Mövzusunda ən çox maraqlanılan

İslam tövhid dinidir və insandan Uca Allaha yönəlməyi və yalnız ona ibadət etməyi tələb edir. Toxunmaq istədiyimiz məsələ "Allahdan başqasına səcdə etmək" barədədir.

1)Allahdan başqasına səcdə edən təkfir edilərmi?

2)Səcdədə niyyət hökmü dəyişərmi? (İbadət və təzim səcdəsi arasında fərq varmı)

3)Valideynə və ya bütə səcdə etmək arasında fərq varmı?

Alləmə Şəmsuddin Əz Zəhəbi (673-748 h/1274-1348 m) bu məsələ haqda deyir:

ألا ترى الصحابة من فرط حبهم للنبي صلى الله عليه وسلم قالوا : ألا نسجد لك ؟ فقال : لا ، فلو أذن لهم لسجدوا له سجود إجلال وتوقير ، لاسجود عبادة ، كما قد سجد إخوة يوسف عليه السلام ، وكذلك القول فيسجود المسلم لقبر النبي صلى الله عليه وسلم على سبيل التعظيم والتبجيل لا يكفر به أصلا ، بل يكون عاصيا فليُعَرَّفْ أن هذا منهيٌ عنه ، وكذلك الصلاة إلى القبر

“Görmürsənmi ki, səhabə Nəbiyə – sallallahu aleyhi və səlləm – olan sevgilərinin yüksək səviyyədə olması səbəbilə ona: “Sənə səcdə edəkmi?” deyirdilər?

O da: Xeyr! Deyə cavab verdi.

Əgər onlara izin versəydi, ona ululama/ucaltma və hörmət səcdəsi edərdilər. İbadət səcdəsi deyil. Necə ki, qardaşları Yusufa – aleyhissəlam – səcdə etmişdilər.

Müsəlmanın, Nəbinin – sallallahu aleyhi və səlləm – qəbrinə ucaltma və təzim məqsədilə səcdə etməsindəki görüş də bunun kimidir və bu səbəblə əsla təkfir olunmaz!

Əksinə asi/fasiq olar. Bunun nəhy/qadağan olduğu ona öyrədilsin.

Nəbinin – sallallahu aleyhi və səlləm – qəbrinə doğru namaz da bunun kimidir.”

Qaynaq: Şəmsuddin Əz Zəhəbi: Mucəmuş Şuyux Əl Mucəmul Kəbir: 1/73-74: Əlif Hərfi: Nömrə 58. Taif: Məktəbətus Siddiq: 1408/1998

***

Əndəluslu Əbu Ömər, İbn Abdil Bərr Əl Qurtubi (368-463 h/978-1071 m) Muvatta şərhi olan “Ət Təmhid” adlı kitabında deyir:

اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْ قَبْرِي وَثَنًا يُعْبَدُ اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى قَوْمٍ اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ

الوثن: الصنم وهو الصورة من ذهب كان، أومن فضة، أوغيرذلك من التمثال.وكل ما يعبد من دون الله فهو وثن صنماً كان، أو غيرصنم.

وكانت العرب تصلي إلى الأصنام وتعبدها فخشي رسول الله على أمته أن تصنع كما صنع بعض من مضى من الأمم، كانوا إذا مات لهم نبي عكفوا حول قبره كما يصنع بالصنم فقال اللهم لا تجعل قبري وثناً يصلى إليه،ويسجد نحوه، ويعبد، فقد اشتد غضب الله على من فعل ذلك. وكان رسول الله يحذر أصحابه وسائر أمته من سوء صنيع الأمم قبله الذين صلّوا الى قبور أنبيائهم، واتخذوها قبلة ومسجداً،كماصنعت الوثنية بالأوثان التي كانوا يسجدون لها ويعظمونها، وذلك الشرك الأكبر

“Hədis: Rəsulullah – sallallahu aleyhi və səlləm – buyurdu:

“Allahım! Qəbrimi ibadət edilən büt qılma. Nəbilərinin qəbirlərini məscid edən qövmə Allahın qəzəbi (əzabı) şiddətli olar.”

Şərh:

Əl Vəsən: Əs Sanəm, qızıldan, gümüşdən və ya başqa bir şeydən hazırlanmış heykəl qismindən surətdir. Allahdan başqa ibadət edilən istər sanəm (büt) cinsindən olsun istər sanəm cinsindən olmasın vəsəndir/bütdür.

Ərəblər bütlərə doğru namaz qılar və ona ibadət edərdilər. Rəsulullah, ümmətinin keçmiş ümmətlərin etdiyini etmələrini etməsindən çəkindi. Onlar, Nəbiləri öldüyü zaman bütlərlə rəftar etdikləri kimi, onun qəbri ətrafında ibadət edirdilər.

Rəsulullah buyurdu: “Allahım! Qəbrimi, ona doğru namaz qılınan, ona doğru səcdə edilən və ibadət edilən büt qılma. Bunu edənin üzərinə Allahın qəzəbi (əzabı) şiddətli olar.”

Rəsulullah səhabələrini və ümmətindən olan digərlərini, özündən əvvəlki ümmətlərin etdikləri pis əməllərdən çəkindirmişdir. O ümmətlər ki, Nəbilərinin qəbirlərinə doğru namaz qılar, qəbri qiblə və məscid edərdilər. Necəki. Bütpərəstlər səcdə edib böyütdükləri bütlərinə bunu edirlər. Bu böyük şirkdir.”

Qaynaq: İbn Abdil Bərr: Ət Təmhid: 5/45, 1387/ 1967

***

Böyük Üsulçulardan, Şihabuddin Əhməd bin İdris Əl Qarafi Əl Məliki (v. 684 h/1285 m) məşhur “Ənvərul Buruq fi Ənvəil Furuq” adlı kitabında bu məsələyə əsaslı şəkildə toxunmuş, həmçinin kitaba şərh və haşiyə yazanlar da bu haqda fikirlərini bildirmişlər. Qarafi deyir:

اتفق الناس على أن السجود للصنم على وجه التذلل والتعظيم له كفر ولو وقع مثل ذلك في حق الولد مع والده تعظيما له وتذللا أو في حق الأولياء والعلماء لم يكن كفرا والفرق عسير فإن قلت السجود للوالد والعالم يقصد به التقرب إلى الله تعالى فلذلك لم يكن كفرا قلت : وكذلك السجود للصنم فقد كانوا يقولون { ما نعبدهم إلا ليقربونا إلى الله زلفى } فقد صرحوا بقصد التقرب إلى الله تعالى بذلك السجود فإن قلت الله تعالى أمر بتعظيم الآباء والعلماء ولم يأمر بتعظيم الأصنام بل نهى عنه فلذلك كان كفرا قلت إن كان السجودان في المسألتين متساويين في المفسدة استحال في عادة الله أن يأمر بما هو كفر في بعض المواطن لقوله تعالى { ولا يرضى لعباده الكفر } أي لا يشرعه دينا ومعناه أن الفعل المشتمل على فساد الكفر لا يؤذن فيه ولا يشرع فلا يقال : إن الله تعالى شرع ذلك في حق الآباء والعلماء دون الأصنام .

وحقيقة الكفر في نفسه معلومة قبل الشريعة وليست مستفادة من الشرع ولا تبطل حقيقتها بالشريعة ولا تصير غير كفر فحينئذ الفرق مشكل وقد كان الشيخ عز الدين بن عبد السلام يستشكل هذا المقام ويعظم الإشكال فيه

“İnsanlar ittifaq etdilər: Təzəllül (zillət) və təzim məqsədilə bütə səcdə etmək küfrdür. Əgər belə bir şey oğul və ata arasında olsa və yaxud övliyalara və alimlərə olsa və bununla təzim və təzəllül qəsd edilsə, bu, küfr olmaz.

Buradakı fərqi anlamaq çətindir. Əgər sən desən ki, ataya və alimə səcdə etməklə qəsd edilən şey Uca Allaha yaxınlaşmaqdır və bu səbəbə görə küfr olmaz, mən deyərəm ki, bütlərə səcdə də belə idi. Onlar deyirdilər: “Biz onlara, ancaq bizi Allaha daha da yaxınlaşdırsınlar deyə ibadət edirik.” (Əz Zumər: 39/3) Bu səcdəylə Uca Allaha yaxınlaşmağı qəsd etdiklərini açıq şəkildə ifadə edirdilər.

Əgər sən desən ki, Uca Allah atalara və alimlərə təzimi əmr etmiş, lakin bütlərə təzimi əmr etməmiş, əksinə bunu qadağan etmişdir ki, bu səbəblə bu əməl küfrdür, mən deyərəm ki, əgər bu iki haldakı səcdə, məfsədət/zərər baxımından eyni qəbul edilsə, Allahın adətində “bəzi yerlərdə küfr olan” şeyləri əmr etmək muhaldır/imkansızdır. Çünki, Uca Allah buyurur: “Qulları üçün küfrə razı olmaz” (Əz Zumər: 39/7) yəni bunu din olaraq təşri etməz. Bunun mənası budur ki, tərkibində küfrün fəsadı olan felə icazə verilməz və bu təşri edilməz. Həmçinin belə deyilməz: “Uca Allah bunu atalar və alimlər haqda təşri edib, bütlər üçün etmədi.”

Küfrün həqiqəti şəriətdən öncə, özlüyündə bilinən bir şeydir, şəriətdən alınmamışdır, onun həqiqəti şəriətlə ibtal edilməz və küfr olmayan bir şeyə çevrilməz. Elə isə, buradakı fərq müşkildir, anlaşılması çətindir.

Şeyx İzzuddin bin Abdis Səlama bu məqam çətin gəldi və bu məsələki problemi ciddi gördü.”

Qaynaq: Şihabuddin Əl Qarafi: Əl Furuq: 1/227, Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1418/1998

***

İmam Şihabuddin Əl Qarafinin “Əl Furuq” kitabına “İdraruş Şuruq Alə Ənvəil Furuq” adlı şərh yazan maliki alimlərindən Siracuddin İbn Əş Şat (632-723 h/1245-1323 m) İmamın bu sözlərini şərh edərkən dedi:

قال : ( وأكمل البحث في هذا الموطن بذكر مسألتين : الأولى اتفق الناس على أن السجود للصنم على وجه التذلل له والتعظيم كفر ولو وقع ذلك في حق الولد مع والده تعظيما له وتذللا أو في حق الأولياء والعلماء لم يكن كفرا والفرق عسير ) قلت : أغفل الوصف المفرق فعسر عليه الفرق والوصف المفرق أن سجود من سجد للأصنام لم يسجد لها لمجرد التذلل والتعظيم بل لذلك مع اعتقاد أنها آلهة وأنها شركاء لله تعالى ولو وقع مثل ذلك مع الوالد أو العالم أو الولي لكان ذلك كفرا لا شك فيه وأما إذا وقع ذلك أو ما في معناه مع الوالد لمجرد التذلل والتعظيم لا لاعتقاد أنه إله وشريك لله عز وجل فلا يكون كفرا وإن كان ممنوعا سدا للذريعة .

قال : ( فإن قلت : السجود للوالد والعالم إلى قوله ... فحينئذ الفرق مشكل وقد كان الشيخ عز الدين بن عبد السلام رحمه الله تعالى يستشكل هذا المقام ويعظم الإشكال فيه )

قلت : إغفاله ما نبهت عليه أوقعه في هذا الخبال وعظم عنده وعند شيخه أمر الإشكال وقد تبين الحق في ذلك على الكمال والحمد لله الواقي من الضلال

“(Qarafi) Dedi: “Burada iki məsələni zikr etməklə bəhsi kamala çatdırdım. Birinci: İnsanlar ittifaq etdilər: Təzəllül (zillət) və təzim məqsədilə bütə səcdə etmək küfrdür. Əgər belə bir şey oğul və ata arasında olsa və yaxud övliyalara və alimlərə olsa və bununla təzim və təzəllül qəsd edilsə bu küfr olmaz. Buradakı fərqi anlamaq çətindir.”

İbn Əş Şatın Şərhi: Deyirəm: Ayırıcı fərqdən qafil qaldı və fərqi anlamaq ona ağır gəldi. Ayırıcı fərq budur ki, bütə səcdə edən ona mücərrəd təzəllül və təzim üçün səcdə etmir, əksinə bunun üçün, ancaq onların ilahlar və Uca Allahın şərikləri olduğuna etiqadla bərabər səcdə edir. Əgər bunun kimi hal ata, alim və vəli haqqında olarsa küfr olar, bunda şəkk yoxdur. Lakin, bu və ya bu mənada olan şey ataya mücərrəd təzəllül və təzim olub, onun ilah və Allahın - azzə və cəll - ortağı olduğuna etiqad üçün olmadığı zaman, “zərərə götürən şeylərə sədd olma” babında qadağan edilmiş olsa belə küfr olmaz.

(Qarafi) dedi: “Əgər desən ki, ataya və alimə səcdə... o zaman fərqi anlamaq çətin olar... Şeyx İzzuddin bin Abdis Səlama bu məqam çətin gəldi və bu məsələki problemi ciddi gördü.”

İbn Əş Şatın Şərhi: Deyirəm: Onun qafilliyi mənim diqqət çəkdiyim nöqtədir ki, bu qarışıqlıqda onu çətin vəziyyətə qoydu, onun üçün və şeyxi (İzzuddin) üçün problem ciddiləşdi. Bu mövzuda haqq olan kamil bir şəkildə ortaya çıxdı. Həmd sapıqlıqdan qoruyan Allaha məxsusdur.”

Qaynaq: Şihabuddin Əl Qarafi: Əl Furuq: 1/227, Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1418/1998

***

“Əl Furuq” kitabına yazılmış şərhə “Təhzibul Furuq vəl Qavaidis Sunniyyə fi Əsraril Fiqhiyyə” adlı haşiyə yazan , əslən Məğribli Muhəmməd Əli bin Huseyn Əl Məkki Əl Məliki (1287-1367 h/1870-1948 m) yuxarıdakı ifadələrin izahında deyir:

الفرق بين السجود للصنم على وجه التذلل والتعظيم له اتفق الناس على أنه كفر وبين السجود للوالدين والأولياء والعلماء تعظيما وتذللا اتفقوا على أنه ليس بكفر هو أن السجود للأصنام ليس لمجرد التذلل والتعظيم بل له مع اعتقاد أنه آلهة وأنهم شركاء لله تعالى حتى اقتضى بذلك الجهل بالربوبية بخلافه للوالدين والأولياء والعلماء فإنه لما كان لمجرد التذلل والتعظيم لا لاعتقاد أنهم آلهة وشركاء لله عز وجل لم يكن كفرا وإن كان ممنوعا سدا للذريعة نعم لو وقع مع الوالد أو العالم أو الولي على وجه اعتقاد أنه إله وشريك لله تعالى لكان كفرا لا شك فيه

“Bütə təzəllül və təzim məqsədilə səcdəylə ki, insanlar bunun küfr olduğu üzərində ittifaq ediblər, valideynə, vəlilərə, alimlərə təzim və təzəllül məqsədilə səcdə ki, insanlar bunun küfr olmadığında ittifaq ediblər, fərq budur: Bütlərə səcdə mücərrəd təzəllül və təzim məqsədilə deyil, əksinə valideyn, vəlilər və alimlərə olan səcdədən fərqli olaraq onların ilahlar və Uca Allahın ortaqları olduğu etiqadıyla olur. Hətta bu hərəkət rububiyyətin bilinməməsini göstərir. Bu səcdə mücərrəd təzəllül və təzim üçün olub, onların ilahlar və Allahın – azzə və cəll – ortaqları olduğuna etiqadsız olarsa, zərərə qarşı sədd olma babında qadağan edilmiş olsa belə, bu küfr olmaz. Bəli! Əgər bu səcdə, onun ilah və ya Uca Allahın şəriki olduğu etiqadıyla ataya, alimə və ya vəliyə olarsa əlbətdəki bu küfr olar və bunda şübhə yoxdur.”

Qaynaq: Şihabuddin Əl Qarafi: Əl Furuq: 1/223, Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1418/1998

"Təzə ət yeməniz üçün, dənizi sizin xidmətinizə verən Allahdır."(1) ilə "Dənizdə ovlanmaq və onları yemək sizə halal qılındı ki; həm sizə həm də yolçu olanlarınıza faydalı olsun."(2) ayələri, dənizlərin bir İlahi nemət anbarı olduğunu və onlardan insanların faydalana biləcəyini ifadə etməkdədir.

Ayələrdə, Haqq tTaala, müəyyən bir qismini haramlaşdırmadan və başqa heyvanlar kimi boğazlanılma şərtini qaçmadan, bütün dəniz heyvanlarının halal olduğunu bildirməkdə, qullarına asanlığı və genişliyi təmin etməkdədir. Hətta mümkün mərtəbə heyvana əziyyət verdən onları tutmaq üçün insana hər şeyi istifadə etmə icazəsini verməkdədir.

Bilindiyi kimi, yaşadıqları yerlərə görə heyvanlar quru və dəniz heyvanları olmaq üzrə ikiyə ayrılar. Quruda yaşayan heyvanların hansılarının yeyilib yeyilməyəcəyi fiqh kitablarında ifadə edilmiş, ayrılmışdır. Dənizdə yaşayan heyvanların hansılarının yeyilməsinin halal, hansılarının haram olduğu barəsində isə məzhəblər arasında fərqli görüşlər mövcuddur.

Yuxarıda tərcümələrini verdiyimiz ayədən hərəkət edən Şafi, Maliki və Hənbəli məzhəbi aləmlərinə görə, dəniz heyvanlarının, yəni suyun içindən başqa bir yerdə yaşaya bilməyən heyvanların hamısı, harada olursa olsun, istər balıq şəklində olsun, istəsə başqa şekide halaldır, yeyilə bilər. Yenə eyni məzhəblərə görə, bu heyvanların adlarının fərqli olması, diri və ya ölü olması; tutanların Müsəlman və ya müsəlman olmayan olması hökmü dəyişdirməz.

Maliki məzhəbi heç bir dəniz heyvanını istisna etməzkən, Hənbəli məzhəbi ankvil balığını xəbis saydığı üçün; Şafii məzhəbi də qurbağa, yencək və timsah kimi həm dənizdə, həm də quruda yaşaya bilən heyvanların ətinin məğlub olmasını haram olaraq səciyyələndirməkdədir.

Hənəfi məzhəbinə görə isə, balıq surətində olmayan dəniz heyvanlarının ətlərini yemək haramdır. Buna görə, daim suda yaşayan, suda sığınan heyvanlardan hər növ balıq əti yeyilə bilər. Qalxan balığı, sazan balığı, delfin, ankvil balığı bu qabildəndir. Lakin, digər su heyvanları caiz deyil. Xərçəng və dənizdə yaşayan balıq olmayan heyvanlarn yeyilməsi halal olaraq qəbul edilməməkdədir, haram sayılmaqdadır. (3)

Bu əsaslara görə, xərçəng kimi dəniz heyvanları Şafii, Maliki və Hənbəli məzhəblərinə görə yeyilə bilərkən, Hənəfi məzhəbinə görə yeyilməməkdədir. Hənəfi məzhəbinin haram saymasının səbəbi, bu növ heyvanları gərək görünüş, gərəksə yeyilən qisimləri etibarilə xoş olmaması, çirkin və murdar sayılmasıdır.

1. Nəhl Surəsi, 14.
2. Maidə Surəsi, 96.
3. əl-Məzahibu'l-Ərbaa, 2: 5.

Zina

Zina etmək, bir qadınla nigâhsız və ya haqsız olaraq cinsi təmasda olmaq. Ərəbcə "Zəna" felindən məsdər. Zinanın Lüğət və termin mənası birdir. Bu da; bir kişinin qadınla bir əqdə və ya haqlı bir səbəbə söykənmədən öndən cinsi təmasda olmasıdır. Zina edən kişiyə "zanî" qadına isə "zaniyə" deyilir.

Hənəfilər, bir fiqh termini olaraq zinanı belə tərif etmişdirlər: İslami hökmlərlə öhdəçilikli olan bir kişinin, özünə cinsi istək duyulacaq yaşdakı diri bir qadına, İslam ölkəsində nigâh əqdinə və ya cariyəlik kimi haqlı bir səbəbə söykənmədən öndən cinsi təmasda olmasıdır.

Zinada hədd cəzasının tətbiq olunması üçün, kişinin cinsi orqanının ən az sünnət yerinin (haşəfə) qadının cinsi orqanına girmiş olması lazımdır. Bundan daha azına məsələn; öpmək, sarılmaq və ya bud arasına sürtünmənin və s. hərəkətlər haram olmaqla birlikdə hədd cəzasını gərəkdirməz.

Kiçik uşaq və ağıl xəstəsi məsul olmadığı üçün bunların feli də özləri baxımından həddi gərəkdirməz.

Digər tərəfdən Əbu Hənifəyə görə kişi və ya qadına arxadan təmasda olmaq (livata) -Haram olmaqla birlikdə- zina hökmündə deyildir. Çünki bu, zina olaraq vəsfləndirilməz. Əbu Yusif, İmam Muhamməd, Şafii, Hənbəli və Mâlikîlər əks görüşdədir.

Ölü qadın, heyvan və ya yetkinlik çağına gəlməmiş olan və özünə cinsi istək duya bilməyən qız uşağı ilə təmas da -Haram olmaqla birlikdə- zina hökmündə deyil. Çünki bu kimi təmasları düzgün fitrət qəbul etməz. Bundan başqa kişi və ya qadının zinaya zorlanmamış olması da şərtdir. Çünki Rəsulullah (s.ə.s) belə buyurmuşdur:

"Ümmətimdən səhv, unutma və çətinlik çəkdikləri şeyin hökmü qaldırıldı." (Buxari, Hudud, 22; Talaq, II; Əbu Davud, Hudud, 17; Tirmizi, Hudud, 1; İbn Macə, Talaq, 15)

Zinaya məcbur edilən qadına hədd cəzası lazım olmadığı mövzusunda İslam alimlərinin görüş birliyi vardır. Zinaya məcbur edilən kişiyə gəlincə, Şâfilərdə və Mâlikîlərdə seçim edilən görüşə görə belə bir kişiyə nə hədd və nə də ta'zir (qüsur) cəzası gərəkməz. Dəlil, yuxarıdakı hədis və məcbur edilmə üzrünün olmasıdır. Əbu Hənifənin ilk görüşünə görə zinaya məcbur etmə Dövlət başçısı tərəfindən olmuşsa hədd yoxdur. Dövlət başçısından başqası zorlamışdırsa istehsâna (Bəyəndiyinə, işi gözəl gördüyünə) görə hədd tətbiq olunur. Çünki, zorlama ancaq sultan tərəfindən reallaşır. Əbu Hənifənin sabitlik tapan görüşü isə, zorlanana hədd cəzasını tətbiq edilməməsinin. Çünki bəzən kişinin istək xarici cinsi təmasa gücü yetə bilər. Əbu Yusif və İmam Muhammədə görə iki vəziyyətdə də zorlanana hədd cəzası tətbiq edilməz. İmam Züfər əks görüşdən (əl-Kâsânî, Bədâyiu's-səna ', 2. nəşr, Beyrut 1394/1974, VII, 34,180; əş-Şirazi, əl-Mühəzzəb, Misir ty, II, 267; İbn Rüşd, Bidâyətü'l-müctəhid , II, 267; İbn Rüşd, Bidâyətû'l-müctəhid, II, 431; İbn Qudəmə, əl-Muğni, 3. nəşr, Qahirə, 1970, VIII, 187, 205; Vəhbə əz-Zühaylî, əl-Fıkhu'l- İslami və Edilletüh, 2. nəşr, Dimaşk 1405/1985, VI, 27 vd .; Ömər Nəsuhi Bilmən, Hüququ İslâmiyyə və İstılahatı Fiqhiyyə Kamusu, İstanbul 1968, III, 197 vd).

Zina İslamda və əvvəlki bütün səmavi dinlərdə haram və çox çirkin bir hərəkət olaraq qəbul edilmişdir. O böyük günahlardandır. Irz və soylara istiqamətli bir cinayət olduğu üçün cəzası da hədlərin ən şiddətlisidir.

Qurani Kərimdə belə buyurulur:

"Zinaya yaxınlaşmayın. Çünki o, çox çirkin bir iş və pis bir yoldur" (əl-İsra, 17/32). "Onlar Allah ilə birlikdə başqa ilaha dua etməzlər. Haqsız yerə, Allahın haram qıldığı şəxsi öldürməzlər və zina da etməzlər. Kim bunları etsə cəzaya çarpar. Ona qiyamət günündə qat qat əzab verilər və o əzabın içində zəlil şəkildə əbədi buraxılarlar" (əl Furqan , 25/68).

Subay kişi və ya subay qadının zina etməsinin cəzası yüz çubuq, evli və iffətli kişi və ya qadının zina cəzası isə daşla öldürmə (rəcm) dir. Allah Təala belə buyurur: "Zina edən qadın və zina edən kişidən hər birinə yüz çubuq vurun. Əgər Allaha və axirət gününə inanırsınızsa Allahın dininə görə onlara yazığınız gəlməsin. Möminlərdən bir topluluq da, onların cəzasına şahid olsun" (ən-Nur , 24/2). Vuruş, ətə keçməmək üzrə, yalnız dəriyə təsir edəcək şəkildə vurmaq deməkdir. Vuruşda yalnız xəz və palto kimi qalın paltarlar çıxardılır, digərləri çıxarılmaz.

Evli, iffətli kişi və ya qadına rəcm cəzası isə, sünnətlə sabitdir. Çünki Rəsulullah (s.ə.s) Mâiz'ə və Bəni Gâmid'dən bir qadına rəcm cəzasını tətbiq etmişdir. Rəcm meşrûluğu mövzusunda səhabənin icması vardır.

Zina həddi Allaha aid haqlardandır. Bu, ailəyə, nəslə və cəmiyyət nizamına qarşı işlənən bir cinayət olduğu üçün cəmiyyət haqqlarından sayılır.

Məzhəb imamları uşaq və ağıl xəstəsinə zina həddinin lazım olmadığı mövzusunda görüş birliyi içindədir. Hədisdə belə buyurulmuşdur: "Üç adamdan qələm qaldırılmışdır. Uşaqdan böyüyüncəyə qədər, yatandandan oyanana qədər, ağıl xəstəsindən yaxşılaşıncaya qədər" (Əbu Davud Hudud, 17).

Zina həddini Tətbiq Etməyin Şərtləri

Əvvəlcə bunu ifadə etmək lazımdır: Zina etmək, zina böhtanında olmaq kimi hədd cəzasını tələb edən vəziyyətlərdə axtarılan bəzi şərtlərin olması, bu şərtlər olmazsa cəza da verilməz mənasında deyildir. Təyin olunan şərtlər olmadığı zaman Dinimizin əmr etdiyi hədd cəzası verilməz deməkdir. Ancaq Dövlət Başçısının və ya vəzifələndirdiyi hakimin verəcəyi cəzalar var. Bunlara tazir (qüsur etmə) Cəzası deyilməkdədir ki, cinayətin cinsinə görə həbs, kötəkləmək və öldürmə kimi cəzalar verilə bilər. Necə ki Hənəfi və Mâlikîlərə görə, İslam dövləti cinayətlərdə təkrarı, cinayət işləməyi vərdiş halına gətirmək və ya homoseksuallıq kimi bəzi cinayətləri işləyənlərə ölüm cəzası verə bilər. Buna "siyasi qətl" deyilir. (İbn Abidin, Rəddül-Muxtar, III, 196; əz-Zühaylî, age, VI, 200).

Zina edən kişi və ya qadına cəza tətbiq oluna bilməsi üçün bir sıra şərtlərin olması lazımdır:

1- Zina edənin yetkinlik çağına çatması lazımdır. Yetkin olmayan uşağa hədd tətbiq olunmaz. Ağlı büluğ olan bir kimsə bir qız uşağı ilə cinsi əlaqəyə girsə, uşağa hədd cəzası yoxdur, ancaq onunla əlaqəyə girənə had cəzası lazımdır. Çünki uşaq mükəlləf deyilsə də ağlı büluğ olan mükəlləfdir və etdiklərindən məsuldur. (Ömər Nəsuhi bilmək, Hüququ İslamiyyə, 3/203, Zina Bölümü)

2- Ağıllı olması lazımdır. Ağıl xəstəsinə hədd tətbiq olunmaz. Ağıllı bir kişi, ağıl xəstəsi bir qadınla və ya ağıl xəstəsi bir kişi ağıllı bir qadınla zina etsə, bu ikisindən ağıllı olana hədd cəzası tətbiq olunur.

3- Əksəriyyət fəqihlərə görə müsəlmana və kafirə zina həddi tətbiq olunur. Lakin Hənəfilərə görə muhsan (evli), dəyənək vurular. Mâlikîlərə görə kafir bir kişi kafir bir qadınla zina etsə hədd tətbiq olunmaz. Lakin zinası ortaya çıxarsa tə'dib edilir (tərbiyələndirilir). Müsəlman bir qadını zinaya məcbur etsə öldürülür. Şafii və Hənbəlîlərə görə pasportlu qeyri musəlman olan yadlara nə zina və nə də içki içmə cəzası verilməz. Çünki bunlar Allahın haqqlarından olub, yad olanlar bu haqlarla məsul deyillər.

4- Zinanın istəklə edilmiş olması. Əksəriyyətə görə zinaya zorlanana hədd tətbiq olunmaz. Hənbəlilər əks görüşdədir.

5- Zinanın insanla edilmiş olması. Üç məzhəbə və Şâfillərdə sağlam görüşə görə heyvanla təmas edənə -Haram olmaqla bərabər- hədd cəzası yoxdur, ta'zir (qüsur etmək) tətbiq edilir. Heyvan öldürülməz və əksəriyyətə görə onun yeyilməsində də bir qorxu yoxdur. Hanbelîlere görə isə, iki kişinin şahidliyi ilə heyvan öldürülür, əti haram olur və heyvanın təzminatı ödənilməsi gərəkdir.

6- Zinanın bir şübhəyə söykənən olmaması lazımdır. Bir kimsə öz həyat yoldaşı və ya cariyəsi sanaraq yad bir qadınla cinsi təmasda olsa əksəriyyətə görə hədd gərəkməz. Əbu Hənifə və Əbu Yusifə görə isə hədd lazımdır. Çünki burada feli işləyəndə şübhə vardır. Məzhəblər arasında ixtilaflı olan fasid nigahdan sonrakı cinsi təmasa hədd lazım olmadığı mövzusunda da fikir birliyi vardır. Vəlisi və ya şahidsiz evlənmə halında vəziyyət belədir. Bu da əqddə şübhə olduğu üçündür. Evlilik ittifaqla fasid olsa hədd tətbiq olunur. İki qız qardaşı bir nigahda cəmləmək, beşinci yoldaşla evlənmək, soy və ya süd cəhətindən haram olan bir əqraba ilə evlənmək, iddət gözləməkdə olan qadınla və ya üç talaqla boşadığı qadınla hullədən (bir adamın, üç talaqla boşadığı yoldaşı ilə təkrar evlənə bilməsi üçün, o qadını rizasıyla başqa bir adam ilə nigahlayıb, bir gecəlik gərdəyə girməsi deməkdir) əvvəl evlənmək bu xüsusiyyətdədir. Ancaq bütün bunların haramlığını bilmədiyini iddia edərsə, bunlarla olan cinsi təmas həddi gərəkdirməz.

7- Zinanın darul İslamda olması. İslam Dövlət başçısının darul hərb və ya darul baği (soylular ölkəsi) üzərində vəlâyət səlahiyyəti yoxdur. Yəni bir müsəlmanın islam ölkəsi olmayan bir yerdə zina etməsi haram olmaqla birlikdə, dövlət başçısının orada həddləri tətbiq etməyə gücü yetməz.

8- Qadının diri olması. Əksəriyyətə görə, ölü qadınla cinsi təmasda olmaq -Haram olmaqla birlikdə- belə birinə had cəzası tətbiq. Malikilərdə məşhur olan görüş bunun əksinədir.

9- Cinsi təmasın öndən olması və sünnə yerinin girmiş olması. Arxadan əlaqə yəni livata -Haram olmaqla birlikdə- Əbu Hənifəyə görə yalnız ta'zir cəzası tələb edir. Əbu Yusuf, İmam Məhəmməd və digər üç məzhəbə görə isə livata həddi tələb edir. Xarici bir qadına cinsi orqanın xaricində, bud, qarın və s başqa yerinə təmas da -Haram olmaqla birlikdə- yalnız ta'zir gərəkdirir. Çünki bu, şəri olaraq özünə bir şey təqdir edilməyən münkər bir feldir.

Zinanın cəzası

Zinanın cəzası, zina edən kişi və ya qadının subay ya da evli olmasına görə dəyişiklik göstərir. Kötək, daşla öldürmə, sürgün və İslam Dövlətinin qoyacağı bir tazir (qüsur) cəzası bunlar arasındadır.

1- 100 Dəyənək Cəzası

Subay kişi və ya qadının zina cəzası yüz çubuq olub, Quran-ı Kərimlə təyin olunan bir hədd cəzası.

"Zina edən qadın və kişidən hər birinə yüz çubuq vurun" (ən-Nur, 34/2).

Dayaq cəzası tətbiq edilən zina işləyənin, günahın törədildiyi bölgədən bir il müddətə sürgün edilməsi İslamın ilk dövrlərində tətbiq olunan bir cəza növü idi. Hz. Peyğəmbər belə buyurmuşdur: "Bekâr'ın bekârla zinası üçün yüz çubuq və bir il sürgün. Dülük dulla zinası üçün isə yüz çubuq və daşla rəcm vardır" (İbn Macə, Hudud, 7). Ancaq bu tətbiq Nur surəsi enməzdən əvvələ aiddir. Bu surə endikdə subaylar üçün yalnız dəyənək (vuruş), evli (muhsan) olanlar üçün sünnətlə rəcm cəzası təyin olunmuşdur (əs-Səraxsi, əl-Məbsut, 3. nəşr, Beyrut 1398/1978, IX, 36 vd).

Hənəfilərə görə qamçı vəya dəyənək ilə vurmaq cəzasına sürgün əlavə edilməz. Çünki ayədə cəldə (qamçı vəya dəyənək ilə vurmaq) zina cəzasının hamısını ifadə edir. Ancaq sürgün bir hədd cəzası deyil, İslam Dövlət başçısının görüşünə buraxılan ta'zir cəzası qəbilindəndir. O sürgündə bir fayda görürsə tətbiq edər. Necə ki, zina edənin tövbə edənə qədər həbs edilə bilməsi də bu xüsusiyyətdədir.

Şafeyi və Hənbəlilərə görə cəldə (qamçı vəya dəyənək ilə vurmaq) və bir il sürgün birlikdə tətbiq olunur. Sürgün yeri səfərilik məsafəsində uzaqda olmalıdır. Söykəndikləri dəlil, yuxarıda zikr edilən sürgün bildirən hədisdir. Ancaq qadın əri və ya məhrəm bir hışmı (əqrəbası) ilə birlikdə sürgünə göndərilir. Çünki Hz. Peyğəmbər; "Qadın, yanında əri və ya məhrəmi olmadığı təqdirdə səfərə çıxa bilməz" (Buxari, Təqsir, 4, Məscidun Məkkə, 6, Sayd, 26, Savm, 67; Əbu Davud, Mənasiq, 3; Muslim, Həcc, 413-434; Tirmizi, Rada' , 15) buyurmuşdur.

Mâlikilərə görə isə yalnız kişi sürgün edilir, yəni olduğu diyardan uzaqda habs edilir. Qadın getdiyi yerdə də zina etməməsi üçün sürgün edilməz.

Digər tərəfdən sürgün hədisinin sonundakı dul üçün nəzərdə tutulan cəldə (qamçı vəya dəyənək ilə vurmaq) və daşla rəcm birlikdə tətbiq olunması dörd məzhəbə görə əməl edilməyən bir əsasdır. Çünki muhsan üçün yalnız rəcm tətbiqini bildirən hədislər daha səhihdir. Necə ki Əbu Hureyrə və Zeyd bin Hillitdən bir birliyin nəql etdiyi işçi qissəsi bunu ifadə edir. Işçisi ilə zina edən evli qadın hadisəsində Hz. Peyğəmbər, subay olan işçi üçün yüz dəyənək və bir il sürgün cəzasına, qadın üçün isə rəcm cəzasına hökm etmişdir (əs-Sərahsî, age, IX, 37; əz-Zühaylî, age, VI, 39). Zâhirîlərə görə, cəldə (qamçı vəya dəyənək ilə vurmaq) və rəcm birlikdə tətbiq olunur. Onlar, sürgün hədisinin sonundakı "... evlinin evli ilə zinasına yüz dəyənək və daşla rəcm vardır" qisminin açıq mənasına söykənirlər.

2- Rəcm Cəzası:

Muhsan olan kişi və ya qadının zinası üçün rəcm cəzası mövzusunda İslam alimləri görüş birliyi içindədirlər. Dəlil isə Sünnə və İcma.

Hz. Peyğəmbərin evli olaraq zina edənə rəcm cəzası tətbiq etdiyi təvatürə (bir xəbərin ağızdan ağıza yayılmış olması) çatan hədislərlə sabitdir.

Bir hədisdə belə buyurulur: "Müsəlman bir kimsənin qanı bu üç halda halal olur. Zina edən evli kimsə, nəfsə cavab nəfsi və İslam cəmiyyətindən ayrılaraq dinini tərk edəni öldürmək" (Buxari, Diyât, 6; Muslim, Kasâmə, 25, 26; Əbu Davud Hudud, 1; Tirmizi, Hudud, 15, Diyât, 10; Nəsai, Təhrim, 5, Kasâmə, 6; İbn Macə, Hudud, Darimi, Hudud 2, Siyər, II).

Hz. Peyğəmbərin rəcm tətbiq etdiyi hadisələr bunlardır.

a- Evli bir qadınla zina edən subay üçün yüz dəyənək və bir il sürgün cəzası tətbiq olunmuşdur. Allah elçisi bir səhabəni qadına göndərərək belə buyurmuşdur: "O qadına get, əgər günahını etiraf edərsə, onu rəcm et" (Buxari, Hudud, 3, 38, 46, Vəkalət, 13; Tirmizi, Hudud, 5, 8).

b- Çeşidli yönlərdən sabit olan Maiz hadisəsi. Maiz, zinasını etiraf etmiş və Rəsulullah (s.ə.s) onun rəcm edilməsini əmr buyurmuşdur (əş-Şövkânî, Nəylu'l-Əvtâr, VII, 95, 109; Zeylaî, Nəsbu'r-Râyə, III, 314 vd).

c- Qamidiyəli qadın zinasını təsdiq etmiş və doğumdan sonra rəcm tətbiq olunmuşdur (İbn Macə, Diyât, 36; Malik, Muvatta; Hudud II; əş -Şövkânî, Nəylu'I-Əvtâr, VII, 109).

İslam ümməti rəcm qanuniliyi üzərində icmada olmuşdur. Ancaq xaricilərin məktəbi rəcm inkar etmişdir. Çünki onlar təvatür çatmayan xəbərləri dəlil olaraq qəbul etməzlər (əs-Səraxsi, age, IX, 36).

İhsan Termini

İhsan bir İslam hüququ termini olaraq; bir kişi və ya qadına hədd cəzası tətbiq oluna bilməsi üçün bunlarda şəri olaraq tapılması lazım olan xüsusiyyətləri ifadə edir. Bu xüsusiyyətlərə sahib kişiyə "muhsan", qadına "muhsana" deyilir. Çoxu isə "muhsanat" dır.

İhsan, zina böhtanı (kazf) və rəcm ihsanı olmaq üzrə ikiyə ayrılır.

Zina böhtanı atılan kimsənin muhsan sayılması üçün ağıllı, yetkin, azad, müsəlman və zinadan iffətli olması lazımdır. Bu xüsusiyyətlər olunca iftiracıya ayədə bu cəza nəzərdə tutulur: Namuslu və azad qadınlara zina iftirası atan, sonra da bunu dörd şahidlə isbat edə bilməyən kəslərə səksən çubuq vurun. Onların əbədi olaraq şahidliklərini qəbul etməyin. Onlar fasiqlərin ta özləridir "(ən-Nur, 24/4).

Ancaq, qadın zinanı təsdiq edir və ya böhtançı dörd şahidlə bunu isbat edərsə hədd cəzası düşər (bax. "Kazf" mad)

Rəcm üçün muhsan sayılmaqdadır isə kişi və ya qadında yeddi xüsusiyyətin olması şərtdir. Bu xüsusiyyətlər bunlardır: Ağıllı olmaq, yetkin olmaq, azad və müsəlman olmaq, səhih nigahlı olmaq və bu nikahdan sonra yoldaşıyla məni (sperma) gəlməsə belə qüslü gərədirəcək şəkildə cinsi təmasda olmaq. Bu şərtlərdən hər hansı biri olmazsa cəza üz dəyənəyə qalxır. Bu vəziyyətə görə, kiçik uşaq, ağıl xəstəsi, kölə, kafir, fâsid nigahla evli kimsə və ya cinsi təmas olmayan mücərrəd nigahla evli kimsə üçün "muhsanlık" sözün mövzusu olmaz. Digər tərəfdən kişi muhsanlık şərtlərini daşıyar fəqət arvadı kiçik, ağıl xəstəsi və ya Cariyə olmaq kimi bir səbəblə muhsan olmazsa, ondan bu nasazlıqların qalxdıqdan sonra əri onunla bərabər şərtlərdə yenidən cinsi təmasda olmadığı təqdirdə ər muhsan sayılmaz. Çünki bu yeddi şərtin cütlükdə birlikdə olması lazımdır.

Əbu Yusufa görə, bir müsəlman səhih nigâhlısı olan bir qeyri müsəlman qadınla cinsi təmasda olmaqla muhsan olur. Şâfîlər də bu fikirdədir (əş-Şirazi, əl-Mühəzzəb, II, 268). Buna görə, biri kiçik, digəri yetkin, biri yuxuda digəri oyanıq və ya biri ağıllı, digəri ağıl xəstəsi olan ər-arvad cinsi təmasda olduqda, səlahiyyətli olan muhsan sayılır, daha sonra başqası ilə zina etsə hədd cəzası yalnız ona tətbiq olunur.

Muhsanlık sifətinin davamı üçün evliliyin davam etməkdə olması şərt deyildir. Buna görə ömründə bir dəfə evlənən və yoldaşıyla cinsi təmasda olub dul qalmış olan kimsə də muhsan ola bilər (Bilmən, age, III, 201).

Salam aleykum.

Qadının və kişinin örtmələri lazım olan yerlərini açmaları haramdır. Haram isə Allah'ın əmrinə zidd hərəkət etmək və cəhənnəm əzabını gərək dirir.

Bir müsəlman, islama uyğun olaraq örtündüyü zaman savab alar, buna uyğun olmadığı zaman da günah alar. İşlədiyi günahlara tövbə edər, bir daha eyni günahı işləməsə, Allah'ın bağışlayacağını ümid edirik.

Məsələyə bu yöndən də yanaşa bilərik: Hər şeyin ilki öyrəşmək baxımından çətin olur.Sonradan bu adət halını aldığından asanlaşır.Yəqin ki bu sözləri çoxlarımız eşitmişik:"Örtünmək istəyirəm amma edə bilmirəm, namaz qılmaq istəyirəm, amma hələ də başlaya bilmirəm". Bir insana hicab örtüb namaz qılmaq nəsib olandan sonra onun bunları tərk etməsi çox böyük nankorluq və günahdı. Şeytan da uzun illər Allah`a ibadət etmiş,amma sonra....Gəlin bizlər o xüsrana uğrayan şeytanın yolundan getməyək, əziz müsəlmanlar.

Allah Rəsulu sallallahu aleyhi və səlləm buyurmuş:

"Atəş əhlindən iki sinif vardır, hələ onları görmədim: Yanlarında inək quyruğu kimi bir şeylər daşıyıb onu insanlara vuran insanlar; geyinmiş, çılpaq qadınlar ki, bunlar Allah'a itaətdən kənara çıxmışlar. Bunlar, başqalarını da yoldan çıxararlar. Başları dəvə hörgücü kimidir. Bu qadınlar cənnətə girmək belə dursun, qoxusunu belə almazlar. Halbuki onun qoxusu bu bu qədər uzaq məsafədən hiss edilir. "[Müslim, Cənnət 53, (2857), 52, (2128)]

1. Alimlərimiz bu hədisləri, Rəsulullah'ın (əleyhissalatu vəssalam) qeybdən xəbər vermə növünə aid olan möcüzələrindən olaraq qiymətləndirmişlər. Çünki hədislərdə verilən məlumatlar qısa bir zaman sonra ortaya çıxmağa başlamışdır.

İnək quyruğuna bənzəyən şey, polis məmurlarının qamçıları kimi şərh olunmuşdur. Rəsulullah (əleyhissalatu vəssalam) 'dan bir müddət sonra, xüsusilə Əməvilər dövründə xalqa zülm edən idarəçilər az olmamışdır. Məsələ əksər hallarda "qamçılama səviyyəsi"ndə qalmayıb edama qədər çatmışdır. İmam Malik, Əhməd ibn Hənbəl, İmam Âzam kimi necə böyüklər belə bu zülmlərdən nəsiblərini almışlar. Rəsulullah (əleyhissalatu vəssalam) xalqa zülm edən insanların axşam və sabah Allah'ın hışım, qəzəb və nifrətlərinə məruz qaldıqlarını ifadə edərək onların davranışlarını lənətləmişdir.

2. Qâsiyat "geyinmiş qadınlar" deməkdir, âriyat da "çılpaq qadınlar" deməkdir. Qadın, hədisdə iki zidd vəsflə izah edilməkdədir: "Geyinmiş lakin çılpaq qadın." Alimlər, bunu fərqli şəkildə şərh edərlər:

* Bəziləri qâsiyatı Allah'ın nemətinə bürünmüş lakin şükür yönü ilə çılpaq, yəni nemətlərin şükrünü əda etməyən qadınlar deyə şərh etmişdir.

* Bir qisimi: Qadın qadınlıq yönünü ortaya qoymaq, diqqətləri çəkmək üçün, bədəninin bir hissəsini örtdüyü halda, digər bir qismini açar deyə şərh etmişdir.

* Bir qisimi də bədənini göstərən şəffaf paltarlar geyənlər nəzərdə tutulmuş demişdir.

Bu şərhlərin hamısı doğrudur. İslamî təsəttürə zidd olan bütün geyimlər bu hədisdə ifadə edilmiş haldadır. İslamî təsəttür sadəcə "geyinmək" axtarmaz, geyinmənin tərzini da istəyər.

* Təyin olunan yerləri örtəcək böyüklükdə olmalıdır; əl, ayaq və üz xaric bütün bədən örtülməlidir.

*Vücud xəttlərini göstərəcək darlıqda olmamalıdır. Çox dar geyinən "geyinmiş çılpaq" hökmündədir. Qərb mənşəli modaları təqib edənlər bu hallara düşməkdədirlər.

*Paltar bədəni göstərməməlidir. Çox incə neylon və şəffaf paltar geyənlər də geyinmiş çılpaq vəziyyətindədir.

*Hədislərdə qadağan edilən bir başqa geyim şöhrət libasıdır. Yəni diqqətləri üzərinə çəkmək məqsədini güdən paltarlar. İslam əlbisəyi örtünmək üçün əmr etdiyi halda günümüzdə bir çox çevrələr əlbisəyi örtünməkdən çox diqqətləri üzərinə çəkmə vasitəsi olaraq istifadə edirlər. Bu halda bu növə girən geyimlər də geyinmiş çılpaq mənasına daxildir.

3. Mâilat: Lüğət olaraq əyilən, meyleden qadın deməkdir. Alimlər ümumiyyətlə Allah'ın göstərdiyi istiqamətdən ayrılan, yanlış istiqamətlərə meyleden deyə anlamışlar. Bəzi alimlər də bu təbirlə sağını solunu oynadaraq, nazlanaraq gedənlərin nəzərdə tutulduğunu söyləmişdir. Mümilat da başqasını yoldan çıxaran, başqasına salınarak yeriməyi öyrədən qadın mənasını verər.

4.Başlarını dəvə hörgücü kimi edəcək qadınlar təbiri xüsusilə günümüzün qadınlarını təsvir edir kimidir. Qadınlar, müxtəlif saç modaları tətbiq edərək saçlarını müxtəlif şəkillərdə bağlayaraq təpələrində hotos deyilən çıxıntılar təşkil etməkdədirlər. Mömin qadınlar geyimlərində bu hədislərin təhdidini diqqətlə nəzərə alıb cənnətin qoxusundan belə məhrum qalmaqdan qorxmalıdırlar.

Bəzi ibadətləri edib də təsəttür (hicab) əmrini yerinə yetirməyən birisinin cənnətə düşmə ehtimalı varmı?

Təsəttür Risaləsi

Təsəttürə necə keçə bilərəm?

Namazı tərk edənin axirətdəki cəzası nədir? Namazı vaxtın sonlarına doğru gecikdirmənin bir cəzası var mıdır?

   Namusa hücum edən kimsəni ölüm bahasına da olsa qarşısını almaq fərzdir. Bir kişi bir qadına təcavüz etmək istəsə qadın da onu öldürməkdən başqa bir çarə ilə qurtulmaq imkanı tapa bilməsə (gücü çatdığı təqdirdə) hücum edəni öldürməsi fərzdir. Çünki hücum edənin arzusunu yerinə yetirməsinə imkan vermək haramdır, müdafiəni tərk etmək isə "imkan vermək" deməkdir və caiz deyildir. Eyni şəkildə bir qadına təcavüzə cəhd edən kimsəni görən bir başqa kimsəyə də (başka çarə yoxdursa) mütecavizi öldürmək farzdır.

   (əl-Muğni, c. VIII, s. 331; Nihayetü'l-muhtâc, c. VIII, s. 22. Qadının namusuna təcavüzü öldürmə bahasına da olsa əngəlləməsi fərz olduğu kimi, livata etmək istəyəni də eyni şəkildə əngəlləmək fərzdir, çünki livata (homoseksuallıq) üləmanın haram olduğunda ittifaq etdikləri çirkin bir əməldir. Cumhura görə bunu edən subay olsun, evli olsun rəcm edilərək öldürülür. Hədis-i Şərifdə "Lut qövmünün etdiyini edənləri tapınca faili də məf'ulu də öldürün" buyurulmuşdur. əl-Muğni, c. VII, s. 187.)

    İbn Teymiyyə görə arvadına təcavüz etmək istəyən kimsəni ər, başqa bir yolla aradan qaldırmaq imkanı olsa belə öldürə bilər. Mərhum belə deyir: "... bunun üçündür ki ər, arvadına təcavüz etmək istəyən kimsəni (təcavüzün qarşısnı almaq məqsədiylə) öldürə bilər. Başqa çarə olmadığı təqdirdə öldürə biləcəyi ittifaqla sabitdir. Başqa çarə olduğu təqdirdə belə öldürə biləcəyi isə qüvvətli olan görüştür. (İbn Teymiyyə, Məcmû'atü'l-fətâvâ, c. XV, s. 122. )

Bir kişi və qadının nigahsız olaraq əllərinin bir-birinə dəyməsi və tək qalmaları caiz deyil, haramdır.

Məhrəm olmayan qadına baxmaq haram olduğuna görə, onlara toxunmaq və ya tokalaşmaq (əllə görüşmək) mütləq haramdır.

Toxunmaq belə haram olduğuna görə, indi  öpməyi də özünüz düşünün ? 

Allah`ın əmrlərinə tabe olub, O`ndan qorxmaq məsələsində ilk sırada elə  namaz qılanlar durmalı və digər insanlara da örnək olmalıdırlar. Sizin namaz qıldığınızı bilən biri belə hərəkət etdiyinizi görsə,bilsə bunun caiz olduğunu düşünəcək və özüdə belə edəcək, hələ başqalarına da bunun caiz olduğunu deyə bilər. O zaman onların da günahı sizə yazılacaq. Çünki pis cığır açdınız. Yəni namaz qılan birinin belə məsələlərdə namazsız insanlardan bir fərqliliyi yoxdur, tam əksinə. 

Bizim namaz qılmağımızın səbəblərindən biri də bizi belə çirkin işlərdən çəkindirməsidir.

"Həqiqətən, namaz çirkin (fəhşə) və pis işlərdən (munkər) çəkindirir..." (Ənkəbut surəsi, 29/45) 

Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm bir hədisi-şərifində belə buyurur:

"Sizdən biriniziz başına iynə ilə dürtülməsi onun üçün halal olmayan bir qadına toxunmaqdan daha xeyirlidir."(Təbərani, Mucəmu'l Kəbir, 20/212)

İrəlidə evlənəcək iki cütün, sadəcə yanlarında qohumlarından bir adam olmaq şərtiylə bir yerdə oturub yalnız danışmaları caizdir, hətta sünnədir.

*Qadın ilə kişi birlikdə olarkən diqqət edilməsi lazım olan mövzular nələrdir? Qız dostlarla danışmanın bir eybi varmı? Qadın ilə kişi arasında caiz olmayan hallar nələrdir?

*Evlənmədən əvvəl, evləniləcək namizədlə görüş zamanı ölçülər nələrdir?

*İrəlidə evlənməyi düşündüyümüz adam ilə telefonla danışmaq və mesajlaşmaq caiz mi?

*İstədiyim biri bəzi bəhanələr gətirib mənim ilə haram olan bir yaxınlıq edir. Mənə nə tövsiyyət edirsiniz ?

İçində spirt təsbit edilən hər içkiyə ya da yeməyə haram deyə bilmərik.

Məsələn , etil spirt təbii olaraq meyvə və tərəvəzlərdə olur. Çünki , meyvə və tərəvəzlər yetkinləşdikcə ibarət qıcqırma zamanı yan məhsul kimi müəyyən nisbətlərdə etil spirt ortaya çıxar. Qida və içki sektorunda istifadə edilən təbii aromalar bir çoxunda təbii olaraq meydana gəlmiş etil spirt mövcuddur. Bütün dünyada qida regülasyonlarında etil spirtin müəyyən nisbətlərdə iştirak etməsi təbii qəbul edilməkdədir.

Ayrıca sirkənin içinə qatılan spirt kimyəvi dəyişməyə uğrayıb sirkeleşmişse , bunu istifadə etmənin qorxusu yoxdur.

Əşyada əsl olan halal olmasıdır; haramlıq qəti dəlillə sabit olar . Dəlil qəti deyilsə , haram olduğu qəti deyilə bilməz. Bu qatqı maddəsinin qəti haram olduğu bilinməməkdədir. Əgər bu maddə istifadə kimyəvi dəyişməyə uğrasa haramlıq xüsusiyyətini itirər.

Əgər haram olan bir qatqı varsa , o qatılan azca haram maddə , qarışdığı malın içində haramlıq xüsusiyyətini itirər , haram edən xüsusiyyətini itirər. Halal maddəyə çevrilə bilər. Şəraba duz dökünce haramlıq xüsusiyyətini itirib sirkəyə çevrilməsiylə halal olmasının səhih olması kimi.

Əvvəlcə bunu ifadə etmək lazımdır ki spirtli içkilər və narkotik maddələr dinimizin qaydalarında haram edilmişdir: Rəsulu Əkrəm (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Çoxu sərxoş edən şeyin azı da haramdır." (Tirmizi, Eşribe, 3; Əbu Davud, Eşribe, 5; Nəsai, Eşribe, 25)

"Bir farakı sərxoş edən şeyin bir ovucu da haramdır." (Ahməd, Müsned, 6/71, 72, 131)

"Farak" təqribən 43,5 kq. lık bir ölçü qabıdır.

Bu səbəblə bir Müsəlmanın spirtli içki içməsi və narkotik istifadə etməsi düşünülə bilməz. Ancaq bu haramı işləyən adam bunun haramlığını inkar etmədiyi müddətcə Müsəlmandır; bu səbəblə ibadətləri yerinə yetirmə mükəlləfiyyətindən qurtulmaz. Çünki hər əmr və qadağa müstəqil bir borcdur.

Bununla birlikdə ibadət bir idrak və şüur işidir. Bunun üçündür ki  bütün ibadətlərdə Müsəlman olmanın və buluq çağına çatmanın yanında ağıllı olmaq şərti qoyulmuşdur. İbadətlərin məqbul olması üçün  ibadət niyyətiylə və ixlasla edilməsi lazımdır. Bu səbəblə namaz qılacaq  oruc tutacaq kimsənin nə dediyini  nə etdiyini biləcək qədər ayıq olması, ağılının başında olması lazımdır. Uca Allah Nisa surəsinin 43. ayəsində,

"Ey iman edənlər! Sərxoşkən  nə dediyinizi bilənə qədər namaza yaxınlaşmayın."

buyurmuşdur. Beləliklə  spirt qəbul edən adam  nə dediyini biləcək qədər sərxoş deyilsə namazlarını qılması lazımdır. Eyni şəkildə imsak vaxtında nə dediyini biləcək qədər ayıq olan adamın orucunu tutması lazımdır.

Sərxoş olduğu üçün bu ibadətləri yerinə yetirə bilməyən kimsənin, işləmiş olduğu həm içki günahından həm də fərzləri zamanında yerinə yetirməmə günahından ötəri tövbə etməsi və daha sonra da o ibadətləri qəza etməsi lazımdır.

Ümid edirik ki, zamanında, nöqsansız və Allahın əmr etdiyi kimi qılınan bir namaz, namaz qılanın günah işləməsinə də mane olar:

"Sənə vəhy edilən kitabı oxuyub təbliğ et, namazı haqqıyla əda et! Şübhəsiz ki namaz, insanı, pis və çirkin davranışlardan, meşrû (qanuni) olmayan işlərdən uzaq tutar. Allahı namazla xatırlamaq, əlbəttə ən böyük fəzilətdir. Allah nə etdiklərinizi bilir! (Ənkəbut, 29/45)

"Bəli, gənclik damarı, ağıldan çox hissiyyatı dinləyər. His və həvəs isə kordur, aqibəti görməz. Bir dirhəm (3 qr) hazır ləzzəti, irəlidəki bir batman (8 kq) ləzzətə dəyişər. Bir dəqiqə intiqam ləzzəti ilə qətl edər, səksən min saat həbs ələmlərini (kədərini) çəkər.

Və bir saat səfahət (zövq, əyləncə, günahlara düşkünlük) keyfiylə, bir namus məsələsində min gün, həm həbsin, həm düşmənin əndişəsindən sıxıntılarla ömrünün səadəti məhv olar.

Ey zövq və ləzzətə mübtəla insan! Mən yetmiş beş yaşımda, minlərlə təcrübələrlə və hüccətlərlə (dəlil) və hadisələrlə aynəlyəqin (gözümlə) bildim ki, həqiqi zövq və ələmsiz ləzzət və kədərsiz sevinc və həyatdakı səadət yalnız imandır və iman həqiqətləri dairəsində mövcuddur. Yoxsa, dünyəvî bir ləzzətdə çox ələmlər var. Bir üzüm dənəsini yedirər, on sillə vurur kimi, həyatın ləzzətini qaçırar.” (Risalə-i Nur)

“Sizdəki gənclik qətiyyən gedəcək. Əgər siz məşru dairədə (halal dairəsi) qalmazsanız, o gənclik hədər olub başınıza həm dünyada, həm qəbirdə, həm axirətdə öz ləzzətindən daha çox bəlalar və ələmlər gətirəcək. Əgər (gəncliyinizi) İslâm tərbiyəsi ilə o gənclik nemətinə qarşı bir şükr olaraq iffət və namusluluq və itaətdə sərf etsəniz, o gənclik mənən bâqi qalacaq və əbədi bir gənclik qazanmanıza səbəb olacaq.

Həyat isə, əgər iman olmazsa və yaxud üsyan ilə o iman təsir etməzsə; həyat, zahirî və qısacıq bir zövq və ləzzətlə bərabər, minlər dərəcə o zövq və ləzzətdən daha çox ələmlər, hüznlər, kədərlər verər. Çünki insanda ağıl və fikir olduğu üçün, heyvanın əksinə olaraq hazır zamanla yanaşı keçmiş və gələcək zamanlarla da fitrətən əlaqədardır. O zamanlardan da həm ələm, həm ləzzət ala bilər. Heyvan isə, fikri olmadığı üçün, hazır ləzzətini, keçmişdən gələn hüznlər və gələcəkdən gələn qorxular, əndişələr pozmur.

İnsan isə, əgər dəlalət və qəflətə düşmüş isə, hazır ləzzətinə keçmişdən gələn hüznlər və gələcəkdən gələn narahatlıqlar o cüzi ləzzəti ciddi acılaşdırar, pozar. Xüsusilə qeyri-məşru isə, tamamən zəhərli bir bal hökmündədir. Demək həyat ləzzəti  nöqtəsində heyvandan yüz dərəcə aşağı düşər. Bəlkə dəlalət və qəflət əhlinin həyatı, bəlkə vücudu, bəlkə kâinatı; olduğu gündür. Bütün keçmiş zaman və kainatlar, onun dəlaləti (inkarı) nöqtəsində mâdumdur, ölmüşdür. Ağıl əlaqədarlığı ilə ona zülmətlər, qaranlıqlar verər.

Gələcək zamanlar isə, inancsızlığı cəhətiylə yenə mâdumdur (yoxdur). Və yoxluqla hasil olan əbədi firaklar (ayrılıqlar), mütəmadi olaraq onun fikir yolu ilə həyatına zülmətlər verirlər.

Əgər îman həyata həyat olsa; o vaxt həm keçmiş, həm gələcək zamanlar imanın nuruyla işıqlanar və vücud qazanar. Hazır zaman kimi ruh və qəlbinə îman nöqtəsində ülvî və mənəvi əzvakı (zövq və ləzzətlər) və ənvâr-ı vücudiyəyi (varlığa aid olan nurlar) verər.

Məhz həyat belədir. Həyatın ləzzətini və zövqünü istəyirsinizsə, həyatınızı îman ilə hayatlandırıb və fərzlərlə zînətləndirin və günahlardan çəkinməklə mühafizə edin." (Risalə-i Nur, On Üçüncü Söz)

Bu dünya ticarətxanəsində dolaşan insanoğlu boş yerə yaradılmamışdır. Hətta göydəki və yerdəki bütün zərrələr hal diliylə: “Mən boşuna yaradılmadım” deyir. Maddə və ruh tilsimi, fərqli işlərin, zidd şəkillərin olduğu bir hikmət gəmisi və ibrət aynasıdır.

İnsanın dünyadakı varlığı üçün bir başlanğıc var isə də, axirətdəki varlığı davamlı və sonsuzdur.

Maddi quruluşu torpaqdan olub süfli isə də, ruhunun həqiqəti ülvi və Rabbanidir. Yaradılışının başlanğıcında cövhərinə pis və heyvani vəsflər qarışıb "şübhəsiz nəfs pisliyi əmr edər" tələsinə düşmüş isə də, günahlarla mübarizə çuxurunda yoğrulub və yaxşılığı axtarış potasında bulanıq, çirkin və şeytani sifətlərdən təmizlənib pak olar.

"Ey nəfs, Rəbbinə dön" çağırışı ilə əsfəl-i safilindən (alçaqların ən alçağından) qurtulub, a'lay-i illiyyinə (yüksəklərin zirvəsinə) uçub, uluhiyət qapısında və Rəbbinin sarayının yaxınında yuva qurar.

Tənbəllik edər, asi olarsa ən çuxura düşər, ağılını istifadə edib, Allah yolunda çalışarsa ən yüksəyə qalxar.

Əsfəl-i safilinə (alçaqların aşağısına) batmaq, heyvanlar dərəcəsinə enib, şəhvət və qəzəbinə əsir olmaqdır. Ən yüksək dərəcəni əldə etmək də, şəhvət və qəzəbinə sahib olmaq və qəti olaraq onların idarəsini ələ keçirməkdir. İnsan şəhvət və qəzəbinin idarəsini ələ alınca, Uca Allah'a qulluq məqamına qovuşar. Bu məqam isə mələklərə məxsusdur. İnsanın əldə edə biləcəyi ən yüksək dərəcə budur. Bu dərəcə əldə edilib Uca Allah'a yaxın olunca, bir an üçün olsun ondan ayrılmağa dözə bilməz. Onun cənnəti bu olar. Göz, mədə və digər orqanların arzu etdiyi cənnət bunun yanında aşağı qalar.

İnsan yaradılışının başlanğıcı nöqsan və aşağı olduğu üçün, nəfsiylə mübarizəyə girmədən və onu zəyiflədici dərmanlar qəbul etmədən bu yüksək dərəcəyə qovuşmaq mümkün olmaz.

Qızılı mis və digər mədənlərdən ayırmaq necə çətin isə, insanı da heyvanlıq sifətlərindən təmizləyib mələklərin saflığına çatdırmaq üçün lazım olan dərmanı əldə etmək də o dərəcə çətindir. 

Birincisi: Belə hər şeyiylə sürüşkən və zərərli bir zəmində çox diqqətli getmək lazımdır. Minalanmış bir tarlada və ya amansız bir düşmən diyarında necə hərəkət edilməsi lazımdır, günümüzün çöl-bazarında gəzərkən də eyni diqqət və eyni sayıqlıq lazımlıdır.

İkincisi: Çölə çıxmadan əvvəl, his və duyğularımızı duruldacaq, aydın hala gətirəcək və bizim his dünyamıza təsir edəcək təsirli çarələrə müraciət edilməlidir. Bu, bir şeylər oxumaq, seyr etmək və ya dinləmək ola biləcəyi kimi, dərin bir iç mühasibəsi (haqq-hesab) etmək də ola bilər. Belə bir metafizik gərginliyə keçmədən küçəyə çıkılmamalıdır.

Üçüncüsü: Qətiyyən yalnız qalmamaq. Bizim diqqətlərimizi müraqibə edəcək və nəsihətiylə bizim ruh dünyamızı ayaqda tutacaq, dəstək olcaq bir yoldaş qazanaraq və mümkün dərəcədə çölə onunla birgə çıxmağa çalışılmalıdır.

Dördüncüsü: Gedərkən-gələrkən və gedəcəyimiz, qalacağımız yerlərdə imkan daxilində bizim hayatımızla münasibəti olan və bizi xəbərdarlıq edici havasını qoruyucu bir mələk kimi üzərimizdən əskik etməyən materialları də yanımızda götürməyə çalışmalıyıq. Günahlara qarşı bir sütre bir pərdə olacaq bu materiallar bizim daxili murâkabemizə (yoxlama, nəzər salma, haqq-hesab) vəsilə olacaq ki, belə bir daxili müraqibə ilə dolub daşan bir insanın günaha girməsi nadir hadisələrdəndir.

Beşincisi: İşlənən bir günah və xəta nəticəsində dərhal peşman olub tövbə qapısına qaçmalıyıq. Çünki günahın ən az qala biləcəyi qəlb, bir möminin qəlbidir. Orada səhvlər, gəlib keçici və günəşlə aramıza pərdə olan buludlar kimidir. Tez keçib getməlidir. Tövbədə gecikmə, ruhun o nisbətdə qaralmasına səbəb olar. Və o əsnada, digər günahlarla münasibətə keçmə yolları asanlaşar.

Onun üçün, buna meydan vermədən, xəta və günahın şəkil, keyfiyyət və böyüklüyü nə olarsa olsun, insan dərhal özünə gəlib, Rəbbin rəhmətinə sığınmalıdır

Səhabə, beynindən vurulmuş kimi Allah Rəsulunun hüzuruna gəlir və "Ya Rəsulullah, mən məhv oldum!" deyər. "Gələrkən gözüm bir qadına sataşdı və ya bir qadına toxundum." deyə də əlavə edir. Bu qırıq könül qarşısında sanki Arş ihtizaza gəlir və Cəbrayıl imdada yetişərək bu ayəni gətirir:

"Gündüzün iki tərəfində (səhər, günorta və ikindi) gecənin də yaxın saatlarında (axşam və yatsı) namaz qıl. Çünki yaxşılıqlar pislikləri (günahları) aradan qaldırar. Bu, öyüd-nəsihət almaq istəyənlərə (gözəl bir) xatırlatmadır. "[Buxari, məvaqitus-salat 4; təfsir [11.] 6; Müslim, tövbə 39; Tirmizi, təfsir [11.] 4, 6; Əbu Davud, hudud 31; İbn Macə, iqamə 193. (Hud surəsi, 11/114)]

Hələ, bərzəx aləminin nuru sayılan təhəccüdə qalxmaq, yuxunun ən şirin olduğu o anda, Rəbbə münacata qaçmaq, dua etmək, işlənən xəta və günahları ən qısa zamanda təmizləyici bir amil olraq dəyərləndirilməlidir. [Təhəccüdlə əlaqəli baxın .: Tirmizi, məvaqitus-salat 51; Əbu Davud, salat 49; İbn Macə, Məsacid 14.]

Gecənin yarısında xövf və rəca (ümid və qorxu) ilə dopdolu bir könlün O'na yalvarış və yaxarışları Cənabi-Haqq tərəfindən şübhəsiz ki hüsnü (gözəl) qəbul görəcək. Yetər ki edilən bu dua və niyazlar ixlas və səmimiyyət içində edilmiş olsun. Hər biri bir döngə başı kimi duran namaz vaxtlarında O'na qulluq və O'nun qarşısında bel qırıb boyun bükmək, iki vaxt arasındakı xəta və sürçmələrimizi əfv etdirirkən [Cənabi-i Haqqın beş vaxt namaz sayəsində qulunun günahlarını sildiyinə dair baxın .: Buxari, Mevakit 6; Müslim, Məsacid 282; Tirmizi, əmsalı 5; Nəsai, salat 7; Muvatta, səfər 91.], nafilə və təhəccüd kimi ibadətlərlə də O'nun razılığını qazanmağa səy göstərməliyik. [Qulun nafilələrlə Allah'a yaxınlaşdığına və O'nun sevgisinə məzhər olduğuna dair baxın .: Buxari, Rikak 38; Əhməd b. Hənbəl, əl-Müsnəd, 6/256. ]

Nəfsin Mahiyyəti Nədir?

NƏFSİN TƏZKİYƏSİ

TƏSƏVVÜFİ TƏRBİYƏ

Allah və Peyğəmbər sevgisini içimdə necə artıra bilərəm? Onlara olan sevgimin daha böyük olmasını istəyirəm ...

Nə üçün tam mənasıyla ibadət edə bilmirəm, Allah'a xalis bir qul ola bilmirəm? Mən dini sağlam, inancları qüvvətli bir müsəlman olmaq istəyirəm, bunu əldə etmək üçün nə etməliyəm? Nəfslə cihad ...

Nəfsimizə necə hakim ola bilərik? Nəfsin və şeytanın vəsvəsələrinə necə xilas ola bilərik?

Harama girməkdən qorxuram; harama girməmək üçün nəfsimizə necə mane olmalıyıq?

Risale-i Nur Külliyyatı

Tapşırılaraq işə girənin qazancı haramdırmı?

Şəxsin, gərəkli şərtlərə sahib olmadığı, yaxud nəzərə alınan meyarlar etibarilə daha layiq olan digər şəxslər olduğu halda, bəzi kəsləri vasitəçi edərək layiq olmadığı bir yerə gəlməsi dini baxımdan caiz deyildir.

Tapşırma mövzusunun bəzi istiqamətləri belədir:

1. Haqqı olmadığı halda bir şeyi əldə etmək. Bu vəziyyət, əldə edilən şeyin həqiqi, layiqli sahibinə qarşı olan bir zülmdür. Bu səbəbdən bir qul haqqıdır.

2. Haqqı olan bir şeyi, ancaq araya adam qoymaq surətiylə əldə etməyə çalışmaq. Bu vəziyyət caizdir. Çünki, layiq olduğuna inandığı bir şeyi normal yolla əldə etmək çətin olduğu üçün, öz haqqını gücü yetən bəzilərinin əliylə əldə etməyə çalışmaqdır. Burada qul haqqı deyə bir şey yoxdur. Çünki, ləyaqət sahibi olduğu halda layiq olduğu vəzifəni ala bilməyən kəslərə kömək olmaq isə iltimas / tapşırıq xüsusiyyəti daşımaz.

3. İnsan, haqqı olmadığı bir işə tapşırılaraq girsə, qul haqqına girmiş olsa da qazancı haram olmaz. Çünki bu pulu işləməsinin qarşılığı olaraq almaqdadır. Lakin layiq olmadığı bir vəzifəyə iltimas (tapşırıq) yolu ilə gəlib həm də olduğu vəzifənin gərəklərini yerinə yetirməyən və ya yetirə bilməyən adamın alacağı maaş halal olmaz.

4. Tapşırmağın caiz olması üçün, tapşırıq olmadan heç bir şəkildə haqqını ala bilməməsi və özünün də buna layiq olması şərtdir. Bu şəkildəki bir rəftarın adı "tapşırıq" deyil "haqqını qoruma" olur. Məsələn, işə qəbul ediləcək qədər balı yüksək olduğu halda və digər şərtləri də daha yaxşı olduğu halda, özündən daha aşağıdakı biri tapşırıqla önünə keçəcəksə, o zaman (öz haqqını qorumaq üçün) tapşırıq etməsi caiz olar. Əks halda caiz olmaz.

Bir müddət keçdikdən sonra belə olsa Haqqı zəfərə çatdıran, doğruluğu qalib gətirən, yalançıları alçaq edən, haqqda ədaləti batilə aparanları maneə törədən Allaha həmd olsun. Peyğəmbərlərin ən şərəflisinə, onun əhli beytinə, səhabələrinə, hamısına salat və salam olsun. İndi bu; rüşvət və qisimləri, hakimin alması caiz olan və olmayan, halal olan və haram olan rüşvət haqqında, rüşvətlə hədiyyə arasındakı fərq və rüşvət olaraq alınan bir şeyə sahib olunub oluna bilinməyəcəyi, cəza olaraq tətbiq olunan tazirin nümayiş edilib edilə bilinməyəcəyi xüsuslarında qısa bir risalədir.

İndiki vaxtda bununla əlaqədar bir fətva hadisəsi olub Hənəfilərdən biri Hakimə verilən rüşvətin də əmrə verilən rüşvət kimi olduğunu zənn edərək, nəql edilən rəvayətlərin əleyhinə cavab verməsi üzərinə, bizi sevənlərdən bəzilərinin təşviqi, məni bunu yazmağa vadar etdi. Allahdan, razılığına müvafiq etməsini diləyirəm.Rüşvətin lüğət olmaq üzrə iki mənası vardır.

Lüğətdəki mənası, "cul", yəni yerinə döyüşən qaziyə, ya da işçiyə verilən şey deməkdir. Kamusda: Rüşvət (sin ilə) cul deməkdir. Çoxluğu "Rusan" və "Risen" gəlir. "Rasa" (Hərəkət olaraq) culu ona verdi. "İrtesa" onu aldı və "İstersa" istədi deməkdir, deyilir. El-Misbahda isə: "Rişvet" (kəsrə ilə): Öz lehinə hökm etməsi, ya da istədiyinə çatdırması üçün adamın hakimə, ya da başqasına verdiyi şeydir. Çoxluğu "Rişan" gəlir. Eynilə "Sidratün"ün çoxluğu "Sider" olduğu kimi. Dammalı olaraq "Rüşvət" şəkli də istifadə edilər. O təqdirdə çoxluğu "Ruşan" gəlir. (KA-TE-LE) babından olaraq, "Rasevtühü-Rasven", ona rüşvət verdim, demək olar. "`Irtesa" rüşvət aldı deməkdir.

Əsli "Rasa-el-Ferhu" ifadəsindəndir ki, quş anasının özünü yedirməsi üçün başını uzatdı mənasınadır, deyilir. E1-Muribtə də: "Rişve" və "rüşvət", Cemiləri ər-Rusa; "Rasahu" Yəni ona rüşvət verdi. "Irtesa" ondan aldı, hərəkətindəndir, deyilməklə kifayətlənmə edilir. Istilahta isə, el-Misbahdakı kimi tərif edilir.Sünnetdə isə rüşvətin haramlığı hökmünə dəlalət edən bir çox hədisi şərif vardır. Bu mənada:(Allahın lənəti rüşvət verənin və alanın üzərinə olsun:) (Hökmdə rüşvət verənə və alana Allah lənət etsin.) (Rüşvət verənə də, sahəyə də, aralarında rüşvət üçün vasitəçilik edənə də Allah lənət etsin.) hədisi şəriflərini zikr edə bilərik.

Rüşvətin qisimlərinə, haram olanına və haram olmayanına gəlincə : Kadi Xan, fətvalarının əl-Kada bəhsində deyər ki :"Rüşvət dörd müxtəlifdir. Bir çeşidi vardır ki, hər iki tərəf içində haramdır. Qazini  rüşvət ilə olsa, bu adam hakim ola bilməz. Bu vəziyyətdə rüşvət, alana da, qaziyə də haram olar. Bu bir ikincisi, öz lehinə hökm verməsi üçün hakimə rüşvət versə, bu rüşvət də hər iki tərəf üçün haramdır. Hökm istər  verilmiş olsun, istər olmasın, dəyişməz. Digər bir şəkli: Malının ya da canının tələf olacağı qorxusuyla rüşvət versə, bu rüşvət alana haramdır amma, verənin verməsi haram deyil.

Yenə malında gözü olana, malının bir qisimini rüşvət olaraq verib; qalanını qurtaranın vəziyyəti də belədir. Bir digər şəkli: Dövlət idarəçilərinin işini izləməsi üçün rüşvət versə, verən üçün verməsi halaldır amma, alan üçün almasl haramdır. Bu vəziyyətdə verdiyi rüşvətin alana da halal ola bilməsi üçün; verən, alanı, rüşvət vermək istədiyi miqdarla, bir gün gecəyə qədər ödənişlə tutar.

Çünki bu növü icarəyə səhihdir. Sonra müstecir (ödənişlə tutan) diləsə onu etdirəcəyi bu işdə, diləsə başqa işdə işlədər. Bu, dövlət idarəçisi nəznində işini izləməsi üçün rüşvəti əvvəldən versə belədir. Heç rüşvət adı çəkmədən işini izləməsini istəsə və işi olduqdan sonra rüşvət versə vəziyyət nə olar? Bunda ixtilaf vardır. Alanın alması halal olmaz deyənlər varsa da, səhih olan, halal olar deyənlərin fikridir. Çünki, bu, bir cür yaxşılıq, mükafaat və lütfkarlıqdır.

Eynilə imama ya da müəzzinə, şərt qoymadan bir şey vermək kimidir. Hakimin rüşvət alması halal olmadığı kimi, hakim olmazdan əvvəl özünə hədiyyə vermək adəti olmayan xaricidən hədiyyə alması da caiz deyil. Borc da hədiyyə kimidir. Fiqh kitablarının vasiyyetler hissəsində fukaha; adamın canını və malını zülmdən qurtarmaq üçün, öz haqqında verdiyin rüşvət olmayacağını, başqasında olan malını çıxara bilmək üçün sərf etdiyinin isə rüşvət olacağını söyləyərlər.

El-Hulasa adlı kitabda deyilir ki : Hakim rüşvət alıb hökm versə, ya da hökm verdikdən sonra rüşvət istəsə və hakimin oğlu və ya onun üçün şahidliyi qəbul edilməyəcək biri alsa, hökm nafiz olmaz. Ancaq tövbə edər və aldığını geri versə, verdiyi hökm səhih olur.el-Akdiyedə də bunlar vardır: Hədiyyələr üç müxtəlifdir: Verənə də alana də halal olan: Mücərrəd sevgidən ötəri verilən hədiyyələr kimi. Ikincisi, hər iki tərəfə də haram olan: Etdiyi zülmdə, özünə kömək üçün verilən hədiyyə kimi. Üçüncüsü, verənə verməsi halal olan : Zalıma, zülmünü dəf etrnek üçün verilən hədiyyə kimi. Bu alana haramdır.

Bu barədə çıxış yolu belədir : İşini gördürəcəyi adamı iki üç gün kimi bir zaman ödənişlə tutar. Sonra -əgər etdirəcəyi iş, məsələn bir mesaj aparmaq kimi, ödəniş vermənin caiz olduğu bir iş isə- onu bu işdə işlədər. Amma işlədəcəyi müddəti təyin etməzlərsə, bu caiz deyildir. Bütün bunlar şərtli olsa belədir. Amma hədiyyə şərtsiz olaraq verilsə və lakin alan, özünə; dövlət dairələrində ona kömək etməsi üçün hədiyyə verdiyini qətiliklə bilsə, üləmamız bunda bir baid olmadığı fikirindədirlər.

Hər hansı bir ön şərt olsa belədir. Hər hansı bir ön şərt və gözləyiş olmadan ehtiyacını aparsa və ondan sonra hədiyyə versə, bunu qəbul etməkdə bir beis yoxdur. Bu barədə almanın xoş olmayacağına dair Ibn Mesuddan rəvayət edilən xəbər, təqvanın dərəcəsini bildirər. Bu xüsus Bezzaziyedə də eynidir. Hakim bir protokol yazsa və ya bir bölünmə işini üzərinə alsa və bunları etdiyi üçün əcri misl istəsə haqqıdır Amma kiçik bir qızın nikahına vəli olsa, hər hansı bir şey alması halal deyil. Çünki özünə vacib olan bir şeyi etmişdir. Vacib olan bir şeyi etmə qarşılığında ödəniş almaq isə caiz deyil. Yox əgər üzərinə vacib olmayan bir şeyi etsə ödəniş alması caiz olar .

Fetevayı Kadihanda el-Bakkalidən belə bir şey vardır: Biri bir subay qızın nigahını (vəlisi olaraq) imzaladığımda bir dinar alar. Dul isə yarım dinar alarsanmı dediyində, qızın başqa vəlisi yoxsa  onun bunu alması halal olmaz. Amma bir başqa vəlisi varsa bir az əvvəl zikr etdiyimiz hökmə görə alması halal olar. Yetimin malını satsa da bir şey ala bilməz. Əgər alsa və bəy də məzun olsa, alış-verişi nafiz deyil. Fethul-Kadirdəki ifadəyə görə, rüşvət dörd qisimdir. Alana də verənə də haram olanı vardır.

Qəza və imaret mövqelərini əldə etmək üçün verilən rüşvət bu qəbildəndir. Bu şəkildə iş başına gələn qazi ola bilməz. İkincisi, qadının hökm vermək üçün rüşvət alması vəziyyətidir. Bu da hər iki tərəf üçün haramdır. Rüşvət alaraq hökm verdiyi hadisədə hökmü nafiz (etibarlı) deyil. İstər haqqın, istəsə batil bir hökm vermiş olsun, dəyişməz. Əgər haqlı bir hökm vermişsə o, onsuz da ona vacib idi. Buna görə də, buna qarşılıq bir mal alması caiz ola bilməz.

Batil bir hökm verdiyi təqdirdə isə, vəziyyət daha da açıqdır. Əvvəldən rüşvət alıb hökm verməsiylə, əvvəl hökm verib sonra rüşvət alması arasında da bir fərq yoxdur. Üçüncüsü, bir zərəri dəf etmək, ya da bir mənfəəti cəlb etmək məqsədiylə, dövlət dairəsində bir işi həll etmək üçün rüşvət almaq halaldır. Bu, alana haramdır amma, verənə haram değildir. El-Akdiyedə hədiyyə qisimlərə ayrılarkən bu, hədiyyənin qisimlərindən olaraq göstərilmişdir.

Dördüncüsü, malına və canına qarşı qorxusu olduğu kimsəyə, bu qorxusundan xilas olmaq üçün verdiyi şeydir. Bu, verən üçün halaldır amma alan/sahə üçün haramdır. Çünki müsəlmandan zərəri dəf etmək vacibdir. Vacibi yerinə yetirmək üçün mal almaq caiz degildir. El Kunyedə üzrlü olan şeylər babında belə deyilir :Zalımlar, xalqın meşələrdən odun qırmasına, özlərinə bir şeylər verilmədən icazə vermirlərsə, o şeyi vermək də, almaq da haramdır. Çünki verilən bu şey rüşvətdir. Bu möhkəm rəvayətlə aydındır ki, qaziyə (hakimə) verilən rüşvət, hər iki tərəf üçün də haramdır.

İstər hökmdən əvvəl olsun, istər sonra olsun, istər haqlı bir hökm verməsi istənsin, istər batil ilə hökm etməsi istənsin, hamısı bərabərdir. Yenə aydındır ki, hakimə verilən hədiyyə də rüşvət kimidir; bu səbəbdən hər iki tərəf üçün də haramdır. Məsələn bir adam, hakimə gəlib bir miqdar mal verərək, öz lehinə hökm etdiyi üçün versə, verən bir haram etmiş olar. Buna görə də, hakim bunu qəbul etməsə və onu tazir ilə cəzalandırmaq istəsə bu, bu fiqhi qaidədən ötəri onun haqqıdır. Hər cür nöqsan sifətlərdən münəzzəh olan Allah ən yaxşısını bilər.

"İndiki vaxtda bəzi qanuni və mübah bilinən xüsuslar o qədər istismar edilmiş, əslindən uzaqlaşdırılmış ki, sanki haramla iç içə, yan-yana gəlmişdir. Bunun yanında, faiz və rüşvət kimi dinimizin qətiliklə rədd etdiyi bəzi haram rəftarlar da o qədər budaqlandırılmış ki, mübah rəftarlarla birlikdə mütaliə edilən hala gəlmişdir.

Bu növ məsələləri bir-birinə qarışdırmadan, yerinə, zamanına və vəziyyətinə görə araşdırmaq isə bir xeyli güc olmaqdadır. Bunun üçün, bir məsələni yerinə oturdaraq nəticəyə çatarkən, yaxşı niyyət daşımaq, ürəkdən gələn səsə qulaq asmaq başda axtarılan bir şərtdir.

Rüşvət deyilən müsibətin tərifini lüğət kitablarımız belə edər:

"Bir məmura haqlı və ya haqsız bir iş gördürmək üçün verilən ödəniş və ya hədiyyədir."

Bu qısa ifadə də görüldüyü kimi, əsas olaraq rüşvət, vəzifəli məmura verilən bir hədiyyədir.

Məmuru rüşvət almağa təşviq edən biri maddi, digəri mənəvi olmaq üzrə iki səbəb vardır. İlki və ən mühüm olanı, məmurun dini həssaslığının az olması, ürəyində Allah qorxusunun yer tutmaması və ya çox zəif olmasıdır. Çünki rüşvətin qanuni bir qazanc olmadığını, haram və haqsız bir çıxar qapısı sayıldığını hər kəs qəbul edər. Vicdanının səsinə qulaq asmayan, ürəyinin səsini dinləməyən məmur, bu "xəstəliyə" tutulduqdan sonra artıq yaxasını qurtara bilməz olar.

Mənəvi cəhəti əskik olan məmuru rüşvət almağa məcbur edən bir başqa səbəb də maddidir. Həyat şərtləri daralan, dolanışıq çətinliyi çəkən, aldığı maaşla zəruri ihiyaçlarını çətin qarşılaya bilən vəzifəli şəxs, başında olduğu işin vəziyyətinə görə, özü tərəfindən haqlı gördüyü bu bəhanələrlə birlikdə gözünü vətəndaşın əlinə və cibinə tikər. Bu "havadan" gələn "gəlirə" bir də alışdımı, artıq zamanla onu həqiqətən haqqı olaraq görməyə başlar.

Məmurun bu vəziyyətə düşməsinə səbəb olan iki xüsus vardır. Bir dəfə dövlətin, işlətmiş olduğu məmura günün şərtlərini də hesaba qataraq, ehtiyaclarını görə biləcək nisbətdə bir maaş verməsi lazımdır. Ta ki, məmur belə pis hallara düşməsin. İkinci olaraq, məmurun özü, imkan nisbətində iqtisad və qənaətlə hərəkət edib belə "menhus" pula etibar etməməlidir. Onsuz da özündə Allah qorxusu yerləşmiş olan məmurlar bu şəkildə etməkdədirlər.

Zamanımızda bəzi məmurlar isə, etdiyi işin məsuliyyətini, daşımış olduğu məsuliyyətin böyüklüyü və işğal etmiş olduğu mövqenin vəziyyətini də hesaba qataraq, sanki rüşvəti mübahmış kimi görməkdədir. Hətta belə bir şey əlinə keçməyincə də vətəndaşın işini axsatmaqda və ya heç etməməkdədir. Bu da məsələnin psixoloji istiqamətidir.

Bütün bunlarla birlikdə, dövlət, məmuruna müəyyən bir maaş təqdir etmişdir. O kimsənin haqqı, özünə təqdir edilən maaşıdır. Bunun xaricində məmurun müxtəlif bəhanələrlə xalqdan bir şey istəməsi və ya alması həqiqi haqqı olmayıb, hansı adı daşımış olursa olsun, rüşvətdən başqa bir şey deyil.

Bəqərə Surəsinin 188-ci ayəsində keçən "Mallarınızı aranızda haqsız səbəblərlə yeməyin" tərcüməsindəki ifadə, rüşvəti rədd edən ilahi bir əmrdir. Rüşvəti alanın da, verənin də Allahın lənətinə düşəcəyini bildirən Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.v.) isə, zəkat yığmaqdan dönən bir vəzifəlinin yanında olan bəzi şeyləri "hədiyyə" deyərək öz tərəfinə ayırması üzərinə belə buyurmuşdur:

"Qəribə şey, bu adam (bir mal məmuru olmayıb da) atasının və ya anasının evində otursaydı özünə hədiyyə verilərdi, yoxsa verilməzdi, o zaman görərdi. "2

Bu sözlərindən sonra Peyğəmbərimiz, belə kəslərin axirətdə də böyük bir əzaba düşəcəklərini xəbər verər.

Xəlifə Ömər bin Əbdüləzizi uşaqlar əllərində alma dolu qablarla qarşılayarlar. Ətrafındakılar, Hz. Əbu Bəkir və Ömərin verilən hədiyyələri qəbul etdiklərini xatırladaraq, Xəlifənin təqdim edilən hədiyyələri qəbul etməsini söyləyərlər. Uca Xəlifə bu cavabı verər:

"Hədiyyə onlar üçün hədiyyə idi, lakin onlardan sonrakı məmurlar üçün hədiyyə bir rüşvətdir. "3

Lakin, yalan məsələsində olduğu kimi, rüşvət xüsusunda da bir çarənin olduğunu ifadə edək. Çünki bəzən elə hallar olar ki, insan çox böyük haqsızlıqlardan qorunmaq üçün məmurun israrla istədiyi şeyi vermək məcburiyyətində qala bilər. Bunun üçün düşdüyü haqsızlığı və ya zülmü, bütün qanuni yollara müraciət etməsinə baxmayaraq bitərəf edə bilməyən insan, qəsb edilmiş  malını və ya başqasının üzərində olan öz haqqını ala bilməmə vəziyyətiylə qarşı-qarşıya gələ bilər. Bu barədə İbni Abidin mərhum belə deyər:

"Zalım bir idarəçinin zülmünü özündən və malından dəf etmək və ya öz haqqını almaq üçün verdiyi bir şey, verən haqqında rüşvət sayılmaz. "4

Belə çox böyük bir zərurət qarşısında rüşvət vermək məcburiyyətində qalan insan, "Zərurətlər haramı halal edər" qanunu kimi məsul olmaz. Lakin, alan üçün yenə rüşvətdir, haramdır. Ayrıca bu yolla haqqını alan adam, bu işi görərkən başqasını zərər çəkmiş etməməli, onun haqqına təcavüz etməməlidir.

Bu vaxt, rüşvətlə hədiyyəni bir-birindən ayırmaq lazımdır. Rüşvət sayılan hədiyyə, hələ iş görülmədən vətəndaş tərəfindən vəzifəli məmura verilməkdədir. Bunun köməyiylə haqlı və ya haqsız işini görməkdə, onu bir vasitə olaraq istifadə etməkdədir. Hədiyyə isə, maddi və mənəvi heç bir qarşılıq gözlənilmədən, arzu edilmədən verilən bir şeydir. Hədiyyəni verən kimsə, bunun qarşılığında nə bir iş gördürmə niyyətini daşımaqda, nə də verdiyi kimsəyə bir minnət etməkdədir. Tamamilə içindən gələrək, könülündən çıxarmaqdadır.

Məsələn bir poçt məmuru, vətəndaşa bir məktub və ya bir teleqraf gətirməkdədir. Vətəndaş da aldığı müjdəli bir xəbər qarşısında məmura içindən qoparaq "bəxşiş, hədiyyə" adı altında bir şey verməkdədir. Burada, onsuz da o pul verilsə də, verilməsə də, məmur o məktubu gətirəcək. Bunun üçün, bu pulun rüşvətə girdiyini söyləmək mümkün deyil.

Digər tərəfdən, arzu edilən iş görüldükdən sonra məmura verilən hədiyyə də rüşvət sayılmamaqdadır. Bu barədə İbni Abidin bu fikiri zikr edər:

"Bir adam, sultanla bitəcək bir işini onun bir yaxını vasitəsiylə görər də, işi bitdikdən sonra vasitəsi olan bu adama hədiyyə qabilindən bir şey versə bu rüşvət olmaz. Ancaq daha işi görmədən əvvəl bir hədiyyə istəyində olsa bu haramdır."

Yenə buna bənzər bir fətvaya da əl-Feteva'l-Hindiyye'de rast gəlməkdəyik. Belə deyilməkdədir:

 1. İbni Macə, Ehkam: 2.

 2. Buxari, Hədiyyə: 15.

 3. Umdetul-Kari, 13: 154.

 4. Reddül-Muhtar, 5: 272.

     Bağlı bir yerdə, tək başına əynində bir şey olmadan yuyunmaq caizdir; yəni haram deyildir. Ancaq ədəb olaraq ön və arxa övrət yerlərini örtmək daha gözəldir. Çılpaq olaraq alınan dəstəmaz qəbuldur.

     HAMAM ƏDƏBİ

    Hamam ədəbinə uymaq gözəl olmaqla bərabər, bunlara uyulmasa günah olmaz. 

    1. Hamamda çimməmişdən əvvəl misvakla dişlərmizi təmizləməliyik.

    2. Hamama Allahın hüzuruna təmiz çıxmaq kimi gözəl düşüncələrlə girilməlidir. 

   3.Sol ayaqla hamama girilməlidir. 

    4.Girərkən "Bismilləhirrahmənirrahim, pisliklərin hər cinsindən və qovulmuş şeytanın şərindən Allaha sığınıram." deməliyik. 

    5.Hamamı heç kimin görə bilməyəcəyi şəkildə qapatmalıyıq. 

    6.Hamamda övrət yerinin örtülməsinə riayət etməli və peştamal (örtük) geyinməlidir. 

    7.İlk girişimizdə sağ və sol çiyinlərimizi yumalıyıq.

    8.Suyu lazım olduğundan çox israf etməməliyik.

    9.Hamamda suyun istiliyi kimi ürpərdici hallarda cəhənnəmi düşünməli, bununla cəhənnəm müqayisə edilməlidir. 

   10.Hamamda danışmamalı, aşikar şəkildə Quran və ilahi kimi şeylər oxunmamalıdır. 

    11.Axşama yaxın, axşam ilə yatsı arasındakı vaxtlarda çimməyə girilməməlidir. 

    12.Hamamda su tökərkən ayaq üstə su tökülməlidir. Oturaraq su tökülməməlidir. Əgər yerə tökülən sular üzərimizə sıçramırsa oturaraq da yuyunula bilər. 

    13.Hamamda kiçik böyük dəstəmaz pozulmaz. Peyğəmbərimiz bu xüsusa da əhəmiyyət vermişdir.

"Sizdən biri çimdiyi yerə idrar etməsin. Sonra bu idrar etdiyi yerdə dəstəmaz almasın. Vəsvəsənin çoxu bundan irəli gəlir."(Tirmizi, taharə 17; Nəsai, taharə 6)

    14.Hamam yuyunan adam tərəfindən gözəlcə təmizlənir. Naxoş görüntülərə meydan verilməz. Sabun, saç və pis su artıqları aradan qaldırılar. Çirkli paltar asılmaz. Çirkli olaraq buraxılmaz.

    15.Hər kəsin xüsusi hamam peştamalı (örtüyü) olur və öz peştamalını istifadə edir.

    16.Çimməmişdən əvvəl saç, bığ kimi yerləri uzanıbsa düzəltməli və qısaltmalıdır.

   17.Qoltuq altlarında bitən tükləri maksimum qırx gündə bir yolmaq və təraş etmək müstəhəbdir.

    18.Qasıqları maksimum qırx gündə bir təmizləmək sünnədir.

    19.Sağ gözümüzə üç, sol gözümüzə iki sürmə çəkmək və sürmə çəkərkən sağdan başlamaq Peyğəmbərimizin (a.s.v) bir sünnəsidir.

   20.Kəsdiyimiz dırnaqları, tükləri bir parçaya bükərək torpağa basdırmalı, ya da yandırmalıyıq.

   Mövzunu mənbələri ilə qısaca açıqladıqdan sonra, maddələr halında xülasə etmyə çalışacağıq:

    Dini mövzularda yüksəlmək istəyənlərin qarşısında iki pillə vardır. Birincinin adına "fətva pilləsi", ikincinin adına da "təqva pilləsi" deyilir. İnsanlar ən əvvəl fətva pilləsinə çıxmaq məcburiyyətindədirlər. Fətva pilləsinə çatmadan təqvaya çıxılmaz. Bundan əlavə, fətva pilləsində olmaq məcburidir. Amma üstündəki təqvaya çıxmaq ixtiyaridir. Çətinliyinə görə hər kəsin təqvaya çıxması məcburi tutulmamış, istəyə bağlı olaraq seçimə buraxılmışdır.

    Avropadan idxal edilən pendiri yeməyənlər, pendir mayasını istifadə etməyənlər fətvadan yuxarıya təqva pilləsinə çıxmış kəslər ola bilərlər. Mübahisəyə da bu səbəblə gərək olmaz.

Ticarət qəsdi olmadan istifadə etmək haram deyil. Ancaq qanunlarına görə qadağan edilmişsə qanunlara uyğun gəlmək lazımdır. Bu səbəbdən tövsiyə etmirik. Amma əgər sizin yoldaşınız onu pulla almışdırsa və özü sizə oxumaq üçün verirsə halal sayılır.

Lisenziyasız proqramı istifadə etmək qul haqqı deyil. Bu proqramı çoxaldıb satmaq ticarət qəsdinə girəcəyindən caiz olmaz. Ancaq öz işində istifadə edə bilər.

   İnsan nəfsini cilovlayan ən mühüm vasitələrdən biri də orucdur. Xüsusən, aclıq insanın nəfsini tam tərbiyə edib və onu pis hislərdən təmizləməkdədir. Bunu bilən Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) şəhvət hislərinə hakim olmaqda çətinlik çəkən adamlara oruc tutmağı tövsiyə etmişdir. Oruc isə imsaq vaxtının girməsi ilə başlayır və axşam düşəndə bitir. Bu niyyətlə davamlı surətdə oruc tutmağa məcbur deyilik. Ancaq şəhvət hislərimizi cilovlamaqda çətinlik çəkdiyimiz vaxtlarda oruc tutmağımız doğrudur. Beləcə, haramlardan qorunarıq.

      İradə nəfsdən gələn heyvani arzu və istəklərin şüura və həyata təsirinin qarşısını alan keyfiyyət, beləliklə, özünə hakim olma gücü və iqtidarı deməkdir. Tərbiyə edilmiş iradələr əvvəlcə müxtəlif duyğu və meyilləri, sonra isə düşüncə və davranışları nəzarət altına alaraq, faydalı və doğru olan şeyləri tətbiq və icra edər, düzgün olmayanları da şüur altına itələyər və həbs edərlər.

     İnsan iradəsini həyat üçün faydalı olacaq surətdə hərəkətə gətirən, onu müvəffəqiyyət və səadət pillərinə yüksəldən ən gözəl və həqiqi qaynaqlar isə, növbə ilə sadalasaq, doğru bilgi, sağlam inanclar, riyakarlıqdan uzaq ibadətlər və ürəkdən edilən ixlaslı dualardır. Çünki insanlar bildiklərini edər, inanc və düşüncələrinə uyğun şəkildə əməl edərlər.

    Psixologiya mütəxəssislərinə görə,  müasir dövrümüzdə insanları depressiyaya salan,  onları günahlara, qeyri-sağlam hərəkətlərə sövq edən, hətta intihara qədər sürükləyən ən mühüm səbəb tənhalıq, yalqızlıqdır. Müasiri olduğumuz insanın təhhalaşmasına səbəb olan başlıca amil isə onu mənəviyyatdan: sevgi, yaxşılıq, digərlərinə hörmətlə yanaşmaq, fədakarlıq kimi fəzilətlərindən uzaqlaşdırıb təkəbbürllü, acgöz məxluqa çevirən maddəçi fəlsəfələr və ona əsaslanan təhsil sistemləridir.

    Son əsrdə inkişaf edən texnologiya, cəmiyyətləri böyütmüş olmasına baxmayaraq, ailə və dostluq sərhədlərini kiçiltmiş və insanı hər gün bir az daha yalnızlığa sürükləyərək, öz dar qəfəsinə həbs etmişdir. Beləcə, ailə üzvləri, qohumlar arasındakı əlaqələrin möhkəmliyinə xələl gəlmiş, dostluq və səmimiyyət hisləri zəifləmiş, cürbəcür şəkillərdə özünü göstərən mənfəətlər və rəqabət insanları əks qütblərdə duran qardaşlara çevirmişdir.  Saxta gülüşlər, riyakarcasına söylənən sözlər, dərin səmimiyyətdən uzaq yaxınlıqlar insanları sanki ruhsuz və mənəvi baxımdan yoxsul varlıqlara çevirmişdir. Bərabər əylənib, birlikdə yeyib-içməklərinə aldanmaq lazım deyil. Bütün bunlar içlərindəki sıxıntıdan qurtulsunlar deyə, bir-birindən yararlanmaq, yəni şəxsi mənafe üçün edilər.

   İbadətlər, əslində, insanı hər zaman nəfsi ilə baş-başa qoyur və əda edilən hər bir ibadət iradəmizi gücləndirən bir ünsürdür, eyni zamanda da nəfsimizi zəiflədən gücdür. İradəsini gücləndirən insan ibadətlərinə diqqət etməli, günahlardan uzaq durmalı və həm özü, həm də bəşəriyyət üçün faydalı işlərlə məşğul olmalıdır. 

Cəmiyyətimizdə uzun müddətdir aktuallığını qoruyan məsələlərdən biri də musiqi mövzusudur. Musiqi dinləyən müsəlmanlar, bu əməllərilə günahkar olub olmadıqları mövzusunda tərəddüd yaşayırlar və bu tərəddüd onların musiqidən çəkinməsinə əngəl olur.Bizlər qarşımıza qoyduğumuz hədəf gərəyi, müsəlmanların bu sıxıntısını çözməyə və onlara bu barədə dinin hökmünü bildirməyə qərar verdik.

Musiqisiz zümzümə etmək caizdirmi? Musiqi dinləmək caizdirmi? Musiqili toylara, ad günlərinə qatılmaq olarmı? İslamda ilahilərin hokmü nədir?

Allahın tövfiqiylə mövzumuzda bu və bənzəri suallara cavab tapmağa çalışacayıq.

***

1. Zümzümənin hökmü. Musiqisiz, ritmik şəkildə zümzümə və ya tərənnüm etməyin, yəni mücərrəd nəğmə oxumağın hökmü nədir? Fəqihlərimizin istilahında buna "ğina", "təğanni" kimi adlar verilir.

Hənəfi fiqh məcmuası olan "Əl Fətaval Hindiyyə"də bu haqda belə deyilir:

“(Hənəfi fəqihləri) mücərrəd təğanni haqda ixtilaf etmişlər:

1. Bəzilərinə görə təğanni mütləq olaraq haramdır və onu dinləmək günahdır. Bu, Şeyxul İslamın görüşüdür. Əgər anidən duyarsa günah qazanmaz.

2. Bəzilərinə görə, qafiyə öyrənmək və fəsahəti artırmaq üçün təğannidə bir bəis yoxdur.

3. Bəziləri isə, yalnızkən sıxılmamaq üçün, əyləncə olmayacaq şəkildə təğanni etmənin caiz olduğunu demişlər. Şəmsul Əimmə Səraxsi bu görüşə meyl etmişdir.” (Qaynaq: Nizamuddin Əl Bəlxi: Əl Fətaval Hindiyyə: 5/431. Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1421/2000)

Təliq: Qayda olaraq belə demək olar ki, əyləncə üçün oxunan zümzümə qadağandır, lakin bəzi alimlər müəyyən istisnalar ediblər. Məşhur Hənəfi fiqh kitabları olan “Əl Muhit Əl Burhəni”, “Təkmilətul Bəhrir Raiq”, “Təbyinul Həqaiq” və digər əsərlərdə də zikr etdiyimizin məna olaraq eynisi mövcuddur.

***

2. Musiqi dinləməyin hökmü. Mücərrəd musiqi və ya nəğməylə bərabər çalınan musiqi dinləməyin hökmü nədir?

Hənəfi məzhəbinin mötəbər alimlərindən Əbul Fadl Əl Məvsili (599-683 h/1203-1284 m) məşhur "Əl İxtiyar" adlı əsərində bu haqda deyir:

“Musiqi alətlərini dinləmək haramdır. Məsələn çubuqla harasa vurmaq, dəf, zurna kimi alətlər və s. Rəsulullah – aleyhissalatu vəssəlam – buyurub: “Musiqi aləti dinləmək günah, bunun üçün məclisdə oturmaq fasiqliq, bundan ləzzət almaq isə küfrdəndir.”

Bu hədis, işin ciddiliyini və günahın böyüklüyünü göstərmə məqsədi daşıyır.

Əgər anidən/istəmədən duyarsa üzrlü sayılar. Eşitməmək üçün çalışması lazımdır. Çünki, hədisdə Rəsulullahın tütək səsini eşitməmək üçün iki barmağını qulaqlarına tıxadığı rəvayət edilmişdir.

Həsən bin Ziyaddan belə nəql edilmişdir: Məşhurlaşsın və nigah elan edilsin deyə toyda dəf çalmaqda bəis yoxdur.

İmam Əbu Yusufdan soruşuldu: “Toy xaricində, qadının uşaq (uşağı sakitləşdirmək) üçün fisq olmayan şəkildə dəf çalması məkruhdurmu?”. Əbu Yusuf “xeyr” deyə cavab verdi.” (Qaynaq: Əbul Fadl Əl Məvsili: Əl İxtiyar: 4/146..Darur Risalətil Aləmiyyə: 1430/2009)

Hənəfi fəqihlərindən “Əl Muhit Əl Burhəni” adlı kitabın sahibi Burhənuddin Əl Mərğinəni (551-616 h/ 1156-1219 m) bu barədə deyir:

“... “Fətəvə Əhli Səmərqand” adlı kitabda deyilir: Çubuqla vurulması və başqa bir şəkildə ortaya çıxan musiqini dinləmək haramdır. Rəsulullah aleyhissəlam belə buyurur:

“Musiqi aləti dinləmək günah, bunun üçün məclisdə oturmaq fasiqliq, bundan əzzət almaq isə küfrdəndir.”

Bu hədis, işin ciddiliyini və günahın böyüklüyünü göstərmə məqsədi daşıyır. Ancaq alimlər, əgər anidən eşidərsə üzrlü sayılacağını bildirmişlər. Hər kəsə eşitməmək üçün çalışması vacibdir.” (Qaynaq: Burhanuddin Əl Mərğinəni: Əl Muhit Əl Burhəni: 5/369.Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1424/2004)

Təliq: Qayda olaraq demək olar ki, istər mücərrəd musiqi olsun, istər musiqinin nəğməylə müşayəti olsun, bütün bunların dinlənilməsi haramdır. Ancaq nigah, savaş, uşaq sakitləşdirmək kimi istisna durumlarda sadəcə dəfə icazə verilmişdir. Sözügedən görüşlər sayacağımız kitablarda da mövcuddur: “Tuhfətul Muluk”, “Əl Hidəyə”, “Təbyinul Həqaiq”, “Əl İnəyə Şərhul Hidəyə”, “Multəqal Əbhur”, “Məcməul Ənhur”, “Əd Durrul Muxtar”, “Rəddul Muxtar”.

***

3. Musiqili toylara, ad günlərinə və bənzəri məclislərə qatılmağın hökmü.

Hənəfi məzhəbinin mötəbər alimlərindən Əbul Fadl Əl Məvsili (599-683 h/1203-1284 m) məşhur "Əl İxtiyar" adlı əsərində bu haqda deyir:

“Bir kimsə əyləncə/musiqi olan bir toya çağırılarsa:

1. Əgər musiqili olduğundan öncədən xəbərdardırsa ora getməz. Çünki, ona icabət etmək vacib deyil.

2. Əgər məclisə gedənə qədər bunu bilmirdisə (daxil olduqdan sonra öyrənibsə):

a) Onlara əngəl olmağa gücü çatırsa bunu etməlidir. Çünki bu bir münkəri qadağan etməkdir.

b) Onlara əngəl olmağa gücü çatmırsa:

1) Əgər musiqi onun oturacağı süfrənin üzərindədirsə orada oturmamalıdır. Çünki, musiqi dinləmək haram, dəvətə icabət etmək isə sünnətdir. Haramdan çəkinmək, sünnəti yerinə yetirməkdən öncəliklidir.

2) Əgər oturacağı süfrədə deyilsə:

a ) Əgər örnək götürüləcək bir şəxsdirsə orada oturmaz. Çünki, bu əmməldə dinə ləkə gətirmək və müsəlmanlara günah qapısını açmaq vardır. Əbu Hənifədən rəvayət edilən “bir dəfə belə bir bəlaya düçar oldum və səbr etdim” sözləri, onun daha örnək şəxsiyyət olmadan öncəki dönəminə aiddir.

b ) Əgər örnək şəxsiyyət deyilsə orada otura bilər. Bu hal, cənazədə ağı deyilməsi halı kimidir. Cənazə mərasimində ağı deyən var deyə, cənazənin hazırlanması və cənazə namazı tərk edilməz. Bu məsələdə belədir.” (Qaynaq: Əbul Fadl Əl Məvsili: Əl İxtiyar: 4/189..Darur Risalətil Aləmiyyə: 1430/2009)

Təliq: Zikr etdiyimiz fətvann məzmun olaraq eynisi sayacağımız Hənəfi fiqhi kitablarında da mövcuddur: “Əl Hidəyə”, “Tuhfətul Muluk”, “Təbyinul Həqaiq”, “Əl İnəyə Şərhul Hidəyə”, “Əl Binəyə Şərhul Hidəyə, “Multəqal Əbhur”, “Təkmilətul Bəhrir Raiq”, “Məcməul Ənhur”.

Ölkəmizdə İslami həssasiyyət sahibi olmayan kimsələrin bütün toyları musiqili keçdiyi üçün cağırıldığımız toyun musiqili olacağı zənni qaliblə bilinir. Dolayısıyla belə toylara gedilməsi mütləq olaraq/təfsilatsız haramdır. Bu dediklərimiz, toylara qatılmanın musiqi yönündən haramlığıyla bağlıdır. Bununla yanaşı hər masada içkilərin olması və öz arvadlarının oynayaraq əndamlarını insanlara nümayiş etdirilməsinə göz yumanlarla eyni masada oturub, onlarla bərabər qadınlarına tamaşa etməyi də nəzərə alsaq məsələ daha da ciddiləşər...

***

4. Qurani Kərimin musiqi müşayətində oxunması. Hal hazırda belə bir şey yayğın olmasada, bənzəri müqəddəs şeylərin musiqi müşayətində oxunduğunun və buna “ilahi” adı verildiyinin şahidi oluruq. Zikr edəcəyimiz fətvalar müqəddəs şeylərin musiqi müşayətində oxunmasının insanı İslamdan çıxaracaq dərəcədə ciddi bir şey olduğunu göstərir.

Hənəfi fəqihlərindən İbnuş Şihnə (844-882 h/1440-1477 m) “Lisənul Hukkəm fi Marifətil Əhkəm” adlı əsrində deyir:

“…”Ən Nisab” adlı kitabda deyilir: Bir kimsə Quranı dəf və ya çubuqla vurma müşayətində oxuyarsa, Qurana hörmətsizlik etdiyi üçün kafir olar.” (Qaynaq: İbnuş Şihnə: Lisənul Hukkəm: 416..Qahirə: 1393/1973)

Təliq: Eyni məzmunlu fətva aşağıdakı kitablarda da mövcuddur: “Əl Fətəval Hindiyyə”, “Məcməul Ənhur”, “Əl Bəhrur Raiq”, “Əl Bəriqatul Mahmudiyyə”, “Əlfazul Kufr li Bədrir Raşid”

Hər hansı bir işə girə bilmək üçün az olsun çox olsun rüşvət vermək haramdır. Peyğəmbər (ə.s.m) belə buyurmuşdur: Allah (cc) həm rüşvət verənə, həm alana lənət etmişdir.

Belə bir iş üçün rüşvət vermək caiz deyildir. Ruzi Allaha aiddir. O hər kəsin ruzisini tekeffül etmişdir (öz öhdəsinə götürmüşdür). Bir yerdə iş sahəsi olmazsa o biri yerdə olar. Rüşvət yalnız iki yerdə verilə bilər.

1- Haqsız bir yerdə həbs və işgəncəyə məruz qalındığında.

2- Malın əldən getməyə məruz qalındığı zaman rüşvət vermək çarə isə ona müraciət edə bilər (Şirvani, İbn Abidin). Verən Allahın qatında məsul deyildir. Fəqət sahədə Allahın lənətinə layiqdir.

Rüşvət vermək nə zaman caiz olar?

Rüşvət, tək söz ilə haramdır. Allah rüşvət verənə də, alana da lənət etmişdir. Rüşvətçiliklə işini yoluna qoymağı adət edən insan, məqbul insan deyildir. Haramla keçinmək əsas alan kimsə sayılır. Haramı əsas qəbul edən kimsə isə nə Allah qatında, nə də qullar qatında məqbul olur.

Bir hədisdə Peyğəmbərimiz:

- Rüşvəti alan da, verən də cəhənnəmdədir, buyurmuşdur.

Bu baxımdan rüşvətə heç bir zaman qanuni deyilməz, alan da verən də üzrlü sayılmaz. Ancaq bu iki xüsusda rüşvəti vermək məcburiyyətində qalan kimsə İnşəAllah məsul olmaz:

1 - Haqsız yerə həbsə girmə halı mövzu olduqda verəcəyi rüşvətlə məruz qalacağı haqsızlıqdan xilas olmağı niyyət edən kimsə.

2 - Başqasının haqqını özünə çevirmək üçün deyil də, özünün verilməyən haqqını almaq üçün rüşvət vermək məcburiyyətində qalan kimsə.

Bu iki vəziyyətdə də öz haqqını almaq əsas mövzudur. Başqasının haqqını özünə çevirmək kimi bir haqsızlıq düşünülə bilməz.

İbn-i Âbidində bu barədə məlumat var.

Yazar

Əhməd Şahin

Rüşvət ilə işə girmək, halal olaraq qazanılan maaşı haram etməz.
Yəni çalışdığı işdə qazanc onun haqqıdırsa haram olmaz.
Çünki işlədiyinin qarşılığını almaqdadır.

     Va aleykumussalam. 

     İstər hamilə olsun, istər olmasın haram bir şeyi yemək haramdır, yəni günahdır.

     Əslində ürəyi yox, nəfsi istəyər insanın. Nəfsin haram bir şey istəməsi isə təbii şeydi. Sadəcə hamilə qadınlarda nəfsin bu istəyi daha şiddətli olur. İnsan onda sevinib təəccüblənər ki nefsi xeyirli bir şeyi, məsələn namaz qılmağı, oruc tutmağı, qiybət etməməyi, az danışmağı, kin saxlamamağı, qəzəblənməməyi istəyər, ona həvəsli olar, onunla rahatlıq tapar.

     Əgər orucluykən canı istəsə, yemədiyi zaman, özünə və uşağına zərər dəyəcəyi dəqiq isə halal nəsə yeyər, Ramazan'dan sonra bir gün qəza orucu tutar.

     İkinci olaraq da, kolbasanın tamamilə hamısının haram olduğunu deyə bilmərik. Yəni halal kolbasalar da vardır. Sadəcə günümüzdə hala haram bir-birinə qarışıb ya da qarışdırılıb. Halal kolbasaları bu linklrdən tapa bilərsiz. Onlineheala,Gimdes, helalplatform,helalgidasertifikasi

     Bir müsəlmanın başqa müsəlman qardaşları ilə istər qarşılıqlı istərsə virtual mühitdə olsun danışıb dərdləşməsi gözəl bir şeydir. Ancaq bu eyni cins olanlar üçündür. Bir kişinin bir qadınla danışması isə bəzi yönlərdən diqqət etməyi tələb edir.

     Məsələn eşq, sevgi, qeybət, yalan və şəhvani hissləri oyandıran şeylərdən olsa, bu qətiyyən doğru deyildir. Bu mövzuda şəxsin evli və ya subay olması fərq etməz. Evli birinin günahı isə daha çox olar.

     Lakin dini mövzularda Allahı, ölümü, axirəti və dini duyğu və düşüncələri xatırladan söhbətlər olarsa əlbəttə bunlar qadağan olmadığı kimi savabı da vardır. Ölçünüz bu olmalıdır. Bu ölçülərlə hərəkət etdiyiniz zaman günaha girməyəcəyinizi və özünüzü qoruyacağınızı söyləyə bilərik. Ayrıca etdiyiniz işi bir də vicdanınızdan soruşmanızı tövsiyə edirik. Vicdanınız rahat deyilsə o işdən imtina edin.

     Evlənməyi düşünənlərin, yanlarında qohumlarından bir adam olmaq şərtiylə bir yerdə oturub yalnız danışmaları caizdir, hətta sünnədir. Lakin eşqbazlıq tərzi əlaqələrdə qadın və kişinin yanlarında qohumları olsa belə danışmaları caiz deyildir. Dinimiz zinanı qadağan etdiyi və haram saydığı kimi, zinaya aparan yolları da qapamış və haram saymışdır.

     Eyni şəkildə də internetdən tanışılan biri ilə istədiyiniz kimi havadan sudan danışmaq və çatlaşmaq caiz deyildir. Əgər ona İslamiyyəti izah edib sevdirməyə çalışsanız, o başqa məsələdir. Yoxsa başqa tərzdə danışıb söhbət etmək insanı yanlış nəticələrə aparacağından caiz görülməməkdədir.

    Bundan başqa sağlam ailələrin və ailə bağlarının qurula bilməsi və təsis edilə bilməsi üçün, evliliyin sağlam təməllərə dayandırılması lazımdır. Bu səbəblə İslamiyyət görücü üsulunu təşviq etməklə yanaşı, namizədlərin bir-birləriylə görüşməsini də əsas qəbul etmişdir.

    Buradan yola çıxaraq deyə bilərik ki, bir-birlərini heç tanımayan və ailəvi də tanış olmayan iki şəxsin internetdə bir-birlərinə verdikləri ifadələrə güvənib də evlilik kimi ciddi bir işə yönəlmələri lazımdır. Çünki bu şəkildə bir tanışlıq zərərlə nəticələnə bilər. Bizim qənaətimiz sizin və ya hər hansı bir insanın belə bir üsulla evliliyi seçməməsidir.

    Evlənmək istədiyim qızla nişanlı və ya sözlü deyilimsə islami cəhətdən görüşməyimizə icazə vardırmı?

Burada əsas olan müəllimin sizdən pul istəməsi deyil, sizin ona borcunuzu verib vermədiyinizdir.

Əgər B müəllimə verməniz lazım olan pulu verməmisinizsə verməlisiniz.

Məsələn, tutaq ki, bir ay ərzində 8 dəfə dərsə gedirsiniz və bunun qarşılığında x manat pul ödəyirsiniz. Və indi 4 dəfə dərsə getmisinizsə. O zaman x manatı dördə vurub səkkizə bölməklə verməli olduğunuz haqqı hesablaya bilərsiz: x*4/8

Va aleykumussalam!

Ruzi qazanmağın yolu təkcə vergi sistemindən keçmir. Ən doğrusunu Allah bilir.

Müasir vergi sistemi haqda.

Sualınızda, "Xalq arasında bir söz var." deyə ifadə etdiyiniz "Heç bilənlə bilməyən bir olarmı?" ifadəsinin əsli bir ayəyə əsaslanır:

"... De:" Heç bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi? (Bundan) ancaq ağıl sahibləri düşünüb ibrət alarlar. "(Zumər, 39/9).

İnsanların etdiyi xeyirli əməlləri təhqiqi bir məlumat ilə etmələri halında alacaqları savab, təqlidi olaraq edilən bir əməldən daha çoxdur. Eyni şəkildə bilərək edilən bir günahın cəzası ilə günah olduğunu bilmədən edilən günahın cəzası da bir deyildir.

Bununla birlikdə insan öyrənilməsi gərəkli olan bir məlumatı laqeydliyindən ötəri öyrənməyib və bundan ötəri günaha batıbsa, məsulluğu çox da azalmayacaq ...

Günah işləməmək mümkün mü? Günaha girən adam necə davranmalıdır? Günah işləməmək üçün çox diqqət edirəm; bu də psixoloji olaraq təsir edir. İnsanın qüsursuz olması mümkün mü?

    “Gözəl söz” Qur`ani-Kərimdə kökü yerin dərinliklərinə işləmiş, budaqları göyə yüksəlmiş, Rəbbinin izni ilə hər zaman meyvə verən bir ağaca bənzədilir (İbrahim, 14/24-25). “Pis söz” isə gövdəsi asanlıqla çıxan, kök atmamış bir ağacla müqayisə edilir (İbrahim, 14/26).

   Qur`ani-Kərimdə keçən “kəlimeyi xabisə – pis söz” anlayışı təkcə pis və yanlış sözləri deyil, eyni zaman da yanlış inanc sis­tem­lərini də bildirir. Bu, Qur`ani-Kərimdə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “Gövdəsi asanlıqla qopan, kök atmamış dəyərsiz bir ağac” ifadələri ilə verilmişdir.

   1. Zahirən kök atmış kimi görünür, amma bu, aldadıcıdır.

   2. Yerindən asanlıqla çıxarmaq mümkündür.

   3. Heç cür kök ata bilmir.

   4. Dəyərsizdir.

   Demək ki, belə “pis söz”, ya da fikirlərin kökü-köməci möhkəm deyil, üzdədir, bir rüzgarla yerindən qopub havaya tolazlanır. Sanki, həm xeyrə, həm də pisliyə mənbə olan torpaq o ağacı kənara atmağa hazır dayanıb. Dəyərsizliyinə baxmayaraq atılan toxumların bəziləri böyüməyi və pis bir ağaca çevrilməyi bacarsa da, bir yelə bənddir ki, kökündən qopub göyə uçsun. “Mələyi-Ala” (“Mələklər aləmi”) səviyyəsində heç bir pisliyə yer yoxdur, nəticə etibarilə, imtahan sirri olmasaydı və yenə insana imtahan sirrinə görə cüzi iradə verilməsəydi, pislik heç qol-qanad açmazdı. Ancaq Allah (cəllə cəlaluhu) əzəli və əbədi hikməti baxımından bəzilərinin məhdud azadlıqdan sui-istifadə edib “pis sözü” həyatın amalına çevirməsinə müvəqqəti izin vermişdir. Pislərin müəyyən dərəcəyə qədər böyüməsinə imkan verilir. Ancaq bu, yenə də pis düşüncəli insanların yaxşıya yönəlməsinə imkan vermək, axirətdə nəyisə bəhanə gətirmələrinin qarşısını almaq üçündür. “Gözəl söz”lə “pis söz”ün fərqi göz qabağındadır, dünyanın mədəni, dini və intellektual tarixini obyektiv araşdıran hər kəs bunu rahat görə bilər. Çünki “gözəl söz” tarix boyunca daima dəyişmədən yaşamış, yaşadılmış tarix səhifələrindən silinməmişdir. Əksinə, tarixdə saysız-hesabsız “pis söz” ortaya çıxsa da, bunların tarix kitablarında sadəcə adları qalıb. Hətta bəziləri o qədər cəfəngdir ki, indiki insanlar bunları görsələr, keçmiş insanların belə ağlasığmaz şeylərə necə inandığına təəccüb edərlər. “Küləyin sovurduğu bir yığın kül”  (İbrahim, 14/18), “sel köpüyü” və “əridilmiş filizlərin köpüyü” misalları  (Rad, 13/17) da “gözəl söz”ü “pis söz”dən (haqqı batildən) ayır­maq üçün çəkilir.

    Bu mülahizələrdən sonra Peyğəmbərimizin (sallallahu əleyhi və səlləm) “dildən düzgün istifadə məsuliyyəti”nə dair xəbərdarlıqlarını bir­likdə araşdırmaq  yaxşı olardı.

   Hədislərdə bildirilir ki, səhər açılınca bütün əzalar dilə hörmətlə baş əyib az qala yalvarır, dilin doğruluğunun onların doğruluğu olduğunu deyir.

Əbu Səid əl-Xudri Peyğəmbərimizdən (sallallahu əleyhi və səlləm) nəql edir: Adəm oğlu səhər oyanınca bütün əzaları dilə xahiş edib: “Bizə görə Allahdan qorx. Çünki biz sənə tabeyik. Sən düz yolda olsan, biz də düz yolda olarıq, sən yoldan çıxsan, biz də çıxarıq,”  – deyirlər. (Tirmizi, Zühd 61, (2409)

   Dilin doğruluğu əzaların da doğruluğunda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də insan  ən çox dilindən qorxmalıdır.

    Sufyan ibn Abdullah (radiyallahu anh) nəql edir:

   “Ey Allahın Rəsulu, – dedim, – bir tövsiyə ver, əməl edim!” Bu cavabı verdi: “Rəbbim Allahdır” de, sonra dürüst ol!”

“Ey Allahın Rəsulu, – dedim təkrar, – mənə görə nədən qorxursunuz?” əli ilə dilini tutub sonra: “Bax bundan!” – buyurdu. (Tirmizi, Zühd 61, (2412).)

Əbu Hureyrədən gələn bir hədisdə də Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurur: “Allaha və axirət gününə inanan ya xeyirli, faydalı şeylər danışsın, ya da sussun.”  Tirmizinin İbn Ömərdən (radiyallahu anh) verdiyi bir hədisdə isə: “Kim susarsa, nicat tapar,” – buyurmuşdur. (Tirmizi, Qiyamət 51, (2502).)

    İnsanın lüzumsuz, başqa sözlə, onunla əlaqəsi olmayan mövzularda danışmağa vərdiş etməsi belə çox şeyi itirmək deməkdir. Yəni bir insan namaz qılır, oruc tutur, İslama uyğun yaşamağa çalışır, ancaq dili ilə boş və yersiz danışmaqdan qalmırsa, cənnət umduğu yerdə cəhənnəm alovları ilə qarşılaşmağa hazır olmalıdır.

Hz. Ənəsdən (radiyallahu anh): “Bir adam ölmüşdü. Bir nəfər Rəsulullahın eşidəcəyi şəkildə belə dedi: “Cənnəti mübarək olsun!” Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) soruşdu: “Haradan bilirsən? Bəlkə, o, lüzumsuz şeylər danışıb və ya xəsislik edib!”  (Tirmizi, Zühd 11, (2217).)

  Bu hədisi-şərifdə təkcə boş və yersiz danışmaq deyil, eyni zamanda xəsislik də pis xasiyyət kimi göstərilmişdir. Bu məsələ yalnız insanın özünə aid olmayan, lüzumsuz mövzularda nəsə deməsi ilə məhdudlaşmır. Çox vaxt əhəmiyyətsiz saydığımız bir kəlmə istər yaxşılıq, istərsə də pislik baxımından bizim üçün mühüm nəticələr doğurur. Əbu Hureyrə (radiyallahu anh) Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurduğunu rəvayət edir:

“Bəndə (bəzən) Allahın rizasına uyğun olan bir sözü düşünmədən dilə gətirər, Allah da buna görə onun cənnətdəki dərəcəsini yük­səldər. Yenə bəndə Rəbbinin xoşuna gəlməyən bir kəlməni dü­şünmədən söyləyər, Allah da bu səbəbdən onu cəhənnəmdə yetmiş illik çuxura atar.” (Buxari, Riqaq 23; Müslim, Zühd 49, (2988); Muvatta, 4, (985); Tirmizi, Zühd 10, (2315).)

   Elə isə insan danışığına diqqət etməli, faydalı və gözəl mövzulardan bəhs edəcəksə, danışmalı, yoxsa susmalıdır. Çünki faydalı, yəni həm dində, həm də adət-ənənədə gözəl sayılan sözləri danışmaq ona savab qazandırdığı kimi, əksini danışmaq da günah qazandırar.

    Ümmü Həbibə (radiyallahu anh) Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurduğunu nəql edir:

“Əmri bil-məruf (Yaxşı əməlləri əmr etmək, yaxşılığa çağırmaq) və ya nəhyi-anil-münkər (Pis əməllərdən çəkindirmək), yaxud da Allah-Təalanı (cəllə cəlaluhu) zikir etmək istisna, (danışdığı) qalan sözlər insan oğlunun lehinə deyil, əleyhinədir (zərərinədir).”  (Tirmizi Zühd 63, (2414).)

  İbn Ömərdən gələn bir hədisdə Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurur:

“Allahın zikri istisna, çox söz danışmayın! Çünki Allahın zikrindən savayı, çox danışmaq qəlbə qatılıq verər. Bilin ki, Allahdan ən uzaq insan ən qatı qəlbli insandır.” (Tirmizi Zühd 62, (2413).)

    Dilin bir bəlası da insanları inandırmaq üçün dil incəliklərindən istifadə edilməsidir. Dil incəliklərindən istifadə edib istər həm­cins­ləri, istər qarşı cinsi, istərsə də işdə, ticarətdə əməkdaşları, müş­tə­ri­ləri aldatmağa çalışmaq islami duyğu, düşüncə və davranışlarla bir araya sığmır. Əbu Hureyrənin (radiyallahu anh) rəvayətinə görə, Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

– Kim insanları aldatmaq üçün gözəl danışmağı öyrənərsə, Allah qiyamət günü onun nə fərz, nə də nafilə – heç bir ibadətini qə­bul etməz!”  (Əbu Davud, Ədəb 94, (5006).)

Buna bənzər digər bir hədisə isə İbn Məsudda (radiyallahu anh) rast gəlinir:

“Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurdu ki: “Sözlərini bəzəyə-bəzəyə danışanlar həlak oldular! Sözlərini bəzəyə-bəzəyə danışanlar həlak oldular! Sözlərini bəzəyə-bəzəyə danışanlar həlak oldular!”  (Müslim, Elm 7, (2670); Əbu Davud, Sünnət 6, (4609).)

    Dilin bir bəlası da nəfsin münaqişə və mübahisəyə meyilli olmasıdır. Peyğəmbərimiz (sallallahu əleyhi və səlləm):

“(Mömin) qardaşınla münaqişə etmə, onun xoşuna gəlməyən zarafatlar eləmə və ona yerinə yetirməyəcəyin sözü vermə” – buyurmuşdur. (Tirmizi, Birr, 58.)

   1. Haqlı belə olsa, münaqişədən çəkilən,

   2. Zarafat belə olsa, dilinə yalan söz gətirməyən,

    3. Əxlaqı gözəl olan insanlara sıra ilə cənnətin kənarında, ortasında və ən üstündə bir köşk, yəni əslində cənnət vəd edilir. (Əbu Davud, Ədəb 7, (4800).)

    Məsələnin həllinə faydası olmayan, hətta insanların münasibətlərinə xələl gətirən münaqişələr əvəzinə, mümkünsə, real fikirlər və həll yolları irəli sürülməli, fərqli fikirlərə sayğının nöqsan deyil, fəzilət olması göstərilməlidir. Başqalarının fikir və əməyinə dəyər vermək, dinləməyi bacarmaq və bilik mübadiləsinə müsbət yanaşmaq bir çox problemlərin həll edilməsində faydalı olur. Bunun üçün uyğun suallar soruşmaq və izahatlar vermək, yeri gələndə təmkinli davranıb məsələyə müdaxilə etməmək kimi metodlar dalğaqıran kimi  dil bəlalarının qarşısını alır.

     Dilin biri bəlası da təhqirə təhqirlə cavab verməkdir. Allah-Təala buyurur:

“Allah ağır və incidici sözlərin ucadan deyilməsini heç sevməz, ancaq zülmə məruz qalmış şəxslər müstəsnadır. Allah (hər şeyi) eşidir və görür. Bununla birlikdə əgər yaxşı bir əməli aşkara çıxarsanız, yaxud onu gizlətsəniz və ya bir pisliyi əfv etsəniz (Allah onları bilər). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, qüdrət sahibidir!” (Nisa, 4/148-149).

    Bu ayə insanlara, xüsusilə, əsəbi vaxtlarda səbir etməyi öyrədir. Bəzi problemli adamlar hər fürsətdə başqaları ilə pis dav­ranır. Belə davranışlarla rastlaşan insanların nifrət və qəzəb hissinə məğlub olma ehtimalı yox deyildir. Allah (cəllə cəlaluhu) belə hislərə qapılmamaq üçün bizə xəbərdarlıq edir və haqlı olsaq belə, qəzəbi büruzə verməməyi, hislərin əsirinə çevrilməməyi öyrədir. Gizli və ya aşkar yaxşılıq etməyi və ya heç olmasa pisliyə pisliklə cavab verməməyi nəsihət edir. Çünki Allah (cəllə cəlaluhu) o qədər bağışlayandır ki, üsyankar bəndələrini belə ruzisiz qoymur. Bu səbəbdən həlim davranıb ən əsəbi və çətin anlarda belə bağışlamağı bacarmaq kimi ilahi bir əxlaqa hava-su qədər zəruridir.

     Qeyd etdiyimiz kimi, nalayiq hərəkətlərdən, günahlardan çəkinməyən və bu cür davranışları açıq-aşkar edən, yəni “həya-utanma” hissi zəif olan, günahlarını hamının yanında danışmaqdan sıxılmayan bir insanın xətalarını misal çəkib başqalarına xəbərdarlıq etmək qeybət deyildir. Ancaq belə bir insanın arxasınca və yersiz hərəkətlərindən danışmaq “qeybət” sayılmasa da, üz-üzə gələndə ona iltifat göstərmək, gülərüz davranmaq, yaxşı sözlər demək, yəni “sərt” olmamaq da insani məsuliyyətdir.

Hz. Aişə (radiyallahu anh): “Bir adam Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və səlləm) hüzuruna girmək üçün icazə istəmişdi. Allah Rəsulu: “Bir qəbilənin qardaşı (yəni icazə istəyən) nə pis insandır!” – buyurdu. Ancaq adam içəri girəndə onu yaxşı qarşıladı, xoş danışdı. Adam gedəndə: “”Ey Allahın Rəsulu! Adamın səsini eşidəndə filan sözləri dedin. Ancaq (gələndə) iltifat göstərdin, xoş danışdın”, – dedim. Bu cavabı verdi: “Ey Aişə! Məni nə vaxt kobud görmüsən? Qiyamət günü Allah-Təala qatında dərəcəsinə görə ən pis insan kobudluğu ilə insanları qaçıran şəxsdir.”  (Buxari, Ədəb 38, 48; Müslim, Birr 73, (2591); Muvatta, Hüsnül-Xulq 4, (2, 903, 904); Əbu Davud, Ədəb 6, (4792, 4793); Tirmizi, Birr 59, (1997).)

    İnsanın gizli işlədiyi və heç kimin görmədiyi günahlarını başqalarına açıq-aşkar deməsi də açıq-aşkar günah etmək sayılır. Əbu Hureyrə (radiyallahu anh) nəql edir:

“Rəsulullah (sallallahu əleyhi və səlləm) buyurdu ki, ümmətimin hamısı əfv olunacaq,  açıq-aşkar günah işləyənlər istisna. Allah (cəllə cəlaluhu) insanın gecə yarısı işlədiyi pis əməli örtmüşdür. Amma o, səhər açılanda: “Ey filankəs, bu gecə mən filan işləri gördüm!” deyir. Beləcə o, Allahın (cəllə cəlaluhu) gecə örtdüyünü səhər olunca faş edir. Bu da açıq-aşkar günah işləməyin bir növüdür.” (Buxari, Ədəb 60; Müslim, Zühd 52, (2990).)

    Xülasə, bu gün tez-tez eşidilən bir söz vardır. Məclislərdə dost-tanış, qohum-əqrəba oradan-burdan danışarkən, bir də görürsünüz ki, söhbət dini-əxlaqi davranışlara gəlib çıxıb. Demək olar, hər kəs özünü doğru, el-aləmi səhv yolda gördüyü üçün ümumən belə şikayətlər dilə gətirir:

“Yox qardaş, bu insanlarda düzlük qalmayıb! Təəccüblü haldır ki, hər kəs saxtakarlıqla məşğuldur! Bu insanlar hara gedir!” Bir tərəfdə yanlışlıqları düzəltmək üçün həm sözlə, həm də əyani şəkildə doğru və gözəl olanı göstərmək, əməl etmək var, digər tərəfdə isə heç bir iş görmədən sırf “tənqid etmək” məqsədi ilə Allahın (cəllə cəlaluhu) sevmədiyi sözləri danışmaq var. Birincisi, həyati əhəmiyyətli ruhi-mənəvi dinamizm, ikincisi isə, insan mənəviyyatını kor və kar edən öldürücü virusdur. Göründüyü kimi bu ikinci növ davranışlar İslam əxlaqına ziddir.

    Əbu Hureyrə (radiyallahu anh), Rəsulullahın (sallallahu əleyhi və səlləm) belə buyurduğunu rəvayət edir:

“Bir şəxsin “İnsanlar həlak oldu!” dediyini eşitsəniz, bilin ki, hamıdan çox özü həlaka məruz olub.” (Müslim, Birr 139, (2623); Muvatta, Kəlam 2, (2, 989); Əbu Davud, Ədəb 85, (4983).)

    Yunus Əmrə də “Söz” adlı şeirində  bir sıra incə mətləb və ger­­­­çəklərə toxunur.

Söz

Sözünü bilən adamın yüzünü ağ edə bir söz

Sözü bişirib deyənin işini sağ edə bir söz

Söz ola kəsə savaşı, söz ola kəsdirə başı

Söz ola ağulu aşı (zəhərli yeməyi), bal ilə yağ edə bir söz!

Sözlərini bişirgil, yaramazını şaşırgil (ayır, arıt, təmizlə )

Sözün us (ağıl)  ilə düşürgil, damağı çağ edə bir söz

Gəl, ey könlüm şəhriyarı, sözümüzü dinlə barı

Yüz min gövhərü dinarı, qara torpaq edə bir söz

Adam bilə söz dəmini, deməyə sözün kəmini

Bu dünya cəhənnəmini səkkiz uçmaq (cənnət) edə bir söz

Yürü yürü yolun ilə, qafil olma bilin ilə (ağlın, biliyin)

Anla ki, öz dilin ilə, dərdini dağ edə bir söz

Yunus imdi söz yatından (yadından, layiq olmayanından)  , söylə sözü qayətindən (yaxşısından, ürəyə yatanından)

Saqın o şeh qatından, səni iraq edə bir söz! (Ey Yunus, sözün ən yaxşısını seçərək üsuluna uyğun söylə, aman diqqətli ol, səni Allah qatından uzaqlaşdıran bir söz söyləməyəsən!)

mənəviyyat.az saytından istifadə olunmuşdur.

     Əvvəla belə bir əmələ nə üçün və nə məqsədlə təşəbbüs edildiyinə baxmaq lazımdır. Belə bir davranış bir növ boykotdur. Bir dövlətdən və ya təşkilatlarından normal yollarla haqqını ala bilməyən kəslər, ümidlərini kəsdikdə aclıq aksiyası keçirərək haqlarını tələb edirlər.

    Əvvəla, belə bir haqq axtarışının məntiqi və qanuni olmadığını bildirmək lazımdır. Əgər qanuni bir haqq tələb edilirsə, qeyri-qanuni və anormal bir yola baş vurmaq yersiz olar.

     Belə bir hərəkətin qeyri-qanuni olduğu (halal olmadığı), yəni dinimizin təsdiq etmədiyi bu şəkildə aydın olur: Ölüm orucuna başlayan və ya başqa bir təbirlə aclıq aksiyasına girən bir insan bir şey yeyib içmir. Aç və susuz qalan bir insan isə gün keçdikcə taqətdən düşüb zəifləyəcək, nəticədə ölümlə nəticələnəcəkdir. İnsanın öz-özünü ölümə məhkum etməsinin, canına qıymasının digər bir adı da "intihar" dır.

    İntihar isə İslamın qətiyyən haram saydığı bir hərəkətdir.Çünki bizi yoxdan var edən, bədən libasını geydirən, həyat kimi bir neməti bəxş edən Allah, bütün bunları biz insanlara bir əmanət olaraq lütf etmişdir. İnsan bu əmanəti qorumaqla, onu təhlükələrdən uzaq tutmaqla mükəlləfdir.

     Bu əmanəti öz əliylə təhlükəyə atan insan Allah qatında məsul vəziyyətə düşər.

"Özünüzü əllərinizlə təhlükəyə atmayın."(Bəqərə, 2/195)

     buyuran Uca Rəbbimiz; insanın həm maddi, həm də mənəvi həyatını hər cür təhlükədən qorumasını əmr edir.

    Buna görə də insanın ölməyəcək qədər bir şeylər yeyib içməsi fərzdir.Çünki bədənimiz, ancaq yeyib içməklə ayaq üstə dayana bilir, həyatını davam etdirə bilir. Bu fərzi yerinə yetirən insan böyük bir savab qazanır. Bir hədisi-şərifdə Peyğəmbərimiz (əsm),

"Şübhəsiz ki, Allah halal olan hər şeydən dolayı mükafat verir. Hətta qulun ağzına apardığı tikədə belə savab vardır. "buyurur. (Məcmaul-Ənhur, 2/524)

     Bu ayə və hədisdən bu hökm çıxır:

     "Bir kəs yeməyi və içməyi tərk etsə və bu səbəbdən də ölsə Allaha qarşı üsyan etmiş, asi olmuş olar." 

     "Yeməyə, içməyə gücü qüvvəti olduğu halda, ölənə qədər ac qalan kimsə günahkar olar." (Əl-Fətəvayi-Hindiyyə, 5/338)

     Bildiyimiz kimi dinimiz donuz əti və heyvan leşi yeməyi, içki içməyi qadağan etmişdir.Lakin insan məcburi vəziyyətdə qalar və yemək, içki kimi bir şey tapa bilməzsə, ancaq ölüm təhlükəsini sovuşduracaq qədər haram sayılan bu maddələrdən yeyib içə bilər. Belə bir vəziyyətdə qalan, yəni həyati təhlükə keçirən bir insan bu növ haram sayılan yemək və içkiləri tapar və yeməzsə yenə məsul vəziyyətə düşər. Mötəbər fiqh kitablarımızdan Əl-Fətəvayi-Hindiyyədə bu barədə belə bir fətva vardır:

"Bir kəs şiddətli aclıq halına düşər, leş kimi haram sayılan bir yemək tapar və yeməz və ya heç bir şey yeməyərək oruc tutarsa, günahkar olar." (Akə.)

     Yenə qul haqqını yeməyin haram olduğunu bilirik. Lakin aclıqdan ötəri ölüm təhlükəsinə məruz qalan bir insan, başqasının əlindəki bir yeməyi və ya içkini alıb yeyə bilər, içə bilər. Eyni mənbədə belə deyilir:

 "Bir kəs şiddətli aclıq və ya susuzluq çəkərkən, yanındakı yoldaşında bir yemək və içki olub da verməsə,onunla dalaşar, zorla alar, təhlükəni sovuşdurar." (Məcmaul-Ənhur, 2/528)

      Eyni şəkildə dilənməyi dinimiz haram qılmışdır.Lakin aclıq təhlükəsi keçirən bir insan dilənməyə taqəti olduğu halda kimsədən bir yemək istəmədən ölsə, yenə günahkar olar. Çünki öz əliylə canını təhlükəyə atmış olur.

     Məhz bu saydığımız səbəblərə görə, bir insan hər hansı bir səbəblə aclıq aksiyasına qoşulsa, ölüm orucu tutsa, həyatını təhlükəyə atmış olacağından məsuldur. Bir növ intihar sayılacağından haram olan bir hərəkəti etmiş deməkdir.

     Son illərdə ölkəmizdə də nümunəsini gördüyümüz bu hərəkət Avropadan gələn batil bir adətdən başqa bir şey deyildir.

Yazar:

Mehmet Paksu

Müsəlmanlara ciddi mənfi təsir edən vasitələrdən birisə qeybətdir.

Qeybət onlar arasındakı münasibətləri ciddi şəkildə korlayır, araya kin kidurətin və düşmənçiliyin girməsinə səbəb olur. Buda öz növbəsində onların birliyini pozub, güclərini qırır.

Qiybətin zərərlərini üç babda mülahizə etmək mümkündür:

1. Qulla Rəbbi arasındakı münasibətə təsiri.

2. Qulla qul arasındakı münasibətə təsiri.

3. İctimai münasibətlərə təsiri.

Qeybət, alimlərimiz tərəfindən birinci və ikinci yönləriylə işlənmiş, ancaq ümumilikdə Cəmiyyət üzərindəki təsiri, onu parçalaması məsələsi üzərində durulmamışdır.

Qeybət adətən fərdi məsələ olaraq qalmır, aralarına düşmənlik girmiş iki şəxsin tərəfdarları və sevənləri arasında daha dərin çatların açılmasına yol açır ki, bu da nəticədə bizi hədəfə götürən ana vasitələrdən biri olan insan qaynaqlarımızı təsirsiz hala gətirir.

Qiybət etdiyimiz zaman bunun bizim şəxsi işimiz olmadığını, ümmətin işi olduğunu bilməliyik! Etdiyimiz hər qeybətlə hədəfə doğru irəliləyən İslam gəmisində bir dəlik açdığımızın fərqinə varmalıyıq!

İslam şəriəti bu "arxadan zərbənin" qarşısını almaq üçün qeybəti qəti şəkildə haram qılmış və bir çox hədis mövzuya cürbəcür yönlərilə toxunmuşdur.

Qeybətin mahiyyəti:

Buxari-Muslimin rəvayət etdiyi hədisdə Allah Rəsulu qiybəti belə tərif edir: "Qeybət - qardaşını onun xoşu gəlməyəcək şəkildə anmandır. Bir nəfər soruşdu: Əgər dediyim şey qardaşımda varsa necə? Rəsulullah buyurdu: Əgər dediyin şey onda varsa qeybət etmiş olarsan. Yox əgər yoxdursa böhtan atmış olarsan."

İmam Nəvəvi "Əl Əzkar" əsərində qiybəti belə tərif edir: "Qeybət - bir kimsəni xoşuna gəlməyəcək şəkildə anmaqdır. İstər mövzu onun dini, istər dünyası, istər əxlaqı, istər paltarı, istər bədən şəkli olsun. Qeybətin həyata keçirilmə şəklinə gəlincə istər sözlə, istər işarəylə olsun eynidir.

Qeybətin hökmü:

İmam Qurtubi müvafiq ayənin təfsirində deyir: "Qeybətin böyük günahlardan olduğu xüsusunda ixtilaf yoxdur!"

Qeybət, çirkinliyi Quranda ən bariz şəkildə ifadə edilmiş günahlardandır. Uca Allah Hucurat surəsinin on ikinci ayəsində buyurur:

وَلايَغْتَبْبَعْضُكُمْبَعْضاًأَيُحِبُّأَحَدُكُمْأَنْيَأْكُلَلَحْمَأَخِيهِمَيْتاًفَكَرِهْتُمُوهُوَاتَّقُوااللَّهَإِنَّاللَّهَتَوَّابٌرَحِيم

"Bir birinizin qeybətini etməyin! Sizdən biri ölü qardaşının ətini yeməkdən xoşlanarmı? Bundan diksindiniz! Allahdan qorxun! O tövbələri çox qəbul edən və rəhimdir."

İslam müsəlmanların canını, malını və irzini qoruyur. Can və malın qorunması insanın fiziki əmniyətini, irzin qorunması mənəvi əmniyətini təmin edir.

Səhih hədisdə buyurulur: "Müsəlmanın hər şeyi digər müsəlmana haramdır: canı, malı və irzi."

Müsəlmanın canına, malına və ya irzinə toxunmaq qadağan olma baxımından eynidir. Bir müsəlmanın malını oğurlamaqla onun irzinə dil uzatmaq arasında fərq yoxdur. Qeybətin haramlığına dəlalət edən hədislər olduqca çoxdur. Lakin, onların təfsilatlı zikrinin yeri tasavvuf kitablarıdır.

Qeybət dinləməyin hökmü və dinləyicinin davranışı:

Qeybət dinləyən kimsə qiybətçinin günahına ortaqdır. Biri sizin yanınızda qiybət edirsə, sanki sizi qolunuzdan tutub atəşə çəkir. Buda sizi sevmədiyinin əlamətidir. Qarşısındakına hörmət qoyan onun yanında qiybət etməz.

Qeybətə dinləyici olan - əgər zərərə məruz qalma qorxusu yoxdursa - qeybətçini nəhy edər və zülmə uğrayan qardaşını müdafiə edər. Başqa mövzuya girib bu şəkildə qeybəti kəsmə imkanı varsa bunu etməlidir, etməzsə günahkar olar. Əgər diliylə "sus" deyib, qəlbiylə davam etməsini istərsə yenədə günahkar olar.

Yox əgər qorxursa qəlbində buğz edərək bu məclisdən ayrılmalıdır. Ayrıla bilmirsə dili və qəlbiylə Allahı zikr edər və qeybəti dinləməz.

Yoxluğunda qardaşının qeybətinə əngəl olmağın fəziləti və susmağın cəzası:

Daha öncə qeyd etdik ki, qeybət etməyən kimsə sadəcə qulaq asmaqla belə günahkar olar. Bəs qiybətə əngəl olana nə vəd edilmişdir? İmam Əhmədin rəvayət etdiyi hədisdə deyilir:

"Kim qardaşının yoxluğunda onun qeybətinə mane olarsa, onu cəhənnəmdən qurtarmaq Allahın üzərinə bir haqqdır".

Qeybətə məruz qalan qardaşının müdafiəsi haqda isə hədisdə buyurulur: "Bir müsəlmanın irzi haqqında danışılarkən digər müsəlman onu müdafiə etməzsə Allahda onu yardıma ehtiyacı olduğu anda yardımsız qoyar".

İnsanın bu xüsusda öz müəllimini, üzərində haqqı olan kimsələri qoruması daha öncəliklidir.

Qeybəti edilən şəxsə görə günah dəyişərmi:

Elm əhlinin, müsəlmanların məsləhətiylə məşğul olan, stratejik nöqtələrdəki kimsələrin qeybətini etmək digərlərinə nisbətdə daha çox günahdır. Çünki bu daha böyük zərərlərə yol açır.

"Lazım olsa üzünə deyərəm" fikri:

Bəzi qeybət edənlər özlərini haqlı göstərmək üçün "lazım olsa üzünədə deyərəm" şəklində cavab verərlər. Qeybət sayılan şeyi üzə demək isə təhqirdir və qeybətdən daha böyük günahdır.

Qeybətin küfrə çevrilməsi:

Fəqih Əbul Leys belə demişdir: "Qeybət edənə "qeybət etmə!" deyildiyi zaman, "bu qeybət deyil, çünki mən olanı/həqiqəti deyirəm" şəklində cavab verərsə qəti dəlillərlə haram qılınmış bir şeyi (dolayısıyla) halal saymış olar. Bu isə küfrdür!"

Kafirin qiybəti:

Kafirlər bu xüsusda iki qismdir:

1. Zimmi. Zimmi qeybət mövzusunda müsəlman kimidir.

2. Hərbi. Əgər qeybət edilən mövzu onun fiziki yaradılışıdırsa bu yönüylə caiz deyildir. Bunun xaricindəki məsələlərdə qeybəti caizdir.

Hansı şeylər qeybət sayılmaz hətta bəzən vacib olar:

1. Günahı açıq şəkildə edənin məhz o günahı etməsi haqqında danışılması qeybət sayılmır. Məsələn birisi namaz qılmır və bunu açıqlamaqdan çəkinmirsə onu bu vəsfilə zikr etmək caizdir. Ancaq eyni adam həmçinin zina edir, lakin bunu gizlədirsə açıqlanması caiz deyildir.

2. Öz bidət görüşünü açıqdan yayanın insanlar uzaq dursun deyə o görüşlərini tənqid etmək.

3. Nigah, əmanət, səfər kimi hallarda maraqlanana onun vəsfini xəbər vermək. Məsələn əmanət buraxmaq istəyənə əmanətçinin güvənilir olmadığını demək, qadınla evlənmək istəyənə qadının əxlaqsız olduğunu söyləmək. Bu şeylər vacibdir.

4. Hakimə şikayət üçün zalımın günahını söyləmək.

5. Kimdənsə kömək istəmək üçün. Məsələn "filankəs mənim malımı alıb, kömək et geri alım" şəklində.

6. Şahidlik vəzifəsini yerinə yetirərkən.

7. Fətva almaq üçün sual verərkən günahı zikr etmək. Ancaq fətvanı "bir adam belə edərsə hökmü nədir" şəklində almaq mümkündürsə ad açıqlamağa lüzum yoxdur.

8. İnsanın məşhur olduğu və narahat olmadığı ləqəb.

9. Hədisçilərin cərh etməsi.

10. Məchul adam haqqında danışmaq. Məsələn "bir qardaş var qumar oynayır" demək kimi. Əgər dinləyicilər onun kimliyini hansısa vasitəylə anlamırlarsa bu qeybət sayılmaz.

Bu xüsuslarda ümumi qayda - yetərli miqdarla kifayətlənməkdir.

Müalicəsi:

Xəstəliklərin müalicəsi adətən onları ortaya çıxaran və yaşamasını təmin edən səbəblərin izaləsiylə həyata keçir.

Qeybət adətən qısqanclıq, həsəd, özünün məlumatlı olduğunu göstərmə, başqasını kiçildərək özünü qaldırma, insanları güldürmə, qeybəti ediləcək şəxsin düşmənlərinin rızasını qazanma, firqə təəssubü, qiybətin qurbanına qarşı kinli olmaq kimi səbəblərdən ortaya çıxır.

Qeybətin yaşamasını təmin edən ünsür isə toplumda ona qarşı göstərilən loyal/yumşaq münasibətdir.

Qeybətin müalicəsi üçün ən effektiv yol onun həm fərd, həm toplum səviyyəsində kompleks şəkildə müalicə edilməsidir.

Fərd olaraq qiybətə təşviq edən mənəvi səbəblər ortadan qaldırılar, əslində pislik etmək üçün qiybətini etdiyimiz şəxsə yaxşılıq etdiyimiz nəzərə alınar. Belə ki, biz qiybət etməklə savablarımızı ona verir, günahlarından alarıq. Ümumiyyətlə bu mövzuda qarşılaşacağı cəzalar düşünülər. Bu səbəblərin və onları müalicə üsullarının geniş zikr edildiyi yer tasavvuf kitablarıdır. Geniş məlumat üçün oraya müraciət edilə bilər.

Toplum olaraq qeybətlə mübarizəyə gəlincə məclislərdə qiybətə qarşı amansızlıq göstərilməsi, bunu edənlərə digər böyük günah sahibləriylə eyni münasibət göstərilməsi, qeybətçiyə sadəcə günahkar olaraq yox, həmçinin müsəlmanların birliyini parçalayan şəxs kimi baxılması, toplantı yerlərinə "burada qeybət etmək qadağandır" yazısı asmaq və bənzəri tədbirlərlə mübarizə aparılar.

Beləcə qiybəti ortaya çıxaran səbəblərlə mübarizə edə bilməyib, qeybət etmək istəyən şəxs toplumun bu xüsusdakı münasibətini nəzərə alaraq qeybətdən uzaq durar ki, bu da ictimai planda hədəflədiyimiz şeydir.

Qeybətdən tövbə və kəffarəsi:

İmam Qurtubi müvafiq ayənin təfsirində deyir: "Qeybət edənin Allaha - azzə və cəll - tövbə etməsinin vacibliyində ixtilaf yoxdur".

Qeybət edən öncəliklə Allahın haqqını ödəmək üçün tövbə etməlidir. Qula yönəlik olanlarda bəzi ixtilaflar vardır. Biz öz tərcih etdiklərimizi qeyd etməklə kifayətlənəcəyik:

A ) Əgər dedikləri məzlumun qulağına çatmayıbsa "Allahım bizi və onu bağışla" deyər. Halallıq almasına gərək yoxdur.

B ) Əgər dedikləri çatıbsa bu yetərli olmaz halallıq almalıdır. Halallığı "sənə filan filan sözləri dedim" şəklindəmi almalıdır, yoxsa "qeybətini etdim halal et" deməsi yetərlidirmi? Əgər dediyi şeyi təkrarladığı zaman daha böyük qırğınlıq olacaqsa ümumi şəkil alması yetərlidir.

C) Əgər məzlum vəfat edib və ya tapmaq mümkün deyilsə sadəcə istiğfar edər.

D ) Çatmadan tövbə edər, sonra çatarsa tövbəsi yetərlidir.

Bunun xaricində qeybətini etdiyimiz kimsəni tərifləmək, onun üçün dualar etmək qeybətə kəffarə olan işlərdəndir. —

Hər kəsə məlumdur ki, indiki ətirlərin əksəriyyətində spirtdən istifadə olunur. Hətta dini dükanlarda və məscidlərin ətrafında da satılan ətirlərdə buna rast gəlmək olar. Bu məsələ ciddi olduğundan və ibadətimizlə birbaşa bağlı olduğundan, bu mövzuya toxunmaq qərarına gəldik.

Alləmə Əbu Ömər, İbn Abdil Bərr (368-463 h/978-1071 m) İmam Malikin “Əl Muvətta” adlı əsərinə şərh mahiyətində yazdığı “Kitabut Təmhid limə fil Muvətta minəl Məani vəl Əsənid” adlı dəyərli əsərində deyir:

وقد أجمع علماء المسلمين في كل عصرٍ, وبكل مصرٍ, فيما بلغَنا, وصحّ عندنا, أن عَصِير الْعِنَب, إذا رمى بالزَّبَدِ, وهدأ, وأسكر الكثير منه أو القليل, أنه خمر, وأنه ما دام على حاله تلك حرام, كالميتة والدم ولحم الخنزير, رِجْسٌ نِجْسٌ كالبَوْل, إلا ما روي عن ربيعة, في نُقَط من الخمر, شيء لم أر لذكره وجها, لأنه خلاف إجماعهم, وقد جاء عنه في مثل رؤوس الإبَر, من نقط البول, نحو ذلك.

والذي عليه عامة العلماء, في خَمْرِ الْعِنَبِ, ما ذكرتُ لك عنهم, من تحريم قليلها وكثيرها, وأنها عندهم رجس كسائر النجاسات

“Bizə çatan və bizə görə doğru olana görə hər əsr və hər ölkədə Müsəlmaların alimləri icma etmişlər: “Üzüm suyu köpüklənib sakitləşdiyi, azı da çoxu da sərxoş etdiyi zaman bu xamrdır və bu halı üzərində qaldığı müddətcə meytə/leş, qan donuz əti kimi haramdır, bəvl/sidik kimi pislik və nəcisdir.”

Rabiadan rəvayət edilən və alimlərin icmasına müxalifəti səbəbilə zikrinə gərək duymadığım “nöqtə qədər xamr” (yəni bu qədərinin təmiz sayılması) haqqında rəvayət bundan istisnadır.

Ondan iynə ucu qədər bəvlin hökmü haqqında da belə bir rəvayər gəlmişdir.

Alimlərin ümumunun/əksərisinin üzüm xamrı haqqında görüşü sənə onlardan rəvayət etdiyim onun azının da çoxunun da haram olması və onlara görə xamrın digər nəcasətlər kimi nəcis/pis olmasıdır.”

Qaynaq: İbn Abdil Bərr: Ət Təmhid: 1/245

Darul Hədisil Həsəniyyə: 1387/ 1967

Müfəssirlədən Əbu Abdillah Əl Qurtubi (600-671 h/1204-1274 m) Maidə surəsi 90-cı ayəsini təfsir edərkən mövzumuzla bağlı bunları dedi:

السادسة فَهِمَ الجمهورُ من تحريم الخمر ، واستخباثِ الشرع لها ، وإطلاقِ الرِّجس عليها ، والأمرِ باجتنابها ، الحكمَ بنجاستها.

وخالفهم في ذلك ربيعة والليث ابن سعد والمُزَنيّ صاحب الشافعي ، وبعض المتأخرين من البغداديين والقرويين فرأوا أنها طاهرة ، وأن المحرّم إنما هو شُربها.

وقد استدلّ سعيد بن الحدّاد القَرَوِيّ على طهارتها بسَفْكها في طُرُق المدينة ؛ قال : ولو كانت نجسة لَمَا فعَل ذلك الصحابة رضوان الله عليهم ، ولنهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عنه كما نهى عن التخلّي في الطُّرُق.

والجواب ؛ أن الصحابة فعْلتْ ذلك ؛ لأنه لم يكن لهم سُرُوب ولا آبار يريقونها فيها ، إذ الغالبُ من أحوالهم أنهم لم يكن لهم كُنُف في بيوتهم.

وقالتْ عائشة رضي الله عنها إنهم كانوا يتقذَّرون من اتخاذ الكُنُف في البيوت ، ونقلُها إلى خارج المدينة فيه كلفة ومشقة ، ويلزم منه تأخيرُ ما وَجب على الفور.

وأيضاً فإنه يمكن التحرُّز منها ؛ فإن طرقَ المدينة كانت واسعة ، ولم تكن الخمر من الكثرة بحيث تصير نهراً يعمَّ الطريقَ كلَّها ، بل إنما جرّتْ في مواضع يسيرة يمكن التحرّز عنها. هذا مع ما يحصُل في ذلك من فائدة شهرة إراقتها في طُرق المدينة ، ليشيع العملُ على مقتضَى تحريمها من إتلافها ، وأنه لا يُنتفع بها ، وتتابعَ الناسُ وتوافقوا على ذلك.

فإن قيل: التنجيس حكم شرعيٌّ ولا نصَّ فيه، ولا يلزم من كون الشئ محرّمًا أن يكونَ نجسًا، فكَم من محرَّم في الشرْع ليس بنجسٍ، قلنا: قوله تعالى: " رِجْس " يدلُّ على نجاستها، فإن الرجسَ في اللسان: النجاسة، ثم لو التزمْنا ألَّا نحكم بحكمٍ إلا حتى نجدَ فيه نصّاً لتعطّلتْ الشريعة، فإن النصوصَ فيها قليلة، فأي نصٍّ يُوجد على تنجيس البوْل والعَذِرة والدم والميتة وغير ذلك ؟ وإنما هي الظواهر والعمومات والاقيسة

“Altıncı: Alimlərin cumhuru, xamrın/şərabın haram qılınmasından, Şəriətin onu pis saymasından, xamr haqqında rics/pislik kəliməsinin işlədilməsindən və ondan çəkinmək haqqındakı əmrdən, xamrın/şərabın nəcasət olduğu hökmünü anlamışlar.

Rabia, Leys ibn Sad, İmam Şəfinin əshabından Muzəni, Bağdadlılardan və Qaravilərdən (Qayravan Əhlindən) bəziləri bu mövzuda onlara müxalifət etmiş, xamrı təmiz hesab etmiş və qadağan olunan şeyin sadəcə onun içilməsi olduğu qənaətinə varmışlar.

Səid bin Əl Haddad, xamrın Mədinə küçələrinə tökülməsini, onun təmiz olduğuna dəlil gətirmişdir. O belə dedi: “Əgər bu nəcis olsaydı səhabələr – ridvan Allahi aleyhim – belə etməzdilər və Rəsulullah – sallallahu aleyhi və səlləm – də kücədə tualet ehtiyacını qarşılamağı qadağan etdiyi kimi bunu da qadağan edərdi.”

Bunun cavabı belədir: Səhabələrin onu tökəcək kanalizasiya çıxışları və quyularının olmadığı üçün belə etmişlər. Çünki, adətən onların evlərində tualetləri olmazdı.

Aişə - radiyallahu anhə - evlərdə tualet olmasından diksindiklərini ifadə etmişdir.

Xamrın Mədinə xaricinə çıxarılması isə çətin və məşəqqətlidir. Üstəlik bu əməl dərhal edilməli olan şeyin ertələməsinə səbəb olardı.

Ayrıca xamrdan qorunmaq da mükündür. Çünki, Mədinə küçələri geniş idi və xamr da yolun tamamilə əhatə edən çay kimi axacaq bir şəkildə çox deyildi. Əksinə, sadəcə ondan çəkinmənin mümkün olduğu bəzi/az yerlərə axmışdı.

Digər tərəfdən bunun, haram qılınması gərəyi tələf edilməsinin, ondan yararlanılmaması praktikasının məşhurluq qazanması üçün xamrın Mədinə küçələrinə açıq şəkildə tökülməsi kimi bir faydası vardı.

Necəki, insanlar da bir birinə baxaraq belə etdilər və bu mövzuda bir birinə müvafiq şəkildə davrandılar. Allah doğru olanı ən yaxşı biləndir.

Əgər deyilsə ki, “bir şeyə nəcis demək şəri hökmdür, xamrın nəcisliyi haqqında isə nass yoxdur və bir şeyin haram olması onun nəcis olması demək deyil! Şəritədə nəcis olmayan o qədər haram var” biz belə cavab verərik:

Uca Allahın ayəsindəki “rics” kəliməsi xamrın nəcasətliyinə dəlalət edir. Çünki, rics kəliməsi dildə nəcasət deməkdir.

Digər tərəfdən, əgər biz “haqqında nass bulmadıqca heç bir hökm verməyəcəyik” şəklində bir qaydaya əməl etsək, şəriət işləməz hala gələr. Çünki, şəriətdəki naslar azdır.

Bəvlin, kalanın, qanın, meytənin və digərlərinin nəcis olduğuna dair hansı nass var?

Bunlara sadəcə nasların zahirlərindən, ümumi mənalarından və qiyasdan varılar.”

Qaynaq: Əbu Abdullah Əl Qurtubi: Əl Camiu li Əhkəmil Quran: 8/160-161

Beyrut: Ər Risələ: Birinci nəşr: 1427/2007

Təhqiq: Abdullah Ət Turki

Şeyx Əli əl-Adəvi "Muxtəsar əl-Xarşi"yə yazdığı haşiyəsində deyir:

إن أراد الطهارة لطواف أو مس مصحف وكانت النجاسة في يده فإزالتها فرض عين، وإن لم يرد ذلك فهل يجب إزالتها، وبه جزم الشيخ زروق، وعليه فالتلطخ بها حرام، وقيل يستحب، وعليه فالتلطخ بها مكروه، وهو الراجح. وهذا كله في غير الخمر، وأما هو فالتلطخ به حرام اتفاقا

"Əgər təvaf və ya Qurana toxunmaq üçün dəstəmaz almaq istərsə və əlində nəcasət olarsa, o nəcasəti təmizləməsi fərzdir, lakin əgər dəstəmaz almaq istəməzsə, onu təmizləməsi vacibdirmi? Şeyx Zəruq bunun vacib olduğuna hökm etmişdir, buna əsasən nəcasətə bulaşmaq haram olur. Bunun (nəcasəti təmizləməyin) müstəhəb olduğu da deyilmişdir və bu görüşə əsasən nəcasətə bulaşmaq məkruh olur; doğru görüş də budur! Bütün bunlar "xamr"dan başqa nəcasətlərə aiddir, amma "xamr"a bulaşmaq isə ittifaq ilə haramdır."

Şeyx Muhamməd bin Şihəb əd-Din ər-Ramli "Nihəyətul-Muhtac ilə Şərhil-Minhəc" əsərində (1/186, Darul-Fikr, Şeyx Əli əş-Şəbraməllisi'nin haşiyəsi ilə) bunun haram olduğunu deyir. Şeyx İbn Hacər əl-Məkki deyir:

"وَكَمَا وَجَبَ السَّتْرُ خَارِجَ الصَّلَاةِ حُرِّمَ التَّضَمُّخُ بِالنَّجَاسَةِ خَارِجَهَا "

"(Övrəti) örtmək namazdan kənarda da vacib olduğu kimi, nəcasətlə bulaşma namazdan kənarda da haram buyurulmuşdur."

"əl-Fətava əl-Fiqhiyyə əl-Kubra",

Hənəfi alimlərindən İbn Abidin deyir:

"[ تنبيه ] أفتى بعض الشافعية بحرمة جماع من تنجس ذكره قبل غسله إلا إذا كان به سلس فيحل كوطء المستحاضة مع الجريان ; ويظهر أنه عندنا كذلك لما فيه من التضمخ بالنجاسة بلا ضرورة لإمكان غسله ، بخلاف وطء المستحاضة ووطء السلس تأمل ."

"[Tənbih] Şafi alimlərindən bəziləri nəcasətə bulaşmış olduğu halda övrət orqanını yumadan əvvəl qadın ilə yaxınlıq etməyin haram olması barədə fətva vermişdir, lakin onda "sələs" xəstəliyinin olması halını istisna sayıblar, bu zaman halal olur. Bu, qan axsa belə istihazəli qadınla yaxınlıq etmək kimidir. Zahir olan budur ki, bizə görə də (yəni hənəfilərə görə də) hökm eynidir. Çünki burada yumaq imkanı olduğu halda zərurət olmadan nəcasətə bulaşmaq məsələsi vardır, bu isə istihazəli qadının və "sələs" xəstəsinin cimasından fərqlidir. Düşün!

"Raddul-Muhtar alə Durril-Muxtar", 1/298

"Sələs" xəstəliyi insanın sidiyini saxlaya bilməməsi xəstəliyidir.

Buradan görürük ki, məsələ üzərində ixtilaf vardır. Alimlərdən kimisi bunu ümumiyyətlə məkruh görürlər, bəziləri bunu ümumilikdə haram görsələr də, ehtiyac üçün caiz sayırlar. Bəziləri isə bunu yalnız zərurətdə caiz görürlər.

Necə k,i ər-Ramli "Nihayətul-Muhtac" kitabında deyir:

ثَبَتَ الْأَمْرُ بِاجْتِنَابِ النَّجَسِ ، وَهُوَ لَا يَجِبُ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ فَيَجِبُ فِيهَا ، وَالْأَمْرُ بِالشَّيْءِ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ ، وَالنَّهْيُ فِي الْعِبَادَاتِ يَقْتَضِي فَسَادَهَا . نَعَمْ يَحْرُمُ التَّضَمُّخُ بِهِ خَارِجَهَا فِي الْبَدَنِ بِلَا حَاجَةٍ

"Nəcasətdən uzaq durmaq haqqında əmr sabit olmuşdur və bu, namazdan başqa hallarda vacib deyildir, namazda isə vacibdir. Bir şey ilə əmr etmək onun əksini qadağan etmək deməkdir. İbadətlərdə bir şeyin qadağan olması həmin ibadətin fasid olması deməkdir. Bəli, namazdan başqa halda ehtiyac olmadan bədəni nəcasətə bulamaq haramdır..."

"Nihəyətul-Muhtəc ilə Şərhil-Minhəc", 2/16

Eynilə Şeyx Suleyman bin Ömər əl-Cəməl "Minhəc ət-Tulləb" şərhinə yazdığı haşiyəsində də eyni qeydə yer vermişdir. Bu isə alimlərin cumhurunun görüşüdür.

Tədavi məqsədilə istifadəsinəsinə gəldikdə isə;

İbn Teymiyyə'dən buna yaxın bir sual soruşulduqda belə cavab vermişdir:

وسئل رحمه الله عن رجل وصف له شحم الخنزير لمرض به هل يجوز له ذلك أم لا

فأجاب وأما التداوى بأكل شحم الخنزير فلا يجوز وأما التداوى بالتطلخ به ثم يغسله بعد ذلك فهذا ينبنى على جواز مباشرة النجاسة فى غير الصلاة وفيه نزاع مشهور والصحيح أنه يجوز للحاجة كما يجوز استنجاء الرجل بيده وإزالة النجاسة بيده وما أبيح للحاجة جاز التداوى به كما يجوز التداوي بلبس الحرير على أصح القولين وما أبيح للضرورة كالمطاعم الخبيثة فلا يجوز التداوى بها

"Ondan - rahiməhullah - , xəstəliyi müalicə etmək üçün donuz piyi məsləhət görülmüş biri haqqında soruşuldu; Bu ona caizdir yoxsa yox?

Buna belə cavab verdi: Donuz piyini yemək vasitəsilə tədavi etməyə gəldikdə, bu caiz deyildir. Lakin onu (bədənə) sürtüb, bundan sonra onu yumaqla tədavi ütməyə gəldikdə isə, bu namazdan başqa hallarda nəcasətlə təmasda olmağın caiz olub olmaması məsələsi üzərində durur; Bu barədə məşhur ixtilaf mövcuddur, səhih görüş budur ki, bu, ehtiyac olduqda caizdir, necəki insanın əli ilə istinca etməsi və əli ilə nəcasəti təmizləməsi caizdir. Ehtiyac üçün mübah görülmüş şeylərlə tədavi etmək də caiz olur, necəki - iki görüşdən səhih olanına əsasən - ipək geyinməklə tədavi olunmaq da caizdir. Murdar yeməklər kimi zərurət halında mübah görülmüş şeylərə gəldikdə isə, bunlarla tədavi etmək caiz deyildir..."

"Məcmu əl-Fətəva", 24/270

Hənbəli məzhəbinə mənsub böyük fəqih İbn Qudəmə Əl Maqdisi (541-620 h/ 1146-1223 m) məsələ haqqında bunları deyir:

فصل : والخمر نَجِسة في قولِ عامّةِ أهلِ العلم ؛ لأن اللهَ تعالى حرّمها لعيْنها ، فكانت نجسة ، كالخنزير . وكل مُسْكِر فهو حرام ، نَجِس ؛ لما ذكرْنا

“Fəsl: Elm Əhlinin umumunun/çoxunun görüşünə görə xamr nəcisdir. Çünki, Uca Allah onu özlüyündə haram qılıb və xamr donuz kimi nəcasətdir.

Zikr etdiyimiz səbəblə sərxoş edən hər şey haramdır, nəcisdir.”

Qaynaq: İbn Qudamə: Əl Muğni: 12/514

Riyad: Daru Aləmil Kutub: 1417/1997

Təhqiq: Abdullah Ət Turki

Birinci Görüş: Caiz deyildir.

  -Bu görüşün sahiblərinə görə haram olan yemək və içkilər ilə müalicə caiz deyildir. Hənbəlilər bunlardandır. əl-Umdənin şərhi olan əl-Uddə'də belə deyilmişdir: "Haram edilmiş şey ilə müalicə mübah deyildir." (İbn Teymiyyə, Fətava, c. I, s. 270. )

    İbn Teymiyyənin Fətavasında yazıldığını görə ondan, şərab, donuz əti və bənzərləriylə müalicənin caiz olub olmadığı soruşulmuş, o da bu cavabı vermişdir: "Bunlarla müalicə caiz deyildir." (İbn Qayyim də Zadu'l-məad'da eyni cavabı vermiştir. İbn Kayyim, Zâdu'l-meâd, c. III, s. 114. 

   Əbu Bəkir İbn Arəbi də Ahkamu'l-Qur`an adlı əsərində, Səhnun'un "Şərab və donuz əti ilə müalicə olunmaz" sözünü nəql etdikdən sonra eyni fikiri mənimsəmişdir.  . İbnu'l-Arâbi, Ahkâmu'l-Kur'ân, c. I, s. 59. 

  -Bu görüşün sahibləri, Hz. Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və sələm) rəvayət edilən və haram yemək və içkilərlə müalicəni qadağan edən hədislərə əsaslanırlar ki, bunlardan bir qismi əsasən də şərabla müalicəni haram etməkdədir:

   a) Tarık b. Süveyd əl-Cu'fî'dən rəvayət edildiyinə görə Rasulullahdan (sav) şərabı soruşmuş, o da qadağan etmiş, yaxud da emal etməsini kərih görmüşdür. Tarık'in:  "Mən onu yalnız müalicə üçün emal edirəm" deməsi üzərinə də: "O dərman deyil, dərddir" buyurmuşdur. (Müslim, Sahih, c. XIII, s. 152. ) 

-Xəstəlik halında müayinə və müalicə üçün gizli yerlərin açılması, həkimin, qadın və kişi bədənində, baxılması halal olmayan yerlərə baxması zərurət səbəbiylə caizdir, icazəlidir. Ancaq müayinə və müalicə üçün lazım olan əllə toxunmaq, baxmaq və açmaq, zərurət miqdarına görə nizamlanmalı və bu miqdarı aşmamalıdır. (İbn Hacər əl-Asqalani, Fəthu'l-Bari, c. X, s. 150; İbn Abidin, Rəddu'l-muxtar, c. V, s. 244. )

وَٱلشُّعَرَآءُ يَتَّبِعُهُمُ ٱلْغَاوُۥنَ • أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ • وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ • إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ كَثِيرًا وَٱنتَصَرُوا۟ مِنۢ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا۟ ۗ وَسَيَعْلَمُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓا۟ أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ • 

"Şairlərə gəldikdə isə, onlara ancaq azğınlar uyar. Məgər görmürsənmi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şer uydurur). Və etmədikləri şeylərə aid söhbət açırlar? Təkcə iman sahibi olub xeyirxah əməllər edən, Allahı tez-tez yada salan və haqsızlığa məruz qaldıqdan sonra, (şeirləri ilə) qisas alanlar müstəsna. Zalımlar isə, qayıdacaqları yeri mütləq biləcəklər." (Şüəra/224-227)

--------------------

Təfsiri:

1. Şeirin hökmü, mahiyyətinə görədir.

İbn Abbas (radiyallahu anh) belə deyir:

"Burda qəsd edilənlər, kafirlərdir. Onlara cin və insanlar arasından azğınlar tabe olar."

Azğınların (əl-ğavun)'un: "haqdan uzaqlaşmış olanlar" mənasında olduğu da söylənmişdir.

Beləliklə də, (bəzi) şairlərin də eyni şəkildə azğın olduqlarını göstərməkdədir. Çünki (bəzi) şairlər azğın kimsələr olmasaydılar, özlərinə tabe olanlar da, onlar kimi olmazdılar.

Muslim'in rəvayətinə görə, Amr b. Şərrid, atasından belə dediyini nəql etmişdir:

"Bir gün, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in miniyi üzərində idim. Mənə:

'Ümeyyə b. əbi's-Salt'ın şeirlərindən bir şey bilirsənmi?' deyə soruşdu. Mən:

'Bəli.' dedim. O: 'Oxu.' dedi. Mən də Ona bir beyt oxudum. Bir daha: 'Oxu.' dedi. Yenə Ona bir beyt oxudum. Təkrar: 'Oxu.' dedi və bu, Ona 100 beyt oxuyuncaya qədər davam etdi."

Əgər bu hədis, şər'an və təbiət etibarı ilə bəzi gözəl görülən mənalar ehtiva edirsə, şeir əzbərləyib, onlara etina göstərilə biləcəyinə bu hədisdə dəlil vardır.

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Ümeyyə şeirindən Özünə oxunmasını istəmişdir. Çünki Ümeyyə hikmətli biri idi. 

Uca Allahı zikr etmək, Ona həmd və təriflər deməyi ehtiva edən şeirlərə gəlincə, bu şeirlər də məndub şeirlərdir. 

Peyğəmbərdən söz edən və yaxud Onu tərifləyən, Onu müdafiə edən, Ona salat və salam ehtiva edən şeirlər də belədir.

Bir gecə Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh) mühafizəçilik etmək üzərə çölə çıxmışdı. Bir evdə lampanın yandığını gördü. Bir yaşlı qadının yun çırparkən bunları dediyini eşidir:

"Yaxşıların salatı Muhammədə olsun,
 Ən yaxşılar, ən xeyirlilər, Ona salat etsin.
 Sən, səhər vaxtlarında çoxca namaz qılan və   ağlayan idin, 
 Ah kaş ki, bilsəydim, -ölümlər fərqlidir-,
 Görəsən sevgilimlə (haşiyə) eyni yurdda bir yerdə olacağammı?"

(Haşiyə: qadın burda Peyğəmbəri qəsd edir)

Bunu eşidən Ömər, oturub ağladı.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələrini anmaq və onları tərifləmək də, bu şəkildədir. 

Muhamməd b. Sabiq'in bu beytləri necə də gözəldir:

"Hidayətin bayrağı olaraq Əli'ni seçdim mən,
 Eyni şəkildə mağara yoldaşı Atiq'i (Əbu Bəkir) seçdiyim kimi.
 Mən Əbu Hafsa'dan (Ömərdən) və Onun tərəfdarlarından da razıyam,
 O yaşlı'nın (Osmanın) evində öldürülməsinə isə, razı deyiləm.
 Mənə görə bütün səhabələr, tabe olunacaq imamlardır."

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in şeir dinlədiyinə, Əbu Bəkr'in də şeir söylədiyinə görə, artıq bundan daha iləri dərəcədə təqlid ediləcək və ya tabe olunacaq kimsələr ola bilər mi?!

İbni Abdi'l-Bərr belə deyir:

"Elm əhli və aqıl sahiblərindən heç kim, gözəl olan şeirə qarşı çıxmaz. 

Səhabələrin böyüklərindən, elm əhlindən və özünə tabe olunacaq mövqedə olanlardan, şeir söyləməmiş, yaxud şeir oxumamış, ya da hikmət yaxud da mübah qəbilindən olub muhtəvasında həyasızlıq, düşüklük, müsəlmanlara da hər hansı bir əziyyət ehtiva etməyən bir şeiri dinləyib bəyənməmiş kimsə yoxdur.

Əgər şeirdə əxlaqsız ifadələr, pis sözlər və müsəlmanlara əziyyət edən ifadələr mövcuddursa, şeir ilə nəsr arasında heç bir fərq yoxdur. Onun dinlənməsi də, söylənməsi də halal deyildir."

Əbu Hureyrə (radiyallahu anh)'dan belə rəvayət edilir:

"Mən, Allah rəsulunu, minbər üzərində ikən, belə buyurarkən eşitdim:

Ərəblərin söyləmiş olduğu ən doğru -ya da ən şairanə- söz, şair Lebid'in söylədiyi:

'Bunu bil ki, Allah xaricindəki hər şey batildir.' sözüdür."

Bu hədisi, Muslim rəvayət etmişdir.

-----------------

2. Dinlənməsi halal olmayan, söylənməsi uyğun görülməyən şeir və bu cür şeir söyləyən şairlərin hökmü:

Dinlənməsi halal olmayan, söyləyəni də zəmm edilən (pislənən) şeirə gəlincə, bu, batil sözlərin mövcud olduğu şeirdir. Elə ki:

• İnsanların ən qorxağını Antərə'dən, ən paxıllarını da Xatim'dən üstün göstərərlər. (Haşiyə)

• Günahı olmayan kimsəyə şeirləri ilə böhtan atarlar.

• Təqva sahibi kimsənin, fasiq olduğunu iləri sürərlər.

• İnsanın etmədiyi şeyləri, etmiş kimi söyləyəcək qədər iləri gedərlər.

Bunu da can sıxıntısını ortadan qaldırmaq və sözlərini gözəlləşdirmək üçün edərlər. 

Əl-Fərəzdak ilə bağlı olaraq gələn rəvayətə görə, Süleyman b. Abdu'l-Məlik, onun bu beytini eşitmişdi:

"O qadınlar, sağımda və solumda sərxoş olaraq yıxılıb gecəni keçirdilər,
Mən də, gecə boyunca üzüklərin tilsimlərini çözüb durdum."

Bunun üzərinə, Süleyman:

"Sənə hədd cəzası tətbiq etmək gərəkdir."

deyincə, Fərəzdak ona belə cavab verdi:

"Ey möminlərin əmiri, uca Allah:

'Və onlar etmədikləri şeyləri söyləyərlər.' 

buyuruğu ilə, məndən hədd cəzasını uzaqlaşdırmaqdadır."

----------------

Haşiyə:

1. Antərə b. Şəddad əl-Absi, cahiliyyə dövrünün ən məşhur şairlərindən biri olmaqla bərabər, cəsarət və qəhrəmanlığı ilə bərabər kölə olmaqdan qurtulmuş və ərəblər arasında əhəmiyyətli bir mövqe qazanmışdı. Necə ki, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Əvvəlkilərdən görməyi ən çox arzu etdiyim, Antərə'dir." buyurmuşdu. 

Hədisi açıqlayan alimlər belə deyirlər:

"Bunun səbəbi, Antərə'nin məşhur bir şair olması deyil, dövründəki anlayışın bir nəticəsi olaraq, cəmiyyətdən xaric edilməsinə və qul dərəcəsinə düşməsinə rəğmən, fövqəladə bir cəsarət nümunəsi göstərməsi, şöhrətə və azadlığa qovuşuncaya qədər, istedadlarını inkişaf etdirməyə əzm etməsidir. 

Həqiqətən də Antərə, hicrət zamanına yetişsəydi, Qüreyş'ə qarşı mübarizəsində, Peyğəmbərimizə kömək edərdi."

2. Xatəm ət-Tai:

Əsl adı, əbu Səffanə Xatim b. Abdullah b. Sə'd ət-Tai əl-Qahtani'dir. 

Miladi 578-ci ildə vəfat edən Xatəm ət-Tai, cahiliyyə dövründə yaşayan, comərdliyi ilə məşhur 3 nəfərdən biri idi. Tay qəbiləsinin rəisi idi. 

Atası o uşaq ikən öldüyü üçün, özünü çox varlı və comərd olan anası Qunəyyə binti Afif yetişdirmişdi. Xatəm, uşaq yaşlarından etibarən, comərdliyi və qonaqpərvərliyi ilə tanınaraq, "Cavad" ləqəbiylə anılırdı.

Xatəm'in ölümündən illər sonra, qızı Səffanə, Tay qəbiləsinə göndərilən bir süvari müsəlman ordusu tərəfindən Mədinə'yə əsir olaraq gətirilmişdi. Səffanə, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə Xatəm ət-Tai'nin qızı olduğunu söyləyərək, atasının özəlliklərini bildirib sərbəst buraxılmasını istədi. Allah Rəsulu da:

"Sənin atan, İslamın təlkin etdiyi fəzilətlərlə süslənmiş bir adam idi." 

deyərək, Səffanə'nin sərbəst buraxılmasını əmr etdi.

Bununla bərabər, dövrünün məşhur bir şairi olan Xatəm ət-Tai:

• şeirlərinin çoxunda insanları eqoistlikdən çəkinməyə çağırmış;

• comərdliyi tərifləmiş;

• Allah inancını dilə gətirmiş; və 

• comərdliyi də sadəcə Allah'ın razılığını qazanmaq üçün etdiyini bildirmişdi.

-----------------------

• Rəvayətə görə, Numan b. Adi b. Nadla, Ömər b. Xattab'ın təyin etdiyi bir məmur idi. O, bir şeirində belə deyirdi:

"Kim o gözəl qadına bu xəbəri götürə bilər, ki, 
 Onun ərinə, Meysan'da kasalarla şərab içirirlər.

 İstəsəm, kəndin nüfuz sahibləri, mənə mahnı oxuyar,
 Və bir rəqqasə, hər bir barmaq ucu üzərinə yüksələr.

 Əgər sən mənə içki təqdim edən kimsə isən, o böyük kasa ilə təqdim et,
 Kiçik və ağzı xarab olanla təqdim etmə qəti.

Bəlkə möminlərin əmirinin xoşuna gəlməz,
Bizim o yıxılmış və köhnə köşkdəki içki söhbətimiz."

Bu xüsus Ömər (radiyallahu anh)'ın qulağına çatdığında, yanına gəlmək üzərə ona xəbər göndərdi və Ömər ona belə dedi:

"Allaha and olsun ki, sənin bu sözlərin mənim xoşuma gəlmədi." 

Bu səfər Numan b. Adi:

"Ey möminlərin əmiri, söylədiklərimin heç birisini etmiş deyiləm. Sadəcə füzuli (boş) bəzi sözlərdən ibarət idi söylədiklərim. Zatən uca Allah da:

"Şairlərə gəlincə də, onlara azğınlar tabe olar. Görmədin mi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şeir uydurur) və etmədikləri şeylərə dair söhbət açırlar?" diyə buyurmaqdadır.

Bunun üzərinə Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh) ona belə dedi:

"Bəli, sənin göstərdiyin bu üzr, sənə tətbiq ediləcək hədd cəzasının önünü aldı. Lakin sən bu sözləri söylədikdən sonra, əbədiyyən Mənim əmrimdə çalışmayacaqsan."

• Zübeyr b. Bəkkar belə deyir: 

Mənə Musab b. Osman'ın bildirdiyinə görə, Ömər b. Əbdü'l-Əziz (rahmətullahi aleyh) xəlifə olunca, tək düşündüyü, Ömər b. əbi Rəbia ilə əl-Ahvas idi. 

Xəlifə Ömər b. Əbdu'l-Əziz, Mədinədəki valisinə belə bir məktub yazdı:

"Mən, Ömər b. əbi Rəbia ilə əl-Ahvas'ın pis və şərir kimsələr olduqlarını bilirəm. Bu məktubum sənə çatar-çatmaz, onları həps et və mənə göndər."

Mədinə Valisi bu məktubu alar-almaz, bu 2 nəfəri həbs edib Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz'ə göndərdi.

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz, Ömər b. əbi Rəbia'ya:

"Söylə görüm..." dedi və Ömər b. əbi Rəbia'nın bu beytlərini oxudu:

"Görmədim cəmrələrə (haşiyə) daş atıldığı sırada, görən kimsənin gördüyü kimisini,
 Və bir də həcc gecələri kimi, sevdalı olanı tərk edənləri.

 Başqasına aid şeylərdən gözləri dolduran neçə kimsələr vardır ki, 
 Cəmrəyə doğru getdi mi, orada heykəllər kimi bəyazlarla qarşılaşar."

(Haşiyə: 

Cəmrə: Mina vadisində Ərəfatdan gələcək daşlarla meydana gələn yığınlar deyilir.)

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz sözünə belə davam etdi:

"Allaha and olsun ki, sən, öz həcc ibadətinlə məşğul olan biri olsaydın, özündən başqa heç bir şeyə baxmazdın. Bu günlərdə insanlar səndən qurtulmazlarsa, nə vaxt qurtulacaqlar?!"

Xəlifə bundan sonra, Ömər b. əbi Rəbia'nın sürgünə göndərilməsini əmr etdi. Bu səfər, Ömər b. əbi Rəbia belə dedi:

"Ey möminlərin əmiri, bəs bundan daha xeyirli olan bir şeyə nə deyirsən?" 

Xəlifə, bunun nə olduğunu soruşduğunda, Ömər b. əbi Rəbia belə cavab verdi:

"Bir daha belə şeirlər söyləməyəcəyimə dair, Allah adına söz verirəm. Əbədiyyən heç bir şeirimdə qadınlardan söz etməyəcəm və artıq tövbəmi pozmayacam."

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz (rahmətullahi aleyh) ona:

"Həqiqətən bunu bir də etməyəcəksənmi?" deyincə, şair: 'Bəli.' dedi. Tövbəsinə sadiq qalacağına dair Allaha and içdi, Xəlifə də onu sərbəst buraxdı.

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz daha sonra, əl-Ahvas'ı yanına çağırtdı. Ona:

"Sən, bu beyitə nə deyirsən?" diyə soruşdu. Beyt belə idi:

"Mənimlə onun (haşiyə) qəyyumu arasında Allah vardır, 
 O, onu məndən alıb qaçır, mənsə arxasından gedirəm."

(Haşiyə: Ahvas, burda bir qadını əldə etməkdən bəhs edir.)

Daha sonra Xəlifə, Ahvas'ın sürgün edilməsini əmr etdi. Ənsardan bəzi kimsələr onun haqqında Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz ilə danışdılarsa da, xəlifə bunu qəbul etmədi və:

"Mən, bu xəlifəlik məqamında qaldığım müddətcə, Allaha and olsun ki, onu geri gətirməyəcəm. Çünki o, açıqdan-açığa fasiqlik edən bir kimsədir." dedi.

Bax, pislənən şeirlər ilə bu şeirlərin şairlərinin hökmü budur. Belə bir şeiri dinləmək, məscid və ya başqa bir yerdə oxumaq, halal olmaz. Eynilə çirkin nəsr sözlər və bənzərində olduğu kimi.

İsmayıl b. Ayyaş, Abdullah b. Avn'dan, o, Muhamməd b. Sirin'dən, o əbu Hureyrə'dən rəvayətlə belə deyirlər:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Gözəl şeir, gözəl söz kimidir. Çirkini də, çirkin söz kimidir."

Bunu İsmayıl b. Abdullah əş-Şami rəvayət etmişdir. Onun Şam əhalisindən etdiyi rəvayətlər, Yəhya b. Main və başqalarının söylədiklərinə görə, səhihdir.

--------------------

3- Müsbət olmayan şeirə qarşı davranış nə cür olmalıdır:

Muslim'in rəvayətinə görə, əbu Hureyrə (radiyallahu anh), Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən belə nəql etmişdir:

"Sizdən hər hansı birinizin içinin tıxa-basa irinlə dolması, şeir ilə dolmasından daha yaxşıdır."

Yenə "Səhih"də, əbu Səid əl-Xudri (radiyallahu anh), Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən belə rəvayət edir:

"Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə birlikdə yol gedərkən, şeir oxuyan bir şair ilə qarşılaşdıq. Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurdu:

'Bu şeytanı tutun. Çünki hər hansı kimsənin içinin irin ilə dolması, şeir ilə dolmasından, onun üçün daha xeyirlidir."

Elm adamlarımız deyirlər ki:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu şairə qarşı belə davranış tətbiq etməsi, onun halını bilməsindən sonradır. 

Bu şairin:

• şeiri, qazanc əldə etmək üçün bir yol tutmuş olduğunu; və

• özünə mal veriləcək olarsa, tərifləməkdə ifrata vardığı;

• verilməyəcək olarsa, hicv və pisləmədə iləri gedərək, insanlara mallarında və namuslarında əziyyət verdiyini 

daha əvvəldən öyrənmiş ola bilər.

Belə bir halda olan bir şairin, şeir səbəbilə əldə etdiyi hər cür qazancın haram olduğunda, görüş ayrılığı yoxdur. Bu xüsusda, söylədiklərinin hamısı da, onun üçün haramdır, ona qulaq asmaq halal olmaz. Əksinə, ona gərəkən şəkildə etiraz göstərmək gərəkdir. 

Əgər dilindən gələcək zərərdən qorxulmaqla bərabər, qarşısı alına bilmirsə, o təqdirdə, əlindən gəldiyincə, belə bir kimsəni idarə etməyə (yəni dərinə getməmək), mümkün olduğu qədər uzaq durmağa çalışılmalıdır.

Daha işin başından ona bir şeylər vermək, halal olmaz. Çünki bu, masiyyətə (günaha) bir köməkdir. 

Əgər başqa bir çarə tapıla bilmirsə, öz heysiyyətini qorumaq niyyətilə, ona bir şeylər verər. Çünki insanın öz namus və heysiyyətini qorumaq üçün xərclədiyi şeylər, onun üçün sədəqə olaraq yazılır.

"Sizdən hər hansı birinizin içinin irinlə dolması, şeirlə dolmasından daha yaxşıdır." 

hədisinin izahı ilə bağlı olaraq verilmiş ən gözəl açıqlama budur:

"Belə bir hökm, şeirin təsiri altında qalan və onun xaricində hər hansı bir məlumatı olmadan həmişə şeir öyrənib əzbərləyən kimsə haqqındadır. 

Bu kimsə, zikr naminə heç bir şey bilməz və bu şeirlərlə də həmişə batilə dalar, özü üçün tərif gətirməyəcək növdən yollar izləyər. Boş sözlər, gəlişi gözəl söhbətlər, qiybət və çirkin sözləri çoxca söyləyən kimsə kimi.

Bu şəkildə, bu aşağı və pislənmiş vəsflər, bu şəkildə şeirin təsiri altında qalmış olan kimsədən ayrılmaz. Çünki ədəbi adət, bunu gərəkdirməkdədir."

Buxari'nin "Səhih"ində bu hədisin başında açmış olduğu babda zikr etdiyi ifadələrlə, bu xüsusa işarət etməkdədir:

"İnsanın, şeirin təsiri altında qalmasının məkruh olması (ilə bağlı varid olmuş rəvayətlər)"

Bu hədisin təvili ilə bağlı olaraq, bunlar da söylənilmişdir:

"Bundan məqsəd, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in və başqalarının hicv edildiyi şeirlərdir."

Ancaq bu açıqlamanın heç bir qiyməti yoxdur. Çünki Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'i az ya da çox ifadə ilə hicv etmək eyni şeydir. Belə bir davranış küfrdür və pislənmiş bir işdir. 

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) xaricindəki müsəlmanları hicv etmək də, azı ilə, çoxu ilə, haram qılınmışdır. 

Dolayısı ilə, burda pisləmənin sadəcə çox miqdara təhsisinin (xas qılınmasının), heç bir mənası yoxdur.

----------------------

4- Şeirin hökmü, muhtəvası (ehtiva etdiyi şeylər) ilə bağlıdır:

İmam Şafi (rahiməhullah) belə deyir:

"Şeir, bir növ sözdür. Onun gözəli gözəl, çirkin də, çirkin söz kimidir."

Yəni şeir, zatı etibarı ilə, xoşlanılmayan bir şey deyildir. O, muhtəvası dolayısı ilə, məkruh görülür."

Ərəblərin nəzdində, şeirin çox böyük bir təsiri vardı. O cəhətdən, onlardan biri, çox əvvəllər, belə demişdir:

"Və dilin yarası, əlin açdığı yara kimidir."

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Hassan b. Sabit'in müşriklərə cavab vermiş olduğu bir şeiri haqqında belə demişdi:

"Şübhəsiz ki, bu, onlarda, ox atmaqdan daha güclü bir təsir buraxar."

Bu hədisi, Muslim rəvayət etmişdir.

Tirmizi də, səhih olduğunu bildirərək qeyd etdiyi rəvayətə görə, ibn Abbas'dan belə nəql edir:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bir qəza ümrəsi əsnasında, Abdullah b. Revaha önündə yeridiyi halda, Məkkəyə girdi. Bu sırada Abdullah b. Revaha belə deyirdi:

"Ey kafir oğulları! Çəkilin yolumdan,
 Bu gün sizinlə onun (Quranın) endirilməsi dolayısı ilə, çarpışarıq.

 Elə zərbələr endirərik ki, kəllələri boyunlardan ayırar,
 Və dosta dostunu xatırlatmaz olar."

Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh):

"Ey Abdullah! Allahın haramında və Rəsulunun hüzurunda mı (belə deyirsən)?" diyə soruşdu.

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Burax onu, ey Ömər! And olsun, bu, onlara atılan oxlardan daha sürətli təsir edər."

-------------------

5- Şairlərin izləyiciləri:

• Dahhaq belə deyir:

Biri Ənsardan, digəri mühacirlərdən 2 nəfər, (Allah Rəsulu dövründə) qarşılıqlı olaraq bir birini hicv etdilər. Bunların hər birisinin yanında da, qövmünün azğın olanları var idi. Bunun üzərinə, bu ayət nazil oldu. 

İbn Abbas da belə demişdir. 

• Yenə Ondan gələn bir rəvayətə görə, bunlardan məqsəd, şeirləri rəvayət edənlərdir.

• Yenə Əli b. əbi Talha'nın Ondan rəvayətinə görə, bunlardan məqsəd: kafirlərdir. Onlara cin və insanların azğınları uyar. Bunu da əvvəl, zikr etdik.

• Ğudayf'ın rəvayətinə görə də, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Kim İslam dinində hicv etmə cığırını aşarsa, onun dilini kəsin."

• ibn Abbas (radiyallahu anh)'dan digər rəvayətə görə də, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Məkkəni fəth etdiyində, İblis, kədərlə bağırdı və öz zürriyyətini ətrafına toplayaraq belə dedi:

"Artıq Muhamməd ümmətini, bu gündən sonra, təkrar şirkə döndürəcəyinizdən yana ümidinizi kəsin. Lakin bu 2 yerdə -Məkkə və Mədinədə- şeiri yayğınlaşdırın."

------------------------

6- Şeirləri ilə intiqam (qisas) alanlar:

Uca Allahın:

"Məgər görmürsənmi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şer uydurur)" buyuruğu, bu deməkdir:

"Onlar hər boş işə dalarlar. Haqq yola tabe olmazlar. Çünki haqq yola uyub söylədiyi sözlərin öz əleyhinə yazılacağını bilən bir kimsə, söyləcəyi sözləri ölçüb biçər və elə söyləyər. Belə kimsə, nə söyləyəcəyinə əhəmiyyət vermədən, axmaqca söz söyləməz."

Bu ayət, Abdullah b. əz-Zibara və Umeyyə b. əbi's-Salt haqqında enmişdir.

-------------- 

"Və etmədikləri şeyə dair söhbət açarlar!"

Yəni onların çoxu yalan söyləyər. Sözlərində comərdlikdən və yaxşı şeylərdən söz edərlər, amma onlar bu yaxşı işləri görməzlər. 

Bu ayətin, Əbu Azzə əl-Cumahi'nin bu beyitləri söyləməsi üzərinə, onun haqqında nazil olduğu da söylənmişdir:

"Diqqət edin! Məndən Peyğəmbər Muhammədə bu xəbəri götürün:

Şübhəsiz ki, Sən, haqq (peyğəmbər)sən. Mütləq Məlik olan Allah, hər həmdə layiqdir.

Lakin mənə, Bədr və Bədrdəkilər xatırlatıldı mı, 
Sümüklərim də, dərilərim də, ah çəkib inləyər."

Daha sonra Hassan b. Sabit, Abdullah b. Revaha, Ka'b b. Malik, Ka'b b. Züheyr və haqq sözü söyləmək baxımından onların izindən gedən mömin şairlərin şeirlərini istisna edərək, belə buyurmaqdadır:

"• Ancaq iman sahibi olub xeyirxah işlər görənlər;
 • Allahı tez-tez yada salan; və
• Haqsızlığa (zülmə) məruz qaldıqdan sonra (şeirləri ilə) qisas alanlar müstəsna."

Qisas almaq ancaq haqq ilə və uca Allahın cızdığı sərhədlər çərçivəsində mümkündür. Əgər bu sərhədləri aşacaq olarsa, bu səfər batil yol ilə intiqam alınmış olar.

Əbu'l-Həsən əl-Mübərrəd belə deyir:

"Şairlərə də azğınlar tabe olar."

buyuruğu nazil olunca, Hassan, Ka'b b. Malik və ibn Revaha ağlayaraq, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in yanına gəldilər və belə dedilər:

"Ey Allahın Rəsulu! Allah, bizim şair olduğumuzu bildiyi halda, bu ayəti endirdi (yəni buna dair nə buyurursan?)

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) bu səfər onlara:

"Ondan sonrakı Allahın buyuruğunu oxuyun." dedi:

"Ancaq iman edib saleh əməl işləyən kimsələr..." sizlərsiniz. 

"Allahı çoxca zikr edən və özlərinə zülm edildikdən sonra qisaslarını alanlar müstəsna!"

Bax, onlar da sizlərsiniz. İntiqam almaq isə, müşriklərə cavab verməklə olur. 

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Siz də, qisasınızı alın. Lakin haqdan başqa bir şey söyləməyin. Atalardan, analardan da, söz etməyin."

Hassan, əbu Süfyan'a belə demişdi:

"Muhammədi hicv etdin. Mən də, Onun adına sənə cavab verirəm. Bu xüsusda mükafatım, Allah qatındadır. Şübhəsiz ki, mənim atam, anam, şərəf və heysiyyətim, Muhammədin şərəf və heysiyyətini sizə qarşı qorumaq üçündür.

Sən, Ona bərabər olmadığın halda, Ona necə söyə bilərsən?! Sizin pis olan kimsələriniz, xeyirli olana (Peyğəmbərə) fəda olsun. 

Dilim, kəskin qılıncdır, 
O, axar, durar, dolçalar (vedrələr) onu bulandırmaz."

Ka'b da, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə belə dedi:

"Ey Allahın Rəsulu! Şübhəsiz ki, Allah, şeir haqqında, Sənin bildiyin buyuruqları endirdi. Bu xüsusda nə deyirsən?"

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)  belə cavab verdi:

"Şübhəsiz, mömin, canıyla, qılıncıyla və dili ilə cihad edər. Nəfsim əlində olana and olsun ki, sizin onlara atdıqlarınız, eynilə oxlar kimidir." (Hədisi, Əhməd də, Müsnəd'ində rəvayət etmişdir.)

Dahhaq'ın ibn Abbas'dan rəvayətinə görə, O, uca Allahın:

"Şairlərə də, azğınlar uyar." buyuruğu, daha sonra gələn:

"ancaq iman edib saleh işlər görənlər müstəsna..." buyuruğu ilə nəsx edilmişdir.

(İmam Qurtubi, əl-Cami li Ahkami'l-Quran təfsiri, Şüəra (şairlər) surəsi/224-227)

   Rəcm-daşla öldürmək, daşa tutmaq, birinə daş atmaq, söymək, lənət etmək, qovmaq, birinin namusuna böhtan etməq, pis zənndə olmaq; evli və ya dul olan kişi və ya qadının zina etməsi halında İslam məhkəməsinin qərarı ilə daşlanaraq öldürülməsi mənasında istifadə olunan bir İslam Cəza Hüququ terminidir. R.c.m kökündən törəmiş bir məsdərdir, cəmi isə "rucüm"-dur. Eyni kökdən olan "racim", rəcm olunan, taşlanan, qovulan və lənətlənmiş mənasındadır.

 İslam Cəza Hüququ, cəmiyyətin mənfəətini qorumaq, cinayətkar əməllərin törədilməsindən daşındırmaq və zərər görmüş tərəfi təsəlli etməklə yanaşı günahkarın islah edilməsini də məqsəd olaraq qarşıya qoyan bir sistemdir. Hətta axirət həyatı da  düşünüldüyü zaman, İslamda ən ağır cəzalarda belə hələ cinayət əməli işlənilmədən öncə fərdlərin zehinlərində cinayət düşüncəsinə əngəl olma məqsədi vardır. Cinayət işləmək düşüncəsini əngəlləmək, cinayət meydana gəldikdən sonra günahkarın peşmanlıq keçirə bilməsini təmin etmək və s metodlarla İslam, cəzanı məqsədsiz bir şiddət və intiqam olaraq görməyib, günahkarı cəmiyyəta qazandırmağı məqsəd etmişdir Cəzanın bu baxımdan ilk və ən əhəmiyyətli məqsədi günahkarın islah olmasıdır. Yüngülləşdirici səbəblər və şübhələrlə cəza verilməməsinə çalışması, İslam Cəza Hüququnun əsas məqsədinin məhz cəza vermək olmadığını göstərir. (Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslami, VII, s. 480.  الغاية الأولى للعقاب هي إصلاح المجرم )

    Cəzalar əlbəttə islah mövzusunda yeganə yol deyil. Cinayət işləmək imkanlarını azaldan cinayəti əngəlləyən strategiyalar İslamın çox önəm verdiyi bir metdoddur. Təhsil və şüurlandırma, qıtlıq və iqtisadi çətinlik zamanlarında dövlətin xalqa yardımı, sosial obyektlərin tikintisi, cinayət törədilməsi ehtimal olunan yerlərin tədbirlərlə tənzimləməsi kimi islahatlar bunların bəziləridir. (Hafize Kontbay, “İslam Hüququnda Gözetilen Amaçlar Işığında Suçla Mücadele ve Suçluların Islahı”,Ankara Üniversitesi SBE,Ankara 2007 ( Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) s. 45.)

   Buradan da aydın olur ki İslamda cəzalar, günahkarın yaxşıya sövq olunması və islah edilərək cinayətdən uzaqlaşdırılması yolu ilə cəmiyyəta uyğunlaşmasını təmin etmək funksiyasını yerinə yetirir. Cəzalar, günahkarın yenidən cinayət işləməsinə əngəl olacaq xüsusiyyətə sahib olmalıdır. İslah prinsipinə görə də günahkar günahı işlədiyi üçün deyil, bir daha cinayət işləməməsi üçün cəzalandırılır. Məqsəd günahkarın cəmiyyətə geri qazanılmasıdır. Bu səbəblə də cəza verilərkən təhqir edici söz və hərəkətlərdən qəbul edilmir və peşmançılıq duyğusunun o insanda təzahür etməsi məqsəd qoyular. (Maverdi, Ahkâmu’s-Sultaniyye, s. 293; Əbu Ya’la, Muhamməd b. Huseyn el-Ferrâ (458/ 1065-66) el-Ahkâmu’s-Sultaniyye, Beyrut 1983, s. 295; İbn Humam, V, s. 211; Kahveci, s. 42; Mevsılî, IV, s. 79.; İbn Nüceym, II, s. 11. وسميت العقوبات الخالصة حدودا لانها موانع من ارتكاب أسبابها معاودة 

فَاقْتَضَتِ الْحِكْمَةُ شَرْعَ هَذِهِ الْحُدُودِ حَسْمًا لِهَذَا الْفَسَادِ، وَزَجْرًا عَنِ ارْتِكَابِهِ لِيَبْقَى الْعَالَمُ عَلَى نَظْمِ الِاسْتِقَامَةِ)

  Bu cür ağır cəzaların insanlar üzərində buraxdığı psixoloji qorxu tərəfi də var. Məsələn, zina etdikdən sonra ağır cəzaya məhkum ediləcəyini əvvəlcədən bilən sağlam düşüncəli hər bir insan zina etməyə cəsarət edərmi? Əlbəttə etməz. Nəinki zina etmez, heç ona yaxın da durmaz. Cəzanın mahiyyeti də məhz budur: sonradan bədəlini ödəyə bilməyəcəyin ağır yükün (günahın) altına girməməlisən.

   Qur’anda başqa bir ayədə isə zina əməli Allaha (c.c) şirk qoşmaq, oğurluq, uşaq öldürmək, iftira atmaq kimi ağır günahlarla bir sırada sadalanır:

 "Ey Peyğəmbər! Mömin qadınlar Allaha heç bir şərik qoşmayacaqlarına, oğurluq və zina etməyəcəklərinə, uşaqlarını öldürməyəcəklərinə, əlləri ilə ayaqları arasından olanı yalanla ört-basdır etməyəcəklərinə (ərlərindən olmayan uşaqlarını onlara isnad etməyəcəklərinə) və heç bir yaxşı işdə sənə qarşı çıxmayacaqlarına dair sənə beyət etmək üçün yanına gəldikləri zaman onların beyətini qəbul et və Allahdan onlar üçün bağışlanma dilə. Həqiqətən, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir." (Mumtəhinə, 60/12)

  Hazırda vəziyyət o həddə çatıb ki, hətta bəzi müasir müsəlmanlar da “Qur’anda rəcm cəzası yoxdur” deyərək rəcm cəzası ilə bağlı səhih hədisləri “barbarlıq” kimi görərək onları inkar etməyə daha çox üstünlük verirlər.

   Bəlkə də bir müsəlman olaraq bizlər yaranmış bu acınacaqlı vəziyyətə əsla təəccüblənməli deyilik. Dövrümüzdə rəcm cəzasına “barbarlıq” kimi baxılmasına niyə görə təəccüblənməli deyilik?

 – Çünki qadın alveri, zina, fühuş və əxlaqsızlığın əl-qol açıb geniş yayıldığı, qadın istismarının yeni forması olan porno sənayesinin bir çox cəmiyyətlər tərəfindən məşru və məqbul olaraq qəbul edildiyi bir dünyada rəcm cəzasının “vəhşilik” kimi görülməsində qeyri-adi heç nə yoxdur. Əgər bir fahişəxanaya gedib oradakı insanlara əxlaq dərsi keçməyə cəhd etsəniz, onlar əlbəttə ki, sizə “afərin” deməzlər, üstəlik sizi döyə-döyə oradan qovarlar.

 – Çünki fühuş işləməkdən həzz və qazanc alanlar, hər il fahişəxanalar və porno sənayesindən milyonlarla gəlir əldə edənlər üçün həyatdakı ən “dəhşətli və vəhşi” şey yalnız rəcm ola bilər.

 – Çünki “ben porno izlemeyi severim, porno yararlı bir şey, çocuklara da öğretilmeli” deyib açıq-aşkar zinanın təbliği ilə məşğul olan Celal Şengör kimi islamofob düşüncəli professorları yetişdirən müsəlman cəmiyyətlərimiz var.

 – Çünki nəinki qeyri-müsəlman, hətta müsəlman cəmiyyətlərdə bələ fəaliyyət göstərən çox saylı əxlaqsızlıq yuvalarının mövcudluğu insanları nə bir o qədər narahat etmir, nə də ki, heç veclərinə də deyil. Sanki həmin əxlaqsızlıq yuvalarının varlığı cəmiyyətin (hətta çoxu müsəlman olsa belə) ayrılmaz bir parçasına çevrilib və hər kəsin gözündə adiləşib artıq.

 – Çünki cəmiyyətin əksər üzvləri gündəlik həyatda, internetdə, TV-də, reklam çarxlarında və küçələrdə yarıçılpaq qadınlar, erotik xarakterli davranışlar, filmlər görməyə çoxdan öyrəşiblər. Artıq fühuş və əxlaqsızlıq adiləşib, normallaşıb və hətta müasirləşib olub “azad seks”. “Azad seks”lə məşğul olmayana, naməhrəmlə yaxınlıq etməyənə, gündə bir qızla fırlanmayana “geridə qalmışlıq” kimi baxılan bir dünyada yaşayırıq biz.

 – Çünki “əxlaqsızlıq və fühuş açıq şəkildə işlənmədən qiyamət qopmaz” hədisinin həqiqətə çevrildiyi bir vaxtda yaşayırıq biz.

  Rəcm məsələsi İslamın bütün hökm və əhkamlarının qüvvədə olduğu bir zəmində müzakirə edilərsə bu cəzanın səbəbi aydınlaşar. İslam qanunları ilə idarə olunan bir ölkədə evli bir kimsənin zina etməsi üçün bütün təbii səbəblər ortadan qaldırılmışdır. İslamın bir bütün olaraq yaşandığı zəmində evli olan kişi, həyat yoldaşından razı deyilsə ayrıla bilər. Məmnun olmayan kişi isə ayrılmaqla yanaşı ikinci bir xanımla da evlənmə imkanına malikdir. Bundan da əlavə, savaş nəticəsində alınan qadın əsirlər cariyə statusuna daxil edilibsə bunlardan alma imkanına sahibdir. Həmçinin insanları zinaya sövq edən bütün təhrik edici vasitələr yasaqlanmışdır. Divarlarda, kinoda və televiziyada, qəzet və jurnallarda ... insanı əxlaqsızlığa çağıran mənzərələr yoxdur. Qadın örtünmüş, qarşı cinslə münasibət zərurət səviyyəsinə endirilmişdir.

    Bütün bu şərtləri reallaşdırdıqdan sonra ailəni qəti olaraq qorumaq istəyən İslam, evli şəxslərin zinasını qəti olaraq yasaqlamış və bu qadağaya əməl olunmasını təmin etmək üçün də ən ağır cəza olan rəcmi qoymuşdur. Subaylıq bir təhrik edici səbəb olduğu üçün subayın zinasının cəzası daha yüngül edilmişdir.

  Rəcm cəzasına səbəb olan evlinin zinasının qarşısını almaq üçün görülən tədbirlərə baxmayaraq birisi bu əməli işləyərsə cəzanın tətbiq olunması üçün məhkəmdə isbat tələb olunur.

   İsbat və cəzanın tətbiq olunması elə şərtlərə bağlanmışdır ki, bunların reallaşması demək olar ki qeyri-mümkündür. Tarix boyunca rəcim cəzasının tətbiq olunmasında müşahidə olunan azlığın səbəbini bu nöqtədə axtarmaq lazımdır. Bu şərtlər qoyularkən sanki rəcim cəzasının, tətbiq olunmaqdan çox daşındırıcı, qorxuducu bir sanksiya mahiyyəti daşıması düşünülmüşdür. Bu cəza zinakarın öz günahını etiraf etdiyi təqdirdə həyata keçirilir. Baxmayaraq ki, İslam dini günahları örtməyə çağırır. Yəni, Allahın bir insanın günahını örtdüyü təqdirdə kiminsə günahına şahidlik edən dörd nəfər tapılmırsa, o cəza tətbiq edilmir. Bu da İslam dininin bəndələrə rəhmət olmasındandır. Adətən zinaya bir iki şahid tapılır. Cəmiyyətlərdə zina geniş yayılsa da, dörd şahidin tapılması çox nadir hallarda olur. Buna baxmayaraq, İslam düşmənləri nadir hallarda günahı tam isbat olunan şəxslərə tətbiq olunan bu cəzanı elə şişirdir və elə “ürəyiyanan”görünürlər ki, heç müsəlman ölkələrində qeyri-müsəlmanların atdığı raket zərbələrində ölən minlərlə günahsız uşaqlarçün və aciz insanlarçün belə narahat olmurlar.

   İbn Qudamə əl-Məqdisi (rahiməhullah) demişdir: «Evli (həyat yoldaşı olan) zinakar kimsənin daşqalaq olunmasının vacib olması elm əhlinin ümumunun rəyidir. Bu rəyə xəvariclərdən başqa müxalif olan bilmirik.» (əl-Muğni, 12/309. T. Turki.)

   İbn Battal demişdir: «Peyğəmbərdən sabit olmuşdur ki, o (zinakarın) daşqalaq olunmasını əmr etmiş və (zinakar) daşqalaq edilmişdir. Məgər Əlinin (radıyəllahu ənhu) sözünü görmürsənmi? «Biz Peyğəmbərin yoluna uyğun daşqalaq etdik, Ömər ibnil-Xəttab da daşqalaq etmişdir.» Deməli, daşqalaq Peyğəmbərin sünnəti, raşidi xəlifələrin feili və böyük alimlərin ittifaqıyla sabitdir. Onlardan: Malik ibn Ənəs Mədinə əhlindən, Şam əhlindən Əvzəi, İraq əhlinin camaatından əs-Səuri, əş-Şafi, Əhməd, İshaq və Əbus-Sovru (misal çəkmək olar). Xəvaric və mötəzilələr “daşqalaq Qur’anda yoxdur” deyib daşqalağı inkar etdilər.» (Şərhu ibn Bəttal, 8/431)

Aşağıda qeyd olunan fərqli hökmlər sizi çaşdırmasın. İslam qanunvericiliyində qanunların təməli sabit olmaqla bərabər həmin qanunların təfərrüatları zaman, məkan və digər səbəblərə görə elastikdir. Məsələn, zinanın, əxlaqsızlığın daha geniş yayıldığı yerlədə rəcm cəzasının təfərrüatlarında, şərtlərində daha sərt, çəkindirici prinsplər tətbiq olnur. Hər hansı İslam qanunları ilə fəaliyyət göstərən ölkə aşağıdakı İslam alimlərinin fərqli fikirlərindən öz zaman, məkan və adət-ənənələrinə uyğun olanları əsas götürərək vahid bir cəza qanunvericiliyi hazırlayıb tətbiq edir. 

  1- Rəcmin Tətbiq edilə bilməsinin şərtləri
 

   a.İsbat Edilmiş Bir Zina Olmalıdır

   Zina edən şəxsin rəcm oluna bilməsi üçün iqrar (etiraf, təsdiq) və ya dörd kişi şahid olmalıdır. Zinanı iqrar edən şəxs ağılı başında və yetkin olmalı, məcburiyyət, icbar altında olmamalıdır. Şafii və Malikilər'ə görə bir iqrar kafi olduğu halda, Hənəfi və Hənbəlilər'ə görə iqrar dörd ayrı məclisdə edilməlidir. Şafii xaricindəki hüquqşünaslara görə iqrar sözlə edilməlidir. Yazı və işarələr iqrar sayılmaz. Ayrıca iqrar, hakim ya da dövlət başçısının hüzurunda olmalı və iqrarı edən şəxs sərxoş olmamalıdır. Zina edənlərdən biri iqrar, digəri inkar edərsə, təsdiq edənə rəcm tətbiq olunar. Əbu Hənifə, İbn Hənbəl və Şafiyə görə rəcm əsnasında qaçan kimsə iqrarından əl çəkmiş, fikrindən daşınmış sayılır. [İbn Qudamə, VIII, 191; Zuhayli, VI, 53,56.].

     Zinanın dörd şahidlə isbat edilməsi üçün şahidlik edənlərin ağılı başında, həddi büluğa çatmış, azad, Müsəlman, ən az dörd kişi və ədalətli olmaları, həmçinin eyni hadisəyə bir məclisdə və bəhanəsiz olaraq aradan uzun zaman keçmədən şahidlik etmələri lazımdır. Ayrıca şahidlər zina cinayətini "qılıncın qınına girdiyi kimi" gördüklərini açıq şəkildə bəyan etməlidirlər. Birlikdə, oynaşarkən, eyni yataqda görmək kafi deyildir. Zahiri məzhəbi istisna olmaqla digər islam hüquqşünaslarına görə dörd şahidin də kişi olması lazımdır. Şafii, Maliki və Hanbəlilərə görə zina edən qadının əri dörd şahiddən biri ola bilməz. Hənəfi, Zahiri və Zeydi hüquqçulara görə isə ər dörd şahiddən biri ola bilər. Şahid sayı dörddən az olsa və ya dördüncü şahid "sadəcə bunları bir yorğan altında gördüm" kimi qapalı bəyan ortaya qoysa, Hənəfi, Maliki və Zeydilər görə, digər üç şahidə "zina iftirası" cəzası  (kazf-çubuqla vurmaq) tətbiq edilər və rəcm cəzası qüvədən düşər.

   Zahirilərə görə kazf (yalan zina iddiası) ayrı bir cinayət olduğundan şahidlərin dörddən az olması və ya digər səbəblərlə onlara cəza tətbiq edilməz. Əbu Yusufa görə şahidlərdən biri daş atmaqdan çəkinər və ya şahidliyindən daşınarsa rəcm cəzası tətbiq olunmaz. Rəcmdən sonra şahidlər şahidlikdən dönsələr şahidlərə kazf cəzası tətbiq edilər və hər biri dörddə bir diyet ödəyər. [Səraxsi, IX, 37; Muhamməd Əbu Zəhra, Cerime, Qahire 1976, s. 71; Behnesi, el-Medhalü’l-Fıkhiyyü’l-Cinaiyyi’l-İslâmi Qahire 1983, s. 56; Udeh, II, 411; Zuhayli, VI, 49.].

     b. Zina Edənlər Müəyyən Şərtlər Daşımalıdır

    1. Zina edənlər yetişkin və ağılı başında olmalıdır. Tərəflərdən biri ağıllı və yetkin olmasa digər tərəf rəcm edilər.

    2. Öz şəxsi iradəsi ilə bir cinsi təmas olmalıdır. Cinsi təmasın, Əbu Hənifəyə görə öndən, İmam Muhamməd və İmam Yusuf və digər üç məzhəbə görə isə ön və ya arxadan olması fərq etməz. Malikilərə görə ölü ilə cinsi əlaqə də zina sayılır. Həmçinin Şafii, Hənbəli və Zeydilər ilə İmameynə görə heyvanla əlaqə də zina hökmündədir.

   3. Zina edən adam muhsan olmalıdır. Muhsan olmaq üçün evlənmiş, azad və Müsəlman olmalıdır.

  a) Evlilik: İslam hüquqşünaslarının əksəriyyətinə görə (cumhur) evliliyin bir şəxsi muhsan etməsi üçün hal-hazırda və ya daha əvvəl səhih  bir nikahla evlənmiş olmalı və bu nikah davam etdiyi zaman, qadının heyzli, ehramlı və etiqafda olmadığı bir dövrdə bir dəfə də olsa cinsi münasibətdə olunmalıdır. Buna əsasən batil və ya fasid (əsassız) nikahla evlənmək bir şəxsi muhsan etməz. Müasir hüquqşünasların bir qismi əks fikirdə olmaqla yanaşı [Rəşit Rıza, V, 21; Əbu Zəhra, Ukube, 101; Avva, 226.], səhih evliliyin bir şəxsi muhsan etməsi üçün zina etdiyi əsnada evliliyin davam etməsi lazım deyil-demişdir. Cəfərilərə görə isə daimi olmadığına görə mütə nikahı ilə evlənən, səhih evliliyi sona çatan, yoldaşından uzaq qalan və ya həyat yoldaşı həbsdə olan kimsə muhsan sayılmaz [İbn Münzir, İcma, Mısır 1402, s. 112].   

  b) Azadlıq: bir fərdin muhsan sayılması üçün azad olması şərt olduğuna görə kölə və cariyələr evli və müsəlman olsalar belə muhsan qəbul edilmir. Hətta evlilikdə tərəflərdən biri azad olmasa azad olan tərəf bu evlilik səbəbi ilə muhsan olmaz. Cəfərilərə görə isə, cariyəsiylə cinsi əlaqədə olan kimsə muhsan olar [Necefi, XLI, 277.].

  c) Müsəlmanlıq: Hənəfi, Maliki və Zeydilər görə bir kimsənin muhsan sayılması üçün müsəlman olması şərtdir. Buna müqabil Şafii, İbn Hənbəl və Əbu Yusufa görə Müsəlmanlıq muhsan olmanın şərti deyildir. Zina edən zimmi cəza tətbiq edilməzdən öncə Müsəlman olarsa muhsan olmayacağı kimi, zina etdikdən sonra Müsəlmanın dindən çıxması da muhsanlığının aradan qalxmasına səbəb olmaz [İbn Abidin, IV, 16; Zuhayli, VI, 44.]. Zina edənlərdən biri muhsan olar, digəri olmazsa yalnız muhsan olana rəcm tətbiq edilər.

  4. Tərəflər arasında əqd və ya əqd şübhəsi olmamalıdır: Zahirilər xaricindəki hüquqçulara görə, mütə, şiğar, bir qadını üç talaqla boşayan ərinə halal etmək üçün edilən nikah, vəlisiz, şahidsiz, talaq-ı bainlə boşadığı qadının qardaşı və s-ilə nikah, talaq-ı bainle boşadığı dördüncü qadın iddetində olduğu halda başqa birisi ilə evlənənin nikahında olduğu kimi fasid və ya hökmü mübahisəli nikahlardan sonra edilən əlaqələrə şübhə səbəbi ilə rəcm tətbiq edilməz. Buna qarşılıq Əbu Hənifə xaricindəki İslam hüquqşünaslarının əksəriyyətinə görə əmi, xala kimi evlənilməsi haram olan kəslərlə və ya beşinci bir qadınla, başqa birisi ilə evli olan bir qadınla, üç talaqdan sonra hulle edilmədən eyni qadınla evlənən kimsənin nikahı batil sayıldığına görə bu qadınlarla edilən nikah əqdi və sonrasındakı əlaqə rəcmin tətbiq edilməsinə əngəl deyildir [Behnesi, 62; Udeh, II, 56.]. 
   (talaq-ı bain-yenidən bir mehir təsbit edərək nikah bağlanmadıqca ər ilə arvad arasındakı evlilik bağını kəsib onları biribirinden ayıran və nikahdan ortaya çıxan qarşılıqlı hüquq və vəzifələrə dərhal son verən boşama növü.)

    Həmçinin pul qarşılığında zina etmək, Əbu Hənifəyə görə bir mehir qarşılığında edilən nikah əqdinə bənzədiyinə görə bu kəslərə hədd cəzası tətbiq olunmaz, amma Əbu Yusuf və İmam Muhammədə görə tətbiq edilər [Bilmen, III, 205.]. Bir kimsə zina etdiyi qadınla sonradan evlənsə və ya o cariyəni satın alsa da, Əbu Hənifə xaricindəki hüquqçulara görə, bu hall rəcm cəzasının tətbiq edilməsinə əngəl sayılmır. [Kasani, VII, 62].

    5. Rəcm cəzasının tətbiq oluna bilməsi üçün, Zina İslam ölkəsində edilmiş olmalıdır.

    2. Rəcmin Cəzasına Əngəl Olan Hallar

   İqrar edən adam cəzadan əvvəl və ya edam əsnasında iqrarından dönərsə, hər nə səbəblə olursa olsun şahid sayı dörddən aşağı düşərsə və zina edən şəxs dilsiz olarsa rəcm cəzası tətbiq olunmur. Ayrıca Əbu Hənifəyə görə, edamdan əvvəl tərəflərdən birinin evli olduğunu iddia etməsi, şahidlərin şəhadət səlahiyyətini itirməsi və hədd-i kazf'a (zina iftirası cəzası) məhkum olması, şahidlərdən birinin ölməsi və ya itməsi halında da rəcm cəzası tətbiq olunmur. Əbu Yusufa görə zina edən kişi ilə qadın edamdan əvvəl evlənsələr rəcm cəzası qüvvədən düşər. Hamiləlik uşağın süddən kəsilməsinə qədər rəcmin təxir edilməsinə səbəb olar. [İbn Abidin, IV, 11; Udeh, II, 454.].

   3. Rəcmin Yerinə Yetirilməsi.

   Zina iqrarla sabit olmuşdursa, rəcmi hakim və xalq yerinə yetirər. Zina şahidlə sabit olmuşdursa, Hənəfi və Malikilərə görə, edam zamanı şahidlərin hamısının hazır olması və ilk daşı onların atması, sonra hakim və nəhayət xalqın daşlaması lazımdır. Hənbəli və Şafiyə görə şahidlərin rəcm yerinə gəlmələri lazım deyil, edama da hakim başlayar [Behnesi, 69.]. Əbu Hənifə və İbn Hənbələ görə rəcm əsnasında hakimin edam yerində hazır olması lazım olsa də İmam Malik və Şafiye görə lazım deyil. [İbn Kudame, XII, 312.].

   Rəcm cəzası hər kəsin görə biləcəyi bir meydanda, mümkün olduğu qədər çox adamın iştirakı ilə həyata keçirilər. Kişi ayaq üsdə, Əbu Hənifə, İbn Hənbəl və Malikə görə çuxur qazılmadan, İmam Şafiyə görə isə sadəcə qadın üçün sinəsinə qədər, Əbu Yusufa görə isə həm qadın həm də kişi üçün çuxur qazılaraq o çuxura endirilər və ölənə qədər kiçik daşlar atılmaqla edam edilər. [Səraxsi, IX, 51; Zeylai, Nasbü’r-Rayə, C. III, Qahire 1938, s. 325].

   Nəticə.

 Rəcm cəzası Qur’anda yoxdur. Qur’anın zina edən evli-subaylar üçün təyin etdiyi son cəza yüz çubuqdur. Ancaq müvafiq ayədən sonra da Hz. Peyğəmbər və ondan sonrakı dövrlərdə tətbiq olunduğu üçün rəcm sünnə və icma ilə sabit olmuşdur. Bununla yanaşı rəcm üçün, zina edənlərdə, şahidlərdə və hadisənin gerçəkləşməsində çox ağır şərtlər tələb edilmişdir. Xüsusilə zinanın şahidlə isbatında ən az dörd kişi şahidin zina əsnasında şəxsən görməsinin şərt qoyulması, şahidlərin daha az olması və ya birinin  fikirindən dönməsi halında digərlərinə kazf cəzasının tətbiq olunması, beləcə şahidlərin mümkün olduğu qədər hadisəni gizlətmələrinin istənilməsi sanki bu hərəkətin açıq-aydın işlənilməsi mənasını verməkdədir ki, cəmiyyətun nizamını bu dərəcədə pozan çirkin bir əməl üçün rəcm kimi ağır cəza uyğun görülmüşdür.

   Həmçinin zinanın iqrar ilə sabit olması halında təqsirləndirilən şəxsin iqrarından rəcm əsnasında belə qaçaraq dönə bilməsi kimi vəziyyətlər səbəbiylə, rəcm sanki simvolik bir cəza halına gəlmişdir. Bu səbəblə tarix boyu tətbiq olunan rəcm cəzası çox az sayda olmuşdur. 

---------------------------

---------------------------

Əlavələr:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/r%C9%99cm

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/zina-cinay%C9%99tinin-c%C9%99zasi-r%C9%99cm-v%C9%99-c%C9%99ld%C9%99

"Və (onlar,) çirkin bir iş etdikləri (فَاحِشَةً-fəəhişətən) və ya nəfslərinə zülm etdikləri zaman, Allahı zikr edib günahlarının bağışlanmasını istəyərlər.

Onsuz da Allahdan başqa, günahları kim bağışlayır? Həmçinin (onlar,) işlədikləri (günahları)nda özləri bilə-bilə israr etməyən kimsələrdir..

Onların mükafatı öz Rəbbi tərəfindən bağışlanmaq və (ağacları) altından çaylar axan cənnətlərdir ki, orada əbədi qalacaqlar.

Artıq, (belə) əməl işləyənlərin mükafatı nə gözəldir!" (Ali-İmran, 135-136)

Təfsir:

  Burada zikr edilən "çirkin bir iş" təbiriylə, "kəbair" deyilən və zina kimi çirkinliyi bəlli olan böyük günahlar; "Nəfslərinə zülm etmək" təbiriylə də "sağaair" deyilən kiçik günahlar nəzərdə tutulmaqdadır. Həmçinin nəfslərinə zülm deyirkən başqaları ilə əlaqəsi olmayan günahlar qəsd olunur.

   "Bağışlanmasını istəyənlər"-dən məqsəd isə, işlədiyi günaha peşman olub, bir daha o günahı işləməməyə qəti niyyət edərək qərar verənlərdir. (Nəsəfi, c. 1, 274)

    Günahda israr edənlər, o günaha tövbə etməyənlərdir.

    Bir insanın, tövbə edib, günahdan imtina etməklə bərabər, daha sonra yenə nəfsin və şeytanın tələsinə düşərək eyni günaha dönsə, edəcəyi şey yenə tövbə etməkdir.

   Peyğəmbərimiz (s.ə.s.): "Səmimi olaraq tövbə, istiğfar edən kimsə, -gündə yetmiş dəfə dönsə belə, yenə də- günahda israr etmiş sayılmaz." buyurmuşdur. (Əhya, 1/312; 4/47).

   Bu hədisi, Əbu Davud, Salat, 361, Vitr, 26 və Tirmizi, Daavat, 106'da rəvayət etmişdir.

    Alimlər əlaqədar hədisi belə açıqlamışlar:

   Bir kimsə işlədiyi bir günaha tövbə etdiyi təqdirdə, eyni günaha dönüb təkrar işləyər və ya bir başqa günahı işləyərsə, hər səfərində tövbə də edirsə, bu kimsə, bir gündə nə qədər çox eyni günaha qayıdırsa qayıtsın, yenə də günahda musır yəni isra edən sayılmaz. Musır, işlədiyi günahlara istiğfar etməyən, peşman olmayan kimsədir. İsrar isə, çox günah işləmək deməkdir. İbnu Mələk deyir ki, israr, günah üzərində səbat və əzm göstərmək, fasiləsiz günah işləməyə davam etməkdir.

   Bizə düşən tövbə-istiğfar etdiyimiz andakı samimiyyətimizi ölçməkdir. Əgər məqsəd, "Bir tövbə edim də indiki günahlar silinsin, arxasınca edəcəyəm günahlar üçün yenidən tövbə edərəm; beləcə nə şiş yansın, nə də kabab ... " isə, bu halda Allahın bu ayəsinin xəbərdarlığına çox ciddi qulaq asmalıyıq:

"Allahın içinizdə gizli olan hər şeyə haqqıyla agah olduğunu bilin, Onun əmrinə qarşı gəlməkdən çəkinin!" (Bəqərə, 2/235)

   Sonra tövbə edib doğru yola gələrəm ümidi ilə bilə-bilə günaha girənlər, bilsin ki tövbə onun əlində deyil, tövbəni Allah nəsib edir insana. Siz günahlarına qəlbən peşman olmayan adam heçmi görməmisiz. Əslində peşmançılıq çox böyük bir nemətdir. Bunu isə, peşmaçılıqdan məhrum olan, amma sonra Allahın bu neməti yenidən nəsib etdiyi insan başa düşə bilər. Əvvəlləri imanlı, namazlı olub da sonradan dinsiz, deyist olan insanlar necə bu hala düşür heç düşündüzmü. Bəli, əməllər insanın əqidəsini, düşüncə tərzini və ən önəmlisi QƏLBİNİ dəyişir.

   Günahlarda israr etmək, onlara qapanmaq, davam etmək, onları tərk etməmək, onlardan tövbə etməmək və istiğfar diləməmək, qəlbən günaha bağlanmaq, və ya onları etməkdən sevinc duymağın hökmü-böyük günahları edən kimsənin hökmü kimidir.

  Peyğəmbər — sallallahu aleyhi və səlləm — buyurdu: «Qul bir günah etdiyi zaman qəlbinə qara bir nöqtə düşər. O, günahdan çəkinib tövbə edər və istiğfar diləyərsə o nöqtə silinər və qəlbi yenə də parlayar. Eyni günahı təkrar etdiyi zaman o qara nöqtə artar. Nəhayət bütün qəlbini tutar. Allahın ayəsində olan: «Xeyr, əslində onların qəlblərini qazandıqları günahlar qaplamışdır». (əl-Mutaffifin 14) budur» («Səhih Sünnən Tirmizi» 3/127) 

   Günah qulun gözündə nə qədər böyüyərsə Allah qatında o qədər də kiçilər və qul günahı nə qədər xəfif sayarsa Allah qatında da o qədər böyüyər. Günahın qulun gözündə böyüməsi, qəlbində ondan xoşlanmadığını göstərir. Möminin gözündə günahın böyüməsinin səbəbi Allahın ucalığını bilməsindən ötrüdür. Çünki o insan üsyan etdiyi Allahın ucalığına baxdıqca kiçik bir günahı da belə böyük bir günah olaraq görər.

   İbn Qudamə — rahmətullahi aleyhi — deyir ki: «Bir dəfə edilərək bitmiş və bir daha edilməyən böyük bir günahın əff edilmə ümüdü, davamlı surətdə edilən kiçik bir günahın əff edilmə ümüdündən daha çoxdur. Buna bir daşın üstünə damla-damla düşən su damcısını misal çəkmək olar. Bu damlalar o daşda iz salar. Lakin o damlalar bir dəfəsində onun üstünə düşsəydi heç bir zərəri olmazdı. Buna görə də Peyğəmbər — sallallahu aleyhi və səlləm — buyurdu:

«Allahın ən çox sevdiyi əməl az da olsa davamlı olanıdır» (Müslim 5/72, Əhməd 6/165. Müslim 5/70.)

İmam Nəvəvi — rahmətullahi aleyhi — deyir ki: «Bu hədisdə əməlləri davamlı olaraq etməyə sövq edilir. Davamlı olaraq edilən əməl, davamlı olmayan çox əməldən üstün olduğu bildirilir. Davamlı olan az əməl, davamlı olmayan çox əməldən daha üstündür».

Din sözü Qur`anda təqribən 90 dəfə zikr edilmişdir və Qurana görə dinin nə olduğuna baxsaq, “din sözü”nün bir neçə mənada deyildiyinin şahidi olarıq. 
 
Uca Allah Gafir surəsinin 26-cı ayəsində buyurur: 

«Firon dedi: Buraxın məni Musanı öldürüm! Qoy o da Rəbbinə yalvarsın. Çünki mən onun sizin dininizi dəyişdirəcəyindən, yaxud yer üzündə fəsad törədəcəyindən qorxuram».  

Burada  Musa ( əleyhissəlam ) insanları dinə dəvət etdikdə,  Firon dedi ki,  buraxın məni, qoy Musanı öldürüm.  Sonra isə, Firon üzünü öz xalqına tutub belə deyir:

"Qorxuram Musa (ə.s) sizin dininizi dəyişdirsin."

Diqqət çəkici olan xüsuslardan biri budur ki, Fironun özünün nisbət etdiyi bir dini yoxdur. Amma o, bu ayətdə, Musanın, insanların dinini dəyişdirməsindən qorxduğunu bildirir. 

İbn Kəsir bu, ayəni təfsir edərkən belə deyir:

“Firon dedi ki, mən qorxuram Musa sizin adət-ənənənizi dəyişdirər”. 

Allah Fironun və onun  xalqının adət-ənənəsini, yaşayış tərzini ifadə etmək üçün Din kəlməsini zikr etmişdir.

Elə isə, çox rahat bir şəkildə demək olar ki, insanların həyatına nə yön verirsə, Allahın yanında Din odur. 

Kim öz həyatına yön verici olaraq İslamı və Allahın qanunlarını qəbul etmişsə o, insanın dini də İslamdır. 

Kim də, öz həyatına yön verici  olaraq,  qeyri müsəlmanın adət-ənənəsini və qanunlarını  qəbul etmişsə, onun dini də, həmin adət-ənənə və insanın həyatını idarə edən qanunlar olacaq.

Allah Rəsulundan (sallallahu aleyhi və səlləm) kafirlərin bayramını keçirənlər və onlara bənzəyənlər haqda rəvayət edilən hədislər:

: (( قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ وَلَهُمْ يَوْمَانِ يَلْعَبُونَ فِيهِمَا، فَقَالَ: مَا هَذَانِ الْيَوْمَانِ؟ قَالُوا: كُنَّا نَلْعَبُ فِيهِمَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَبْدَلَكُمْ بِهِمَا خَيْرًا مِنْهُمَا: يَوْمَ الْأَضْحَى وَيَوْمَ الْفِطْرِ.))  
              
"Rəsulullah səllallahu əleyhi və səlləm (hicrəttən sonra Məkkədən) Mədinəyə gəldiyində, Mədinəlilərin (Novruz günü ilə Mehrican günü deyə) əyləndikləri iki günləri var idi. 

Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm):  

"Bu günlər nədir?" deyə soruşdu. Mədinəlilər:

"Biz (İslamdan öncə), cahiliyət dövrindən bəri bu günlərdə əylənirik." dediler. 

Bunun üzərinə Rəsulullah (səllallahu əleyhi və səlləm) belə buyurdu: 

"Şüphəsiz Allah sizə, o iki günün yerinə daha xeyirli olan iki bayramı: 

Qurban bayramı ilə Ramazan bayramını vermişdir." 

(Əbu Davud; hadis nöm: 1134. Nəsai; hadis nöm: 1556.)

Abdullah bin Amr'dan (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur ki, o belə demişdir:

   (( مَنْ مَرَّ بِبِلاَدِ الْأَعَاجَمِ (بَنَى بِأَرْضِ الْمُشْرِكِينَ) فََصَنَعَ نَيْرُوزَهُمْ وَمِهْرَجَانَهُمْ، وَتَشَبَّهَ بِهِمْ حَتَّى يَمُوتَ وَهُوَ كَذَلِكَ، حُشِرَ مَعَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة.)) [ عون المعبود وفيض القدير] 

"Hər kim, Əcəmlərin (qeyri ərəblərin) ölkəsindən keçərsə (müşriklərin toprağında olarsa), onlarla bərabər onların Novruz ve Mehrəcan bayramlarını keçirib və ölüncəyə qədər bu hal üzərə onlara bənzərsə, qiyamət günü onlarla bərabər həşr olunar." 
 
Allah Rasulu (səllallahu əleyhi və səlləm) başqa bir hədisdə belə buyurub: 

    ( مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ)) [ رواه أبو داود وأحمد ]

"Kim, bir topluluğa (qövmə) bənzəyərsə, (onların geyindiyi kimi geyinərsə, getdiyi yolla gedərsə və onların işlədiyi əməlləri ) edərsə, ( gunah və savab  baxımından) o da onlardandır. (Əbu Davud, Libas 5)
     
Müsəlmanların, Ramazan bayramı ilə Qurban bayramından başqa qeyd edəcəyi heç bir bayramı yoxdur. Allah Rəsuluna (səllallahu əleyhi və səlləm) itaət edənlər müsəlmanlardır!

İbrahim (əleyhissalam) ilə əlaqadar olan bir hadisəni də burada qeyd etmək olar.

Ənbiya surəsinin 57-ci ayəsində İbrahim (əleyhissalam) öz qövmünə deyir:

 “Allaha and olsun ki, siz geriyə dönüb getdikdən sonra bütlərinizə bir hiylə quracağam!"

Rəvayətə görə Hz. İbrahimin qövmü, bayram günləri bayram yerinə gedərlərmiş. Hz. İbrahim, onların bir bayram günü yenə bayram yerinə getdiklərində bütlərini qıracağına and içmiş və dediyini də etmişdir. Qövmü, onu bayram yerinə götürmək istədikdə:

"Mən xəstəyəm” deyərək geridə qalmış və bütləri qırmışdır.

Təfsirlərdə bildirildiyinə görə, Hz. İbrahimin xalqının dini bir bayramı var idi və onlar hər il toplanaraq bu bayramı qeyd edərdilər. Bir gün yenə bayram şənliyinə  gedərkən, İbrahimi də götürmək istəyirlər. İbrahim xəstə olduğunu deyərək bayrama qatılmır və xalq getdikdən sonra bütxanaya girərək böyük büt xaric hamısın qırır.

Nəticə olaraq, xristiyanların "Yeni il", atəşpərəstlərin "Novruz" bayramları kimi, bayramları keçirtmək, caiz deyildir.

3704- ibn Ömər (radiyallahu anh)'dan belə rəvayət edilir:

"Biz, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in əlini öpdük."

-------------------

3705- Safvan b. Assal (radiyallahu anh)'dan belə rəvayət edilir:

"Yəhudilərdən bir qrup, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in əlini və ayaqlarını öpdülər.

İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu'l-Ədəb (Ədəb kitabı): "Kişi, kişinin əlini öpər" babı

-------------------

İzahı:

3704 no-lu ibn Ömər hədisini:

• Tirmizi; və 
• əbu Davud  da rəvayət etmişlərdir.

3705 no-lu Safvan (radiyallahu anh) hədisini:

• Tirmizi;
• Nəsai; və
• Hakim də rəvayət etmişlərdir.

• "Tuhfətu'l-Əhvəzi şərh-i Camii't-Tirmizi" müəllifi Mübarəkpuri'nin bəyanına görə, ibn Battal bu mövzu haqqında belə deyir:

"Alimlər, əl öpmək məsələsi haqqında ixtilaf etmişlərdir:

Malik, əl öpməyə qarşı çıxaraq, bunun məşruluğu yolunda rəvayət edilən hədisləri sabit görməmişdir. Digər alimlər, əl öpməyi caiz saymışlardır. 

Əbhəri, belə demişdir:

"Malik, təkəbbür və qürura səbəbiyyət verən əı öpmə və təkəbbürdən dolayı əl öptürmə işinə qarşı çıxmışdır. 

Əgəe bir kişinin dindarlığı, elmi və ya şərəfi kimi bir fəzilətindən dolayı, əli Allah rizası üçün öpülərsə, Malik bunu caiz görmüşdür."

• Nəvəvi də belə izah gətirir:

"Bir adamın, zühd və təqvası və ya din alimi olması, ya da fəzilətli kimsələrdən olması kimi dini məziyyətlərindən dolayı əlinin öpülməsi, məkruh deyildir, hətta müstəhəbdir.

Lakin zənginliyi, nüfuzu və ya dünyalıq məqamı üçün əlinin öpülməsi, şiddətlə məkruhdur. Əbu Səid əl-Mütəvəlli, bunun caiz olmadığını söyləmişdir."

• Hənəfi fəqihlərdən ibn-i Abidin'in, "Rəddu'l-Muhtar" adlı kitabının "əl-Hazar və'l-İbaha" bölməsində, bu xüsusla bağlı verilən məlumatın icmalı belədir:

"Savab mahiyyətində olmaq üzərə və şəhvət hissi olmadan, bir kişinin, başqa bir kişinin əlini öpməsi, caizdir. Bu xüsusda icma vardır. 'əl-Haniyə' və 'əl-Haqaiq'də belə deyilmişdir.

Din aliminin və dini vəzifələri icra edən dövlət adamının əlini öpmək isə, sünnət və ya məndubdur. 

Din aliminin başını öpmək, daha çox savabdır. Bir kişi, din aliminin ayağını öpmək istədiyi zaman, o alimin, ayağını öpdürməsi, məşrudur. Bir qövlə görə də, öpdürməməlidir."

• Hənəfi məzhəbinin böyük fəqihlərindən əbu'l-Leys əs-Səmərqəndi "Camiu's-Sağir şərhi"ndə öpmək məsələsini belə izah edir:

"Öpmək, təzim, şəfqət, mərhəmət, şəhvət və məhəbbət üçün olmaq üzərə 5 növdür:

1. Tə'zim üçün öpmək: Möminin hörmətli gördüyü şəxslərin əlini öpməsi kimi;

2. Şəfqət üçün öpmək: Uşağın öz ata və anasını öpməsi kimi;

3. Mərhəmət üçün öpmək: Ata və ananın öz uşağının yanağını öpməsi kimi;

4. Şəhvət üçün öpmək: Kişinin öz zevcəsini öpməsi kimi;

5. Məhəbbət üçün öpmək: Qardaşların, dostların bir-birilərinin yanağını öpməsi kimi."

Bəzi fəqihlər, bu 5 növə, dini öpmək növünü də əlavə etmişlərdir ki, bu da, Həcəru'l-Əsvədi öpməkdir.

Öpmənin caizliyi xüsusunda bir çox hədis varid olmuşdur. Ancaq bu hədislər, hörmət üçün olan öpmə növləri ilə açıqlanmışdır. Şəhvət məqsədi ilə olarsa, zevc və zevcə müstəsna olmaqla, caiz deyildir.

وَٱلشُّعَرَآءُ يَتَّبِعُهُمُ ٱلْغَاوُۥنَ • أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ • وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ • إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ وَذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ كَثِيرًا وَٱنتَصَرُوا۟ مِنۢ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا۟ ۗ وَسَيَعْلَمُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓا۟ أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ • 

"Şairlərə gəldikdə isə, onlara ancaq azğınlar uyar. Məgər görmürsənmi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şer uydurur). Və etmədikləri şeylərə aid söhbət açırlar? Təkcə iman sahibi olub xeyirxah əməllər edən, Allahı tez-tez yada salan və haqsızlığa məruz qaldıqdan sonra, (şeirləri ilə) qisas alanlar müstəsna. Zalımlar isə, qayıdacaqları yeri mütləq biləcəklər." (Şüəra/224-227)

--------------------

Təfsiri:

1. Şeirin hökmü, mahiyyətinə görədir.

İbn Abbas (radiyallahu anh) belə deyir:

"Burda qəsd edilənlər, kafirlərdir. Onlara cin və insanlar arasından azğınlar tabe olar."

Azğınların (əl-ğavun)'un: "haqdan uzaqlaşmış olanlar" mənasında olduğu da söylənmişdir.

Beləliklə də, (bəzi) şairlərin də eyni şəkildə azğın olduqlarını göstərməkdədir. Çünki (bəzi) şairlər azğın kimsələr olmasaydılar, özlərinə tabe olanlar da, onlar kimi olmazdılar.

Muslim'in rəvayətinə görə, Amr b. Şərrid, atasından belə dediyini nəql etmişdir:

"Bir gün, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in miniyi üzərində idim. Mənə:

'Ümeyyə b. əbi's-Salt'ın şeirlərindən bir şey bilirsənmi?' deyə soruşdu. Mən:

'Bəli.' dedim. O: 'Oxu.' dedi. Mən də Ona bir beyt oxudum. Bir daha: 'Oxu.' dedi. Yenə Ona bir beyt oxudum. Təkrar: 'Oxu.' dedi və bu, Ona 100 beyt oxuyuncaya qədər davam etdi."

Əgər bu hədis, şər'an və təbiət etibarı ilə bəzi gözəl görülən mənalar ehtiva edirsə, şeir əzbərləyib, onlara etina göstərilə biləcəyinə bu hədisdə dəlil vardır.

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Ümeyyə şeirindən Özünə oxunmasını istəmişdir. Çünki Ümeyyə hikmətli biri idi. 

Uca Allahı zikr etmək, Ona həmd və təriflər deməyi ehtiva edən şeirlərə gəlincə, bu şeirlər də məndub şeirlərdir. 

Peyğəmbərdən söz edən və yaxud Onu tərifləyən, Onu müdafiə edən, Ona salat və salam ehtiva edən şeirlər də belədir.

Bir gecə Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh) mühafizəçilik etmək üzərə çölə çıxmışdı. Bir evdə lampanın yandığını gördü. Bir yaşlı qadının yun çırparkən bunları dediyini eşidir:

"Yaxşıların salatı Muhammədə olsun,
 Ən yaxşılar, ən xeyirlilər, Ona salat etsin.
 Sən, səhər vaxtlarında çoxca namaz qılan və   ağlayan idin, 
 Ah kaş ki, bilsəydim, -ölümlər fərqlidir-,
 Görəsən sevgilimlə (haşiyə) eyni yurdda bir yerdə olacağammı?"

(Haşiyə: qadın burda Peyğəmbəri qəsd edir)

Bunu eşidən Ömər, oturub ağladı.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələrini anmaq və onları tərifləmək də, bu şəkildədir. 

Muhamməd b. Sabiq'in bu beytləri necə də gözəldir:

"Hidayətin bayrağı olaraq Əli'ni seçdim mən,
 Eyni şəkildə mağara yoldaşı Atiq'i (Əbu Bəkir) seçdiyim kimi.
 Mən Əbu Hafsa'dan (Ömərdən) və Onun tərəfdarlarından da razıyam,
 O yaşlı'nın (Osmanın) evində öldürülməsinə isə, razı deyiləm.
 Mənə görə bütün səhabələr, tabe olunacaq imamlardır."

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in şeir dinlədiyinə, Əbu Bəkr'in də şeir söylədiyinə görə, artıq bundan daha iləri dərəcədə təqlid ediləcək və ya tabe olunacaq kimsələr ola bilər mi?!

İbni Abdi'l-Bərr belə deyir:

"Elm əhli və aqıl sahiblərindən heç kim, gözəl olan şeirə qarşı çıxmaz. 

Səhabələrin böyüklərindən, elm əhlindən və özünə tabe olunacaq mövqedə olanlardan, şeir söyləməmiş, yaxud şeir oxumamış, ya da hikmət yaxud da mübah qəbilindən olub muhtəvasında həyasızlıq, düşüklük, müsəlmanlara da hər hansı bir əziyyət ehtiva etməyən bir şeiri dinləyib bəyənməmiş kimsə yoxdur.

Əgər şeirdə əxlaqsız ifadələr, pis sözlər və müsəlmanlara əziyyət edən ifadələr mövcuddursa, şeir ilə nəsr arasında heç bir fərq yoxdur. Onun dinlənməsi də, söylənməsi də halal deyildir."

Əbu Hureyrə (radiyallahu anh)'dan belə rəvayət edilir:

"Mən, Allah rəsulunu, minbər üzərində ikən, belə buyurarkən eşitdim:

Ərəblərin söyləmiş olduğu ən doğru -ya da ən şairanə- söz, şair Lebid'in söylədiyi:

'Bunu bil ki, Allah xaricindəki hər şey batildir.' sözüdür."

Bu hədisi, Muslim rəvayət etmişdir.

-----------------

2. Dinlənməsi halal olmayan, söylənməsi uyğun görülməyən şeir və bu cür şeir söyləyən şairlərin hökmü:

Dinlənməsi halal olmayan, söyləyəni də zəmm edilən (pislənən) şeirə gəlincə, bu, batil sözlərin mövcud olduğu şeirdir. Elə ki:

• İnsanların ən qorxağını Antərə'dən, ən paxıllarını da Xatim'dən üstün göstərərlər. (Haşiyə)

• Günahı olmayan kimsəyə şeirləri ilə böhtan atarlar.

• Təqva sahibi kimsənin, fasiq olduğunu iləri sürərlər.

• İnsanın etmədiyi şeyləri, etmiş kimi söyləyəcək qədər iləri gedərlər.

Bunu da can sıxıntısını ortadan qaldırmaq və sözlərini gözəlləşdirmək üçün edərlər. 

Əl-Fərəzdak ilə bağlı olaraq gələn rəvayətə görə, Süleyman b. Abdu'l-Məlik, onun bu beytini eşitmişdi:

"O qadınlar, sağımda və solumda sərxoş olaraq yıxılıb gecəni keçirdilər,
Mən də, gecə boyunca üzüklərin tilsimlərini çözüb durdum."

Bunun üzərinə, Süleyman:

"Sənə hədd cəzası tətbiq etmək gərəkdir."

deyincə, Fərəzdak ona belə cavab verdi:

"Ey möminlərin əmiri, uca Allah:

'Və onlar etmədikləri şeyləri söyləyərlər.' 

buyuruğu ilə, məndən hədd cəzasını uzaqlaşdırmaqdadır."

----------------

Haşiyə:

1. Antərə b. Şəddad əl-Absi, cahiliyyə dövrünün ən məşhur şairlərindən biri olmaqla bərabər, cəsarət və qəhrəmanlığı ilə bərabər kölə olmaqdan qurtulmuş və ərəblər arasında əhəmiyyətli bir mövqe qazanmışdı. Necə ki, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Əvvəlkilərdən görməyi ən çox arzu etdiyim, Antərə'dir." buyurmuşdu. 

Hədisi açıqlayan alimlər belə deyirlər:

"Bunun səbəbi, Antərə'nin məşhur bir şair olması deyil, dövründəki anlayışın bir nəticəsi olaraq, cəmiyyətdən xaric edilməsinə və qul dərəcəsinə düşməsinə rəğmən, fövqəladə bir cəsarət nümunəsi göstərməsi, şöhrətə və azadlığa qovuşuncaya qədər, istedadlarını inkişaf etdirməyə əzm etməsidir. 

Həqiqətən də Antərə, hicrət zamanına yetişsəydi, Qüreyş'ə qarşı mübarizəsində, Peyğəmbərimizə kömək edərdi."

2. Xatəm ət-Tai:

Əsl adı, əbu Səffanə Xatim b. Abdullah b. Sə'd ət-Tai əl-Qahtani'dir. 

Miladi 578-ci ildə vəfat edən Xatəm ət-Tai, cahiliyyə dövründə yaşayan, comərdliyi ilə məşhur 3 nəfərdən biri idi. Tay qəbiləsinin rəisi idi. 

Atası o uşaq ikən öldüyü üçün, özünü çox varlı və comərd olan anası Qunəyyə binti Afif yetişdirmişdi. Xatəm, uşaq yaşlarından etibarən, comərdliyi və qonaqpərvərliyi ilə tanınaraq, "Cavad" ləqəbiylə anılırdı.

Xatəm'in ölümündən illər sonra, qızı Səffanə, Tay qəbiləsinə göndərilən bir süvari müsəlman ordusu tərəfindən Mədinə'yə əsir olaraq gətirilmişdi. Səffanə, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə Xatəm ət-Tai'nin qızı olduğunu söyləyərək, atasının özəlliklərini bildirib sərbəst buraxılmasını istədi. Allah Rəsulu da:

"Sənin atan, İslamın təlkin etdiyi fəzilətlərlə süslənmiş bir adam idi." 

deyərək, Səffanə'nin sərbəst buraxılmasını əmr etdi.

Bununla bərabər, dövrünün məşhur bir şairi olan Xatəm ət-Tai:

• şeirlərinin çoxunda insanları eqoistlikdən çəkinməyə çağırmış;

• comərdliyi tərifləmiş;

• Allah inancını dilə gətirmiş; və 

• comərdliyi də sadəcə Allah'ın razılığını qazanmaq üçün etdiyini bildirmişdi.

-----------------------

• Rəvayətə görə, Numan b. Adi b. Nadla, Ömər b. Xattab'ın təyin etdiyi bir məmur idi. O, bir şeirində belə deyirdi:

"Kim o gözəl qadına bu xəbəri götürə bilər, ki, 
 Onun ərinə, Meysan'da kasalarla şərab içirirlər.

 İstəsəm, kəndin nüfuz sahibləri, mənə mahnı oxuyar,
 Və bir rəqqasə, hər bir barmaq ucu üzərinə yüksələr.

 Əgər sən mənə içki təqdim edən kimsə isən, o böyük kasa ilə təqdim et,
 Kiçik və ağzı xarab olanla təqdim etmə qəti.

Bəlkə möminlərin əmirinin xoşuna gəlməz,
Bizim o yıxılmış və köhnə köşkdəki içki söhbətimiz."

Bu xüsus Ömər (radiyallahu anh)'ın qulağına çatdığında, yanına gəlmək üzərə ona xəbər göndərdi və Ömər ona belə dedi:

"Allaha and olsun ki, sənin bu sözlərin mənim xoşuma gəlmədi." 

Bu səfər Numan b. Adi:

"Ey möminlərin əmiri, söylədiklərimin heç birisini etmiş deyiləm. Sadəcə füzuli (boş) bəzi sözlərdən ibarət idi söylədiklərim. Zatən uca Allah da:

"Şairlərə gəlincə də, onlara azğınlar tabe olar. Görmədin mi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şeir uydurur) və etmədikləri şeylərə dair söhbət açırlar?" diyə buyurmaqdadır.

Bunun üzərinə Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh) ona belə dedi:

"Bəli, sənin göstərdiyin bu üzr, sənə tətbiq ediləcək hədd cəzasının önünü aldı. Lakin sən bu sözləri söylədikdən sonra, əbədiyyən Mənim əmrimdə çalışmayacaqsan."

• Zübeyr b. Bəkkar belə deyir: 

Mənə Musab b. Osman'ın bildirdiyinə görə, Ömər b. Əbdü'l-Əziz (rahmətullahi aleyh) xəlifə olunca, tək düşündüyü, Ömər b. əbi Rəbia ilə əl-Ahvas idi. 

Xəlifə Ömər b. Əbdu'l-Əziz, Mədinədəki valisinə belə bir məktub yazdı:

"Mən, Ömər b. əbi Rəbia ilə əl-Ahvas'ın pis və şərir kimsələr olduqlarını bilirəm. Bu məktubum sənə çatar-çatmaz, onları həps et və mənə göndər."

Mədinə Valisi bu məktubu alar-almaz, bu 2 nəfəri həbs edib Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz'ə göndərdi.

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz, Ömər b. əbi Rəbia'ya:

"Söylə görüm..." dedi və Ömər b. əbi Rəbia'nın bu beytlərini oxudu:

"Görmədim cəmrələrə (haşiyə) daş atıldığı sırada, görən kimsənin gördüyü kimisini,
 Və bir də həcc gecələri kimi, sevdalı olanı tərk edənləri.

 Başqasına aid şeylərdən gözləri dolduran neçə kimsələr vardır ki, 
 Cəmrəyə doğru getdi mi, orada heykəllər kimi bəyazlarla qarşılaşar."

(Haşiyə: 

Cəmrə: Mina vadisində Ərəfatdan gələcək daşlarla meydana gələn yığınlar deyilir.)

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz sözünə belə davam etdi:

"Allaha and olsun ki, sən, öz həcc ibadətinlə məşğul olan biri olsaydın, özündən başqa heç bir şeyə baxmazdın. Bu günlərdə insanlar səndən qurtulmazlarsa, nə vaxt qurtulacaqlar?!"

Xəlifə bundan sonra, Ömər b. əbi Rəbia'nın sürgünə göndərilməsini əmr etdi. Bu səfər, Ömər b. əbi Rəbia belə dedi:

"Ey möminlərin əmiri, bəs bundan daha xeyirli olan bir şeyə nə deyirsən?" 

Xəlifə, bunun nə olduğunu soruşduğunda, Ömər b. əbi Rəbia belə cavab verdi:

"Bir daha belə şeirlər söyləməyəcəyimə dair, Allah adına söz verirəm. Əbədiyyən heç bir şeirimdə qadınlardan söz etməyəcəm və artıq tövbəmi pozmayacam."

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz (rahmətullahi aleyh) ona:

"Həqiqətən bunu bir də etməyəcəksənmi?" deyincə, şair: 'Bəli.' dedi. Tövbəsinə sadiq qalacağına dair Allaha and içdi, Xəlifə də onu sərbəst buraxdı.

Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz daha sonra, əl-Ahvas'ı yanına çağırtdı. Ona:

"Sən, bu beyitə nə deyirsən?" diyə soruşdu. Beyt belə idi:

"Mənimlə onun (haşiyə) qəyyumu arasında Allah vardır, 
 O, onu məndən alıb qaçır, mənsə arxasından gedirəm."

(Haşiyə: Ahvas, burda bir qadını əldə etməkdən bəhs edir.)

Daha sonra Xəlifə, Ahvas'ın sürgün edilməsini əmr etdi. Ənsardan bəzi kimsələr onun haqqında Xəlifə Ömər b. Əbdü'l-Əziz ilə danışdılarsa da, xəlifə bunu qəbul etmədi və:

"Mən, bu xəlifəlik məqamında qaldığım müddətcə, Allaha and olsun ki, onu geri gətirməyəcəm. Çünki o, açıqdan-açığa fasiqlik edən bir kimsədir." dedi.

Bax, pislənən şeirlər ilə bu şeirlərin şairlərinin hökmü budur. Belə bir şeiri dinləmək, məscid və ya başqa bir yerdə oxumaq, halal olmaz. Eynilə çirkin nəsr sözlər və bənzərində olduğu kimi.

İsmayıl b. Ayyaş, Abdullah b. Avn'dan, o, Muhamməd b. Sirin'dən, o əbu Hureyrə'dən rəvayətlə belə deyirlər:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Gözəl şeir, gözəl söz kimidir. Çirkini də, çirkin söz kimidir."

Bunu İsmayıl b. Abdullah əş-Şami rəvayət etmişdir. Onun Şam əhalisindən etdiyi rəvayətlər, Yəhya b. Main və başqalarının söylədiklərinə görə, səhihdir.

--------------------

3- Müsbət olmayan şeirə qarşı davranış nə cür olmalıdır:

Muslim'in rəvayətinə görə, əbu Hureyrə (radiyallahu anh), Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən belə nəql etmişdir:

"Sizdən hər hansı birinizin içinin tıxa-basa irinlə dolması, şeir ilə dolmasından daha yaxşıdır."

Yenə "Səhih"də, əbu Səid əl-Xudri (radiyallahu anh), Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən belə rəvayət edir:

"Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə birlikdə yol gedərkən, şeir oxuyan bir şair ilə qarşılaşdıq. Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurdu:

'Bu şeytanı tutun. Çünki hər hansı kimsənin içinin irin ilə dolması, şeir ilə dolmasından, onun üçün daha xeyirlidir."

Elm adamlarımız deyirlər ki:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu şairə qarşı belə davranış tətbiq etməsi, onun halını bilməsindən sonradır. 

Bu şairin:

• şeiri, qazanc əldə etmək üçün bir yol tutmuş olduğunu; və

• özünə mal veriləcək olarsa, tərifləməkdə ifrata vardığı;

• verilməyəcək olarsa, hicv və pisləmədə iləri gedərək, insanlara mallarında və namuslarında əziyyət verdiyini 

daha əvvəldən öyrənmiş ola bilər.

Belə bir halda olan bir şairin, şeir səbəbilə əldə etdiyi hər cür qazancın haram olduğunda, görüş ayrılığı yoxdur. Bu xüsusda, söylədiklərinin hamısı da, onun üçün haramdır, ona qulaq asmaq halal olmaz. Əksinə, ona gərəkən şəkildə etiraz göstərmək gərəkdir. 

Əgər dilindən gələcək zərərdən qorxulmaqla bərabər, qarşısı alına bilmirsə, o təqdirdə, əlindən gəldiyincə, belə bir kimsəni idarə etməyə (yəni dərinə getməmək), mümkün olduğu qədər uzaq durmağa çalışılmalıdır.

Daha işin başından ona bir şeylər vermək, halal olmaz. Çünki bu, masiyyətə (günaha) bir köməkdir. 

Əgər başqa bir çarə tapıla bilmirsə, öz heysiyyətini qorumaq niyyətilə, ona bir şeylər verər. Çünki insanın öz namus və heysiyyətini qorumaq üçün xərclədiyi şeylər, onun üçün sədəqə olaraq yazılır.

"Sizdən hər hansı birinizin içinin irinlə dolması, şeirlə dolmasından daha yaxşıdır." 

hədisinin izahı ilə bağlı olaraq verilmiş ən gözəl açıqlama budur:

"Belə bir hökm, şeirin təsiri altında qalan və onun xaricində hər hansı bir məlumatı olmadan həmişə şeir öyrənib əzbərləyən kimsə haqqındadır. 

Bu kimsə, zikr naminə heç bir şey bilməz və bu şeirlərlə də həmişə batilə dalar, özü üçün tərif gətirməyəcək növdən yollar izləyər. Boş sözlər, gəlişi gözəl söhbətlər, qiybət və çirkin sözləri çoxca söyləyən kimsə kimi.

Bu şəkildə, bu aşağı və pislənmiş vəsflər, bu şəkildə şeirin təsiri altında qalmış olan kimsədən ayrılmaz. Çünki ədəbi adət, bunu gərəkdirməkdədir."

Buxari'nin "Səhih"ində bu hədisin başında açmış olduğu babda zikr etdiyi ifadələrlə, bu xüsusa işarət etməkdədir:

"İnsanın, şeirin təsiri altında qalmasının məkruh olması (ilə bağlı varid olmuş rəvayətlər)"

Bu hədisin təvili ilə bağlı olaraq, bunlar da söylənilmişdir:

"Bundan məqsəd, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in və başqalarının hicv edildiyi şeirlərdir."

Ancaq bu açıqlamanın heç bir qiyməti yoxdur. Çünki Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'i az ya da çox ifadə ilə hicv etmək eyni şeydir. Belə bir davranış küfrdür və pislənmiş bir işdir. 

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) xaricindəki müsəlmanları hicv etmək də, azı ilə, çoxu ilə, haram qılınmışdır. 

Dolayısı ilə, burda pisləmənin sadəcə çox miqdara təhsisinin (xas qılınmasının), heç bir mənası yoxdur.

----------------------

4- Şeirin hökmü, muhtəvası (ehtiva etdiyi şeylər) ilə bağlıdır:

İmam Şafi (rahiməhullah) belə deyir:

"Şeir, bir növ sözdür. Onun gözəli gözəl, çirkin də, çirkin söz kimidir."

Yəni şeir, zatı etibarı ilə, xoşlanılmayan bir şey deyildir. O, muhtəvası dolayısı ilə, məkruh görülür."

Ərəblərin nəzdində, şeirin çox böyük bir təsiri vardı. O cəhətdən, onlardan biri, çox əvvəllər, belə demişdir:

"Və dilin yarası, əlin açdığı yara kimidir."

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Hassan b. Sabit'in müşriklərə cavab vermiş olduğu bir şeiri haqqında belə demişdi:

"Şübhəsiz ki, bu, onlarda, ox atmaqdan daha güclü bir təsir buraxar."

Bu hədisi, Muslim rəvayət etmişdir.

Tirmizi də, səhih olduğunu bildirərək qeyd etdiyi rəvayətə görə, ibn Abbas'dan belə nəql edir:

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bir qəza ümrəsi əsnasında, Abdullah b. Revaha önündə yeridiyi halda, Məkkəyə girdi. Bu sırada Abdullah b. Revaha belə deyirdi:

"Ey kafir oğulları! Çəkilin yolumdan,
 Bu gün sizinlə onun (Quranın) endirilməsi dolayısı ilə, çarpışarıq.

 Elə zərbələr endirərik ki, kəllələri boyunlardan ayırar,
 Və dosta dostunu xatırlatmaz olar."

Ömər b. əl-Xattab (radiyallahu anh):

"Ey Abdullah! Allahın haramında və Rəsulunun hüzurunda mı (belə deyirsən)?" diyə soruşdu.

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Burax onu, ey Ömər! And olsun, bu, onlara atılan oxlardan daha sürətli təsir edər."

-------------------

5- Şairlərin izləyiciləri:

• Dahhaq belə deyir:

Biri Ənsardan, digəri mühacirlərdən 2 nəfər, (Allah Rəsulu dövründə) qarşılıqlı olaraq bir birini hicv etdilər. Bunların hər birisinin yanında da, qövmünün azğın olanları var idi. Bunun üzərinə, bu ayət nazil oldu. 

İbn Abbas da belə demişdir. 

• Yenə Ondan gələn bir rəvayətə görə, bunlardan məqsəd, şeirləri rəvayət edənlərdir.

• Yenə Əli b. əbi Talha'nın Ondan rəvayətinə görə, bunlardan məqsəd: kafirlərdir. Onlara cin və insanların azğınları uyar. Bunu da əvvəl, zikr etdik.

• Ğudayf'ın rəvayətinə görə də, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Kim İslam dinində hicv etmə cığırını aşarsa, onun dilini kəsin."

• ibn Abbas (radiyallahu anh)'dan digər rəvayətə görə də, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Məkkəni fəth etdiyində, İblis, kədərlə bağırdı və öz zürriyyətini ətrafına toplayaraq belə dedi:

"Artıq Muhamməd ümmətini, bu gündən sonra, təkrar şirkə döndürəcəyinizdən yana ümidinizi kəsin. Lakin bu 2 yerdə -Məkkə və Mədinədə- şeiri yayğınlaşdırın."

------------------------

6- Şeirləri ilə intiqam (qisas) alanlar:

Uca Allahın:

"Məgər görmürsənmi ki, onlar hər vadidə veyl-veyl gəzir (hər mövzuda şer uydurur)" buyuruğu, bu deməkdir:

"Onlar hər boş işə dalarlar. Haqq yola tabe olmazlar. Çünki haqq yola uyub söylədiyi sözlərin öz əleyhinə yazılacağını bilən bir kimsə, söyləcəyi sözləri ölçüb biçər və elə söyləyər. Belə kimsə, nə söyləyəcəyinə əhəmiyyət vermədən, axmaqca söz söyləməz."

Bu ayət, Abdullah b. əz-Zibara və Umeyyə b. əbi's-Salt haqqında enmişdir.

-------------- 

"Və etmədikləri şeyə dair söhbət açarlar!"

Yəni onların çoxu yalan söyləyər. Sözlərində comərdlikdən və yaxşı şeylərdən söz edərlər, amma onlar bu yaxşı işləri görməzlər. 

Bu ayətin, Əbu Azzə əl-Cumahi'nin bu beyitləri söyləməsi üzərinə, onun haqqında nazil olduğu da söylənmişdir:

"Diqqət edin! Məndən Peyğəmbər Muhammədə bu xəbəri götürün:

Şübhəsiz ki, Sən, haqq (peyğəmbər)sən. Mütləq Məlik olan Allah, hər həmdə layiqdir.

Lakin mənə, Bədr və Bədrdəkilər xatırlatıldı mı, 
Sümüklərim də, dərilərim də, ah çəkib inləyər."

Daha sonra Hassan b. Sabit, Abdullah b. Revaha, Ka'b b. Malik, Ka'b b. Züheyr və haqq sözü söyləmək baxımından onların izindən gedən mömin şairlərin şeirlərini istisna edərək, belə buyurmaqdadır:

"• Ancaq iman sahibi olub xeyirxah işlər görənlər;
 • Allahı tez-tez yada salan; və
• Haqsızlığa (zülmə) məruz qaldıqdan sonra (şeirləri ilə) qisas alanlar müstəsna."

Qisas almaq ancaq haqq ilə və uca Allahın cızdığı sərhədlər çərçivəsində mümkündür. Əgər bu sərhədləri aşacaq olarsa, bu səfər batil yol ilə intiqam alınmış olar.

Əbu'l-Həsən əl-Mübərrəd belə deyir:

"Şairlərə də azğınlar tabe olar."

buyuruğu nazil olunca, Hassan, Ka'b b. Malik və ibn Revaha ağlayaraq, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in yanına gəldilər və belə dedilər:

"Ey Allahın Rəsulu! Allah, bizim şair olduğumuzu bildiyi halda, bu ayəti endirdi (yəni buna dair nə buyurursan?)

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) bu səfər onlara:

"Ondan sonrakı Allahın buyuruğunu oxuyun." dedi:

"Ancaq iman edib saleh əməl işləyən kimsələr..." sizlərsiniz. 

"Allahı çoxca zikr edən və özlərinə zülm edildikdən sonra qisaslarını alanlar müstəsna!"

Bax, onlar da sizlərsiniz. İntiqam almaq isə, müşriklərə cavab verməklə olur. 

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Siz də, qisasınızı alın. Lakin haqdan başqa bir şey söyləməyin. Atalardan, analardan da, söz etməyin."

Hassan, əbu Süfyan'a belə demişdi:

"Muhammədi hicv etdin. Mən də, Onun adına sənə cavab verirəm. Bu xüsusda mükafatım, Allah qatındadır. Şübhəsiz ki, mənim atam, anam, şərəf və heysiyyətim, Muhammədin şərəf və heysiyyətini sizə qarşı qorumaq üçündür.

Sən, Ona bərabər olmadığın halda, Ona necə söyə bilərsən?! Sizin pis olan kimsələriniz, xeyirli olana (Peyğəmbərə) fəda olsun. 

Dilim, kəskin qılıncdır, 
O, axar, durar, dolçalar (vedrələr) onu bulandırmaz."

Ka'b da, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə belə dedi:

"Ey Allahın Rəsulu! Şübhəsiz ki, Allah, şeir haqqında, Sənin bildiyin buyuruqları endirdi. Bu xüsusda nə deyirsən?"

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)  belə cavab verdi:

"Şübhəsiz, mömin, canıyla, qılıncıyla və dili ilə cihad edər. Nəfsim əlində olana and olsun ki, sizin onlara atdıqlarınız, eynilə oxlar kimidir." (Hədisi, Əhməd də, Müsnəd'ində rəvayət etmişdir.)

Dahhaq'ın ibn Abbas'dan rəvayətinə görə, O, uca Allahın:

"Şairlərə də, azğınlar uyar." buyuruğu, daha sonra gələn:

"ancaq iman edib saleh işlər görənlər müstəsna..." buyuruğu ilə nəsx edilmişdir.

(İmam Qurtubi, əl-Cami li Ahkami'l-Quran təfsiri, Şüəra (şairlər) surəsi/224-227)