Qiyamət əlamətlərindən biri də, "dabbə"nin çıxışıdır. Peyğəmbərimiz belə buyurmuşdur:
"Onun əlamətlərindən biri, günəşin batdığı yerdən doğulması və quşluq vaxtı insanların üzərinə "dabbə''nin çıxmasıdır. Bu əlamətlərdən hansı əvvəl meydana çıxsa, o birisi onu qısa zamanda izləyəcək." (Müslim, Fitən, 118)
"Dabbə, yanında Musanın əsası və Süleymanın möhürü olduğu halda çıxar. Möminin üzünü əsa ilə parladacaq, kafirin burnunu da möhürlə damğalayacaq. O zamanda yaşayan insanlar bir araya gəldiklərində mömin- kafir müəyyən olacaq." (Əhməd b. Hənbəl, "Müsnəd", II, 491)
Dabbə sözü "canlı, hərəkət edən varlıq" mənasında istifadə edilir. Söz mənasından hərəkətlə qatar, avtomobil kimi şeylərə də "dabbə" deyilə bilər. Amma bu söz daha çox heyvanlar üçün istifadə edilir.
Burada "Dabbə görəsən tək bir fərddirmi? Yoxsa bir növ müdir?" sualı xatirə gələ bilər. Tək bir fərdin o qədər insana çata bilməsi düşünülə bilməz. Bu vəziyyətdə onu bir növ olaraq görmək daha uyğun olacaq.
Dabbənin nə olduğu barəsində fərqli şərhlər edılmaqdadır. Məsələn Hz. Əlinin belə dediyi nəql edilər: "Bundan murad quyruqlu deyil saqqallı dabbədir." Belə bir baxışda onun bəzi şərli insanlara işarə etdiyi aydın ola bilər.
Dabbəyə "AİDS mikrobu" deyənlər də vardır.
Quranda Dabbə
"Dabbə" sözü Quranda on dörd dəfə keçər. Bu sözün çoxluğu olan "dəvabb" isə dörd dəfə istifadə edilər. Nümunə olaraq bunlardan bəzilərinə baxaq:
"Yer üzündə yaşayan bütün canlıların (hər dabbənin) ruzis(n)i ancaq Allaha aiddir." (Hud, 6)
"Hər canlının (dabbənin) düzümü Allahın əlindədir." (Hud, 56)
"Allah hər canlını (dabbəni) sudan yaratmışdır. Bunlardan kimi qarını üzərində sürünər, kimi iki ayaqla gedər, kimi də dörd ayaqla gedər. Allah dilədiyini yaradar. Allah, şübhəsiz hər şeyə qadirdir." (Nur, 45)
Nəml surəsi 82. ayədə keçən "dabbətü'l- ərz" isə, təfsirçilər tərəfindən ümumiyyətlə qiyamət əlaməti olaraq açıqlanır:
"Təhdid edildikləri şey başlarına gəldiyi zaman onlara yerdən bir dabbə çıxararıq, insanların ayələrimizə qəti olaraq inanmadıqlarını özlərinə söyləyər."
Ayənin zahirinə görə, ərzdən çıxacaq bu dabbə insanlara danışacaq, onların İlahi ayələrə tam inanmadıqlarını söyləyəcək. Buradan hərəkətlə bu dabbənin radio, televiziya, hətta internet ola biləcəyini söyləyənlər vardır. Çünki bunlar yerdən çıxan xammallarla edilər və insanlarla danışarlar. Hətta bəzi rəvayətlərdə "Dabbənin başı buludlara dəyəcək" deyilər. Bilindiyi kimi, televiziyalar peyk əlaqəlidirlər və peyklərin də başı səmadadır.
Dinin halal-haram ölçülərinə uyğun gələn insanlar bu alətlərdən faydalanarlar. Belə ölçülərdən məhrum olanlar isə, daha çox zərər görərlər. Çünki bu alətlər şərdə və günahda da istifadə edilə bilməkdədir və hətta bu tərz istifadələri daha məşhurdur.
Qənaətimiz budur ki, dabbənin danışmasını dil ilə danışmaq şəklində anlama zəruriliyi yoxdur. Bu danışma "hal dili" yəni hal diliylə də ola bilər. Məsələn işıqforun və işarələrinin dili yoxdur amma insanlara çox şeylər söyləyərlər.
Dabbə nələr söyləyir?
Bu gördüyümüz aləm İlahi ayələrlə doludur. Amma insanların çoxu bu ayələri anlamaz, gündəlik hadisələrin axışına qapılar, qəflətlə günlərini keçirər. Haqq Taala, insanları xəbərdar etmək üçün zaman zaman fəlakətlər göndərər. Bu, bir zəlzələ, bir qasırğa, bir sel ola bildiyi kimi, bəzən də bir heyvan ola bilər.
Qurana baxdığımızda bəzi qövmlərə bəzi heyvanların cəza olaraq göndərildiklərini görərik. Məsələn Firon və qövmünə bit, çəyirtkə və qurbağa göndərilmiş, bunlar hər tərəfi zəbt edərək o inadçı insanları cəzalandırmışlar. Bunların bənzərlərini indiki vaxtda da görmək mümkündür. "Küləyin dişləri" deyilən çəyirtkələr quru bir bulud halında gəlib əkin tarlasına enməkdə və təkrar havalandıqlarında geridə işə yarayan bir şey buraxmamaqdadırlar.
Həmçinin, Kəbəni yıxmaq üçün gələn Əbrəhə və ordusuna sürülər halında quşlar göndərilmiş, bunlar dimdik və ayaqlarında daşıdıqları xüsusi daşları bu zalımlara yağdırmışlar, onları darmadağın etmişlər. Bu hadisə Quranda müstəqil bir surəylə izah edilir. Fil surəsində izah edilən bu hadisə, peyğəmbərimizin dünyaya təşriflərindən qısa bir müddət əvvəl meydana gəlmişdir. Surədə keçən "əbabil" sözü quşların sürülər halında gəldiklərini ifadə edər. Təsvir edilən tablo/cədvəl, tam bir "səmavi bombalama" hadisəsidir. Flotlar halında gələn bombardman təyyarələrinin hədəfə bomba yağdırmaları kimi, bu quşlar qrup qrup gələrək o insanları "özündən çəyirtkə sürüsünün keçdiyi bir əkin tarlasına" çevirmişlər.
Quran, göylərin və yerin əsgərlərinin Allahın əmrində olduqlarını bildirir. (Muddəssir 31) Allah dilədiyi zaman bu əsgərlərini inadçı kəsləri cəzalandırmada istifadə edər. Məsələn su rəhmətdir. Amma Allah diləsə, Nuhun qövmünü həlak edən bir tufana çevrilər. Göydən stəkandan boşalarcasına yağış endirilər, yerdən sular fışqırtılar. Bunun sonunda, üsyankar və inadçı bir qövm sulara qərq olar, tarix səhnəsindən silinər.
Dabbə ilə əlaqədar rəvayətlər araşdırıldığında bu dabbənin, axırzamanda insanların tamamilə yoldan çıxmalarıyla onlara cəza olaraq çıxacağı aydın olur. Möminlər imanın bərəkətiylə ondan zərər görməzlər, amma isyankar kəslər bununla cəzalandırılarlar.
Qiçs, dabbədirmi?
Bu nöqtədə xatirə qiçs mikrobu gələ bilər. Çünki bu mikrob daha çox qeyri qanuni münasibətlər nəticəsində bulaşmaqdadır. Tarix boyunca qeyri qanuni münasibətdə olanlar, daim olmuşlardır, amma heç bir zaman bu münasibətlər, günümüzdəki ölçülərə çatmamışlardır. Bu baxımdan qiçs mikrobunu İlahi bir cəza olaraq qiymətləndirmək çox məqbul görülməkdədir.
Hətta Hz. Süleymanla əlaqəli Quranda izah edilən bu hadisə, dabbənin bu cəhətinə bir işarə olaraq görülə bilər:
Hz. Süleymanın, cinləri böyük binalar, heykəllər vs. istehsalında işlətməsi izah edildikdən sonra, belə deyilməkdədir
"Süleymanın ölümünə hökm verdiyimiz zaman onun öldüyünü cinlərə ancaq onun əsasını yeyən bir ağac qurdu göstərdi. Süleyman yerə yıxıldıqda cinlərə bəlli oldu ki, əgər onlar qeybi bilsəydilər, alçaldıcı əzaba məruz qalmazdılar." (Səba 14)
Rəvayətə görə Hz. Süleyman onları bu işdə işlədərkən çəliyinə söykənər, bu şəkildə onları nəzarət edərdi. Amma bu haldaykən Əzrail (as) gəlib ruhunu aldı. Cinlər Onun vəfat etdiyini anlamadılar, işə davam etdilər. Bir ağac qurdu Onun çəliyini gəmirincə, çəliyi qırıldı, Hz. Süleyman yerə düşdü. Cinlər Onun vəfatını ancaq o zaman anladılar. Əgər qeybi bilsədilər bu şəkildə bir əzab içində işə davam etməzdilər.
(Qeyd: Burada nəzərə verilən Hz. Süleymanın çəliyi, Onun qurduğu dövlət sisteminə və ağac qurdunun bunu gəmirməsi, içdən içə bu sistemi yıxmağa çalışan komitələrə bir işarə olaraq da qiymətləndirilmişdir.)
Bu dabbə, Hz. Süleymanın çəliyini gəmirdiyi kimi, dabbə də qiçs mikrobu şəklində və ya başqa bir şəkildə həddini aşan bəzi insanları gəmirib onları məğlub etməsi mümkündür.
Amma "dabbə qiçsdirmi?" deyilsə "bəli" demək bir sıra çətinlikləri özü ilə gətirər. Çünki qiçs, dabbe həqiqətinin bir parçası ola bilər, amma onu tamamilə ifadə etməyə bilər.
Məsələyə bu bucaqlardan baxmaqda fayda görürük:
-Ayədə keçən "dabbə" sözünün əlif lamsız, yəni nəkirədə istifadə edilmiş olması, bunun bilinməyən, tanınmayan bir varlıq olduğunu ifadə edir. (İngiliscədə istifadə edilən "the" artikli kimi Ərəbcədə "əl" hərfi vardır. Dabbə sözündə bu geyinin istifadə edilməməsi onun tam bilinmədiyinə, hətta tam bilinə bilməyəcəyinə bir işarə kimidir.)
-Dəlalət etmək ayrı, ehtiva etmək ayrıdır. Dabbə sözü qiçs və ya sui-istifadə edilən televiziyasnı içinə ala bilər, amma onlara qəti bir dəlaləti yoxdur.
-Din bir imtahandır. İmtahanda isə "ağla qapı açılar, iradə əlindən alınmaz." Belə olunca, qiyamət əlamətlərinin hər kəsin görüb anlayacağı şəkildə çıxmalarını gözləmək səhv olar. Məsələn alınında "bu kafir" yazan bir dəccal gözləmək, əlində sehrli bir dəyənəklə birdən ortalığı düzəldəcək bir mehdinin zühurunu müşahidə etmək, kimi rəvayətləri tam anlamamaq mənasını verər.
Qənaətimizə görə, məsələnin bu tərzdə ələ alınması daha məqsədəuyğundur. "Bundan murad budur" deyənlər sabah elə olmadığını gördüklərində xəcalətli ola bilərlər. Qəti hökm vermək yerinə "Bundan murad bu ola bilər." demək daha yerindədir və ehtiyata daha uyğundur.
Bir hədisi şərifdə belə buyurulur:
“İrəlidə böyük fitnələr olacaq, insan o fitnələrdə qardaşından və atasından ayrılacaq. (O zaman) fitnələr kişilərin qəlblərində qiyamətə qədər yayılacaq. Hətta O fitnə zamanında bir kimsə zinakar qadının zinasıyla ayıblanıldığı kimi, Allahın əmrlərinə tabe olmasından ötəri (1) ayıblanılacaq.” (2)
Rəsulullahın (s.ə.v.) bu xəbərinə görə qiyamətə qədər davam edəcək şiddətli fitnələrdə, xüsusilə axır zamanda gələcək fitnədə insanlar düşüncə, fikir, həyatı anlama və şərh etmə, hətta din seçmə barəsində qardaşından və atasından fərqli olacaq. İki qardaş, ata ilə oğul bu barədə eyni dəyərləri paylaşmayacaq. Çünki o zaman fitnə çox geniş yayılacaq, insanlar ailələrindən, ana atalarından qopub, başqa qaynaqlardan təsirlənəcəklər. Çox uzaqlarda ortaya çıxan səhv bir fikir könüldən-könülə, zehindən- zehinə, dildən-dilə yazı ilə və ya başqa yollardan dərhal yayılacaq. Fitnə quş kimi qəlbdən qəlbə uçacaq, zehinlərdə yuva quracaq. Əlbəttə belə kritik və təhlükəli zamanlarda İslamı yaşamaq, mənimsəmək, onu dümdüz şəkildə həyatı boyunca davam etdirmək, çətin olduğu qədər də savablı olacaq.
Qaynaqlar:
1. əl-Müfredat s. 61. Bəla, imtahan, çətinlik, mihnət, məşəqqət mənalarına gəlməkdədir.
2. Gümüşhanevi, Əhməd Ziyauddin, Ramuzul-Ehadis, terc. Naim Ərdoğan, İstanbul ty. s. 298-3715 nolu hədis (Nuaym fiten, Tabarani Evsattan); Ayrıca bax. İbni Macə, Məhəmməd b. Yezid.Sunenü İbni Macə I-II, İstanbul ty. II, s. 1306, 1317, 1333 İrəlidə Gələcək Fitnələrlə Əlaqədar Hədis Kitablarının xüsusilə “Kitabul-Fiten” hissələrində bir çox hədisi şərifə rast gəlmək mümkündür.
Salam aleykum
Əbu Sələbə nəql edir: Rəsulullah (aleyhissalâtu vesselâm) belə buyurdu:
"Allah bu ümməti yarım gündən âciz buraxmaz." (Əbu Davud, Məlahim 18; Müsnəd, IV/193)
Münavi, bu hədisin sənədinin möhkəm(sağlam) olduğunu söyləmişdir. (Avnu'l- Məbud, 11/ 512). Heysəmî, bu hədis ravilərinin Səhihin ricali(güvənilir insanlar tərəfindən deyilən) olduğunu ifadə etmişdir. (bax. Məcmauz-Zəvaid , 6/ 219). Aclunî də Əbu Davud və Tabəranî’nin Əbu Sa'ləbə'dən nəql etdikləri hədisin səhih olduğunu vurğulamışdır. (Keşfu'l- Hafa , II/149 )
Bu hədisi rəvayət edənlərdən biri olan Sad b. Əbi Vaqqas'a "yarım gün" dən məqsədin nə olduğu soruşulmuş, o da, "Beş yüz ildir." deyə cavab vermişdir. (Müsnəd , 1/170 ) Hz. Sad(Allaha ondan razı olsun) bu şərhi
"Şübhəsiz Rəbbinin yanında olan bir gün sizin saydığınızın min ili kimidir!" (Həcc 47)
ayəsinə görə etmiş olmalıdır.
Cəlâləddin-i Suyutî "Əl-Kəşf-ü An Mücavəzəti Hâzihi-l Ümməti Əl-Əlfə" adlı bir Risalə təlif etmişdir. Bu Risalədə bir çox səhih hədisləri təhlil etmiş və "bu ümmətin ömrü min beş yüz ili çox keçməyəcəyinə" dair qənaətini ifadə etmişdir. (Bax. əl- Havi li`l- Fətavi, Suyuti idi, 2/248; Ruhul Bəyan, Bursəvi, (Ərəbcə) 4 /262, Əhməd bin Hənbəl, İləl, s , 89)
İsmayıl Haqqı Burusəvî də, yenə bir çox mənbələrdən dəlillər gətirərək, eyni hökmü qeyd etmişdi. Bədiüzzaman da, bu məsələni, xüsusi bir ilham və kəşf nəticəsində və eyni zamanda bir hədisi- şərifin cümlələrinin həm məna, həm mutabakat(uzlaşma), həm cifir və əbcəd qaydaları ilə görmüş və isbat etmişdir.
İlk insan Hz. Adəm ( ə )`dan bu yana nə qədər zaman keçmişdir ? Və bu barədə irəli sürülən yüz min illik tarixlər, nə dərəcə doğrudur? Bu gün qəbul olunmuş görüşə görə, dünya beş milyard il əvvəl isti və sıx bir qaz kütləsi idi. Dörd milyard il əvvəl isə, tünd bir alov kürəsi halında olmuşdur. Həyat isə, tək hücrelilerin ortaya çıxdığı bir milyard il öncəsinə dayanır.
Bu təxmin, əsrlər boyunca zamanın həmişə eyni axdığı və sabit qaldığı düşünülərək edilir. Halbuki zamanın dəyişən bir ölçü olduğu və onun, atomda, şüalarda, hadisələrin əvvəlində və sonunda fərqli bir seyr(gedişat) izlədiyi aydın oldu. Bu hal, bir çayın yer üzü şərtlərinə görə eyni sürətlərdə axdığına bənzəyirdi.
Zaman, məsələn, ilk əsrlərdə genişləmə göstərib durğun axa bildiyi kimi, əsrimizdəki şəkliylə də daha sürətli bir gedişatı təqib edə bilir. İlk əsrlərdəki iri heyvan və bitkilərin, indikilərə nisbətlə on qat daha çox yaşadıqlarına baxılacaq olsa, o əsrlərdə zamanın on qat daha yavaş axdığı deyilə bilər. Bu vəziyyətdə yaş hesablamalarını, indiki zaman axışına görə təxminən (1/10) onda bir ölçüsündə kiçiltmək məntiqli olar.
Buna görə Günəş Sisteminin 4 milyard deyil 400 milyon, həyat başlanğıcının 1 milyard il deyil 100 milyon il əvvəl ortaya çıxdığı və 100 min il olduğu fərz edilən insanlıq tarixinin 10 min il olduğu nəticəsi ortaya çıxar
Cisimlər sürətləndiyində və işıq sürətinə yaxınlaşdığında, mütləq bildiyimiz qanunların bir-bir dəyişdiyini görərik. Məsələn işıq sürətinə çox yaxınlaşan birinin zamandakı hərəkəti, bizə görə on dörd dəfə daha yavaşdır. Yəni o adam bir il yaşadıqda, biz on dörd yaş almış olarıq. Bu sürətdə hərəkət edən birinin yalnız zamanı deyil, boyu da dəyişikliyə uğrayaraq yarıya enər. Ağırlığı isə üç misli artar. Digər bir ifadəylə, ağırlığı 70 kq-dan 210 kq-a yüksələn o adamın əlindəki metrə yarı yarıya qısalmış, qolundakı saat isə yerdəki bir insana görə on dörd dəfə daha yavaşlamışdır. O adamın belə bir saatla kainatın keçmişini və insanlığın tarixini ölçməsi halında əldə etdiyi nəticələr doğru ola bilərmi? Eyni şəkildə yerdə olan biri də, enerji dünyasını normal saat və cədvəllə ölçməyə cəhd etsə müvəffəqiyyət əldə edə bilər mi ? Maddi aləmin miqyasını, kütlə hesabını və zamanını bu ölçülərlə araşdırsaq doğru nəticələrə çata bilmərik. Eyni hesablamanı, enerji dünyasında yaşayan enerji - varlıq cinlərdən biri etməyə cəhd etsə, enerjinin ölçüləriylə maddi dünyanı ölçməyə çalışsa , doğru nəticələr əldə edə bilməyəcək.
Radioaktiv elementlər, "yarı ömür" deyilən sirli bir hadisəylə, müəyyən bir zaman sonra, sirrini bilmədiyimiz bir şəkildə enerji deyilən mahiyyətə çevrilir. Məsələn 1 kq. Uran, 1620 il sonra yarım kiloya enər. Bu müddət uranın yarı ömrüdür. Maddənin bir şəkli və ölçüsü varkən onun özülü və əsli olan enerjinin, ölçüsüz və zamansız dünyasının sirlərinə hələ agah deyilik. Bildiyimiz odur ki, enerjinin işıq sürətində olduğu və maddədən tamamilə fərqli xüsusiyyətlər nümayiş etdirdiyidir. Radioaktiv elementlərin müəyyən bir zaman sonra yarıya enməsi, canlıların, xüsusilə yaxın keçmişləri ilə əlaqədar ipucları verməkdədir. Nə var ki, biz , hesablamaları həmişə maddə yönüylə ələ alırıq . Bu hesabı enerjinin ölçülərinə görə etsək: Yəni hardasa işıq sürəti dediyimiz işıq sürətinin 99% küsuru ilə ələ alsaq (Elektron kimi bir çox atom altı və kosmik hissəciklər bu sürətdə hərəkət edirlər. Təbii ki bu sürətdə hissəcik deyil şüa halındadırlar ) , hesablamalarımızda düzəliş etmək məcburiyyətində qalar və kainatın yaşının 16-20 milyard il deyil, bunun on dörddə biri olduğu nəticəsiylə qarşılaşarıq. Dünyanın yaşı isə dörd milyard il yerinə üç yüz milyon il olar. 100.000 il əvvəl ortaya çıxdığına inandığımız insanlıq tarixi isə, birdən 7000 ilə düşər .
Bu izah edilənləri təsdiqləyən məsələnin bir başqa yönü də, sürətli bir artım göstərən dünyanın bu andakı əhali sayıdırdır. Əgər insanlıq tarixinin 15.000 ildən bu yana davam etdiyi və bu tarix boyunca ortalama ömürün həmişə yetmiş il olduğu qəbul edilsə, edilən hesablamalara görə dünya əhalisi indi bir trilyon ətrafında olmalı idi. Hazırkı nəzəri anlayışa görə yüz minlər il olduğu irəli sürülən insanlıq tarixinin 15.000 ildən daha qısa olması lazımdır. Bu da kafi gelmemekte, atalarımızın ilk zamanlar 600-1000 il kimi daha uzun ömürlü olduqlarını qəbul etmək məcburiyyətindəyik. Yüz il sonra dünya əhalisinin nə qədər olacağını təxmin edə biləcəyimiz kimi, eyni təxmini geriyə doğru getdiyimizdə, Hz. İsa ( ə.s.) dövründə dünya əhalisinin 250.000.000 (iki yüz əlli milyon) qədər olduğu hesablanır (Miller , C.Tyler. "Living In the Environment" Kaliforniya ABŞ 1975). Dünya əhalisinə təsir edən vəba kimi epidemiyalar və döyüşlərdə ölənlərin, ancaq əhalinin yüzdə bir buçuğuna uyğun etdiyi qəbul edilir. Bu halda insanlıq ömürünün yüz min il olduğu iddiası da etibarlılığını itirir. Sadəcə əhalinin artım sürəti belə insanlığın ömürünün 10.000 ili keçə bilməyəcəyini göstərir.
Bugünkü tarix hesablamalarında istifadə edilən metod, termodinamika soyuma kimi yaxşı hazırlanmamış bir metoddur. Radioaktiv yarılanmaya əsaslanan hesablama metodu isə, uzaq zamanlar üçün doğru nəticələr vermir. Bu vəziyyətdə ən etibarlı və doğru qaynaq, Qur`an və hədislərin xəbərləri olmalıdır. Onsuz da elmin doğru nəticələri ilə Qur`ana aid həqiqətlər bir-biriylə hər zaman uzlaşmış, bir-birini inkar etməmişlər ... Çünki kainat və Qur`an, Allah`ın iki ayrı kitabıdır. Yetər ki hər iki kitabı da doğru anlayaq və şərh etməyi bilək. Bəzən görülən səhvlər, şərh edənlərin qabiliyyətsizliyidən irəli gəlməkdədir.
Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm),
"Mən insanlığın ilkindi vaxtında gəldim. " (İbn - i Kəsir təfsiri , 12/ 6549 )
buyurur. Digər bir hədisində isə ,
"Mənim ümmətimin ömürü 1.500 ili çox keçməyəcək. " ( Bax. əl- Havi lil- Fətavi , Sunu idi , 2/248 ; Ruhul Bəyan , Bursəvi , (Ərəbcə) 4 /262 , Əhməd bin Hənbəl , İləl , s , 89)
buyurmuş. Günün dörddə ya da beşdə biri olan ikindidən (əsrdən) axşama qədərki vaxtı 1500 il qəbul etdiyimizdə, insanlığın ömürünün 6000 - 7500 il arasında olduğu ortaya çıxar. Digər bir məşhur hədis rəvayətində isə bu açıqca ortaya qoyulmuşdur:
"Adəmdən qiyamətə qədər insanlığın ömürü yeddi min ildir. " (Kənzu`l- Ummal , h.no : 16459 ; Munavi , Feyzu'l- Qədr , III/547 ; h.no : 4278 )
Görüldüyü kimi bu üç hədis bir-birini təsdiq edir və tamamlayır.
Bununla birlikdə, bu açıqlamalar yalnız bir şərhdir. Çünki insanlığın ömürünün 7000 il olduğuyla əlaqədar rəvayətdə keçən "il" ifadəsinin nə məna verdiyi qəti deyil. Bu baxımdan başqa və fərqli şərhlər də edilə bilər. Başqa dərin mənalarının da ola biləcəyi və onların açıqlamaya başqa məna ölçüsü gətirə biləcəyi də düşünülə bilər.
Dünyanın öz oxu ətrafındakı və günəş ətrafındakı hərəkət sürətlərinin qədim dövrlərdən indiyə dəyişiklik göstərdiyindən indiyə qədər heç bəhs edilmədiyi və zamanın da sürətə bağlı olaraq dəyişə biləcəyi nəzərə alınaraq, yalnız qədim dövrlərdəki böyük bitki və heyvanların ömür müddətləri ilə indikiləri müqayisə edərək qədim dövrlərdə zamanın daha sürətli axdığı deyilə bilər.
Müxbiri Sadiq olan Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) axır zamanla bağlı verdiyi xəbərlər bir-bir ortaya çıxmaqdadır. (bax. Bədiüzzaman Səid Nursi , Barla Lahikası , s , 324-326 , Envar Nəşriyyat )
