Din ilə əlaqəsi olmayan dualar və hərəkətlərlə ruh üzərinə təsir etmək. Buna Ərəbcədə "sehr" adı da verilir. Bir insanı istənilən şeyi etməyə sövq edən gizli qüvvət, təbiətə zidd hallar meydana gətirən təsirlər. Bunları edənlərə "cadugər" deyilir. Cadunu belə təsvir etmək mümkündür. Hər hansı bir mənfəət uğruna başqasına zərər verməyə yönəlik məşru olmayan yollarla bir sıra gizli qüvvələri istiqamətləndirərək edilən və həqiqətə uyğun gəlməyən göz bağcılıq, hoqqqbazlıq, oyunçuluq şəklindəki işlər. Gözbağcılık, hoqqabazlıq kimi oyunlarla insanları aldadan şəxsə cadugər, bu kəslərin etdiyi işə cadu, bu işin peşə halına gətirilməsinə də cadugərlik deyilir. Cadugərlik, İslâm'dan öncə Ərəblər'də, Rumlarda, Hindlilər`də, Misirlilərdə məşhur idi. Xüsusilə Hz. Musa zamanında cadugərlik etibarlı bir peşə idi. Hz. Süleyman zamanında da məşhur idi. Sehrin özünə görə xüsusiyyətləri və növləri vardır.

Qara cadu: Əsl sehr bu olub bəzi kimsələr, pərilərin və xüsusilə şeytanların müdaxiləsiylə fövqəltəbiət bir sıra əməllər edə biləcəkləri iddiasındadırlar.

Məcaz yolu ilə cadu: Anlaşılamaz, ağıldan xaric şey deməkdir.

Ağ yaxud (təbii) cadu: Zahirən əcaib, lakin əslində təbii səbəblərlə meydana gəlmiş bir sıra hərəkətlər etmək sənətidir. Hokkabaz qüllələri kimi.

Cadu və cadugərlik İslâm'da qadağan edilmişdir. Qur'an-ı Kərîm'də cadugərlərin nicat olmayacağı (Taha, 20/69) göstərilmişdir. Kafirlər, özlərini haqlı çıxara bilmək, Allah'ın elçilərini yalanlamaq üçün onları cadugərliklə, cadu etməklə günahlamışlar. Cadugərliklə günahlandırılanların arasında Hz. İsa (əs-Saf, 61/6); Hz. Musa (əz-Zuxruf, 43/49); (əz-Zariyat, 51/39), Hz. Süleyman (əl-Bəqərə, 2/102), Hz. Muhamməd (əl-Hicr, 15/6) zikr edilməkdədir. Başqa bir ayədə, inanmayan insanların bütün peyğəmbərləri cadugərliklə (sehir) günahlandırdıqları görülməkdədir (əz-Zariyat, 51/52). Hz. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bir hədisində yeddi şeydən çəkinin "buyurarkən ikinci sırada" sehr etməyi "zikr etmişdir. (Buxari, Iiasâya 23; Müslim, İman, 144). Başqa bir hədisdə cadu edən adamın küfrə girdiyini ifadə etmişdir. Məhəbbət üçün ovsun etmənin, ipə oxumanın, cadu etmənin şirk olduğunu da ifadə etmişdir (Nəsai, ət-Təhrim 19). Caduya inanan adamın Cənnətə girə bilməyəcəyi də (Əhməd İbn Hənbəl, II, 83; IV, 399) göstərilmişdir.

Başqa bir hədisdə də sehrbaza, münəccimə, qeybdən xəbər verən kimsəyə inanan insanın Qur'an'ı inkar etmiş olduğu ifadə edilməkdədir. (Əbu Davûd, Tibb, 21).

Tilsim.

Sirrli bir qüvvət daşıdığına fövqəltəbiət gücü olduğuna, bəzi sirlər saxladığına inanılan şey. Tilsim qarşılığında dilimizdə sehr, cadu, ovsun sözləri istifadə edilməkdədir.

İslâm tilsim edilməsini da, tilsimə inanılmasını da qadağan etmiş, mədət umaraq onu peşə etməyi şiddətlə rədd etmişdir. Ayrıca İslâm, tilsimin möcüzə və kəramətə bənzədilməməsinə diqqət göstərmiş, onu müşrik və kafirlərə xas bir fəaliyyət olaraq qiymətləndirmişdir. İslâm'a görə tilsim, Allah'dan gələn məlumatlara əsaslanmır. Qur'an-ı Kərim, tilsim və ona bənzər fəaliyyətləri batil və şeytan işi saymış (əl-Əraf, 7/102), sahir sözüylə də cadu və tilsim edənləri nəzərdə tutmuşdur (əl-Əraf, 7/109, 113; ət-Tur, 52/15; əl-Hicr, 99 / 14-15). Hz. Muhammədə (Aleyhissalatu Vəssalam) gələn ilâhî vəhyə inanmayanlar ona sehrbaz, cadugər və tilsimçi böhtanında olmuş və sözlərini də sehr saymışlar (əl-Muddəssir, 74/24).

Ümumiyyətlə ilâhiyat və sosiologiya ilə maraqlanan Alimlərə görə tilsimin təsiri daha çox psixolojidir. Xalq tilsimin təsirini görüncə onu edən adama bağlanar və sanki onun müştərisi olar. Özünə tilsim edilən adam, bunun təsirindən xilas olmaq üçün Hz. Peyğəmbərin etdiyi kimi İxlas, Fələq və Nas surələrini üç dəfə oxuyaraq bütün "bədəninə üfürməlidir. Bu hərəkətin üfürükçülüklə bir əlaqəsinin olmadığını, əksinə Qur'an-ı Kərimdən şəfa ümid etməyə əsaslandığını ifadə etməkdə fayda vardır. Qur'an-ı Kərim və Hədisi -i Şərif`lər, Allah'ın iradəsi xaricində heç kimsənin kimsəyə fayda və ya zərər verməyəcəyini dəfələrlə vurğulamış, tilsim edən adamda fövqəladə bir güc olduğuna inanmağı tamamilə rədd etmişdir (əl-Maidə, 5/90; Taha, 20/69)

Sehir

İnsana yönəlik olaraq təbiət üstü gizli güclərin köməyi və vasitəsilə müəyyən bir məqsədi həyata keçirmək və müəyyən bir məqsədə çatmaq üçün tətbiq olunan və təsirli olduğu qəbul edilən fəaliyyət; bir şeyin və ya hadisənin gerçək mahiyyətindən uzaq olaraq başqa bir halının göstərilməsi.

Sehr, İslâm'ın qəti olaraq qadağan edib rədd etdiyi bir inanc və əməl olub təbiət qüvvətləriylə insanlara bir sıra təsirlərin edildiyi söylənilən primitiv bir anlayış və faktdır. Tövhid inancının insanların həyatından uzaq qaldığı dövrlərdə cəmiyyətlərin primitiv inanclara saplanmasıyla və xüsusilə totem inancının məşhur olduğu kütlələr arasında müxtəlif göz boyama yollarıyla edilən sehr, qədim İran, Çin, Mesopotamiya, Ərəb yarımadası, Misir və Hindistanda rast gəlinən bir peşə halına gətirilmişdir. Allah inancının və sağlam düşüncənin zəiflədiyi dövrlərdə daha çox rast gəlinən bir hadisə olan sehr, bəzi cəmiyyətlərdə dini mərasimlərə bir inanc halına gətirilmiş və Allah'ın qüdrəti unudularaq bir çox sehrbaz və kahinin sözləri etibarlı qılınmışdır. İslâm'ın sehrbaz və kahinləri qınaması, insanları bəsit inanc və düşüncələrlə əyləndirib onları həqiqətdən, Allah inancından uzaqlaşdıraraq primitiv və ağıldan kənar anlayışlara sürükləmələrini əngəlləmək üçündür.

Ümumiyyətlə İslâm alimləri sehri bu kateqoriyalara ayırmışlar.

Birincisi; tapınmağa və ulduzların təsirinə dayandırılan və tilsim adı verilən daha çox Keldanilərin etdiyi sehr. Hz. İbrahim (as) bu inanc və anlayış ilə mübarizə etmək və ulduzlara tapınan bu insanları hidayətə dəvət etmək üzrə göndərilmişdir.

ikincisi; ruh çağırma, hipnoz və bənzəri yollarla insana təsirli olduğu qəbul edilən sehr. Bu sehri edənlər insanları öldürmək və diriltmək mərifətlərinin olduğunu başqalarına təlqin ilə qəbul etdirirlər.

Üçüncüsü, Ərvah-ı ərziyyə deyilən yer üzündəki cinlərin gizli qüvvələrindən istifadə edərək edildiyi irəli sürülən sehr. Ümumiyyətlə cincilik olaraq xalq arasında yayılan və cahil kəslərin etibar etdiyi bir qandırmacadan ibarətdir.

Dördüncü növ sehr isə; hər hansı bir fövqəladə yönü olmayan, yalnız insanların idraklarını bir an üçün yanıldaraq edilən bir göz boyamadan ibarət olan sehrdir. Buna daha çox illüziya deyilir.

Beşinci sehr yolu da; fövqəladə işlər etdiyinə inanılan müxtəlif alətlərlə edilən sehrdir. İnsanlar bu alətlərin xüsusiyyətlərini bilmədikləri üçün, bunların bir əl mərifətiylə istifadə edilməsiylə fövqəladə işlərin bacarıldığı işarəsini verməkdədir. Hz. Musaya qarşı içinə civə doldurulmuş xortum kimi bəzi iplərin isti bir sahəyə buraxılması sonunda civənin genləşməsiylə iplərin ilan kimi qıvrıldığı görülməkdə və bu xortumların ilana çevrildiyi iddia edilərək insanlar aldadılmaqdadır. Bu kimi oyunlar hər zaman var olmuşdur.

Altıncı sehr oyunu da; müxtəlif dərmanların və qoxuların istifadə edilməsiylə edilən sehrdir.

Bu kimi dərman və maddələrin kimyəvi xüsusiyyətlərini bilməyən kütlələr sihirbazın iş bacardığına inanarlar.

Yeddinci sehr növü də; İsmi-Azam`ı (Allahın ən büyük İsmi) bildiyini insanlara qəbul etdirərək qarşısındakıları psixoloji təzyiq ilə cəzb etmək surətiylə edilən qarlılıqlı təsirlə ortaya çıxarılan sehrdir.

Bu, insanları aldatmaqdan başqa bir şey deyildir. Digər bir sehr növü də insanların gizli və bilinməyən istiqamətlərini saxtakar və qammazların köməyiylə öyrənən və bu gizli yönlərini bildiklərini onlara sübut etdiyini söyləyənlərin etdiyi sehrdir. Bu da insanları aldadıb bir-birinə düşürən, bir-birlərinin əleyhinə çıxaran və aralarını pozan bir hoqqabazlıqdan başqa bir şey deyildir.

Bütün bunlara baxıldığında sehr, xəyal olan şeyləri gerçəkmiş kimi göstərmək surətiylə insanlar üzərində aldadıcı bir təsir meydana gətirməkdən ibarət bir hadisədir. Buna baxmayaraq bir həqiqət yönünün olduğu və həqiqətən təsir etdiyi qəbul edilməkdədir. Bəqərə sürəsindəki (2/102.) ayəti bunun bir həqiqət payının olduğunu xəbər verməkdədir. Amma nə olursa olsun İslâm, sehri qadağan etmiş, haram saymış və buna inananları kafir qəbul etmişdir.

"Abdullah b. Ömər (ra) belə deyir:" Bir gün iki adam Rasulallah (sallallahu aleyhi və səlləm) 'in hüzuruna gəldi. Bunlardan biri, etdiyi danışığıyla camaatı heyrətə saldı. Rasulallah (sallallahu aleyhi və səlləm), "Elə danışıq vardır ki; sehr kimidir, insanı ovsunlayar" buyurdu ". Daha sonra belə deyir:" Bir gün belə gözəl bir danışığı başqa bir kimsə Xəlifə Ömər b. Əbdüləziz (r.ə) 'in hüzurunda etdi. Hər kəs bu danışmadan sanki büyüləndi. Xəlifə bu hadisə üzərinə: "Bu tip sözlər sehr kimidir, ancaq halaldır" dedi.

Qurtubi isə; "Sehr, hiylə ilə bir şeyi örtməkdir. Çünki sehrbazlar hiylə ilə bir sıra şeylər edərək sehr edilən kimsəyə, bəzi şeyləri olduğundan fərqli göstərir. Çöllüyün uzaqdan su görünməsi kimi, sehr də həqiqətdən uzaqdır" deməkdədir.

Allah Təâlâ belə buyurur:

"Onlar Suleymanın səltənətində şeytanların oxuduqlarının ardınca getdilər. Süleyman kafir olmadı. Lakin şeytanlar sehri və Babildə Harut və Marut adlı iki mələyə nazil olanı insanlara öyrədərək kafir oldular. Mələklər: "Biz ancaq bir sınağıq, sən gəl kafir olma!"– deməmiş onu heç kəsə öyrətmirdilər. Yəhudilər ərlə arvadı bir-birindən ayıracaq işləri onlardan öyrənirdilər.  Lakin onlar Allahın izni olmadan heç kəsə zərər verə bilməzlər. Onlar özlərinə zərər verən, faydası olmayan şeyləri öyrənirdilər. Onlar bilirdilər ki, onu əldə edən kimsə üçün axirətdə heç bir pay yoxdur. Nəfslərinin əvəzində satın aldıqları şey necə də pisdir! Kaş bunu biləydilər!

Əgər onlar (yəhudilər, Peyğəmbərə və Qur'an'a) iman gətirib (sehr etmək kimi günahlardan) çəkinmiş olsaydılar, Allah qatında (qazanacaqları) savab, (haqqlarında) əlbət daha xeyirli olardı. Kaş bunu biləydilər "(əl-Bəqərə, 2 / 102-103).

Yəhudilər, Hz. Süleyman dövründən qalma sehrlə əlaqədar rəvayətlərə tabe oldular. Halbuki Hz. Süleyman sehrbaz deyildi. Şeytanlar isə insanlara vəsvəsə verirdilər və sehri onlara öyrədirdilər. Sehr yaxşıca yayıldı. Allah (cc) bunun üzərinə Babildə, mələk təbiətli Harut və Mârut'u göndərdi. Bəzi yəhudi böyükləri bunlara tabe oldular. Harut və Marut sehri, pis qayələrlə istifadə etmək üçün deyil, sehr ilə möcüzə arasındakı fərqi anlaya bilmələri üçün öyrədirdilər və öyrətmədən öncə də onlara xəbərdarlıq edirdilər. Ancaq onların xəbərdarlıqları, sehri öyrənmək istəyənlər tərəfindən diqqətə alınmadı və onu pis məqsədləri uğrunda istifadə etməyə başladılar.

Göründüyü kimi ayədə; "Halbuki Süleyman əsla sehr etmədi" yerinə, "Halbuki Süleyman əsla kafir olmadı" buyurulur. Bu da Sehrin pis və çirkinliyini göstərməkdədir. Burada küfrdən qayə, sehrdir. Ayrıca ayədə "sehr" yerinə "küfr" sözünün istifadə edilməsi, müfəssirlərcə xalqı sehrdən nifrət etdirmək və insanı küfrə apara biləcək günahlardan olduğunu ifadə etmək üçündür. Harut ilə Mârut'un sehr öyrətdiyi şəxslərə; "Biz ancaq imtahan üçün göndərilmişik əsla (sehr, cadu edib da) kafir olma" deyə xəbərdarlıq etmələri, Sehrin küfrə götürən səbəblərdən olduğunu göstərməkdədir.

Rasulallah (sallallahu aleyhi və səlləm) 'da bir hədislərində Sehrin böyük günahlardan və həlak edici yeddi şeydən biri olduğunu ifadə etmişlər. Yenə Rasulallah (s.a.s);

"Bir düyünə üfürən sehr etmiş olar. Sehr edən də şirkə girər" (Nəsai, Tahrimüd-Dem, 19) buyurmuşdur.

Qur'an-ı Kərimdə müsəlmanlara sehrbazların şərindən sığınmaları ayə ilə öyrədilmişdir:

"Düyünlərə nəfəs edən cadugərlərin şərindən Allah'a sığınıram" (Fələq, 113/4).

Əhli-sünnə alimlərinin əksəriyyəti Sehrin varlığının və təsirinin olduğunu ifadə etmişlər. Mötəzilə isə Sehrin əslində olmadığını, onun bir aldatma və sapdırma ilə əl tezliyi olduğunu ifadə etmişlər.

Alimlərin əksəriyyəti sehri öyrətmə və öyrənmənin haram olduğu barəsində ittifaq etmişlər. Çünki Qur'an-ı Kərim sehri pisləmiş və küfr olduğunu bildirmişdir. Fəxrəddin ər-Razi və Alûsî ilə bəzi alimlər sehr öyrənməkdə fayda olduğunu söyləmişlər. Bunlar da sehri bilmək surətiylə möcüzə ilə arasındakı fərqin aydın ola biləcəyi görüşündən hərəkət edərək bu hökmə gəlmişlər.

Hz. Peyğəmbər (səllalahu əleyhi və səlləm) belə buyurdu: "Yeddi məhvedici günahdan uzaq durun!" Soruşuldu ki: "Ey Allahın Rəsulu, onlar hansılardır?". Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) buyurdu: "Allaha şərik qoşmaq, Allahın haram buyurduğu cana haqsız yerə qıymaq, cadu etmək, faiz yemək, yetim malı yemək, düşmən ordusu ilə qarşılaşanda döyüş meydanını tərk etmək, pisliklərdən bixəbər və məsum olan mömin qadınlara böhtan atmaq " (Buxari, Vəsaya 22)

Qorxu kimi şeylərdən qorunmaq üçün dua etmək və ayə ilə hədis kimi şeyləri yazıb daşımaq dinə görə caizdir. Abdullah bin Ömər Peyğəmbərdən (s.ə.s.) belə rəvayət etmişdir: "Sizdən biriniz yuxuda qorxsa belə desin: Allahın qəzəb və əzabından və qullarının şərindən, şeytanların vəsvəsəsindən və yanıma gəlmələrindən əskikliyi olmayan Allahın sözlərinə sığınıram" O zaman, heç bir şey ona zərər verməz. Abdullah bin Əmr onları yetkinlik çağına gələn uşaqlarına öyrədər, yetkinlik çağına gəlməyən uşaqları üçün yazıb onların boyuna asardı (Əbu Davııd, Nəsəyi, Tirmizi).

Ancaq bunları din üçün deyil başqa mənfəətlər üçün istifadə etmək haramdır.

Xəlil Günənç, Günümüz məsələlərinə Fətvalar - 2, Yasin Nəşriyyat, s: 258

          Parapsixologiya dilində "bioenergetik" gözdəymə mənfi təsirdi. Ehtimal olunur ki, müəyyən səbəblərdən bədəndə toplanan pozitiv və ya neqativ enerji münbit şərait yarananda insanın baxışından vulkan kimi püskürə bilər. Gözlər ruhi funksiyaları və beyin gücünü ən rahat və ən təsirli şəkildə istifadə edə bildiyimiz orqanlarımızdı. Elm adamlarının da təsbit etdikləri kimi, göz yoluylada hipnoz hadisəsini reallaşdırmaq mümkündü. Bəd nəzərdən, hətta ev heyvanlarının da qəflətən naməlum xəstəliyə düçar olması barədə məlumatlar var. İlan siçanı, quşu və ya digər ovlarını belə tutar.

        Gözlərindən göndərdiyi zəhərli şüalar yolu ilə ovunun beyin funksiyalarını pozmaqda və talehsiz ov, bir anlıq göz gözə gəlmənin əvəzini həyatı ilə əvəz etməkdədir. Eynilə insanlar üçün də keçərli olan bu xüsus, göz yolu ilə qarşı tərəfə zərər verə bilməkdədir. Gözlərin nəzər mövzusunda daha təsirli olması da şəffaflığının çox olması ilə əlaqədardır. İnsan xüsusilə qısqanclıqla və pis niyyətlə, yəni kəm gözlə bir şeyə baxdığı zaman daha tez zərər verə bilər.

         Buna görə insanın bəyəndiyi bir şeyə israrla baxması halında ona, "Allah diləməzsə heç bir şey olmaz" mənasını verən "Maşallah" və ya "Allahın bərəkəti üzərinə olsun mənasını verən "Barekallah" deməsi tövsiyə edilmişdir. Göz dəyməsi haqqında rəvayət edilən hədislər, bunun haqq və gerçək olduğunu açıqlığa qovuşdurmaqda və nəzərə qarşı edilməsi lazım olan xüsusları da ortaya qoymaqdadır.

        Yəni nəzər, bəzilərinin zənn etdiyi kimi "Batil" bir inanc deyil, haqq və gerçəkdir. Buxari, Müslim və Əbu Davudun İbn Abbasdan rəvayət etdikləri bir hədisi şərifdə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) belə buyurmaqdadır:

"Göz dəyməsi haqqdır. Əgər qədərin (alın yazısının) qabağını ala bilən bir şey olsaydı, gözdəymə onu keçərdi. " (1)

         Hz. Aişə (r.ə)dan rəvayət edilən bir hədisdə də Hz. Peyğəmbər (s.ə.s)

        "(Göz dəyməsindən) Allaha sığının. Çünki göz dəyməsi haqqdır." buyurduğu nəql edilməkdədir.

         Yenə Sahiheyn və Əbu Davudda Əbu Hüreyrə (r.ə)dan: "Rəsulullah (s.ə.s): "Göz dəyməsi haqqdır" dediyi rəvayət edilmişdir. "(2)

         Əbu Davudun Hz. Aişə (r.ə)`dan rəvayət etdiyi bir hədisi şərifdə isə, gözü dəyən və özünə göz dəyməsinin zərər verdiyi kəslərə aid ediləcək əməliyyatdan bəhs edilməkdədir:"

          Nəzəri dəyən adam dəstəmaz alsın, onun dəstəmaz aldığı su ilə, nəzər dəyən adam qüsl etsin. "(3)

         Ayrıca, Qələm surəsinin 51. və 52. ayələrinin də nəzərə qarşı müalicə edici xüsusiyyətinin olduğu deyilməkdədir.Nəzərdən qorunmaq üçün ən sağlam, təsirli, faydalı yol dua etmək və yuxarıda Hz. Aişə anamızdan nəql edilən hadisə görə hərəkət etmək lazımdır. Yoxsa nəzər muncuğu, öküz buynuzu, at nalı, sarımsaq vs. kimi, xalq arasında məşhur olan batil inanclara etibar edilməməlidir. Bunların hamısı qadağan edilmişdir.

Qaynaqlar:

(1) Müslim, Salam 42, (2188); Tirmizi, Tibb 19, (2063).

(2) Buxari, Tibb 36, Libas 86; Müslim, Salam 41, (2187); Əbu Davud, Tibb 15, (3879).

(3) Əbu Davud, Tibb 15, (3880).

"And olsun ki, Biz dünya səmasını (yerə ən yaxın olan göyü) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik, onları şeytanlara atılan mərmilər etdik və onlar (şeytanlar) üçün yandırıb-yaxan alovlu atəş əzabı hazırladıq. "(Mülk, 67/5)

tərcüməsindəki ayədə işarə edildiyi üzrə, cin və şeytanın casusları, göylərdə mələklərin öz aralarında səsləndirdikləri bəzi xəbərlərə qulaq oğurluğu edib, qeybi xəbərləri gətirərək, kahinlərə, bəzi materialistlərə və bəzi ispritizmacılar kimi gaipten xəbər verənlərə çatdırırdılar. Quranın nüzulu əsnasında vəhyə bir şübhə gətirməmək üçün onların köhnədən bəri göylərə çıxan casuslarına qarşı, istifadə edilən kainatı ontolojik bombardman daha da artırıldı.  

"Dünya səması" təbiri,  atmosferi də içinə götürdüyü üçün, cinlərin də göylərin mərkəzinə getmələri deyə bir şey söz mövzusu deyil.  Əksinə, -təşbehdə səhv olmasın- göylərin polis bölməsi xanaları hökmündə bəzi mövqeləri var ki, o mövqelərdə yer məmləkətiylə də münasibətləri vardır. Bu səbəblə, dünyamızla əlaqədar xəbərlərə qulaq oğurluğu edən cinlər o məlumatları kahinlərə gətirirdilər. (bk. Lemalar/20. Lema).

Adı çəkilən hədisdə ifadə edildiyi kimi, -göy cisimləri bombardmanı kimi çətin şərtlər altında- ancaq maqqaşla yığdıqları bir iki möhkəm xəbərə yüz dənə yalan qataraq köçürürdülər. Onun üçün İslamda bu cür məlumatlarla ortaya çıxan kahin kimi kəslərin söylədiklərinə inanmanın doğru olmadığı vurğulanmışdır.

"Klassik dövrdəki Maya dininin üç təməl xüsusiyyəti; çox tanrıçı (politeist), natüralist (atmosferdəki hadisələri ilahlaşdırma) və düalist olmasıdır. Düalistliğin də yaxşı ilə pis ikiləmi edilməklə birlikdə, "Xeyr və şər Allahdandır" qanununa malikdir. Yaxşılıq ilahları ilə pislik ilahları davamlı bir qarşıdurma içindədir; lakin gün və gecə, həyat və ölüm, bir-birlərindən tamamilə ayrıla bilməzlərsə, bunlar da bir-birlərindən tamamilə ayrı deyil idilər (yenil və yang kimi). İnsanların gələcəkləri də bu qarşıdurmadan nəsibini alırdı."

"Köhnə Mayalayarın din adamlarının tətbiqləri onların bir şaman olduğunu da göstərməkdədir. Mayalayar, sonradan Qırmızıdərililərdə görülən Amerika Şamanizminin xüsusi hallarından birini meydana gətirmişlər. Asiya Şamanizmiylə bir çox baxımdan paralellik göstərən Maya Şamanizminin ən əhəmiyyətli fərqlərindən biri;"

- Asiya Şamanizmində transa keçmədə narkotik maddələrin istifadə edilməməsinə qarşı, Maya Şamanizmində halüsinojen və psikoaktif maddələrin istifadəsidir."

"Popol-Vuh ya da Pop Wuh Kişe-Mayaların müqəddəs kitabıdır. Adı "zamanların kitabı" ya da "hadisələrin kitabı"mənas(n)ına gələn Popol-Vuh, Mayalarda qədim zamanlardan bəri köçürülə gəlmiş şifahi/sözlü tradisyonun yazıya keçirilməsiylə meydana gəlmişdir. 18. yy.da rahib Francisco Ximenez tərəfindən İspancaya çevrilmişdir. Kitabda kainat, Tanrı, kainatın meydana gəlməsni, dünya çağları, kainatdakı qanunlar, inisiyasyon vs. haqqındakı məlumatlar simvolik bir izahatla təqdim edilər."

"Elyazması kitabın birinci qisimi yaradılış mövzusunu ehtiva edər. İkinci qisimdə isə Hunahpú et Ixbalanqué adlarındakı əkiz qardaşların əhvalatı tapılar ki, bu əhvalat inisiyasyon imtahanları və mərhələləri müddətinin simvolik izahatı olaraq şərh olunar."

Maya dini haqqında verdiyimiz məlumatlar, daha geniş olaraq fərqli qaynaqlardan araşdırıla bilər. Ancaq görüldüyü üzerepoliteist və naturalist olan bir dinin səmavi, ilahi qaynaqlı olması düşünülə bilməz. Bu dini ənənənin Maya mədəniyyətində əsrlər tərəfindən şifahi olaraq köçürüldüyü və daha sonra yazıya keçirilərək Popol-Vuh kitabının meydana gətirildiyi göz önünə alındığında, bir ehtimal səmavi qaynaqlardan özlərinə çatan bir təlimin daha sonra təhrifə uğrayaraq, ilahi qaynaqlı quruluşunu itirdiyi də düşünülə bilər. Ayrıca, Popol-Vuh kitabının Yaradılış hissəsində izah edilənlər, Tövratın Yaratma hissəsini də xatırlatmaqdadır.

Ancaq, bu mövzunun tam təsbiti, dinlər tarixi araşdırmaçılarının işlərinə bağlıdır. Bizim hələlik söyləyə biləcəyimiz, hal-hazırda bilinən Maya dininin səmavi qaynaqlı olmadığı, bu səbəbdən Maya kəhanətlərinin də ciddiyə alınmaması lazım olduğudur.

Sehr, ya da cadunun insanlıq tarixində feili olaraq var olduğunu, Babil dönəmindən bəri bilinib bəzi növlərinin tətbiq edildiyini bilirik. Ancaq sehrbazlar, cadugərlər tərəfindən fərqli məqsədlərlə edilərək bəzi təsir və nəticələrinin olduğu iddia edilən, özlərinə digər insanlardan üstünlük, fərqlilik, maddi-mənəvi qazanc təmin etdiyi müşahidə olunan sehr, ya da cadunun insanlar və ya əşyalar üzərində həqiqətən bir təsiri vardırmı?

Bu suala cavab olaraq tarixdən bu yana açıq, aydın və dəqiq bir fikir üzərində uzlaşıla bilinmədiyi müşahidə edilir.

Sehr, əsasən, iki hissəyə ayrılır:

Bir qrupu sırf yalan-dolan, saxtakarlıq, göz boyama və əl zirəkliyi, göz bağlayıcılığı növündən olanları ehtiva edir.

Digəri isə elmi, texnoloji bəzi həqiqətlərə əsaslanır və bu elmi həqiqətlərin istismar edilməsi surəti ilə ortaya qoyulan bəzi hadisələrdən ibarət olur.

Bu halda birinci qrup sehr, ya da cadunun heç bir şəkildə gerçəklə bağlılığının olmadığı ortaya çıxır.

İkinci qrup sehrdə isə bəzi elmi həqiqətlər yer alır, əşya, ya da Allahın təbiətdə yaratdığı bəzi qanunların xüsusiyyət və incəliklərindən yararlanıldığı, bunların pis məqsədlərlə işlənilərək şirk və küfrə alət edildiyi müşahidə edilir.

Bu cəhətdən birinci qrupa daxil olan və əsli olmayan, yalana-dolana əsaslanan sehrin hər hansı bir təsirinin olmayacağı bəllidir. 

İkinci qrupa daxil olan sehrlərin bir qisim elmi həqiqətləri ehtiva etdiyini bildirən bəzi alimlər bu növ caduların təsir edə biləcəyini demişdirlər.

İslam sehrlə məşğul olmağı, cadu etməyi şirk və küfür dərəcəsində bir əməl saymış, bu məsələdə çox şiddətli bir münasibət ortaya qoymuşdur.

Bu cəhətdən sehr, ya da cadu kitablarında yer alan və az-çox elmi bir əsası olduğu irəli sürülən, insanlara və əşyaya təsir etdiyi iddia olunan bu sehrlərin xürafə, yoxsa gerçək olduğunu təcrübə edərək, sınaqdan keçirərək ortaya çıxarmağa da cəsarət edilə bilinməmiş, günümüzə qədər bu mövzuda dəqiq elmi nəticələrə gəlinməmiş olduğu qənaətindəyik.

Quran-i Kərimdə yer alan ayələrlə bəzi hədislərə əsaslanan bir qisim İslam alimləri cadunun bir həqiqət olduğunu və təsir etdiyini, bunun şərrindən Allaha sığınmağın lazım olduğunu demişdirlər.

Mötəziləyə və Əhli Sünnətə mənsub bəzi alimlərə görüə isə cadu gerçək deyildir, sehr adlı bir şey yoxdur, insan heç bir şəkildə toxunmadan başqasına təsir edə bilməz. 

Ancaq mötəzilə və bəzi Əhli Sünnət alimlərinin kiməsə toxunmadan təsir edilə bilinməyəcəyi görüşünün, öz dövrlərindəki elmi və texniki tətbiqlərin çağımızdakı səviyyəyə çatmamış olmasından dolayı bu şəkildə ortaya qoyulduğu da bir gerçəkdir. Çünki günümüzdəki fiziki bir qisim yollarla, səs dalğaları, elektrik, ultraqırmızı və ya bənövşəyi şüalar istifadə edilərək əşyalara, ya da hər hansı bir insana təsir etməyin mümkün olduğu qəbul edilmişdir.

Əhli Sünnət alimlərindən İmam Əbu Hənifə, Əbu Bəkr ər-Razi, İbn Hazm, Əbu Cəfər əl-Əstərabaziyə görə cadunun reallığı yoxdur, hamısı göz boyamadan və insanları aldadıb tora salmaqdan ibadətdir. 

Yenə qeyd edildiyinə görə Əhli Sünnət alimlərinin bir qisminə görə cadu vardır. Bunlara görə bəzi kimsələr riyazət, adların və rəqəmlərin xüsusiyyətləri, ovsun və yanlız yaşama kimi yollara baş vuraraq başqa varlıqlar üzərində təsir edə biləcək hala gələ bilirlər.

Cinlərin pis olanları ilə təmas qurub onlar vasitəsilə fövqəltəbii şəyləri yaradan yenə Allahdır. Sehrbaz, cadusu ilə bir hadisənin səbəblərini bir yöndə dəyişdirməyə sövq edər. O adlara və rəqəmlərə o özəllikləri verən də Allahdır. Beləcə, hər işin yaradıcısı Allah olur. (bax: İbrahim Canan, Kütüb-i Sittə Tərcümə və Şərhi, 8/88) 

Sehr mövzusunu bir qisim axmaqlıqlardan, gerçək olmayan işlərdən və xürafələrdən təmizləyərək Quran və səhih sünnətin işığı altında düşünsək, alimlərimizin də bildirdiyi kimi bunlardan bir qisminin doğruluq payı olur.

Qısacası:

Bəzi alimlərə görə sehrin təsiri xəyal və şübhədən ibarətdir, fiziki bir təsiri yoxdur. (Təhanəvi, Kəşşaf, sehr maddəsi)

İbn Xaldunun da içlərində yer aldığı bir çox sünni alimlər isə Harut-Marut hadisəsi, Hz. Peyğəmbərə (əsm) sehr edildiyindən danışan hədislər kimi dəlillərə əsaslanaraq sehrin maddi təsirinin də olduğunu, ancaq bunu sehrbazın yox, (onun səbəblərini yerinə gətirməsi nəticəsində) Allahın yaratdığını qəbul etmişdirlər. (bax: Razi, Bəqərə, 2/102-103 ayələrinin təfsiri; İbn Xaldun, Müqəddimə, Vafi nəşri, s. 1147 və b.; Təhanəvi, eyni yer)

Sehr öyrənmə və etmənin hökmü nədir?

İstər təsirli olsun, istər olmasın sehr pisə də istifadə edildiyi, psixoloji olaraq insanlara təsir etdiyi, nəzarət edilə bilinməz olduğu, Allahın qurduğu təbii nizamı dəyişdirməyi hədəfə aldığı, insanları -dində "sünnətullah" deyə ifadə ediləcək qədər önəmli qəbul edilən- elmi həqiqətlərə (məsələn, elmi müalicə metodlarına) etimadsızlıq hiss etmələrinə yol açdığı, insanların zəyif yönlərini, dərdlərini, qorxularını və ya ümidlərini istismar etməyə və onları aldatmağa əlverişli olduğu, inanca zərər verdiyi və bunlara daha başqa təhlükələri də olduğu üçün şiddətlə qadağan edilmişdir.

Cadugər və ya sehrbaz bir çox gizli şeyləri bilə bildiyi, təbiət üstü işlər bacara bildiyi şəklindəki yayılmış inanclar, mötəbər qaynaqlarda İslama zidd görülmüş, sehri halal saymanın haramı halal saymaq mənasına gələcəyi, bu səbəblə də müsəlmanın dindən çıxmasına səbəb olacağı qənaətinə gəlinmiş; ayrıca, ən səlahiyyətli və mötəbər müsəlman alimlər bir kimsənin sehrin haram olduğuna inanması ilə yanaşı, sehr etməyinin və ya etdirməyinin, ya da sehrə və sehrbaza inanmasının da böyük günah olduğu mövzusunda ittifaq etmişdirlər. (Hədislər üçün bax: Buxari, Vəsaya, 23; Müslim, İman, 114; Əbu Davud, Vəsaya, 10)

Əslində sehr mənfəət məqsədli bir iş olduğundan Allah, Peyğəmbər və din kimi müqəddəs həqiqətləri tanımaz, bununla yanaşı ehtiyac duyulduğunda bu dəyərləri mənfəət və nailiyyət aləti kimi istifadə etməkdən də çəkinməz.

Bütün bu anlayış və tətbiqlər Allahın iradə və qüdrətinin üstündə işlər bacara biləcəyi iddiasında olan və ya elə zənn edilən, ya da əməlinin tərkibində belə bir iddia gizlənən sehrbaza Hz. Peyğəmbərdən (əsm), hətta Allahdan daha böyük dəyər vermək mənasını ortaya çıxarmış olub, sehr etməyi və elətdirməyi qadağan edən hökmün təməlində öncəliklə bu gerçəklər vardır.

Sehr öyrənməyi mütləq olaraq haram sayanlarla birlikdə, yalnızca məlumat sahibi olmaq və qoruyub-qorunmaq üçün öyrənməyin caiz olduğunu deyənlər də vardır. (bax: İbn Xaldun, s. 1157; İbn Hacər, Fəthul-Bari, Qahirə, XII, 335; Günay Tümer, Büyü, DİA, VI, 501-506)