Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Quran-ı Kərim, insanın müxtəlif yaradılış dövrələrindən bəhs edər. Bunu ana xəttləriylə ikiyə ayırmaq mümkündür. Biri; ilk insan Hz. Adəm (ə.s.)ın, ikincisi də digər insanların yaradılmasıdır. Bu fərqli yaradılışlara bəzən ayrı-ayrı ayələrdə, bəzən də eyni ayədə diqqət çəkilər. Necə ki Muminun surəsində;

" Biz, həqiqətən, insanı tərtəmiz (süzülmüş) palçıqdan yaratdıq. (Biz Adəmi torpaqdan, Adəm övladını isə süzülmüş xalis palçıqdan – nütfədən xəlq etdik). Sonra onu (Adəm övladını) nütfə halında möhkəm bir yerdə (ana bətnində) yerləşdirdik. Sonra nütfəni laxtalanmış qana çevirdik, sonra laxtalanmış qanı bir parça ət etdik, sonra o bir parça əti sümüklərə döndərdik, sonra sümükləri ətlə örtdük və daha sonra onu bambaşqa (yeni) bir məxluqat olaraq yaratdıq. Yaradanların ən gözəli olan Allah nə qədər (uca, nə qədər) uludur!

(Muminun, 12-14).

Görüldüyü kimi, insanın ilk yaradılışdan etibarən keçirdiyi dövrələr mərhələ mərhələ nəzərə verilməkdədir. Bunlardan öz yaradılış dövrələrimizi anlamaq, ilk yaradılışa da işıq tutacaq.

Yuxarıdakı Ayədə keçən yaradılışla əlaqədar xüsuslara, bir hədis də işarə edilər:

"Hər birinizin yaradılışı ana rəhmində sperma olaraq 40 gün yığılıb yığışar. Sonra eynilə elə (40 gün daha) əlaqə (yapışan şey) olar. Sonra yenə elə (bir 40 gün daha) mudga (ət parçası) halında qalar. Ondan sonra mələk göndərilər. Ona ruh üfləyər..."

(Məmməd Sofuoğlu, Səhihi Müslim və Tərcüməsi, VIII, 114).

Buradakı embrion, çılpaq gözlə görülməyə başladığı zaman, kiçik bir ət kütləsi (mudga) halındadır. Olduğu yerdə inkişaf edər və addım-addım bir insan şəklini almağa başlar.

Bu gün elm, insanın yaradılışı haqqında Quran-ı Kərim və hədislərin ortaya qoyduğu hökmlərin ancaq bir qisimini təsbit edə bilmişdir. Məsələn; hiss və duyğular, bu maddi inkişafın hansı mərhələsində bədəndə yerini almaqdadır? Elm buna hələ bir cavab tapa bilməmişdir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) isə, 120 gün sonra ruhun gəldiyini bildirməklə, insan bədənini bəzəyən duyğuların vəzifəyə başladığı zamana işarə etmişdir.

Zigot təşəkkülündən etibarən 120 gün qədər döl yalnız böyümə qanununa tabedir. Yəni, bu dövrə içində hüceyrələr bölünər və fərqliləşər. Eyni böyümə qanunu, bitki və heyvan embrionlarında da cərəyan edər. Bir başqa ifadə ilə döl, 120 gün sonra insan mərtəbəsinə yüksələr. Necə ki bu vəziyyətə ayədə; "... sonra onu tam fərqli bir varlıq (insan) etdik..." (Muminun, 14) bəyanı ilə diqqət çəkilər.

Hz. Adəm (ə.s.)ın torpaqdan yaradıldığını bildirən bir çox ayə vardır. "Allah sizi (Hz. Adəmi) bir torpaqdan, sonra bir spermadan (Hz. Adəmin nəsilini) yaratdı." (Fatır, 11). Bu Ayədə də insanın torpaqdan yaradıldığı ifadə edilər: 3/59; 18/37; 22/5; 35/11; 40/67; 30/20.

İlk insanın yaradılışında da günümüzdəki yaradılış kimi müxtəlif dövrələr iştirak edər. "Odur ki hər şeyin yaradılışını gözəl etdi və insanı yaratmağa palçıqdan başladı." (Səcdə, 7).

Bəzi təfsirçilər "insanı bir spermadan yaratdıq" hökmünün, Hz. Adəm (ə.s.) üçün də etibarlı ola biləcəyini irəli sürərlər. Onlara görə bu palçıqdan sperma hasil edilmişdir. (Əlmalılı, V, 3058).

İlk insanın yaradılışını açıqlamaq barəsində təkamülçülər çıxmaz yoldadırlar. Bunu özləri də etiraf edirlər. O halda, "Edən bilər, bilən danışar" qanunu tərəfindən, edənin bəyanına qulaq asmaq lazımdır. O, insanı torpaqdan yaratdığını bildirir. "Şübhəsiz sizi torpaqdan yaratdıq..." (Həcc, 5). Həm də ən gözəl şəkildə. "Biz insanı ən gözəl şəkildə yaratdıq" (Tin, 4). On dəfə təkamülçüləri dinləyənlərin, heç olmazsa bir dəfə də Yaradanın fərmanlarına nəzər etməsi lazım deyilmi?

(*) "Əlaqə" sözünün mənalarından biri "qan laxtası" digəri də "yapışan" və ya "asılıb yapışan şey"dir. "Yapışan şey" dölün bu mərhələsinə daha uyğun düşməkdədir.

    Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur:

"Ana cənnət qapılarının ortasındadır." (İbn Hənbəl, V, 198);

"Cənnət anaların ayaqları altındadır." (Nəsai, Cihad, 6)

    "Cənnət anaların ayaqları altındadır." tərcüməsindəki hədisin ifadəsi, bütün anaların cənnətə gedəcəyi mənasına gəlməz. Burada analardan çox, övladların analarına qarşı göstərmələri lazım olan hörmətə işarə edilməkdədir. Buna görə də, Allah'ın əmrlərinə zidd olmadığı müddətcə, bütün analara itaət etmək, hörmət göstərmək, cənnətin önəmli bir açarıdır və bu mənada cənnət bütün anaların ayaqları altındadır.

    Necə ki, Loğman surəsində Allah belə buyurmaqdadır:

   "Biz insana ata-anasına qarşı yaxşı davranmasını tövsiyə etdik. Anası onu bətnində gündən-günə zəiflədiyinə baxmayaraq daşımışdır. Süddən kəsilməsi də iki il ərzində olur. (Onun üçün biz insana): 'Mənə və valideynlərinə şükür et.' deyə tövsiyə etdik. Dönüş, ancaq Mənədir. "

"Əgər ana və atan, bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağın üçün səni məcbur etməyə cəhd göstərsələr, onlara itaət etmə. Ancaq onlarla dünyada yaxşı dolan. Mənə yönələnlərin yolunu tut. Sonra isə dönüşünüz yalnız Mənədir. O zaman mən sizə nə etdiklərinizi xəbər verəcəyəm." (Loğman, 31 / 14-15).

    Göründüyü kimi, Rahman və Rahim olan Allah, övladını Allah'a şirk qoşmağa məcbur edən ana və ataya qarşı belə, hörmətli olmağa, dünyada qaldığı müddətcə onlarla yaxşı dolanmağa, onları incitməməyə dəvət etməkdədir.

    Bu baxımdan deyə bilərik ki, İslam'a görə, bir qadının ana olaraq yeri ayrıdır, bir insan olaraq yeri ayrıdır. Bir insan olaraq yaxşı olar, pis olar, cənnətə gedər, cəhənnəmə gedər, əxlaqlı olar, əxlaqsız olur, dinsiz olar, dindar olur. Bu mövzuda kişi ilə bir fərqi yoxdur.

" Kişilər və ya qadınlardan kimlər mömin olaraq yaxşı işlər görərsə, onlar Cənnətə daxil olarlar. Və onlara xurma çərdəyi qədər haqsızlıq edilməz!." (Nisa, 4/124)

     tərcüməsindəki ayədə bu həqiqəti, qul haqqı və qulluq hüququ baxımından bərabər olduqlarını görürük. (Bir kafir savadlı, işini yaxşı bilən həkim, mühəndis, məllim ola bilər)

    Ancaq, qadın bir ana olaraq, kişi bir ata olaraq dinsiz olsun, dindar olsun fərq etməz; hər zaman övladları tərəfindən hörmət, sevgi və yardım görməyə haqqları vardır.

   Loğman surəsində olduğu kimi, qeyd olunan hədisdə də xüsusilə analara -məlum bir ifadəylə- müsbət ayrı-seçkilik edilmişdir.

   Xülasə olaraq, uşaqların ana-ataya qarşı məsuliyyəti dinlər üstü bir əlaqəyə dayanır. Ana-atanın Allah'a qarşı məsuliyyətləri isə, din çərçivəsində, qulluq əlaqəsinə dayanır.

Və aleykumussalam və rahmətullah.

Yatarkən sağ tərəfə dönüb yatmalı, sağ əli sağ yanaq üzərinə qoymalıdır. Daha sonra çevrilsə də bu sünnə yerinə gəlmiş olar və günah da deyil.Çünki yuxudaykən etdiklərimizdən məsul deyilik.

Üzüstə yatmaq haram deyildir. Ancaq Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm bu yatmaq şəklini uyğun görməmişdir. Peyğəmbər Əfəndimiz, məsciddə bu şəkildə yatan birini oyandırmış və "Bu şəkildə yatmaq Allah'ın sevmədiyi bir yatmaq şəklidir" buyurmuşdur. (Əbû Dâvud, Ədəb, 95; Tirmizî, Ədəb 21)

Göründüyü kimi, Peyğəmbər Əfəndimiz Əleyhissalatu Vəssalam üzüstə yatmağı uyğun görməmiş və "Allah'ın sevmədiyi bir yatmaq" şəkli olduğunu bildirmişdir. (bax. İbrahim Canan, Kutubu-sittə Tərcümə və Şərhi, Akçağ Yayınları: 16/168)

Bu səbəblə -müsəlman olmayanlara bənzəmək niyyəti olmadan- üzüstə yatmaq, haram və ya günah deyilsə də, ədəbə zidd olduğu kimi sünnə savabından məhrum qalmağa səbəb olar.

İslamiyyət; hansı vaxtlarda yatmanın doğru, hansı vaxtlarda yatmanın yanlış oluşundan tutun; yatmazdan əvvəl və oyandıqdan sonra nələr edilməsi lazım olduğuna gələnə qədər, yuxuyla bağlı də bütün ədəb əsaslarını təsbit etmişdir.

Əvvəla yuxunun "növlərinə" baxaq. "Yuxu üç növdür" deyən Bədiüzzaman, "Və ya gündüz yuxusunda ikən ..." məalındakı Əraf surəsinin 4-cü ayəsinin təfsiri mahiyyətində belə deməkdədir.

"Yuxu üç növdür:

"BİRİNCİSİ: Gayrûlədir ki, fəcirdən sonra, ta vakt-i kərahət bitənə qədərdir. (Yəni günəşin doğuşundan, təxminən 45 dəqiqə keçənə qədərki zamandır). Bu yuxu, ruzinin noqsaniyətinə və bərəkətsizliyinə hədislə səbəbiyyət verdiyi üçün, xilaf-ı sünnədir. (Sünnəyə ziddir.) Çünki ruzi üçün səy etmənin (çalışmanın) mukaddəmatını ihzar etmənin (başlanğıcını, hazırlığını etmənin) ən münasib zamanı, sərinlik vaxtıdır. Bu vaxt keçdikdən sonra bir rəhavət (təmbəllik,ağırlıq) arız olar. O günkü çalışmağa və dolayısilə da ruziyə zərər verdiyi kimi, bərəkətsizliyə də səbəbiyyət verdiyi, çox təcrübələrlə sabit olmuşdur.

"İKİNCİSİ: Fəylûlədir ki, ikindi namazından sonra, məğribə (axşama) qədərdir. Bu yuxu ömrün noksaniyətinə, yəni, yuxudan gələn sərsəmlik cəhətiylə, o günkü ömrü nəvmâlûd, yarı yuxu, qısacıq bir şəkil aldığından, maddi bir noqsaniyət göstərdiyi kimi, manəvî cəhətiylə də, o gün həyatının maddi və mənəvi nəticəsi əksərən ikindidən sonra təzahür etdiyindən, o vaxtı yuxu ilə keçirmək, o nəticəni görməmək hökmünə keçdiyindən, sanki o günü yaşamamış kimi olur.

"ÜÇÜNCÜSÜ: Qaylûlədir ki, bu yuxu Sünnət-i Səniyyədir. Duhâ vaxtından, günortadan bir az sonraya qədərdir. Bu yuxu, gecə qıyamına səbəbiyyət verdiyi üçün sünnə olmaqla bərabər, Cəzirətü'l Arabda, vaktü'z-zuhr deyilən şiddət-i hərarət zamanında bir tətil-i eşgal, adət-i qövmüyə və muhitiyə (qövmün və mühitin adəti) olduğundan, o Sünnət-i Səniyyəni daha çox qüvvətləndirmişdir. Bu yuxu həm ömrü, həm ruzini tezyide medardır (artmasına səbəbdir). Çünki yarım saat Qeylulə, iki saat gecə yuxusuna müadil gəlir. Demək, ömrünə hər gün bir yarım saat əlavə edir. Ruzi üçün çalışmaq müddətinə, yenə bir yarım saat ölümün qardaşı olan yuxunun əlindən qurtarıb yaşadır və çalışma zamanına əlavə edir. "(Ləm`alar / 269)

Demək ki; günəşin doğuşundan, təxminən 45 dəqiqə keçənə qədər keçən zamanda yatmaq yaxşı deyildir. Əsas olan erkən yatıb erkən qalxmaqdır. Səhər namazını qıldıqdan sonra yatmamaq, Qur'an, hədis təfsir, elmihal oxuduqdan sonra işə başlamaq lazımdır.

Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur: "Səhərin erkən saatlarında bərəkət və müvəffəqiyyət vardır."

Son zamanlarda getdikcə artan bərəkətsizliyin və müvəffəqiyyətsizliyin hikməti bu hədis-i şərifin işığında axtarılıb tapılmalıdır. Təəssüf ki, televiziya, "erkən yatmanın düşməni" olaraq insanın qarşısına tikilmişdir. Bu şədit düşməni məğlub edib, mümkün qədər erkən yatıb, təhəccüd namazına qalxmaq, daha sonra günəş doğmadan əvvəl səhər namazına dinc olaraq oyanmaq və ondan sonra yatmayıb işə başlamaq lazımdır. Gümrah, dinc, çalışqan olmalarına hamımızın şahid olduğu babalarımız və nənələrimiz belə edərdilər. Bu gözəl adət yox olunca, sağlamlıq də, bərəkət də, hüzur da yox oldu.

İkindi ilə axşam arasında yatmamak lazımdır. Hər kəs bu vaxtda yatmanın zərərini şəxsən təcrübə edərək görmüşdür. O vaxt yatıb da qalxan kimsə gic kimi olar, heç cür özünü yığışdıra bilməz.

Günorta namazını qıldıqdan sonra bir müddət yatmaq isə çox faydalıdır.

Yatağa yatarkən

* İndi axşamüstü yatmadan əvvəl nələr etmək lazım olduğuna baxaq:

* Yatmadan əvvəl odu söndürmək lazımdır. İndiki vaxtda isə; ocağın, sobanın, kombinin, və s-nin açıq olub olmadığına baxmaq lazımdır. Əgər kombi kimi cihazlar tam təhlükəsiz deyilsə, ən yaxşısı yatarkən bağlanılmalıdır.

Hz. Salim (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbər Əfəndimizin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurduğunu nəql etmişdir:

"Evinizdə yatacağınız zaman odu bağlayın və söndürün." (Ramuz, c. 2 / 467-4)

Xüsusilə kömür, odun sobaları yandıranlar bu xüsusa diqqət etməlidirlər.

* Yatmazdan əvvəl namaz dəstəmazı kimi dəstəmaz almaq lazımdır.

Bəra bin Azib'dən (Allah ondan razı olsun) rəvayət edildiyinə görə Rəsulullah (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Yatacağın zaman əvvəl namaz dəstəmazı kimi dəstəmaz al, sonra sağ tərəfinə uzanıb yat. Daha sonra da belə dua et:​​ "Allah`ım, Sənə təslim oldum. İşimi də Sənə həvalə etdim. Səni sevdim və Səndən qorxduğum üçün Sənə təvəkkül etdim. Ancaq Sənə sığınıram. qurtuluşu da Səndəndir. Endirdiyin Kitaba və göndərdiyin Peyğəmbərə iman etdim. '" Əgər bu şəkildə hərəkət edib o gecə ölsən, müsəlman olaraq ölmüş olarsan. Elə isə son sözlərin bunlar olsun." (Müslim, Zikr: 56)

* Yatmazdan əvvəl oxunacaq bir çox dua vardır. Bunlardan asana gələn oxunmalıdır. Məsələn, Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm;

"Allah'ım! Qullarını diriltdiyin gündə, məni əzabından qoru!" deyə dua edərdi. (Gündəlik Həyat, c.2 / 158)

Yenə Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm yatmazdan əvvəl; Fatihə ilə birlikdə bir surə oxumağı (Ramuz, c. 1 / 26-1), "Lə İləhə İllallah, vəhdəhu la şərikə ləh, Ləhu'l mülkü və ləhu'l Həmdu və hüvə ala kulli şey'in qadir" və "La havlə vələ qüvvətə illə Billəh " deməyi, 33 dəfə" Sübhanallah", 33 dəfə" Əlhəmdülillah" və 34 dəfə "Allahu Əkbər" deməyi (cəmi 100 edir),

Kafirun surəsini oxumağı ... tövsiyə etmişlər.

Hz. Huzeyfə (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbər Əfəndimizin (sallallahu aleyhi və səlləm) yatmazdan öncə necə dua etdiyini, oyanınca da nə dediyini belə rəvayət etməkdədir:

"Peyğəmbər Əfəndimiz yatmaq üçün yataqlarına girdiklərində bu duanı oxuyarlardılar: 'Allahümmə bi'smikə əmûtü və əhyâ' (Ya Rəbbi sənin adınla yatar və oyanaram) oyandıqları zaman da: 'Əlhamdülillâhi'lləzî əhyanə bə'də əmətəna və iləyhi'n-nüşur' (Bizi yatdıqdan sonra oyandıran və Ona dönəcəyimiz Allah Təala'ya həmd olsun) deyə dua edərdi. " (Şəmal-i Şərif / 281)

* Yatdıqdan bir müddət sonra təhəccüd namazına qalxmaq sünnədir. Bu saleh kəslərin adətidir. Bu namaz qəbirdə nur olacaqdır.

* Yuxudan oyanınca əli üç dəfə yumamış əlləri bir qabın içərisinə salmamalıdır. (Ramuz, c. 1 / 30-2)

* Yatarkən üzü quylu yatılmamalıdır. Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) bu yatmaq şəklini qadağan etmişdir. Peyğəmbər Əfəndimiz, məsciddə bu şəkildə yatan birini oyandırmış və "Bu şəkildə yatmaq Allah'ın sevmədiyi bir yatmaq şəklidir" buyurmuşdur. (Əbû Dâvud, Ədəb: 95)

Röya görülüncə nə etməli?

Röya yuxunun bir parçasıdır. Demək olar ki insan xeyli çox yuxu görər. Yaxşı yuxu görülüncə nə etmək lazımdır. Bu barədə Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur:

"İçinizdən hər hansı biriniz sevdiyi bir yuxu gördüyü zaman sevdiyindən başqasına izah etməsin! Sevmədiyi bir yuxu gördüyündə isə, sol tərəfinə üç dəfə tüpürsün; qovulmuş şeytandan və onun şərindən Allah'a sığınsın! O yuxunu kimsəyə açıqlamasın. Çünki o halda, söz mövzusu yuxu özünə zərər verə bilməz ." (Gündəlik Həyat, c.2 / 245)

Yuxu ədəbində təməl qaydalar

Cənabi-Haqq yuxunu, vücudun istirahət etməsi üçün lütf etmişdir. Yuxu böyük bir nemətdir. Yuxunun qiymətinin nə olduğunu yuxusuzluq xəstəliyinə tutulanlara soruşmaq lazımdır.

• Yatmaq üçün ən uyğun vaxt olan gecəni yaxşı qiymətləndirmək lazımdır. Mümkün qədər erkən yatıb erkən qalxılmalıdır.

• Yatmazdan öncə dəstəmaz alıb dua etməli, oyanınca da Allah'a həmd etməli və dua etməlidir.

• Yatarkən sağ tərəfə dönüb yatmalı, sağ əli sağ yanaq üzərinə qoymalıdır. (Daha sonra çevrilsə də bu sünnə yerinə gəlmiş olar.)

• Üzü quylu yatmamalıdır.

• Pis yuxu görüldüyündə sol tərəfə üç dəfə tüpürdükdən sonra şeytanın şərindən Allah'a sığınmaq ye bu yuxunu heç kimə söyləməməlidir.

• Təhəccüd namazına qalxmağa çalışmalı və bunu vərdiş halına gətirməlidir. Sübh namazını qəzaya buraxmamaq üçün axşamüstü erkən yatılmalıdır.

• Səhər namazından sonra mümkün qədər bir daha yatmamalı, işə yönəlməlidir.

Asqıran bir Müsəlmanın 'əlhəmdülillah' deməsi, orada olanların da asqıran adama, 'yərhamukəllah / Allah sənə rəhmət etsin.' deməsi, asqıran adamın da təkrar, 'yehdina və yehdikümullah / Allah (c. c.) bizə və sizə hidayət etsin.' deməsi, Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) Əfəndimizin sünnəsidir.

Əgər, olduğu yerdə qalmış olsa, bir sıra qalıcı dərdlərə səbəb olacaq olan, beyində toplanmış olan buxarın asqıraraq çıxmasıyla asqıran adama bir nemət və fayda təmin edilmiş olar. Bədəndə, yer üzündə meydana gələn zəlzələ kimi bir sarsıntıdan sonra orqanların sağlam qalmısından asqıran adamın, Allaha həmd etməsi yəni, 'Əlhəmdülillah deməsi' qanuni qılınmışdır. (1) Asqırmanın insan sağlamlığına bu faydalarından ötəridir ki, Hatibin, İbni Ömər (r.ə.) rəvayətində Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) Əfəndimiz:

"Asqıran yaxud gəyirən adam 'əlhamdülillahi əl külli halın minəlhal' desə, ondan ən yüngülü cüzzam olan yetmiş xəstəlik def edilər." buyurmuşlar.

Başqa bir rəvayətdə isə Hz. Əli (r.a.)ın, əl-Edebül-Müfrədə yazılan bir rəvayəti isə belədir:

"Kim asqırdığı zaman 'əlhamdülillahi Rəbbil-aleminə əl külli halın mə qana' desə əbədi olaraq nə qulaq nə dil (nə də qarın) ağrısı çəkər. "(2)

Ayrıca insan asqırınca bir neçə saniyəlik zaman hissəsi içərisində ürəyin atışı dayanar və ürək bu əsnada istirahət edər. Bundan sonra ürək təkrar işə başlar. İşdə bu insanın ölüb də təkrar həyata dönməsi kimidir. Çünki asqırma əsnasında dayanan ürək təkrar işə bilər. Cənabı Haqqın insana təkrar ürəyin çalışması nemətini verməsi qarşısında, 'əlhəmdülillah' deyilir, Cənabı Haqqa şükr edilər.

Tibb mütəxəssislərinə görə, asqırmaqla saniyənin onda biri qədər bir zamanda hava girişləri bağlanaraq saatda 300-350 km sürətlə 85 milyon bakteriyanı bomba kimi havaya atarıq.

Araşdırmalar asqırmanın necə meydana gəldiyini anlaya bilmək üçün çox sürətli fotoşəkil çəkən maşınlarda xüsusi bir texnikadan istifadə etmiş və ancaq saniyənin 1/100.000-ində kadrı donduraraq istədikləri şəkilləri əldə edə bilmişlər. Şəkildə görülən zərrəciklərin ətrafındakı maye təbəqə buxar olub uçar və zərrələr havada uçuşarlar. Elm adamları, biri asqırdıqdan yarım saat sonra havada hələ 4000 zərrəciyin uçuşduğunu ortaya çıxarmışlar. Bu zərrəciklər zərərsiz su dənəcikləri və ya cansız maddələr deyil. Asqıran bir kimsənin qarşısına bakteriyaların çoxalmasına köməkçi olacaq qida mühiti olan bir təbəqə yerləşdirilərək təbəqənin üzərindəki bakteriyalar sayıldığında, tək bir damlanın 19.000 bakteriya koloniyası meydana gətirdiyi müşahidə edilmişdir. Tək bir asqırıq 85 milyon bakteriyanı ətrafa saça bilməkdir.

Asqıran adamın mikrobları ətrafa saçmaması və qrip kimi xəstəlikləri yaymaması üçün əliylə ya da bir dəsmal ya da paltarıyla ağızını tutması sünnədir. Çünki Əbu Hureyre (r.ə.)ın bu xüsusdakı bir rəvayəti belədir:

"Rəsulullah (s.ə.v.) asqırdığında əlini və ya paltarını ağızına qoyar səsini gizləyər və ya asqırmağı içindən edərdi." demişlər.

Fizyologlara görə vacib sayılan asqırma, insanın şüurlu bir köməyi olmadan çaşdırıcı bir mexanizm ilə reallaşdırılmaqdadır. Çünki asqırma ehtiyacı hiss etdiyimiz zaman asqırarsınız, önünə keçə bilməzsiniz. Bədəninizə bu mexanizm qoyulmamış olsaydı, bizə narahatlıq verən bir çox zərərli maddələrdən və tozlardan xilas olmamız mümkün olmayacaqdı. Bu səbəblərdən ötəridir ki milyonlarla mikrob və zərərli maddələrdən xilas olduğumuz üçün, asqırdıqdan sonra Rəbbimizə şükr edir, 'əlhəmdülillah' deyirik.

Asqıran adama çox sağlam ol demək caiz olsa da sünnəyə uyğun olan ifadələrin istifadə edilməsi ən doğru şeydir.

Qaynaqlar:
1) Zadül-Mead, c. .2, s. 983.
2) K. Sittə, c. 9, s. 426.

Ruh ilə bədən arasındakı əlaqə, səslə məna arasındakı əlaqəyə oxşar. Səs mənanın bədəni, məna səsin ruhudur. Bu ruh o bədənin nə sağındadır, nə solunda, nə içindədir, nə xaricində... Məna, həyatını davam etdirmək üçün səsə möhtac deyil. O, yaddaşda səssizcə dayanar, beyində gurultusuz meydana gəlir, ürəkdə sözsüz olar. Ancaq, görünmək və bilinmək istəsə, o zaman, səsə vəzifə düşər..

Məna səsdən əvvəl də vardı, səslə birlikdə göründü, səsdən sonra da varlığını davam etdirir. Ruh Allahın qanunu, bədən Onun məxluqu. Bu bədəni, o qanunla tənzim və idarə edir. Allahın məxluqata oxşamaqdan uzaq olduğundan qəflət etməmək şərtiylə, insan öz ruhunda, bir çox rəbbani həqiqətlərə işarələr tapa bilər. Bu işarələri həqiqətə tətbiq edərkən, çox diqqətli olmaq lazımdır. Xəritədəki bir nöqtə, bir şəhərə işarə edər, amma o nöqtə ilə şəhər arasında bir oxşarlıq qurmaq cahillikdir. Bir yazı, katibini göstərər, onun sənətinə dəlil olar; lakin, katibi yazıya oxşatmaq, yaxud yazının xüsusiyyətlərində yazıçının sifətlərini axtarmaq mənasızlıqdır. Məsələyə bu şüurla nəzər etdiyimizdə, ruhumuzda bəzi həqiqətlərə işarələr tapa bilərik:

Ruh, bədən ölkəsinin yeganə sultanıdır; birdir, şəriki yoxdur.

Ruh, bədənin heç bir orqanına oxşamaz.

Ruhun şəxsi, bədənin şəxsinə oxşamadığı kimi, sifətləri də bədənin sifətlərinə oxşamaz.

Ruhun bir məsələni təfəkkür etməsiylə, mədənin bir loxmanı yoğurması arasında oxşarlıq düşünülə bilməz.

Ruh doğulmaz, doğmaz, bədəndə məkan tutmaz. Bunlar həmişə bədənin, maddənin xüsusiyyətləridir.

Bir bədəndə iki ruh olsa, bədən fəsada gedər...

Bədənin əliylə nə alınırsa alınsın, şükr daim ruha edilməlidir.

Ruhun bədəndəki işi, Günəşin planetlərini çevirməsi kimidir.

Bir hüceyrəni idarə etməklə, bütün hüceyrələri idarə etmək arasında, ruh üçün bir fərq düşünülə bilməz; birincisi ona daha yüngül, ikincisi daha çətin deyil...

Bu böyük kainat sarayı, ruh üçün bir otaq kimi. Bədən isə qəfəs. Ruh qəfəsdən uçduğu kimi, saraydan da çıxar gedər, daha geniş aləmlərə qovuşmaq üçün.

Qismətin bağlılığı, qismətin bağlanılması haqqında məlumat verəbilərsiniz?

Qismətin bağlı olub olmadığını insan bilmədiyi üçün, öz istəyi olan bir şeyi əldə etmək üçün bəzi səbəblərə təşəbbüs etməsi lazımdır. Bu səbəblərə təşəbbüsdən sonra əgər istədiyimiz şeyi əldə etsək, şükr edərik. Əgər istədiyimiz şey əldə edilməzsə, o zaman "Haqqımızda xeyirli deyilmiş" deyib, verilmədiyi üçün və axirətdə istəyimizin daha gözəlinin veriləcəyinə iman edib yenə şükr etmək lazımdır.

Qisməti gözləməkdə səhv şərhlərdən uzaq qalınmalıdır. Bəzi kəslərdə səhv olan qismətin bağlanılması anlayışı görülməkdədir.

Vahimə(şübhə) və sui-zənnə qapılan bu kəslər, tərəddüd etmədən danışa bilirlər:

"Qızımızın ya da oğlumuzun qisməti çıxmır, çıxınca da razılıqla nəticələnmir, bir bəhanə tapılıb iş pozulur! Demək ki qismətini bağlayıblar. Onsuz da filan filan qonşulardan da şübhə edirik ..." deyə hökm verə bilirlər.

Halbuki Allah (cc), heç bir insana bir başqasının qismətini bağlama imkan və səlahiyyəti verməmişdir. Bu səbəblə, qismətin bağlanması deyə bir hadisə ola bilməz. Amma qismətin gözlənilməsi deyə bir gerçək olur.

Demək ki məsələ, qismətin bağlanması deyil qismətin gözlənilməsi məsələsidir.

Bunu heç unutmamaq lazımdır ki, Allah yaratdığı qulunun qismətini əsla bağlamaz. O dərəcə bağlamaz ki, dünyada evlənə bilmədən vəfat edənləri belə cənnətdə otuz üç yaşında ən gözəl bir cənnət gənci olaraq olaraq evləndirir, qismətini yenə qarşısına çıxarır, əsla qismətsiz buraxmaz. O vaxt onlar da dünyadakı gözləmələrindən ötəri peşmançılıq duymazlar. Çünki cənnət evliliyi dünyadakıyla qiyaslana bilməyəcək (müqayisə) qədər xüsusi və gözəl bir evlilik olur ... Tamamilə xoşbəxtlik və səadət qaynağı halını alır.

Məncə burada unudulmaması lazım olan ən mühüm nöqtə bu olmalıdır:

Dünyadakı qismətini gözləyənlər gözləmə müddətini böyük bir fürsət bilməli, bu anlarda öz xüsusiyyətlərini inkişaf etdirib vəsflərini çoxaltmağı hədəf etməli, vəsfsiz işçi halından çıxıb axtarılan vəsfl (xüsusiyyətli) namizəd xüsusiyyətini qazanmalı, özünü bir çox vəsflərlə dəyərli hala salmalıdır. Çünki uyğunluq dünyada da axirətdə də əsasdır. Dünyada vəsfli olanlar cənnətdə də vəsflilərlə evlənirlər. Bu baxımdan da qismət gözləmə dövrəsini gözəl xüsusiyyətləri qazanma, çoxaltma dövrəsi olaraq düşünməli, yüksək vəsflərə layiq hala gəlməyə səy göstərməlidir.

Onsuz da gözləmənin bir faydalı yanı da, "gözəl vəsflərini (xüsusiyyətlərini) çoxalt" xəbərdarlığını etməsidir.

Yazıçı:

Əhməd Şahin

Dünyanın bu andakı əhalisi bu mövzuda bizə bir fikir verməkdədir. İlk insan on beş min il əvvəl yaradılmış olsa, tarix boyunca ortalama ömürün həmişə 70 il olduğu qəbul edildiyində, dünya əhalisinin indi 1 trilyon olması lazımdır. Bu andakı nəzəri anlayışa görə yüz minlər il olduğu irəli sürülən insanlıq tarixinin 15 min ildən daha qısa olması lazımdır.

Bu da kafi gəlməməkdə, atalarımızın ilk zamanlar 600-1000 il kimi uzun ömürlü olduqlarını qəbul etmək vəziyyətindəyik. Geriyə doğru getdiyimizdə, Hz. İsa dövründə dünya əhalisinin 250 milyon qədər olduğu hesablanır (Miller, c. Tyler. "Living In the Environment" Kaliforniya A. B. D. 1975). Dünya əhalisinə təsir edən vəba kimi epidemiyalar və döyüşlərdə ölənlərin ancaq əhalinin yüzdə bir yarımına qarşılıq gəldiyi qəbul edilir. Bu vəziyyətdə insanlığın ömürünün yüz minlər il olduğu iddiası da etibarlılığını itirir. Yalnız əhali artım sürəti belə insanlığın ömürünün 10 min ili keçə bilməyəcəyini göstərir.

Bu günki tarix hesablamalarında istifadə edilən metod, qeyri-kafi bir metoddur. Ən etibarlı və doğru qaynaq, Quran və Hədislərin xəbərləri olmalıdır. Onsuz da elmin doğru nəticələri ilə Qurana aid həqiqətlər bir-biriylə hər vaxt razı qalmış, bir-birini çürütməmişdir... Çünki kainat və Quran, Allahın iki ayrı kitabıdır. Yetər ki hər iki kitabı da doğru anlayaq və şərh etməyi bilək. Bəzən görülən səhvlər, şərh edənlərin qeyri-kafiliyindən irəli gəlməkdədir.

Peyğəmbərimiz "Mən insanlığın ilkindi vaxtında gəldim." buyurur. Digər bir hədisində isə "Mənim ümmətimin ömürü 1500 ili çox keçməyəcək." buyurmuş. Günün dörddə ya da beşdə biri olan günortadan axşama qədər ki vaxtı 1500 il qəbul etdiyimizdə, insanlığın ömürünün 6000 - 7500 il arasında olduğu ortaya çıxar. Digər bir məşhur hədis rəvayətində isə bu açıqca ortaya qoyulmuşdur: "Adəmdən qiyamətə qədər insanlığın ömürü yeddi min ildir." Görüldüyü kimi bu iki hədis bir-birini təsdiqləməkdə və tamamlamaqdadır.

Qurani Kərim çox açıq bir şəkildə başqasını öldürməyi qadağan edər; "Haqq bir səbəb olmadıqca, Allahın haram etdiyi canı öldürməyin" (İsra Surəsi, 32) buyurar.

Ayədə keçən "haqq bir səbəb",

-döyüş halı

-nəfsi müdafiə

-başqasını öldürən birinin, günahı sabit olduğunda dövlət əliylə edamı kimi vəziyyətlərdir. Belə xüsusi hallar xaricində, adam öldürmək ən böyük günahlardandır.

Bir başqa ayədə belə deyilməkdədir:

"Kim bir canı, qisas olmadan və ya dünyada bir fəsadı olmadan öldürsə, sanki bütün insanları öldürmüş kimidir. Kim də birinin həyatına vəsilə olsa, sanki bütün insanları həyatlandırmış kimidir." (Maidə Surəsi, 32)

Günahsız bir insanın qəsdən öldürülməsi, qisası yəni qatilin də öldürülməsini tələb edir. Əgər

Və aleykumussalam.

Sağ yanı üsdə uzanıb üz qibləyə yönəlmiş şəkildə, yəni sanki Kəbəyə baxırmış kimi yatılmalıdır. Sünnə olan budur.

"Yatacağın zaman əvvəl namaz dəstəmazı kimi dəstəmaz al, sonra sağ tərəfinə uzanıb yat. Daha sonra da belə dua et:​​ "Allah`ım, Sənə təslim oldum. İşimi də Sənə həvalə etdim. Səni sevdim və Səndən qorxduğum üçün Sənə təvəkkül etdim. Ancaq Sənə sığınıram. qurtuluşu da Səndəndir. Endirdiyin Kitaba və göndərdiyin Peyğəmbərə iman etdim. '" Əgər bu şəkildə hərəkət edib o gecə ölsən, müsəlman olaraq ölmüş olarsan. Elə isə son sözlərin bunlar olsun." (Müslim, Zikr: 56)

Üz üstü yatmaq günahdırmı? Yuxu ədəbi necədir?

İnsan, zəiflikləri olan bir varlıqdır. Quran, bu ayəsiylə bu həqiqəti bildirər: "İnsan zəif yaradıldı" (Nisa Surəsi, 28.) Bu zəiflik, daha dünyaya gəlir gəlməz özünü göstərməyə başlar. Digər canlıların balaları qısa zamanda həyata uyğunlaşma təmin edib, öz başlarına həyatlarını davam etdirə biləcək səviyyəyə çatarlar. İnsan balası isə, biriki ildə ancaq ayağa qalxar. 15-20 ildə ancaq bir qisim fayda və zərərləri öyrənər. Ömürü boyunca da, həyat qanunlarını öyrənməyə möhtacdır.

Ayrıca, insan çox həssas bir canlıdır. Nə çox istiyə gələ bilər, nə çox soyuğa... Nə aclığa dayana bilər, nə susuzluğa... Bir mikrob onu yerə sərər. Bir kometa onu ürküdər. Keçmişi düşünər, kədərlənər. Gələcəyi düşünər, narahatlıq edər. Əməlləri əbədə uzanar.

Bir də," bəşəri zəifliklərimiz" vardır. Bu zəifliklər, bəzi xasiyyət və xarakterlərimizdir. Bunlardan bir qisimini bu şəkildə ələ ala bilərik:

1. Nisyan (Unutqanlıq).

İnsan, unutqanlığa mübtəladır. Hər insanın həyatında bir çox unutqanlıq nümunələri vardır. İlk insan Hz. Adəm də eyni unutqanlığı yaşamışdır. Ayə bunu belə izah edər: "Doğrusu daha əvvəl Adəmdən əhd almışdıq , unutdu..." (Taha Surəsi, 115.)

Hz. Adəmə, qadağan ağaca yaxınlaşmaması əmr edilmişdir. Şeytanın vəsvəsəsiylə yaxınlaşar və o ağacdan yeyər. Bunun nəticəsində dünyaya göndərilər. (Bəqərə Surəsi, 35-37.)

2- Hərislik və xəsislik

Bəşəri zəifliklərimizdən biri də, mala düşkünlükdür. Quran, bu xüsusu belə xəbər verər:

Həqiqətən, insan (sərvətə) çox həris (tamahkar və kəmhövsələ) yaradılmışdır! Ona bir pislik üz verdikdə fəryad qoparar. Ona bir xeyir nəsib olduqda isə xəsis olar. (Məaric Surəsi, 19-21)

"Adəmoğlunun bir vadi dolusu qızılı olsa, ikinci bir vadi dolusu qızılı istər..." (Müslim, Zəkat, 117.) hədisi, bu bəşəri zəifliyimizə diqqət çəkər. Körpələrdə belə eyni təbiəti görmək mümkündür. Onun əlindəkini almaq çox çətindir, amma sizin verdiyinizi dərhal alar.

3- Tələsgənlik

İnsan, tələsikçi bir varlıqdır. Bir anda nəticəyə çatmaq istər. Axirət səadətini dünyada dadmağa çalışar. "Həcc mərasimini tamamlayıb qurtardıqda (keçmişdə) ata-babalarınızı yada saldığınız kimi, ondan da artıq Allahı yad edin! İnsanların bəzisi: “Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə, elə bu dünyada ver!” – deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur! (Bəqərə Surəsi, 200.)

Halbuki, bu dünya səbri və stabilliyi tələb edir. Əsl olan dünya xoşbəxtliyi deyil, axirət səadətidir. Axirətin almazlarını, bu dünyanın şüşə parçalarıyla dəyişdirmənin bir mənası yoxdur. Sonsuz həyata nisbətlə bu qısa həyat, bir an kimidir. Lakin insan, axirəti bilmədiyindən bütün himmətini dünyaya sərf edər. "İnsan (özünə) xeyir-dua etdiyi kimi, bəd dua da edər. (Adamın hirsi tutduqda özünə, yaxud övladına bəd dua edər. Əgər Allah həmin şəxsin duasını qəbul etsə, dərhal onun özünü, yaxud övladını məhv etməlidir. Lakin Allah səbirlidir, bəndələrinə əzab verməkdə tələsməz). İnsan (hər şeydə) tələskəndir (gördüyü işin aqibətini düşünməyə hövsələsi çatmaz). (İsra Surəsi, 11.)

4- Təriflənmək

Dərhal hər insan təriflənməyi sevər. Etdiyini sevər, bəyənər. Halbuki, öyündüyü şeylərdə özünün hissəsi çox azdır. Məsələn, səsinin gözəlliyiylə fəxr edər. Halbuki, Allah ona belə bir səs verməsəydi, əlindən heç bir şey gəlməzdi.

Qurani Kərim, bu məsələdə bu xatırlatmağı edər:

(Ya Rəsulum!) Etdikləri əməllərə görə sevinən və görmədikləri işlərə görə tərif olunmağı sevən kimsələrin əzabdan xilas olacaqlarını güman etmə. Onları şiddətli bir əzab gözləyir! (Al-İmran Surəsi, 188. )

Ayədə rədd edilən iki vəziyyət vardır:

1. Etdiyiylə qürurlanmaq.

2. Etmədikləriylə təriflənməkdən xoşlanmaq.

Halbuki insan, özünü mədh etmək üçün deyil, Allaha həmd etmək üçün yaradılmışdır.

5- Xidmətdə laqeydlik

İnsanın təbiətində xidmətdən qaçmaq, ödənişə qaçmaq vardır. Bir iş ediləcəyi zaman kimsə ortalıqda görülmək istəməz. Lakin ödəniş və mükafat zamanında, hər kəs talib olar. Quranda zikr edilən bu hadisə, buna gözəl bir nümunədir. Belə ki:

Peyğəmbərimiz, 1400 səhabəylə ümrə niyyətiylə Məkkəyə doğru yola çıxar. O zaman Məkkə hələ müşriklərin idarəsindədir. Bir döyüş çıxa biləcəyi narahatlığıyla, bir qisim bədəvi insanlar səfərə qatılmazlar. bəhanələrlə geri qalarlar. Lakin eyni insanlar, Heybər qənimətləri üçün yola çıxıldığında orduya qatılmaq istəyərlər. Cənabı Haqq, onların bu səfərə qatılmalarını məhrum edər. (Fəth Surəsi, 11-15 )

6- Bəhanəçilik

Müsbət sahələrdə bir varlıq göstərə bilməyənlər, bəzi bəhanələrlə özlərini ovudarlar. Nədənsə öz qüsurlarını görmək istəməzlər. Məsələn, Hudeybiyyə Səfərinə qatılmayan bir qisim bədəvilərin bəhanələrinə baxaq: "Mallarımız, ailələrimiz bizi saxladı. Bizim üçün bağışlama dilə' deyəcəklər. Onlar, ağızlarıyla, ürəklərində olmayanı söyləyirlər..." (Fəth Surəsi, 11)

"Günahın sahibi olmaz" deyərlər. Halbuki, "Qüsurunu görməmək, o qüsurdan daha böyük bir qüsurdur" (Nursi, Lemələr, 84.) Qüsurunu görən o qüsurdan xilas olmağa çalışar.

İnsanın mahiyyətində belə nə qədər zəifliklər vardır. Bu zəifliklər, əslində insanın mənəvi tərəqqisində mühüm bir əsasdırlar. Mələklərdə belə zəifliklər olmadığından, onlarda mübarizə də yoxdur. Mübarizə olmayınca, tərəqqi də söz mövzusu deyil.

İnsanın mələklərə üstünlüyünün mühüm bir sirri, bu zəifliklərində gizlidir. Fitrətən xəsis bir insanın, nəfsini aşaraq comərdlikdə olması, əlbəttə asan bir şey deyil. Nəfsini mədhə meylli bir adamın, "Bütün tərif və sevgi Allahadır. Bütün yaxşılıqlar, gözəlliklər Ondandır" deyə bilməsi şübhəsiz az bir hünər deyil.

Bu zəifliklər aşılmayacaq zəifliklər deyil. Çünki "Allah kimsəyə qaldıra bilməyəcəyi yükü yükləməz" (Bəqərə Surəsi, 286)

Aləmlərin Rəbbi, "Şübhəsiz biz insanı əhsəni təqvimdə yaratdıq." buyurur. Və insan, bu üstün yaradılışıyla, nə qədər gözəlliklərin toxumunu saxlayır. Anlamağa, inanmağa, əməl etməyə, sevməyə, şəfqət etməyə, feyz almağa namizəd. Peyğəmbərlik bu ülvi mahiyyətdən çıxır. Övliya bu mahiyyətin meyvələri. Alimlər, ariflər, muttakiler, salehlər, comərd simalar, ədalətli hökmdarlar həmişə bu ülvi mahiyyətin dəyişik sahələrdəki fərqli meyvələri.

Əhsəni təqvim, Azəricəyə " ən gözəl şəkildə yaradılmış olma" şəklində tərcümə edilir və bundan, çox dəfə, insanın sima və bədən gözəlliyi aydın olur. Halbuki, insan deyilincə əvvəlcə insan ruhu başa düşülməlidir. Bədən o qonağın qaldığı bir xanadır. Qonağın şərəfi xanaya da əks etmiş, onun mükəmməlliyi səbəbiylə xanada mükəmməl olmuşdur. O halda əhsəni təqvim, insan mahiyyətinin digər bütün mahiyyətlərdən üstünlüyünü ifadə edər.

Ürəyi, vicdanı və hiss dünyası iman və Quran ilə nurlanmamış bir insan qaranlıqlar içindədir. Vicdan, iman ilə işıqlığa qovuşacaq ki, ağlın məhsulu olan fənlər də nurlansınlar və hər bir fən, insana ayrı bir bacarıq pəncərəsi açsın.

İnsan, hikmətlərlə dolub daşan bu kainat kitabını yazan bir alim və hakimi tanımadığı müddətcə qazandığı elmlər onun cahilliyini artırmaqdan kənar bir işə yaramaz.

Ustad Bədiüzzaman həzrətləri, Ləmaat adlı əsərində, ürəyin ziyası olmadan ağıl və fikirin nurlanamayacağını şirin bir üslubla izah edər və sözünü: "Bəsirətsiz baxmaq da pul etməz" deyə nöqtələr. O möcüzə parçadan bir neçə sətiri eynilə nəql edim:

"Ziyanı ürəksiz olmaz nuru fikir münəvvər.

O nur ilə bu ziya qarışmasa zülmətdir; zülm və cahilliyi fışqırar.

Gözündə bir qızıl var; lakin ebyaz və qaranlıq.

İçində bir qaraltı var ki bir işıqlı..." (Sözlər – Ləmaat)

Vicdan üçün "ziya", ağıl üçün "nur" sözlərinin istifadə edilməsində ayrı bir incəlik var. Cənabı haqq, Yunus surəsində belə buyurar:

"Günəşi ziyalı (işıqlı), ayı da nurlu (parlaq) edən, illərin sayını və hesabı bilməniz üçün ona (aya) mənzillər təyin edən Odur." (Yunus Surəsi; 5)

Günəşdən ziya almasa, ayda nur nə gəzər. O, günəş sayəsində qaranlıq gecələrə nur olar və insanlar da ondan istifadə edərlər.

Ay, nurunu günəşdən aldığı kimi, bu kainata aid fənlər də, Quran ilə nurlanar və insanlığa faydalı hala gələrlər. Əks halda, fən və texniki, insanlığın dincliyini qaçırmaqdan, zülmə və pozğunluğa xidmət etməkdən kənar bir işə yaramaz. Bunlar isə bəşərin dünyasını qaraldar və insanlığı o dəhşətli əzab diyarı olan cəhənnəmə sövq edərlər.

Cəhənnəmin də nursuz hərarət olduğu düşünülsə bu məna daha da əhəmiyyət qazanar.

Nəfs deyilincə insanın şəxsini anlayırıq, mal deyilincə də şəxsin qənaətinə verilən əmanətləri. Bir başqa ifadəylə, "nəfs" insana lütf edilən daxili nemətləri; "mal" isə xarici nemətləri təmsil etməkdə. Hər ikisi də imtahan alətləridir.

Ayədə nəfsdən başlandığını diqqətə alaraq nəfsimiz üzərində bir az dayanaq. İnsan ağlı, fizika və kimyadan, ticarət və əkinçilikdən, qumar və soyğuna qədər hər şeydə istifadə edilməyə uyğundur. Bunların bir qisimi insanı yüksəldərkən, digərləri alçaldar.

İnsan ürəyi bir ümid etməyin. İman və küfrdən, ədalət və zülmə, təvazö və qürura, itaət və üsyana, söhbət və nifrətə, əfv və intiqama və daha nə qədər müsbət və mənfi mənalara açıq. Ürəyə bağlı şeylər, hisslər bədənin orqanlarından çox. Bunlar da insanı ya ucalara çıxarar yaxud çuxurlara salar.

Sevgidən başlayaq. İnsan bu hiss ilə, ya Rəbbini və Mövlasını sevər, yaxud nəfsini və mənfəətini. Birinci hal yüksəliş, ikincisi çöküşdür.

Beş duyğu da bu ölçüyə vurulmalı. İnsan bunlarla saleh əməl də işləyə bilər, üsyan və günah da. Birincilər, insanı ən irəli mövqelərə, ikincilər isə ən dərin əzablara hazırlayar.

Nur Külliyyatında, bu ayənin təfsiri edilərkən bir təmsil gətirilər və təmsilin bir yerinə də bu mesaj yüklənər. "Həm o fabrikdəki alətlər mənim adımla və mənim dəzgahımda işlətdiriləcək. Həm qiyməti, həm ödənişləri birdən minə yüksələcək."( Sözlər)

Buna görə nəfs və malımızı Cənabı Haqqa satmamızdan məqsəd, bunları Onun razılığı istiqamətində istifadə etməkdir. O zaman bunların qiymət qazanmasıyla biz də qiymət qazanarıq. Və bu satışın əvəzi cənnət olar.

Özündən daha alim bir başqa insanın elminə ağıl çatdıra bilməyən insan Rəbbinin və Xaliqinin sonsuz sifətlərini anlaya bilməməsi çox normaldır.

"Həqiqəti mütləq, mukayyet enzar ilə əhatə edilməz"(Sözlər)

Əvvəl bu sözlərə qısaca nəzər salaq. Mütləq; sərhədsiz və qeydsiz mənasını verir. Mukayyet isə qeydli, bir hədd altına alına bilən, özünə bir hüdud çəkilə bilən. "Enzar", nəzərin çoxluğu və burada nəzər ağıl mənasını verir. Əhatə isə, bir şeyi örtmək, içinə almaq, onu hər istiqamətdən və hər cəhətdən qucaqlamaq.

Ağıl məxluqdur. Hər məxluq isə, məhduddur. Gözümüzdə görməyi, ayağımızda getməyi, əlimizdə tutmağı, mədəmizdə həzm etməyi yaradan qüdrət, ağlımızda da anlamağı və elmi yaratmış. İnsanın beyni kimi, düşüncəsi və elmi də məhduddur. Bu elm də bir nöqtəyə qədər ata bilər, ondan kənarına keçə bilməz.

Əli, bu ucsuz-bucaqsız aləmi tutub çevirməkdən nə qədər aciz isə, ağlı da onun yaradıcısını haqqıyla bilməkdən ən az o qədər uzaqdır. Allahın sonsuz sifətlərini, bu məhdud ağılla əhatə etmək, yəni tam mənasıyla qavramaq və anlamaq mümkün deyil.

Hələ öz mahiyyətini bilməyən ağlın, Allahı anlamağa cəhd etməsi heç olmasa həddi təcavüzdür və insanı doğru yoldan çıxarar. Bu var ki, anlamaq başqa, inanmaq daha başqadır. İnanmaq bir ürək məsələsidir.

Ağıl, sonsuzu qavraya bilməz amma, ürək sonsuza inana bilər və sonsuzu sonsuz dərəcədə sevə bilər. Ürəklərindəki sonsuzluq mədənini işlədə bilməyənlər, ağıllarına əsir olarlar və bu əsarət onları əvvəl bədənlərinə, sonra da maddəyə və təbiətə kölə edər.

İnsanın nəzəri, mikroblar aləmini də görə bilməz, çox uzaq ulduzları da... Eyni şəkildə, insan ağlının da çata bilməyəcəyi qədər yüksək və dərinliyinə enə bilməyəcəyi qədər incə həqiqətlər vardır. Bunlar ağlın sərhədlərini aşarlar. Ağıl, bu həqiqətlərin ancaq var olduqlarını bilər; necə və nə qədər olduqlarını anlamağa cəhd etdimi yanılmağı qəbul etmiş deməkdir. Belə bir ağıl, anlama aləti olmaqdan çıxar, etiraz maşını olar.

Ağıllarına güvənən və onu yeganə ölçü qəbul edənlər, qavraya bilmədikləri həqiqətləri bu səbəblə inkar etməyi daha asan tapar və düşünməkdən qaçarlar.

Bir ağacın, köküylə gövdəsiylə budaq və yarpaqlarıyla meyvəyə xidmət etməsi kimi, bu varlıq aləmi də insana xidmət etməkdədir. Bu insana Allahın bir lütfüdür. İnsanın dünyaya xəlifə olmasında bu məna gizlidir.

Hədisdə, "Dünya axirətin tarlasıdır." buyrulur. Bu dünya tarlasının məhsullarından ən əhəmiyyətlisi insandır. Və axirət aləminin, cənnət və cəhənnəm deyilən iki böyük toplanma mərkəzi insanlar üçün hazırlanmışdır. Cənnət və cəhənnəm insan üçün olduğu kimi bu dünyadakı bütün varlıqlar da əsas olaraq insan üçündür, insana xidmət etməkdə, onun üçün çalışmaqda, daha doğrusu, bir İlahi rəhmət və hikmət tərəfindən ona xidmət etdirilməkdədir.

     Bu sualı əsasən iki yöndən araşdırmaq mümkündür. Birincisi, insan xaricindəki bütün varlıqların insan mərkəzli işləri, insana xidmət etmələri məsələsi. Burada da iki vəziyyət ağla gəlir. Ya demək lazımdır ki insan xaricindəki varlıqlar insanı tanıyır, onun ehtiyaclarını bilir, ona şəfqət edib üzülürlər, bunun üçün də məsələn; meyvə ağacı insanın vitamin ehtiyacını təmin etmək üçün ona meyvə verir, heyvanlar, zülal ehtiyacını qarşılamaq üçün ət, süd, yumurta kimi qidaları insana təqdim edirlər… və ya insan, bütün bunları öz gücü, qüvvəti və qüdrəti ilə edir…

    Halbuki diqqətlə baxıldığında görülür ki, bütün varlıqların insanın ehtiyaclarını təmin etməyə yönəlmiş işləri, insanın onları əmri altına almasıyla, onlara üstün gəlməsiylə deyil. İnsan, həyatını davam etdirmək üçün lazımlı olan ehtiyacları torpaqdan, havadan, sudan, alovdan öz güc və qüvvətiylə təmin edə bilməyəcəyi üçün,  İlâhî rəhmət və qüdrət, almanı ağacın, yumurtanı toyuğun, südü qoyunun əliylə insana lütf edir. Günəşdəki zərərli şüaları da atmosfer vasitəsiylə yenə insan üçün süzür.

    Demək bütün bu hadisələr, insanın çox güclü, qüvvətli və qüdrətli olmasıyla həyata keçmir, tam tərsinə gücü, gücsüzlüyü, zəifliyi və acizliyi üçün ona kömək edilir, əlində olmadığı nemətlərdən ötəri ona lütf edilir, elimsizliyindən  dolayı ona ilham edilir, ehtiyacları üçün ona ikram edilir.

    İndi belə bir sual ağla gəlir? İnsan xaricindəki hər şeyi insane üçün işlədən bu sonsuz qüdrət insanı nə üçün yaratmışdır və insandan nə istəyir?

    Bu suala cavab vermək üçün də insanın digər varlıqlardan fərqini yaxşı bilməsi lazımdır. Bəli Allah, insanı bu kainat içində ən seçilmiş bir surətdə yaratmışdır. Digər bütün varlıqlardan fərqli olaraq; ona varlıqlardakı fayda və məqsədləri idrak edəcək bir ağıl, yaxşı və pisi doğru və səhvi ayırd edə biləcək bir vicdan, bütün elmləri öyrənə biləcək bir qabiliyyət, bir çox gizli sirləri anlaya biləcək bir qəlb, bütün dadları hiss edəcək bir dil, gözəlliklərin bütün incəliklərini görə biləcək bir cüt göz, hər növ nəğmə və  ilahîləri eşidə biləcək bir qulaq vermişdir.

    Cənab-ı Haqq seçilmiş olaraq yaratdığı insanı, özünə dost etmiş, göndərdiyi səmavi kitablarla ona əmr və qadağanlarını bildirmiş, səadət və istiqamət yollarını göstərmişdir.

    İnsan özünə verilən bu uca hiss və orqanların qiymətini bilməzsə, onları verəni unudar və ondan qəflət edər. Allah`ın məxluqu və sənət əsəri olduğunu və hər an onun tərbiyə və nəzarəti altında olduğunu, onun vermiş olduğu nemətlərlə bəsləndiyini unudar. Ona qarşı etməsi lazımlı olan vəzifələrdən üz çevirər. Bəli özünü tanıyan və yaradılış məqsədinin Allah`a qulluq olduğunu bilən insan, bu məqsədə uyğun hərəkət edər.

İndiki vaxtda genetikçilər, bütün insanların bir mərkəzdən dünyaya dağıldıqlarını, hamısının Mitokondrial Eve (Həvva) adını verdikləri bir tək qadının nəvələri olduqlarını ortaya qoymuşlar.

Molekulyar bioloqlardan  R. Cann, M. Stoneking və  A. Wilson Naturedəki yazılarında Evənin təxminən 200.000 il əvvəl Afrikada yaşamış olduğunu deyirlər. Bu mövzudakı fikirləri, fərqli insan birliklərindəki mitokondrial DNT tiplərinin ətraflı analizlərinin şərhlərinə dayanmaqdadır. Hüceyrədəki organellerden mitoxondri içərisində olan DNT, insanda təxminən 16.500 təməl cütdən meydana gəlmiş bir molekuldur. Bu molekul sıralanma baxımından nüvədəki DNT' dən fərqlidir. Bir başqa fərqli xüsusiyyəti, bu molekul insana yalnız anadan keçməkdədir.

Araşdırmalar 133 növ mitokondrial DNT tipi olduğunu göstərmişdir. Bu tiplərin bir-birləriylə olan münasibətlərini göstərən bir sxem yaradıldığında, araşdırmalar, insanın atasına aid bir mitokondrial DNT tipi olduğunu ortaya çıxarmışdır. Beləcə dünyada yaşayan bütün insanların bir tək insanın soyu olduğu genetik baxımdan da isbat edilmişdir. Wainscoat (Jim Wainscoat. ‘Out of the Garden of Edən', Nature vol. 325, pp.13, 1987)

Cann, analizləri nəticəsində Mitokondrial DNTlərin bir tək qadından törədiyini açıqlamışdır.

Müasir insan irqlərinin bir tək ortaq atanı paylaşdığı düşüncəsi böyük ölçüdə konkret molekulyar araşdırmalara dayanarkən, bu düşüncəni xaricləyən paleontoloji təkamül modellərinin nə dərəcə subyektiv olduğu da göstərilmiş oldu. Harwardlı məşhur təkamülçü paleontoloq Gould, molekulyar biologiyanın bu nəticələrini belə qiymətləndirər:

Bu çox əhəmiyyətli bir görüş, əgər doğrudursa, ki doğru olduğu mövzusunda iddiaya girə bilərəm. Nəticələr, xarici görünüşlərindəki fərqliliklərə qarşılıq bütün insanların qohum olduğunu və yaxın bir keçmişdə tək bir nöqtədən yola çıxaraq günümüzə gəldiklərini göstərir. İnsanlar arasında, bu günə qədər düşündüyümüzdən çox daha güclü bir bioloji qardaşlıq söz mövzusu. (John Tierney With Lynda Wright and Kadren Springen, ‘The Search for Adam and Evə', Newsweek, pp. 44, 11 January 1988)

Heç şübhəsiz ağlın yolu birdir.

    "İnsan nə üçün yaradılmış?" sualına tez-tez şahid oluruq. Belə bir sualı özümüzə yaxud bir başqasına soruşmamız, bizim üçün böyük bir İlahi lütfdür. Belə ki: Bu sualı günəş özündən soruşa bilmədiyi kimi, bir başqa ulduz da günəşə soruşa bilmiş deyil. Yenə bu sualı bir arı bir başqa arıya, yaxud bir qoyun başqasına soruşmaqdan acizdir. Demək ki, bu problemin cavabını axtaran insanoğlu, öz varlığını istədiyi sahədə istifadə etmə mövzusunda sərbəst buraxılmış; bir axtarış içində və bu mövzuda bir imtahana tabe tutulmuşdur.

    Bu imtahanı qazanmanın tək yolu, problemin cavabını bizi yaradandan öyrənməmizdir. Bu nöqtəyə çatan insanlar həqiqətin qapısını döymüş olarlar. Və onlara Qur`an diliylə, Peyğəmbər diliylə cavabları verilər.

"Mən cinləri və insanları, ancaq mənə ibadət -qulluq- etsinlər deyə yaratdım." (Zariyat Surəsi, 56)

    Nur Külliyyatında ibadətə “marifət” mənası verilir. Bu məna üzərində çoxu təfsir alimlərimiz ittifaq etmişlər. Namaz, oruc kimi ibadətlər isə bu marifətin nəticəsidir. Yəni, insan nemətin şükr gərəkdirdiyini idrak edəcək ki, sonra bu şükr və həmd vəzifəsini yerinə yetirsin.

    İnsan, bu kâinatı dolduran İlahi möcüzələrin təfəkkür və heyrəti zərurət etdirdiklərini biləcək ki, təsbeh və təkbir vəzifəsini ifa etsin.

    İnsan, başqa insanlara mərhəmət etməsi lazım olduğunun şüuruna çatacaq ki zəkat və sədəqə vermə yolunu tutsun.

    Bütün bunlar imanın və marifətin, yəni Allah`a inanmanın və onu tanımanın meyvələridir.

    Bir mələk, bir meyvəni təfəkkür edərkən, dünənin şəkilsiz, rəngsiz elementlərinin bu gün gözəl bir varlıq halına gəlmələrini, sərt ağacdan bu yumşaq meyvələrin çıxmasını heyrətlə seyr edər. Amma o meyvənin dadını, vitaminini, kalorisini düşünə bilməz, təfəkkür edə bilməz. Çünki, istedadı buna uyğun deyil.

    İnsana bu nöqtədə tam fərqli bir qabiliyyət verilmişdir. O, ağlıyla, xəyaliylə yalnız hazır əşyanı deyil, o anda görmədiyi nə qədər şeyləri hətta keçmişi və gələcəyi düşünə bilər. Beləcə fikri, düşüncəsi, anlayışı və feyzi genişləyər. Əlinə aldığı bir meyvəni yeyərkən, o anda bir milyonu aşan canlı növünün sonsuz deyiləcək qədər çox fərdlərinin ruziləndiklərini, özünün də bu İlahi süfrədən faydalanan bir fərd olduğunu düşünə bilər və beləcə Allah`ın Rəzzaq adını küllî (ümumi) mənada təfəkkür etmə imkanına qovuşar.

    Diləsə, düşüncəsini keçmiş və gələcək zamanlara da aparar. Bütün zamanlarda və məkanlardakı hər cür neməti və onlardan istifadə edənləri, xəyalının köməyi ilə, birlikdə düşünər və təfəkkürü daha da genişləyər.

Bu günün şəhvətə daynan pozğun həyat dərklərinin çoxu, cinsiyyət məfhumunu səhv qiymətləndirməkdən qaynaqlanır.

Məsələni yalnız şəhvət planında qiymətləndirmək, heç olmasa dar düşüncəsizlik olar. Çünki bu vəziyyət insanı həm ömür sərmayəsini səhv istifadə etməyə, həm də bilərək və ya bilməyərək bəzilərinin oyuncağı olmağa aparar.

Əxlaqsızlıq, kişilərdən şəxsiyyət və təmkini, qadınlardan iffət soyub atmaq istəyən bəzi qaranlıq güclərin ən təsirli keyitmə alətidir. Dünyanı cinsiyyət pəncərəsindən seyr etdirən və bu fitri qanunu, insanın yeganə məqsədi kimi göstərən böyük bir oyun.

Cinsiyyət mövzusunu araşdırarkən, məsələni ən geniş dairədə ələ almaq lazımdır. Bir şimşək çaxır; buxardan nur doğulur. Bu yeni məxluqun, belə demək olarsa, bir ana-atası mövcud: Müsbət və mənfi qütblər. Bütün buludlar müsbət (və ya mənfi) yüklü olsalar, şimşək meydana gəlməyəcək.

Yer kürəsi də iki hissəyə ayrılır: Dənizlər və qurular.

Düşüncəmizi davam etdiririk. Bitki və heyvan növlərinin hamısında, iki ayrı cins görürük: Kişi və qadın. Və nəhayət ailənin təməli iki adama dayanır: Qadın və kişi.

Bunu söyləmək istəyirik: İnsandakı cinsiyyət İlahi bir qanun olan "cüt cüt yaratmanın" yalnız bir halqasıdır. Onu, beləcə qiymətləndirməli və ona o ölçüdə qiymət verməliyik.

Qurani Kərimdə belə buyrulur: "Yerin bitirdiklərindən, (insanların) öz nəfslərindən və daha bilməyəcəkləri nə qədər şeylərdən, bütün cütləri yaradan Allah uzaqdır. (Onun şanı nə qədər ucadır.)" (Yasin Surəsi, 36)

Başqa bir ayədə də belə: "Hər şeydən cüt cüt yaratdıq, ta ki düşünəsiniz." (Zariyat Surəsi, 49)

Bu iki ayənin işarə etdiyi cütlərdən, yalnız bir neçəsini saymış olduq. Bunları beləcə təqdir edən biri var. O, bütün cütlərin yeganə Rəbbi, tək yaradıcısı olan Allahdan başqası deyil.

O halda Allah, cinsiyyəti nə üçün təqdir etmişsə insan onu eləcə qiymətləndirdiyi zaman həqiqi olar. Əks halda, şəhvət əsiri bir avara olmaqdan kənara gedə bilməz.

Dil; ağıl və ürəyin çıxardığı fikirləri izah edən, ruhun hissiyyatını köçürən bir vasitədir. Qapı və pəncərəsiz bir ev nə isə, göz, qulaq və dilsiz bir ağıl da odur. Çünki göz, ruhun xaricə açılan pəncərəsi olduğu kimi, qulaq da ağlın əsiri, ağız və dil isə, mənaların tələffüz şəklində çölə çıxış qapısıdır. Buna görə ilk insanların danışa bilmədiklərini demək, o insanların böyük bir böhran keçirdiklərini və ağıllarının öz başlarına bəla olaraq verildiyini qəbul etmək deməkdir.

Qurani Kərimdə, ilk insan ünvanını alan Hz. Adəmin Cənabı Haqq tərəfindən deyilən əşya adlarını saymaq surətiylə, mələklərə üstün gəldiyini oxuyuruq (Bəqərə Surəsi, 31-33). Eyni zamanda ilk peyğəmbər də olan Hz. Adəmin, vəhylə aldığı on səhifəlik ilk İlahi əmrləri uşaqlarına izah edərək təbliğ etdiyi də bilinən bir xüsusdur.

İnsan, Cənabı Haqqın həmsöhbətidir. İlk insan da bu lütfə nail olmuşdur, son gələn də...

Digər tərəfdən, dildəki danışma istedadı, İlahi qüdrətin əzəmətini elan edər. Necə ki, dillərin və rənglərin dəyişik bir şəkildə yaradılışı, Quranda qüdrət şahidləri olaraq göstərilər. (Rum Surəsi, 22)

Bu halda insan, danışmadan məhrum olmamış, dilsiz qalmamışdır. Ancaq, ilk insanlar, başlanğıcda, bir ailə deyilə biləcək qədər az olmuşlar və bunların istifadə etdikləri dil, öz zamanları və ehtiyacları ölçüsündə idi.

Ancaq bu gün dünyada danışılan bütün dillərin Hz. Adəmin uşaqlarından qaldığını söyləmək əskik olar. Zamanla bir dildən bir neçə dil törəmiş, ləhcə fərqlilikləri zamanla fərqli bir dil halına gəlmişdir. Məsələn bu gün Türkcə danışan iki yüz milyon insan vardır. Lakin ayrı ölkə, mədəniyyət və ətrafda yaşamanın verdiyi dəyişikliklər əslində bir olan Türkcənin, Kazak tərəfindən, Qırğız tərəfindən, Çağatayca, Uyğurca, Göktürkçe kimi tələffüzü, danışılması kimi bəzi fərqliliklər ifadə edərək ayrı bir dil halına bürünmələrinə səbəb olmuşdur. Əslləri Latınca olan Fransızca və İtalyanca kimi qərb dilləri üçün eyni şeyi söyləmək mümkündür.

İnsan, dünyadan nəsibini alar və yeni bir əsər tikər. Hər nə qədər ona "mənim əsərim" desə də, bu qeyri adi görsənər. Kainatdakı gözəl əsərlərə bir yenisi əlavə olunmuşdur və onun da həqiqi sənətkarı yenə Allahdır.

Torpağın bitkini, ağacın meyvəni, təmizlənin də balı yarada bilməyəcəyini anlamaq çətin deyil. Çünki bunlar məlumatsız, şüursuz və iradəsiz varlıqlar. İnsan isə, üstün qabiliyyətləri olan bir varlıq. Onun şüurlu əliylə ortaya çıxan əsərlərə baxaraq Allahı xatırlamaq hər vaxt mümkün olmaya bilər.

Halbuki, diqqətlə düşününcə, insanın da bir vasitə olduğunu anlamaqda gecikmirik. Çünki insan, əsərini bir nizam daxilində qurarkən heç bir vəsaiti yoxdan var etməz, ancaq yaradılanı tərkib və tərtib edər. Bunu edərkən, özünə lütf edilən cihazları və duyğuları istifadə edər. Ağıl, ürək, yaddaş, göz, qulaq və əli verən Allahdır. Onun mülkündə, Onun verdiyi alətlər və Onun yaratdığı vəsaitlərlə çalışan sənətçi, əsərinin həqiqi sahibi və yaradıcısı ola bilməz.

İnsanın rolu "diləmək"dir, iradəsini xeyr üçün istifadə etməkdir. Ağac vasitəsiylə meyvəni yaradan Allah, insan əliylə də bəşəri sənət əsərlərini xalq etməkdədir. Bu halda insan, "Bu əsəri mən yaratdım." deyə bilməz, ancaq, "Bu əsər mənim vasitəmlə yaradıldı." deyə düşünərək "Bu əsəri mən etdim" deyə bilər.

Elm adamları və sənətkarlar, kainatdakı İlahi qanunları kəşf edərkən, müxtəlif alət və maşınlar edərkən Rəblərinin özlərinə bəxş etdiyi qabiliyyətləri istifadə edərlər. "Bu qanunu mən tapdım, bu maşını mən etdim" demələri, onların yaradıcı olmalarını tələb etməz.

Ürəyimiz çalışar, qanımız təmizlənər, hüceyrələrimiz yenilənər, bədənimizdə milyardlarla hadisə cərəyan edər, lakin bunların çoxundan bizim xəbərimiz belə olmaz. Orqanlarının harada olduğunu, nə iş etdiyini və necə çalışdığını bilən neçə adam var? Saçlarımız tökülər, yüzümüz qırışır, belimiz bükülər, dişlərimiz tökülər, nəhayət üstünə həyatımız əlimizdən alınar, lakin biz, olub bitənlərə tamaşaçı qalmaqdan başqa bir şey edə bilmərik.

Orqanlarının və duyğularının belə həqiqi sahibi olmayan insan, necə öz əliylə yaradılan əsərlərin həqiqi sahibi olar və onları mən yaratdım deyə bilər!?..

Küfr və inkarın cəmiyyətimizin mənəvi havasının korlamasının, bir çox şübhə, tərəddüd, xurafat və boş sözlərin ürəklərdə və zehinlərdə yer etməsinin ən əhəmiyyətli səbəbi hidayət günəşi olan Quranın və peyğəmbərimizin bolluğundan kafi ölçüdə istifadə edilə bilməməsidir. Hətta bugünkü səviyyəsinə baxmayaraq, fən və texnologiyanın fərd və cəmiyyət həyatında dincliyi təmin edə bilməməsi, ictimai həyatdan şəfqət, mərhəmət, söhbət və ədalət kimi əhəmiyyətli əsasların çəkilib, yerini zülmə, təcavüzə və anarxiyaya tərk etməsi və heç bir fəlsəfi doktrinanın cəmiyyətin bu yaralarını diaqnoz və müalicə edəcək gücə sahib ola bilməməsi, hətta bəzi doktrinaların şəxsən zülm və təcavüzə səbəb olması, İslamın qapısını çala bilməməkdən qaynaqlanmaqdadır.

Bəli, ülvi bir həyata namizəd, sonsuz bir xoşbəxtliyə aşiq olan insan üçün, bu əskik və məhdud olan ağıl, kafi və yetkin bir rəhbər ola bilməz. İnsan onunla müəyyən bir nöqtəyə qədər gedə bilər. Həqiqəti tapması, dünyəvi və ührəvi səadətə çatması ancaq peyğəmbərlərə bağlı olması ilə mümkündür.

Bəli peyğəmbərlər, insanlara Allahın birliyini bildirmişlər, özlərinə tabe olanları Allahı tanıma yolunda irəlilətmişlər və onları Allaha ortaq qoşmaqdan səhv inanclardan qurtarmışlar.

O nurani şəxslər, Allahın ad və sifətlərinə ən mükəmməl bir ayna olmuşlar. Allahı haqqıyla sevib ümmətlərinə də sevdirmişlər. Bütün insanlığın yaradıldığı gündən etibarən ən böyük problemi olan Nəçisən, haradan gəlir və hara gedirsən ? suallarına ağılı razı salıcı cavablar vermişlər.

Bəli Allah, peyğəmbərləri ən ülvi bir xüsusiyyətə sahib olaraq yaratmış, onların duyğu və qabiliyyətlərini ən gözəl şəkildə özü tərbiyə etmiş, onları bütün insanlığa yol göstərici və təlimçi olaraq göndərmişdir.

Qüsl (yəni boy dəstəmazı)