir: “Dünya sizə arxa çevirib gedir. Axirət isə sizə tərəf gəlir. Hər ikisinin övladları var. Siz axirətin övladı olun. Dünyanın övladı olmayın. Çünki bu gün əməl var ancaq sorğu-sual yoxdur. Sabah isə sorğu-sual olacaq ancaq əməl işləmək üçün fürsət olmayacaq.” (Əbu Nuaym, Xilyətül-övliya, I, 76)

    Abdullah ibn Məsud (r.a.) nəql edir: “Allah Rəsulu (s.ə.s.) yerə dördbucaq çəkdi. Sonra dördbucağın ortasından xaricinə düz bir xətt çəkdi. Bu xətt dördbucaqdan kənara çıxırdı. Ortadakı bu xəttin hər iki tərəfindən ona perpendikulyar bir neçə qısa xətlər çəkdi. Sonra xətləri göstərərək belə buyurdu:

“Bu ortadakı xətt insan, kənardakı dördbucaq isə onun əcəlidir. Dördbucaqdan kənara çıxan insanın arzularıdır. Kənarlardakı kiçik perpendikulyar xətlər isə (insanın qədərinə yazılmış) bəla və müsibətlərdir. İnsan bu bəlaların birindən xilas olub o birinə tuş gələr. Ondan da xilas olsa, bu tərəfdəki onu yaxalayar.“ (Buxari, Riqaq, 4)

Rəsulullah (s.ə.s.) bu şəkil ilə insanın dünyadan ayrılarkən gözü açıq qaldığını bildirir. Ömrü tükənsə də arzuları davam edir. Beləliklə əshabını və ümmətini amallarına qarşı diqqətli olmağa, hər an öləcəkmiş kimi yaşamağa təşviq etmişdir.

“Ləzzətləri yox edən ölümü tez-tez xatırlayın” (Tirmizi, Zühd, 4)

   Ölümü düşünərək dünyanın fani olduğunu anlamaq ixlası qazanmağın əsas şərti olduğu kimi, tuli-əməl də sadəcə dünyanı düşünüb, istiqbal əndişəsini təkcə dünyaya yönəltməyin və ixlasdan uzaqlaşmağın əsas səbəbidir.

  İnsan bəzən gəncliyinə, sağlamlığına, sərvət və mövqeyinə güvənərək ölümü düşünmür. Vaxtaşırı əlindəki imkanların tükənəcəyindən qorxsa da, bir gün öləcəyini ağlına gətirmir və ölüm haqqında eşidəndə narahat olmağa başlayır. Əslində ölüm həqiqətdir. Əcəlin qapını nə vaxt döyəcəyi məlum deyil. Yaxınlarına “əlvida” belə deməyə macal tapmadan, qəfildən dünya ilə vidalaşan çox sayda gənc və sağlam insanlar var. Buna görə də mömin bu dünyada qonaq kimi yaşamalı, əbədi diyara edəcəyi səfərə həmişə hazırlıqlı olmalıdır.

Abdullah ibn Ömər nəql edir: “Allah Rəsulu (s.ə.s.) çiyinlərimdən tutub:

“Dünyada bir qərib və ya yolçu kimi ol!” – buyurdu. (Tirmizi, Zöhd, 25; İbn Macə, Zöhd, 3.)

    İbn Ömər (r.a.) bu mövzuda belə deyərdi: “Axşam olanda (saleh əməlləri sonra edərəm deyə) sabahı gözləmə. Sabaha çıxanda da (sonra edərəm deyə) axşamı gözləmə. Sağlam olarkən xəstəlik vaxtını, ömür sərmayən varkən də ölümü düşün və hazırlıq gör. (Vaxt keçəndən sonra “Kaş saleh əməl işləyəydim” deyə heyfsilənib peşman olma).” (Buxari, Riqaq, 3.)

Allah Rəsulu (s.ə.s.) və səhabələrin tuli-əməldən uzaq durmaq və ölümə hazır olmaq xüsusundakı tövsiyələri möminlər üçün önəmlidir. Sələfi-salehin də buna görə, istiqbal əndişəsini tamamilə axirətə yönəltmiş və dünyaya aid gözləntilərdən uzaq durmağa çalışmışlar.

Salehlərin dünya həyatına baxışı

    İmam Qəzali təqva əhlindən bəzilərinin yayda qış, qışda da yay üçün tədarük görüb özlərini ibadətə həsr etdiklərini nəql edir. Bəziləri də yayada qış haqqında düşünməyi tuli-əməl saymış, yayda geyinmək üçün paltarı varsa, qış üçün paltar almağı ağlına gətirməmişdir. Kiminin ümidi sadəcə bir gün və gecə idi. Bundan əlavə ruzi tədarük etməyi dünya sevgisi sayanlar da vardı. Onlardan eləsi vardı ki, bir saat sonranı belə düşünməzdilər. Onlar Rəsulullahın (s.ə.s.) dəstəmaz almaq üçün gedərkən təyəmmüm alması və bunu soruşanlara “Su olan yerə çatacağımdan əmin deyiləm” sözünü əsas götürər və hər an Əzrayıl ilə qarşılaşacaqlarını düşünərdilər. (Qəzali, Əhyayı-ülumid-din, IV, 458.)

Allah Rəsulu (s.ə.s.) Muaz ibn Cəbəldən (r.a.) imanın həqiqəti haqqında soruşduqda Həzrət Muaz:

“Ölümü o qədər yaxında görürəm ki, hər addımı atarkən ikinci addımı ata bilməyəcəyimi düşünürəm,”

– demişdi. Bəli, sələfi-salehin bu düşüncə ilə yaşamış, həmişə axirəti düşünmüşlər.

    Qısacası, tuli-əməl xüsusunda insanların dərəcələri müxtəlifdir. Bu dərəcələrin hər birinin mükafatı da ayrıdır.

Fədakarlıq və gələcək təlaşı

Fədakarlığın da müəyyən dərəcələri var. Özünü Allah yoluna, Onun razılığını qazanmaq uğruna həsr edən bəzi insanlardan sabahı düşünməmək istənilə bilər. Ancaq bunu hər kəsə şamil etmək doğru deyildir. Hər kəsdən Təbuk səfəri himmət toplanarkən bütün mal-dövlətini gətirən Həzrət Əbu Bəkir olmağı gözləmək doğru deyil. Ona görə də möminin könlündə hər kəsə yer olmalıdır. Elə fədakar insanlar var ki, “Gözümdə nə Cənnət sevdası, nə də Cəhənnəm qorxusu var. Millətimin imanını salamat görsəm, Cəhənnəmin alovları içində yanmağa razıyam!” deyər və bütün gələcək təlaşlarını qəlblərindəki iman alovunda yandırarlar. Və ya əllərini açaraq “Allahım! Bədənimi elə böyüt ki, cəhənnəmi doldurum və başqa heç kim oraya girməsin!” niyazları ilə səmaları titrədər və qəm, qüssə, kədər, qorxu kimi hislərin hamısını şəfqətinə qurban verərlər. Bu cür düşünən insanlar yaşamağı yox, yaşatmağı düşünənlərdir. Bu, fədakarlığın ən yüksək zirvəsidir.

    Fədakarlığın başqa dərəcələri də var. Bəziləri müəyyən nisbətdə dünya və nemətlərindən faydalanmaq istəyir. Bunun üçün ailə qurur, övlad sahibi olur və Allahın verdiyi imkanlardan istifadə edərək varlanırlar. İman etməklə bütün bu nemətləri daha da mənalandırır və əməl dəftərlərini savablarla doldurarlar. “Özümü Allah yoluna həsr etdiyim kimi, ailəmi və var-dövlətimi də bu yolda fəda etməyə hazıram” – deyə düşünərlər. Bu da fədakarlığın bir növüdür.

    İslamda ölümü unutdurmayacaq, ibadətdən uzaqlaşdırmayacaq, haram olmayacaq və dünyanı axirətin önünə keçirməyəcək dünya malına sahib olmağa icazə verilir. Bu mövzuda hər insana fərdi yanaşmaq gərəkdiyini də yaddan çıxarmamaq lazımdır.

   Bu nöqteyi-nəzərdən istiqbal əndişəsi mövzusunda hər insanı öz mövqeyinə görə qiymətləndirməli, insan fitrəti nəzərə alınmalı və ona gücü çatmayan hədəflər verilməməlidir.

Ən azından…

     Mömin hər an ölümə hazır olmalı, hər dəqiqəsini imanla və Allaha itaət şüuru ilə yaşamağa cəhd etməlidir. Üstəlik hər günü imanla keçirdiyinə, gün ərzində axirət üçün hazırlıq gördüyünə, yaxşı işlərə vəsilə olduğuna görə sevinməli və şükür etməlidir. Bunları həm gündüz, həm də gecə həyatına tətbiq etməli və qəlbini gələcək qorxusundan arındırmalıdır. Buna nail olmayan ən azından istiqbal əndişəsində müvazinəti qorumağa çalışmalı, bu hissi qəbirdən sonrakı həyata yönəltməlidir. Uca Allah dünyada hər insana ruzi verəcəyini bildirmiş, axirət mükafatını isə ancaq həqiqi möminlər üçün təxsis etmişdir. Buna görə də insanda vəd olunan dünyəvi ruzi üçün təlaşlanmaq əvəzinə əbədi fəlakətdən qurtulub, sonsuz səadətə çatmaq qayğısı və qorxusu olmalıdır.

Gələcək əndişəsi və aqibət

    İstiqbalını düşünən həqiqi möminlər “Öləndən sonra hesabı necə verəcəyəm, axirətə nə vəziyyətdə gedəcəyəm?” əndişəsi ilə tir-tir titrəmişlər. Çünki

aqibətindən qorxmayanın aqibətindən qorxarlar.

    Dini çox yaxşı dərk edən və onu həyat tərzinə çevirərək həssas yaşamağa çalışan səhabə və tabeun nəslindən aqibətindən əndişə edən böyük insanlar çıxmışdır. Məsələn, Əsvəd ibn Yezid ən-Nəxai ölüm döşəyində elə qıvrılır, elə iztirab çəkir və üzü elə saralıb solur ki… Həzrət Əlqamə yanına gəlib ona: “Günahlarından qorxursan?” deyə soruşur. Əsvəd ibn Yezidin cavabı isə olduqca ibrətamizdir: “Necə qorxmayım! Allahdan qorxmağa məndən daha layiq kim var? Üstəlik Allah məni bağışlasa da, həya duyğusu məni həmişə narahat edir.”

    Belə demək olar ki, bir insan aqibətindən qorxur, tir-tir əsib əndişələnirsə, bu, onun imanının kamilliyini göstərir. İman elə bir cövhərdir ki, həqiqi mömin onun dəyərini çox yaxşı bildiyindən büdrəyib yıxılaraq çiynində daşıdığı bu qiymətli cövhəri itirməkdən qorxar. Bir İslam alimi bu haqda: “Diqqətli ol, (addımını) diqqətlə at, batmaqdan qorx. Bir loğma, bir kəlmə, bir qığılcım, bir işarə və bir öpməklə batma!” deyərək bu mühüm məsələyə diqqət çəkir. Yəni bunlardan bircə dənəsi belə insanı sel kimi götürüb apara bilər, buna görə də inanan insan imanını itirməmək üçün hər an belə qorxu və əndişə duymalıdır.

    Burada qorxu və ümid haqqında Həzrət Ömərə isnad edilən gözəl bir sözü xatırlatmaq yerinə düşər: “Mənə desələr ki, bütün insanlar Cənnətə, bir insan Cəhənnəmə gedəcək. “Görəsən, o mənəm?” − deyə qorxaram. Mənə desələr ki, peyğəmbərlər istisna, bütün insanlar Cəhənnəmə, bir insan Cənnətə gedəcək. Allahın əngin mərhəmətindən “Görəsən, o insan mənəm?” − deyə ümid edərəm.” Məhz ümid və qorxu tarazlığının belə olması çox əhəmiyyətlidir.

Himmətin dağılması

     Gələcək dərdinə düşmək bəzən insanın himmətini (niyyət, məqsəd, səy, çalışma, cəhd) də dağıdır. Diqqət və enerjisini bu gün görəcəyi işlərə yönəltmək əvəzinə, gələcək dərdinə düşərək sabah, o biri gün, gələn həftə, növbəti ay və ertəsi ili fikirləşir. Bu gün görəcəyi işin tam haqqını vermir. Sabah nəticəsi bəlli olmayan işlərlə vaxtını hədər edir. Bu dəfə qayğıları daha da artır. Məsuliyyətdən qaçmaq üçün bəzən yalana meyl edir. Belə olanda isə ailəsinin dolanışığını təmin etmək üçün aldığı məvacibin içərisinə haram qarışma ehtimalı ortaya çıxır.

    Unutmamaq lazımdır ki, başa gələn hər bir sıxıntı bizi Allah yaxınlaşdırır və imtahanın bir hissəsidir.  

Allah Rəsulu (s.ə.s.) bir gün əshabına üzünü tutaraq belə dedi: “Elə günahlar var ki, onların bağışlanması üçün namaz, oruc, həcc və ümrə ibadəti kifayət etmir.” Səhabələr maraqla: “Ey Allahın Rəsulu! Bəs o günahların kəffarəsi nədir? − deyə soruşdular. Rəsulullah (s.ə.s.): “Dolanışıq dərdi üçün çəkilən dərd və kədərlər.” – dedi. (Təbərani, əl-Mucəmul-əvsat, I, 38.)

    Allahı sevib-sevdirmək kimi ülvi dəyərlərə həyatını həsr edən həqiqi mömin qaşılaşdığı çətinliklərə sinə gərməyi bilməli, yön, istiqamət dəyişdirərək əsl amalından ayrılmamalıdır.

Nəticə

    İstiqbal əndişəsi düzgün istifadə olunsa, əbədi gələcəyi və sonsuz səadəti qazanmaq üçün əhəmiyyətli sərmayədir. Gözlərin görmədiyi, qulaqların eşitmədiyi, bəşər idrakının fövqündəki sonsuz nemət və mükafatlar istiqbal əndişəsinin düzgün istifadəsi ilə mümkündür. Bu cür qiymətli sərmayəni fani dünya həyatındakı müvəqqəti arzulara yönəltmək onu hədər etməkdir. Mömin məşəqqətlərlə dolu əlli, altmış, yetmiş ilini daha yaxşı yaşamaq qayğısı çəkmək əvəzinə, görünüşdə uzaq, əslində isə çox yaxın olan axirətdəki aqibəti üçün təlaşlanmalıdır. Bunun üçün əlindən gəldiyi qədər xeyir əməllər işləməli və həyatını daha dəyərli etməlidir.

meneviyyat.az

   Hənəfi məzhəbi qəbirlərin üzərinə adların yazılmasında heç bir problem görmürlər. Bu barədə məşhur hənəfi fəqihi Alləmə Həsən bin Ammar əş-Şurunbulali   ( حمة الله ضد) deyir:

“[Qəbrin izinin itməməsi üçün] – ki, bununla qəbir sahibi tanınaraq ehtiram olunacaq – və [təhqirə məruz qalmaması üçün] qəbrin qorunulması məqsədilə qoyulmuş daşın üzərinə [yazı yazmaqda da] həmçinin [bir bəis yoxdur]. Əbu Yusuf’dan   (رحمة الله ضد) gələn rəvayətə görə o, qəbrin üzərinə yazı yazılmasını məkruh görmüşdür.” (əş-Şurunbulali, “Məraqi əl-Fələh bi İmdədil-Fəttah”, səh: 222; Darul-Kutubil-İlmiyyə, Beyrut, ikinci nəşr: 1424/2004)

    “Məraqi əl-Fələh” kitabına haşiyə yazmış məşhur hənəfi alimi Əhməd bin Muhamməd bin İsmayıl ət-Tahtavi   ( رحمة الله ضد ) deyir:

   “Onun [yazı yazmaqda da həmçinin bir bəis yoxdur] sözləri: “əl-Bəhr” kitabında deyilir: “Daha əvvəl təqdim olunmuş hədis yazı yazmağı qadağan edir, beləliklə o, əsas götürülməlidir”, lakin “əl-Muhit” kitabında təfsil edərək deyir: “İzinin itməməsi üçün və hörmətsizliyə məruz qalmaması üçün yazı yazmağa ehtiyac duyularsa bunda heç bir bəis olmaz, lakin üzrsüz yazmağa gəldikdə isə xeyr!“ (“Haşiyətut-Tahtavi”, səh: 611-612; Darul-Kutubil-İlmiyyə, Beyrut, birinci nəşr: 1418/1998)

    Bədrud-Din əl-Ayni adı ilə tanınan Alləmə Əbu Muhamməd Mahmud bin Əhməd əl-Hənəfi   (رحمة الله ضد) xülasə olaraq bəzi hənəfi mətnlərindəki görüşləri qeyd edərək deyir:

   “Əbu Yusuf (رحمة الله ضد) qəbrin üzərinə yazı yazılmasını məkruh görmüşdür. Qadi Xan’ın (رحمة الله ضد) (fətvalarında) isə deyilir ki, əlamət olması üçün bir şeyin yazılmasında və ya daşın qoyulmasında bir bəis yoxdur. “əl-Muhit” kitabında isə üzr olduğu halda yazı yazmaqda bir bəisin olmadığı deyilir.” (əl-Ayni, “əl-Bənayətu fi Şərhil-Hidayə”, 3/303; Darul-Fikr, Beyrut, ikinci nəşr: 1411/1990)

  Alləmə İbn Abidin   (رحمة الله ضد) deyir:

   “[Yazmaqda heç bir bəis yoxdur], çünki bu barədə gəlmiş qadağa səhih olsa da, bununla əməl etməkdə əməli icma vardır. (Yəni, qadağa haqqında gəlmiş hədislər səhih olsa da, alimlər qəbirlərin üzərinə yazmağa əməl etdikləri üçün bu barədə əməli icma hasil olmuşdur)

   əl-Hakim (رحمة الله ضد) bunun qadağan olmasını bir çox yolla rəvayət etmiş  və sonra demişdir: “Bu isnadlar səhihdir, lakin əməl bu hədislər üzərində qurulmamışdır, çünki şərqdən tutmuş qərbə qədər müsəlman imamların qəbirlərində yazılar yazılmışdır və bu xələfin sələfdən götürdüyü bir əməldir.” Bu rəy üstəlik Əbu Davud’un “ceyyid” isnad ilə rəvayət etdiyi hədislə güclənmiş olur, beləki rəvayətə görə “Allahın Elçisi – salləllahu aleyhi va səlləm – daş gətirdi və onu Osman bin Mazun’un başı tərəfinə yerləşdirdi və dedi: “Bununla qardaşımın qəbrini tanıyacam və ailəmdən ölənləri ona yaxın basdıracam.” Üstəlik yazı yazmaq qəbri tanımaq üçün bir vasitədir. Bəli, görünür ki, bu işdə rüxsətin olması üzərində yaranmış əməli icmanın yeri yalnız belə bir əmələ ümumən ehtiyac olması halına aiddir, necəki  “əl-Muhit” kitabının müəllifi bu sözləri ilə buna işarə etmişdir: “İzinin itməməsi üçün və hörmətsizliyə məruz qalmaması üçün yazı yazmağa ehtiyac duyularsa bunda heç bir bəis olmaz, lakin üzrsüz yazmağa gəldikdə isə xeyr.” Hətta qəbrin üzərində Qurandan bir şeyin və ya şerin və ya ölüyə mədh etmə və buna bənzər şeylərin yazılması məkruhdur.” ( “Raddul-Muhtar alə Durril-Muxtar Şərhi Tənviril-Əbsar”, 3/144; Daru Aləmil-Kutub, ər-Riyad, xüsusi nəşr, 1423/2003)

   İbn Abidin’in (رحمة الله ضد) – sözlərindən anlaşılır ki, əl-Hakimin işarə etdiyi “əməli icma” yalnız yazıya ehtiyac duyulduğu hala aiddir, yəni əgər belə bir ehtiyac varsa ehtiyac qədəri ilə ölünün adını yazmaq kimi bir əməl hədisdəki qadağanın hökmünə daxil deyildir. Başqa cür desək hədisin ümumi mənası “əməli icma” ilə xüsusiləşmişdir. Üstəlik burada hənəfi aliminin əl-Hakim ən-Neysəburi’nin   ( رحمة الله ضد ) sözləri ilə razılaşdığını görürük. İbn Abidin’in sözlərindən anladığımız budur. Aydın olur ki, hənəfi məzhəbinə görə qəbirlərə ehtiyac olduğu halda yazı yazmaq caizdir.