Mövzusunda ən çox maraqlanılan

İslama görə cinlər; ağıl, idrak, iradə və şüur sahibi varlıqlardır. Bu səbəblə Allah`a iman etməklə, Onun əmrlərinə itaət və ibadət etməklə mükəlləf olduqları da qaçınılmaz olacaq. Bu Qur`an-i Kərimdə Cin Surəsində və digər ayələrdə, gərəksə hədis-i şəriflərdə bildirilməkdədir. (1) Necə ki həm Peyğəmbərimizə (sallallahu aleyhi və səlləm) həm də Hz. Musa (Aleyhissalam) və digər peyğəmbərlərlə həmsöhbət olub təbliğlərini dinləmişlər və bir qismi iman edib bir qismi də inkar etmişlər. (2)

Evlənib Çoxalmaları və Ömürləri

Cinlər, erkək və dişi olan, və Qur`an-i Kərimdə, cinsi istiqamətlərinə işarə edildiyinə görə də, insanlar kimi nikah yoluyla evlənən(3), insanlar kimi törəyib çoxalan, doğulub böyüyən və ölən varlıqlardır. (4) Ancaq nə var ki ömürləri insanlarınkından çox uzundur. Bu mövzuda cinlərin 1000 ilə 1500 ilə qədər yaşaya biləcəkləri deyilməkdədir. (5) Çünki cinlər fərqli bir zaman ölçüsündə yaşamaqdadırlar. Orada zamanın axışı da fərqlidir. Buna bağlı olaraq, cinlər yoluyla alındığı iddia edilən xəbərlərin qeybi məlumatlar deyil, yaşa və təcrübəyə dayanan məlumatlar olduğu ortadadır. Çünki bizə bağlı olan qeyb aləmi onlara da bağlıdır.

İman və Küfr Baxımından Vəziyyətləri

Mömin, münafiq və kafirləri olan cinlərin, kafirlərinə şeytan deyilməkdədir. (6) Cinlər də bu dünyada imtahan vermək və axirətdə hesaba çəkilib, cənnətə ya da cəhənnəmə gedə biləcəklər. İnsanlarda olduğu kimi, iman edib saleh əməl edən, xeyirli işlər işləyənlər cənnətə, inkar edib kafir olanlar, iman və tövbə etmədən ölənlər də cəhənnəmə gedəcəklər və cəza görəcəklər. Necə ki Qur`an-i Kərimdə belə buyurulmaqdadır:

"And olsun ki, Cəhənnəm üçün də bir çox cin və insan yaratdıq. Onların ürəkləri vardır amma anlamazlar, gözləri vardır görməzlər, qulaqları vardır amma eşitməzlər. Onlar heyvan kimidirlər, hətta daha çox zəlalətdədirlər. Onlar əsl qafillərdir!  " (7)

Başqa bir ayə də belədir:

" Onların hamısını toplayacağı gün (Allah deyəcək): “Ey cin tayfası, insanların bir çoxunu azdırdınız”.Onların (cinlərin) insanlardan olan dostları deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Biz bir-birimizdən bəhrələndik, və bizim üçün müəyyən etdiyin əcəlimiz çatdı!”. (Allah) deyəcək: “Atəş, içində əbədi qalacağınız yerinizdir. Ancaq Allah`ın istədiyi istisnadır!” Şübhəsiz ki, Rəbbin hikmət sahibi, elm sahibidir!"(8)

Cinlər Yer üzünün Sakinləridir

Yuxarıda tərcüməsini verdiyimiz ayə və digər bəzi ayələrə görə gərək kafir cinlərdən olan şeytanlar, gərəksə cinlər, insanlara görünmədən onları müşahidə edə bilər. Sağından solundan, ardından və qarşısından soxularaq onlara vəsvəsə verib azdıra bilər və səhv yollara sövq edə bilərlər. (9) Yenə cinlərin də insanlar kimi yer üzünün sakinlərindən olduğu, varlıqları Qur`an və Sünnə ilə sabit olduğu üçün, varlıqlarını inkar etmək küfr sayılmışdır. (10)

İnsanların onları görə bilməməsi yox olduqlarına dəlil olmaz. Çünki insan, yalnız cinləri deyil, daha bir çox şeyi də görə bilməməkdədir. İnsanın görməsi, eşitməsi, anlaması da məhduddur. Xüsusilə varlıqların milyonda beşini ancaq görə bildiyimiz və ağrı, sızı, sevgi, nifrət, qorxu, ağıl, elektrik, külək vs. kimi, görmədiyimiz şeylərin bir çoxuna inandığımız da düşünülsə, mövzu daha rahat aydın olacaq.

Cinlər Yalançıdır?

Qur`an-i Kərim və hədis-i şəriflərdə cinlərin yalançı olduqları və Allah`a qarşı yalan uydurduqları bildirilməkdədir. (11) Ancaq bunun yenə iman və təqva ilə əlaqəsi olmalıdır. Çünki möminin yalan danışması qadağan olduğu kimi, cinlərin möminlərinin də eyni vəziyyətdə olmaları söz mövzusudur. Beləliklə yalançılar, ya kafir, ya da münafiq cinlər olmalı ya da imanda kamala çatmamış cinlərə məxsus olmalıdır.

Hər Ölkədə və Hər Şəhərdə Yaşayarlar

Cinlər, insanların məskun olduğu yerlərdə yaşadıqları kimi, yer üzünün digər yerlərində də yaşaya bilərlər. Asiya, Avropa, Amerika, Ərəbistan, Türkistan, Rusiya vs. kimi ölkələrdə yaşadıqları və buralara mənsub olduqları kimi, bu ölkələrin şəhərlərində yaşayıb oralara da mənsub ola bilərlər və Bakılı, Sumqayıtlı, Gəncəli, Gədəbəyli, Qubalı vs. deyə adlandırıla bilərlər. Necə ki Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm`i dinləməyə gələn bir qisim cinlərin Diyarbəkir ətrafında olan Nusaybin`dən olduqları bildirilmişdir. (12) Ayrıca Hz. Peyğəmbərə (Aleyhissalatu Vəssalam) gələn başqa bir cin heyətinin, Cəzirəli (13) olduğu və Hz. Peyğəmbərin, Mədinədə Müsəlman olmuş bir qrup cin olduğunu (14) xəbər verdiyi də yenə hədislərlə bildirilən xüsuslardandır. Buna əlavə olaraq, Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm`i dinləməyə gələn bəzi cinlərin də Yəmənli və o ətrafda olan Nəsibinli (və ya Nusaybin) cinlər olduqları da bildirilməkdədir. (15)

Hər İnsanın Bir Cini Vardır

Cinlərin insanlarla birlikdə yaşadıqları da həmişə bilinən xüsuslardan biridir. Buna görə onların da insanlar kimi təşkilatlanması, əsgəri, polisi və bunların rütbələrinin olması, hər cür İslami və İslami olmayan ictimai, siyasi qrupların və partiyaların da olması, insanlarda qalib olan zehniyyət və düşüncənin onlarda da qalib və ya məğlub olması, inkişaf və ya geri qalmışlığın olması mümkündür. Yəni onlardakı həyat nizamı və idarə sisteminin də insanları bir növ təqlid etməkdən ibarət ola bilər. Necə ki Müslimin rəvayət etdiyi bir hədisi şərifdə, "Hər insanın mələklərdən və cinlərdən bir yoldaşı olduğu." bildirilmişdir. (16) Cabirdən nəql edilən bir hədisi şərifdə Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm); "Yanlarında ərləri olmayan qadınları ziyarət etməyin. Çünki şeytan, hər hansı birinizin damarlarında, qan necə axırsa o şəkildə gəzməkdədir." Buyurmuşdur. Bunun üzərinə səhabələr: "Sənindəmi?" deyə soruşdular. Hz. Peyğəmbər: "Mənim də, lakin Allah, şeytana qarşı mənə kömək etdi, o mənə təslim oldu (və ya Müsəlman oldu)" buyurmuşdur. (17) Hədisdə mötərizə içində verdiyimiz "Müsəlman oldu" ifadəsi seçilən bir başqa mənadır. Ancaq hədisçilər, şeytanın Müsəlman olmasının söz mövzusu olmadığını söyləyərək, "təslim oldu, boyun əydi" mənasında istifadə etmənin daha doğru olacağını söyləmişlər. (18) Burada nəzərdə tutulanın kafir bir cin olduğunu düşünmək, problemi həll edər. Necə ki cinlərin kafirlərinə şeytan deyildiyini söyləmişdik.

Mənbələr:

(1) Yazar, Haqq Dini, VIII, 360; Ənam, 6/130; Zariyat, 51/56

(2) Ənam, 6/130; Əhqaf, 46/29-30; Cin, 72/1-2; Buxari, Təfsir, 72/1; Azan, 105; Müslim, Salat, 149-150, 153; Tirmizi, Təfsir, 72/2-3, Nömrə: 3323-3324; A. H. Müsned, I, 252.

(3) Rəhman, 55/56; Əbu Yala əl-Ferra, əl-Mutemed, s. 174. Atəş

(4) Buxari, Tövhid, 7; Zikr, 67; Karş. A. H. Müsned, I, 302.

(5) İmam Şibli, Cinlərin Sirri, s. 32.

(6) Kəhf, 18/50; İ. Malik, Muvatta, Şaar, 4/10; A. H. Müsned, III, 419; İbn Cevzi, Telbis, s. 35-36; Müslim, Münafiqin, 69.

(7) Əraf, 7/179; Cin, 72/5.

(8) Ənam, 6/128.

(9) Ə'RAF, 7/27; Zuxruf, 43/36-39; Nisa, 4/38; Qaf, 50/27.

(10) A. Naim, Təcridi Sarih Terc., II, 403.

(11) Əraf, 7/27; Cin, 72/5; Tirmizi, S. Quran 3, (2883); Yazar, A. g. e., IV, 29.

(12) Buxari, Mənakıbu'l-Ənsar, 32.

(13) Müslim, Salat, 150.

(14) Müslim, Salam, 141; İ. Malik, Muvatta, İsti'zan, 13/33.

(15) Tirmizi, Təharət, 14/18. Cinn, 72/6; Yazar, A. k. ə., VII, 118; VIII, 369-371.

(16) Müslim, Münafiqin, 69.

(17) Tirmizi, Rada, 17/1172; A. H. Müsned, III, 309; Darımı, Sünen, II, 320, Rikak, 66.

(18) Tirmizi, Rada, 17/1172; İ. Cevzi, Telbisü İblis, s. 34.

Cinlərin və cinlərin kafirləri olan şeytanların, Peyğəmbərimizdən əvvəl səmaya qalxıb bəzi hadisələr və xəbərlər haqqında əvvəldən məlumat sahibi olduqlarına, ayələrdə,  hədisi şəriflərdə işarə edilməkdədir. Məsələn:

"Onlar artıq ali topluma (mələklərin söhbətlərinə) qulaq asa bilməzlər və hər tərəfdən üstlərinə (yandırıb yaxan alovlar) yağdırılar. (Səmadan) kənar edilərlər. Onları daimi bir əzab gözləyir! Ancaq (şeytanlar içərisində mələklərin söhbətlərindən bir sözü, bir xəbəri) çırpışdıran (oğrun-oğrun öyrənən) olsa, onu da dərhal yandırıb-yaxan bir ulduz (hər şeyi dəlib keçən bir məşəl) təqib edər." (1)

Peyğəmbərimiz (s.ə.s) doğulduğu andan və xüsusilə vəhy gəlməyə başladığı andan etibarən oğurluq edən cinlərin və şeytanların kahinlərlə olan əlaqələrinə kölgə düşdü. Onsuz da gətirdikləri xəbərlərdən biri doğrudursa yüzünü də yalan əlavə edərək izah edib kahinləri aldadırdılar. Yüzdə biri doğru çıxdığı üçün qismən insanları aldatmağa müvəffəq olan kahinlər artıq kimsəni aldada bilməz oldular. Bu mövzuda Qurani Kərimdə;  

"Onları hər bir məlun (Allahın dərgahından qovulmuş, rəhmətindən kənar edilmiş, daşqalaq olunmuş) Şeytandan qoruduq. Lakin (şeytanlardan) kim (mələklərin söhbətinə) xəlvəti qulaq assa, onu odlu bir axan ulduz (məşəl) təqib edər (və üstünə düşüb yandırar)." (2)

 

buyurulmaqdadır. Buna görə onların başçıları  olanlar əmrlərində çalışan digər cinləri, özlərinə göy qapılarının  səbəb bağlanıldığını öyrənmələri üçün yer üzünə dağılmaq və araşdırmaq üzrə göndərdilər. (3)

 Qaynaqlar:

(1) Saffat, 37/8, 9, 10;

(2) Hicr, 15/17-18;

(3) Buxari, Azan, 105, Təfsir, 72/1;

Ruhani varlıqların temessül edə biləcəklərinə, yəni bir qisim insan və ya heyvanlar şəklinə girib insanlara görünə biləcəklərinə dair Quranda və sünnədə işarələr vardır. Məsələn; O qüvvət (ağıl və gözəllik) sahibi (Peyğəmbər əleyhissəlama öz həqiqi şəklində) göründü. (1), (Yeddinci göydəki) Sidrətül-müntəhanın yanında. Həm də səhabədən Dıhyetü'l-Kelbi(2) şəklində Peyğəmbərimizə görünmüşdür. Bunu da tək Peyğəmbərimiz (s.ə.s) deyil yanında olan səhabələri də görmüşdür. Bu hədis tevatür dərəcəsində möhkəm olaraq və "Cəbrayıl" hədisi adıyla rəvayət edilmiş və belə məşhur olmuşdur.

İslam qaynaqlarında Əzrail və Cəbrayılın və Allahın təqdir etdiyi digər bəzi mələklərlə cinlərin də fərqli şəkillərdə temessül edərək insanlara görünə biləcəklərinə dair görüşlər vardır. Bu fikirlərdən bəzilərini nəql etmək istəyirik:

"Həm ruhların temessülüne yəni kimi bədənlərə girmələrinə və insanlara görünmələrinə işarə edən Həzrəti Süleyman (a.s)ın cinləri celp və teshirine dair ayələr(3), həm "Deyərkən ona Cəbrayılı göndərdik; o da eynilə bir bəşər surətində ona görünüverdi"(Meryem, 19:17-18) kimi bəzi ayələr, ruhanilərin temessülüne işarə etməklə birlikdə ruhların celbine da/də/dahi işarə edirlər. Lakin işarə olunan yaxşı ruhları celp etmək isə, mədənilərin etdiyi kimi hezeliyat (yəni ciddilikdən uzaq bəzi axmaqlıqlar) şəklində bəzi oyuncaqlara o çox ciddi və ciddi bir aləmdə olan ruhlara hörmətsizlik edib, öz yerinə və oyuncaqlara celp etmək deyil, bəlkə ciddi olaraq və ciddi bir məqsəd üçün Muhyiddini Ərəbi kimi şəxslər ki, istədiyi vaxt ervah ilə görüşən bir qisim vəlayət əhli kimi onlara bağlı olub münasibət depozitdə etmək və onların yerinə gedib aləmlərinə bir dərəcə yaxınlaşmaqla ruhaniyetlerinden mənəvi istifadə etməkdir ki, ayələr ona işarə edər və işarə içində bir təşviqi hiss etdirirlər və bu növü sənət və gizli elmlərin ən  irəli hüdudunu çəkir və ən gözəl surətini göstərirlər. "(4)

Ayələrdən və müşahhas bəzi hadisələrdən aydın olmaqdadır ki, mələklərin, cinlərin və digər ruhanilərin də insan surətinə girə biləcəkləri mümkün görünməkdədir. Bu ruhani varlıqlar, peyğəmbərlər xaricində başqa kəslərə də görünə bilməkdədirlər. Necə ki Cəbrayılı normal, düz bir insan şəklində görən Hz. Məryəm Peyğəmbər deyildi. O görə bildiyinə görə digər bəzi insanlar niyə/səbəb görə bilməsin? Sualı ağla gəlir. Yenə Süleyman (a.s)ın qövmündən və ümmətindən bir qisim kəslərin cinlərdən bir cini gördükləri və onların öz şəkilləriylə Hz. Süleymanın əmrində bir inşaat işçisi kimi işlə/çalışdıqları, dənizlərin dibindən xəzinə çıxardıqları və sair işlər etdikləri bilinməkdədir. Yenə Peyğəmbərimizin səhabələrindən də başda İbn Məsud, Əbu Hureyre və Əbu Eyyub əl-Ənsarı (r.ə), kimi bəzi səhabələr cinləri dəyişik şəkillərdə gördüyünü söyləmiş və Peyğəmbərimiz (s.ə.v) bunlardan bəzilərini şeytan, bəzilərini də cin olaraq xarakterizə etmişdir. Cinlərin kafir olanlarına şeytan deyildiyinə görə, demək ki temessül edən yenə cinlərdən biri idi. Necə ki İslam alimlərindən bir qisimi bu mövzudakı bəzi hədisləri əsas al/götürərək, mələklər kimi, şeytan və cinlərin də yaradılmış olduqları əsl şəkilləriylə görünmənin yanında başqa surət və şəkillərdə də görünə biləcəklərini söyləmişlər.

 Buna dəlil olaraq da Cinlərdən olan (çox qüvvətli və nəhəng) bir ifrit dedi: “Sən yerindən (taxtından) qalxmamış mən onu sənə gətirərəm. Mən bu işi görməyə çox qüvvətliyəm, etibarlıyam! (Mənim Bəlqisin taxtını götürüb gətirməyə gücüm çatar. Mən taxtın üzərində olan qızıl-gümüşə, ləl-cavahirata əlimi belə vurmaram, onlardan heç bir şey götürmərəm (Nəml, 27:39) göstərməkdədirlər(5).

İslam alimlərindən digər bəziləri isə, mələk, cin və şeytanların öz iradə və istəkləriylə yaradılışlarını dəyişdirməyə, əsl şəkillərindən başqa surətlərə girməyə güclərinin ol/tapılmadığına və bunun üzrlülərinə inanıb diqqət çəkmişlər. Məsələn, ər-Razi; cinlərin başqa şəkillərə və ya insanların surətlərinə girə bildiklərinin qəbul edilməsi halında, dünya da insanlara güvənin qalmayacağını, bir adamın yoldaşının, dostunun, anasının, atasının, arvadının və uşağının cin deyil də özləri olduğunun bilinə bilməyəcəyini qeyd etməkdədir. (6) Yenə ər-Razi, onların peyğəmbərlərin surətlərinə girə bilməyəcəklərini, əks halda Din və Şəriətdən heç bir şeyə güvən qalmayacağını, alim və zahitlerin surətinə də girə bilməyəcəklərini, əks halda onları öldürmənin, məmləkətlərini xarab etmənin, əsərlərini parçalamanın insanlara vacib olması lazım olduğunu söyləməkdədir. (7) Əbu Yala əl-Ferra isə, Allahın iradə və qüdrətiylə etməsi müstəsna, cin, şeytan və mələklərin əsl şəkillərini dəyişdirə bilməyəcəklərini, onların özbaşlarına başqa qılıq və şəkillərə girmələrinin mümkün olmadığını söyləmişdir. (8)

Qaynaqlar:

(1) Nəcm, 52/6-14; Karş. Yazar, Haqq Dini, I,

(2) Buxari, Fedailü'l-Kur'an, 1;

(3) Karş. Sad, 38/38; Ənbiya, 21/82; Nəml, 27/40.

(4) Sözlər, (20), 235.

(5) Eyni, Umdetü'l-Kari, VII, 102.

(6) Razi, Mefatihu'l-Gayb, XIV, 54.

(7) Razi, A. g. e., XXVI, 208.

(8) əl-Ferra, əl-Mutemed fi Usülid idin, s. 174-175;

Ruhani varlıqların bir qisim insan və ya heyvanlar şəklinə girib insanlara görünə biləcəklərinə dair Qur`an`da və sünnədə işarələr vardır. Məsələn; Hz. Cəbrayılın Hz. Məryəmə bir insan şəklində görünməsi buna işarə etməkdədir. Ayrıca Cəbrayıl (Aleyhissalam), həm əsl heyətiylə(1), həm də səhabədən Dıhyetü'l-Kelbi(2) şəklində Peyğəmbərimizə görünmüşdür. Bunu da tək Peyğəmbərimiz Aleyhissalatu Vəssalam deyil yanında olan səhabələri də görmüşdür. Bu hədis təvatür dərəcəsində möhkəm olaraq və "Cəbrayıl" hədisi adıyla rəvayət edilmiş və belə məşhur olmuşdur.

İslam qaynaqlarında Əzrail və Cəbrayılın və Allahın təqdir etdiyi digər bəzi mələklərlə cinlərin də fərqli şəkillərdə insanlara görünə biləcəklərinə dair görüşlər vardır. Bu fikirlərdən bəzilərini rəvayət etmək istəyirik:

"Həm ruhların bədənlərə girmələrinə və insanlara görünmələrinə işarə edən Həzrəti Süleyman`ın (ə.s.) cinləri cəlb və teshirine (itaət etdirmə) dair ayələr (3), həm "Deyərkən ona Cəbrayılı göndərdik; o da eynilə bir bəşər surətində ona göründü" (Məryəm, 19:17-18) kimi bəzi ayələr, ruhanilərin görünmələrinə işarə etməklə birlikdə ruhların cəlbinə də işarə edirlər. Lakin işarə olunan yaxşı ruhları cəlb etmək isə, mədənilərin etdiyi kimi ciddilikdən uzaq bəzi axmaqlıqlar şəklində bəzi oyuncaqlara, o çox ciddi bir aləmdə olan ruhlara hörmətsizlik edib, öz yerinə və oyuncaqlara celp etmək deyil, bəlkə ciddi olaraq və ciddi bir məqsəd üçün Muhyiddini Ərəbi kimi şəxslər ki, istədiyi vaxt ervah ilə görüşən bir qisim vəlayət əhli kimi onlara bağlı olub münasibət qurmaq və onların yerinə gedib aləmlərinə bir dərəcə yaxınlaşmaqla ruhaniyyətlərindən mənəvi istifadə etməkdir ki, ayələr ona işarə edər. "(4)

Ayələrdən və müşahhas bəzi hadisələrdən aydın olmaqdadır ki, mələklərin, cinlərin və digər ruhanilərin də insan surətinə girə biləcəkləri mümkün görünməkdədir. Bu ruhani varlıqlar, peyğəmbərlər xaricində başqa kəslərə də görünə bilməkdədirlər. Necə ki Cəbrayılı normal, cavan bir insan şəklində görən Hz. Məryəm Peyğəmbər deyildi. O görə bildiyinə görə digər bəzi insanlar niyə görə bilməsin? Sualı ağla gəlir. Yenə Süleyman Aleyhissalam-ın qövmündən və ümmətindən bir qisim kəslərin cinlərdən bir cini gördükləri və onların öz şəkilləriylə Hz. Süleymanın əmrində bir inşaat işçisi kimi işlədikləri, dənizlərin dibindən xəzinə çıxardıqları və sair işlər etdikləri bilinməkdədir. Yenə Peyğəmbərimizin səhabələrindən də başda İbn Məsud, Əbu Hureyre və Əbu Əyyub əl-Ənsarı (Allah onlardan razı olsun), kimi bəzi səhabələr cinləri fərqli şəkillərdə gördüyünü söyləmiş və Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm bunlardan bəzilərini şeytan, bəzilərini də cin olaraq xarakterizə etmişdir. Cinlərin kafir olanlarına şeytan deyildiyinə görə, demək ki temessül (cisimləşən) edən yenə cinlərdən biri idi. Necə ki İslam alimlərindən bir qismi bu mövzudakı bəzi hədisləri əsas alaraq, mələklər kimi, şeytan və cinlərin də yaradılmış olduqları əsl şəkilləriylə görünmələrindən əlavə başqa surət və şəkillərdə də görünə biləcəklərini söyləmişlər. Buna dəlil olaraq da Hz. Peyğəmbərin namazda özünə hücum edən şeytanı məğlub etməsi, boğması və Məscid-i Nəbəvinin dirəklərindən birinə bağlamaq istəməsi ilə, Səba Məlikesi Belkısın taxtını Hz. Süleymana gətirə biləcəyindən bəhs edən ayəni (Nəml, 27:39) göstərməkdədirlər(5).

“Cinlərdən olan bir ifrit dedi: “Sən yerindən qalxmamış mən onu sənə gətirərəm. Axı mən bu iş üçün çox qüvvətliyəm, etibarlıyam!”” (Nəml surəsi, 27:39)

İslam alimlərindən digər bəziləri isə, mələk, cin və şeytanların öz iradə və istəkləriylə yaradılışlarını dəyişdirməyə, əsl şəkillərindən başqa surətlərə girməyə güclərinin olmadığına diqqət çəkmişlər. Məsələn, ər-Razi; cinlərin başqa şəkillərə və ya insanların surətlərinə girə bildiklərinin qəbul edilməsi halında, dünyada insanlara güvənin qalmayacağını, bir adamın yoldaşının, dostunun, anasının, atasının, arvadının və uşağının cin deyil də özləri olduğunun bilinə bilməyəcəyini qeyd etməkdədir. (6) Yenə ər-Razi, onların peyğəmbərlərin surətlərinə girə bilməyəcəklərini, əks halda Din və Şəriətdən heç bir şeyə güvən qalmayacağını, alim və zahidlərin surətinə də girə bilməyəcəklərini, əks halda onları öldürmənin, məmləkətlərini xarab etmənin, əsərlərini parçalamanın insanlara vacib olması lazım olduğunu söyləməkdədir. (7) Əbu Yala əl-Ferra isə, Allah`ın iradə və qüdrətiylə etməsi müstəsna, cin, şeytan və mələklərin əsl şəkillərini dəyişdirə bilməyəcəklərini, onların özbaşlarına başqa şəkillərə girmələrinin mümkün olmadığını söyləmişdir. (8)

(1) Nəcm, 52/6-14; Qarş. Yazar, Haqq Dini, I,

(2) Buxari, Fədailül-Qur`an, 1;

(3) Karş. Sad, 38/38; Ənbiya, 21/82; Nəml, 27/40.

(4) Sözlər, (20), 235.

(5) Eyni, Umdetü'l-Kari, VII, 102.

(6) Razi, Mefatihu'l-Gayb, XIV, 54.

(7) Razi, A.k.ə., XXVI, 208.

(8) əl-Ferra, əl-Mutemed fi Usülid idin, s. 174-175;

Gərək ömürlərinin uzunluğu, gərəksə ardıcıl hərəkət etmələri, cinləri insanlardan fərqli etməkdədir. Buna görə insanların görüb bilmədiyi bir çox şeyi onların görüb bildikləri aydın olmaqdadır. Bu səbəblə itkin əşyaları bilmələri və tapmaları mümkündür. Ancaq onlar var olan və bizim görə bilmədiyimiz, yerini unutduğumuz və ya bilmədiyimiz şeylərdir. Şəxsində Allahdan başqa kimsənin haqqında məlumat sahibi olmadığı "Qeyb" mövzusu ilə əlaqədar deyil. Çünki Qurani Kərimdə, qeybə aid bəzi mövzuların xüsusilə Allahdan başqası tərəfindən bilinə bilməyəcəyi ifadə edilməkdədir: Məsələn:

" Qeybi bilən ancaq Odur və Öz qeybini heç kəsə əyan etməz; (Peyğəmbərlərinin) öz Rəbbinin göndərdiklərini (nə cür) təbliğ etdiklərini bilsin (bəlli etsin). (Allah) onlarda olanların hamısını (peyğəmbərlərin əhvalatını və bütün əməllərini Öz elmi ilə) ehtiva etmişdir. O, hər şeyi bir-bir sayıb yazmışdır (təsbit etmişdir)! "Qeybin açarları Allahın yanındadır; onları Ondan başqası bilməz. O, quruda və dənizdə nə varsa bilər; Onun elmi xaricində bir yarpaq belə düşməz. O yerin qaranlıqları içindəki tək bir dənəni də bilər. Yaş və quru nə varsa hamısı açıq-aşkar bir kitabdadır. "(6:59)

 

Ayəsində ifadə edilən insanların və kainatın gələcəyi ilə əlaqəli xüsuslarla, qiyamət, ölüm, qədər, əcəl, ruzi və doğulacaq uşağın yaxşımı, pismi olacağını, xarakterini, cənnətlikmi, cəhənnəmlikmi olduğu mövzularını da kimsənin bilməyəcəyi ifadə edilməkdədir:

"Qiyamət vaxtı haqqındakı məlumat, ancaq Allahın qatındadır. Yağışı O yağdırar, rəhmlərdə olanı O bilər. Heç kim sabah nə qazanacağını bilə bilməz. Yenə heç kim harada öləcəyini bilə bilməz. Şübhəsiz Allah, hər şeyi biləndir, hər şeydən xəbərdardır." (31:34)

Yenə Qurani Kərimdə, Allahın görünməyən və bilinməyənləri bildiyi ifadə edilərkən, Allah (c. c) Peyğəmbərlərdən dilədiyi kəslərə də qeybi bildirəcəyini də xəbər verməkdədir:

"O bütün görülməyənləri bilər. Sirlərinə kimsəni muttali etməz; Ancaq, (bildirməyi) dilədiyi peyğəmbər bunun xaricindədir. Çünki O, bunun qarşısından və ardından gözçülər salar. .."(1)

buyurulmaqdadır.

Bu mövzu Cin surəsində keçməsinə baxmayaraq, cinlərin də qeybi belə biləcəkləri və ya onlara da bildiriləcəyi ifadə edilməməkdədir. Ayrıca, açıqca cinlərin qeybi bilməyəcəyini bildirən ayələr də vardır:

"Süleymanın ölümünə hökm etdiyimiz zaman, onun öldüyünü, ancaq dəyənəyini yeyən bir ağac qurdu göstərdi. (Sonunda yerə) yıxılınca aydın oldu ki cinlər qeybi bilsədilər, o hörmətdən salıcı əzab içində qalmazdılar." (34:14)

Bu səbəblə qısaca deyə bilərik ki, cinlər qeybi bilməz. Ancaq qeyb hökmündə olmayan, bizim itirdiyimiz və ya var olduğu halda bilmədiyimiz şahidlik aləminə, yəni bu bizim yaşadığımız görünən aləmə aid şeyləri belə bilərlər və yedik əşyaları tapa bilərlər. Bunda sürətlərinin, ölçülərinin və ömürlərinin uzun olmasının təsiri böyükdür.

(1) Cin, 72/26-28; Al/götürü İmran, 3/44, 179; Ə'RAF, 7/62; Hud, 11/29; Yusuf, 12/15, 37, 86, 96, 101; Qəsəs, 28/86.

"Ey cin və insan tayfası! Sizə öz içərinizdən peyğəmbərlər gəlmədimi ki, onlar ayələrimi sizə söyləyirdilər, və bu gününüzlə qarşılaşacağınız barədə sizə xəbərdarlıq edirdilər.  Onlar deyəcəklər: “Biz öz əleyhimizə şahidik!”. Dünya həyatı onları aldatdı və öz əleyhlərinə şəhadət verdilər ki, onlar kafir idilər.." Və "Bizə xəbərdaredici gəldi lakin biz yalanladıq və ‘Allah heç bir şey endirmədi' dedik."(Ənan/6:130; Mülk/67:9) 

Ayələri, cinlərə də peyğəmbərlərin gəldiyinə işarə edir. Ancaq ayə ümumi olduğundan peyğəmbərlərin də ümumi yəni, yalnız cinlərə və ya yalnız insanlara gəldiyi şəklində deyil, insanlara gələn peyğəmbərlərin və xüsusilə Hz. Muhəmməd sallallahu aleyhi və səlləm`in cinlərə də peyğəmbər olaraq göndərildiyi şəklində başa düşülməsi daha uyğun görünür.

İsmayıl Haqqı Bursəvi, "cinlərə öz cinslərindən peyğəmbər göndərilib göndərilmədiyi" mövzusunda belə deməkdədir:

"Şübhəsiz, həm cinlərin, həm də insanların mükəlləf olduqları, yəni məsuliyyət daşıdıqları ittifaqla ifadə edilmişdir. Ancaq onlara göndərilən peyğəmbərə gəlincə bu, öz cinslərindən olduğu kimi, fərqli cinsdən yəni insanlardan da ola bilər. Fərqli olması, ondan faydalanmağa mane olmaz. Bu vəziyyətdə, seçmə olanlar peyğəmbərin mesajlarını götürüb onun bir elçisi olaraq bu mesajları öz millətinə çatdırması caizdir. Digər tərəfdən, bizim Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmməd Aleyhissalatu Vəssalam`ın, həm cinlərin, həm də insanların peyğəmbəri olduğuna dair görüş birliyi vardır. Onlardan əvvəlki peyğəmbərlər isə yalnız öz qövmlərinə göndərilmişlər. Hz. Süleyman (a.s) da, ümumi peyğəmbərlik vəzifəsiylə cinlərə göndərilməmiş, hökmdar və idarəçi olaraq vəzifələndirilmişdir. Buna görə ayədə keçən "içinizdən" ifadəsi, ya yuxarıdakı birinci şərhə işarə edər, yəni peyğəmbərlərin həm insanlardan, həm də cinlərdən ola biləcəyini ifadə edər. Ya da ikinci şərhə işarə edər. Peyğəmbərlərin tək insanlardan ola biləcəyini vurğular. Ancaq "Ey cin və insan tayfası!" şəklində də xitab edilərək həm cinlərə, həm insanlara birlikdə xitab edilməsi "içinizdən" ifadəsinin istifadə edilməsini doğru etmişdir. "(1)

Mövzuyla əlaqədar olaraq mərhum  HamdiYazar belə deyir:

"İnsanların və cinlərin bir cəmiyyət ola bilməsindən aydın olar ki, insan cəmiyyətinin peyğəmbərləri, cin cəmiyyətinin də peyğəmbərləri deməkdir. Və hər peyğəmbərə insan və cin şeytanlarının düşmən olması bununla da əlaqədardır. Və xüsusilə peyğəmbərlərin sonuncusu olan Rasülullah sallallahu aleyhi və səlləm`in Rasulu's-Səkaleyn, yəni insan və cin peyğəmbəri olduğunda şübhə yoxdur. Necə ki Busayri də bunu lətif bir şəkildə bu beytiylə ifadə etmişdir:

"Muhəmmədin Seyyidü'l-Kəvneyni;

Vəl-Ferikayni min Ərəbin və min Naşı"

Muhəmməd (s.ə.s), iki dünyanın, insan və cinin,

Ərəb və Ərəb olmayan iki birliyin əfəndisidir. "(2).

Qaynaqlar:

(1) Bursəvi, Ruhu'l-Beyan, III, 96.

(2) Yazar,Hak Dini, III, 518.

   Qur`an-i Kərimdə Hz. Süleymanın vəfatından bəhs edən ayədə:

"Sonra (Süleymanın) ölümünü hökm etdiyimiz zaman onun öldüyünü onlara (cinlərə) ancaq (Süleymanın) əsasını yeyən bir ağac qurdu xəbər verdi. (Süleymanın əlini dayayıb durduğu əsa sınandan sonra) o (ölmüş vəziyyətdə) yerə yıxıldıqda cinlərə bəlli oldu ki, əgər onlar qeybi bilsəydilər, alçaldıcı əzab (məşəqqətli iş) içində qalmazdılar." (34:14)

buyurulmaqdadır.

    Bu ayədən, Hz. Süleymanın, dəyənəyinə dayanarkən öldüyü, ağac qurdunun dəyənəyi çürütməsi nəticəsində Hz. Süleymanın yerə düşməsiylə öldüyünün aydın olduğu, lakin öldüyü halda dəyənəyə söykənən vəziyyətdə ayaqda dayandığı müddətcə özünü sağ zənn edən cinlərin işə davam etdikləri aydın olur. Ayənin davamında da cinlərin qeybi bilmədikləri, çünki qeybi bilsədilər Hz. Süleymanın öldüyünü fərq edib, uzun müddət qürur incidici ağır işlər altında işləməyəcəkləri izah edilir. Demək ki cinlər qeybi bilmir. Hətta deyil qeybi bilmək, misalda olduğu kimi, bəzən gözləri qarşısında cərəyan edən bir hadisəni belə anlayamaya bilirler.

    Cinlər bizdən daha uzun yaşamaqdadırlar. Buna bir yerə getmə, bir qaynağa çatma mövzusunda sahib olduqları sürət də əlavə olunsa, əlbəttə elmləri və məlumat tutumları insanlarınkından fərqli ola biləcəyi daha yaxşı aydın olar. .