Mövzusunda ən çox maraqlanılan

- Əbul-Fida İsmayıl b. Ömər (İbn Kəsir), qiymətli bir tarixçi, bir muhəddis və təfsirçidir. Şafii Məzhəbinə bağlıdır. Hicri 700 ili civarında Şamda doğulmuş, 750də vəfat etmişdir. Müəllimləri arasında İbn Teymiyə də vardır. Bəzi mövzularda onun təsirində qalmışdır. Təfsiri, rəvayət və dirayət metodunu ehtiva edən mötəbər bir qaynaqdır.

 “Doğrudan da, Rəbbiniz göyləri və yeri altı gündə yaradan, sonra da Ərşə ucalan Allahdır.” (Araf, 7/54)  məalındakı ayənin təfsirində bunları söyləmişdir

Bu mövzuda fərqli şərhlər vardır. Lakin izlənməli olan görüş, Malik, Evzai, Sərv, Leys b. Sad, Şafii, Əhməd b. Hənbəl, İshaq b. Rahuyə və bənzəri Sələfi-Saleh alimlərinin fikirləridir. Bu da “Allahın bu “istivasını” (ucalmasını) heç bir keyfiyyətə salmadan, heç bir şeyə bənzətmədən və inkar da etmədən qəbul etmək”-dən ibarətdir.

Rənginin qara olması səbəbiylə Hacerül-Esved (Qara Daş) deyə adlandırılan bu mübarək daş, Kəbənin Şərq küncündə olub, yerdən bir yarım metr yüksəklikdə, qapıya yaxın bir yerdə yerləşdirilmişdir. Üç böyük və bir neçə dənə də kiçik parçadan müteşekkildir. Ətrafı gümüş bir xalqa ilə çevrilidir. Bir başqa adı, Ruhul-Esved'dir.

Bu mübarək daş, səmavi bir daş olub, Hz. İbrahimə (ə.s.) Hz. Cəbrayıl tərəfindən gətirilmişdir. Kəbə divarına yerləşdirilmədən əvvəl, Əbu Kubeys Dağında mühafizə edilməkdə idi. Bir rəvayətə görə, Kainatın Serveri, Peyğəmbər Əfəndimizin, "Mən, peyğəmbər göndərilmədən əvvəl, Məkkədə mənə salam verən daşı, hələ bilir və tanıyıram" ifadələrinin işarə etdiyi daş, bu Hacerül-Esved'dir.

Bir gün, bu daşa yaxınlaşıb öpən Hz. Ömər, belə demişdi:

"Çox yaxşı bilərəm ki, sən zərəri və mənfəəti olmayan bir daş parçasısan. Əgər Rəsulullahın səni öpdüyünü görməsəydim, əsla səni öpməzdim."

Hacərul-Əsvəd Cənnətdən gəldi?

Kəbə qapısının sol tərəfində yerləşən və təvaf başlanğıcı olaraq qəbul edilən Hacərul-Əsvəd'in Cənnətdən gətirildiyi haqqında səhih hədislər mövcuddur.

Süneni Tirmizidə İbni Abbasdan rəvayət edilən hədisin tərcüməsi belədir:

"Hacərul-Əsvəd Cənnətdən endirildi. Süddən daha ağ idi, lakin onu Adəmoğlunun səhvləri qaraltdı. " (1)

Müsneddəki rəvayət də bu tərcümədədir:

"Hacərul-Əsvəd Cənnətdən gəlmişdir. Qardan daha ağ idi. Lakin onu müşriklərin səhvləri qaraltdı. " (2)

Bəli, Hacərul-Əsvəd'in Cənnətdən gəldiyi qətidir. Ancaq bu xüsus Hz. İbrahimin Kəbəni inşa edərkən bu daşı Əbu Kubeys Dağından gətirməsiylə necə uzlaşa bilər?

Bu Barədə Kəbə və Məkkə Tarixi adlı əsərdə bu məlumatlara yer verilər:

Hz. Adəm Cənnətdən yer üzünə endirildiyində Cənabı Haqq mələklər vasitəsiylə ona bir Cənnət çadırı göndərdi. Hacərul-Əsvəd də bu çadırın içində idi və ağ bir yaqut idi.

Hz. İbrahim, oğulu Hz. İsmayılla birlikdə Kəbəni tikərkən təvaf başlanğıcı olaraq oğlu İsmayıldan bir daş istədi. Hz. İsmayıl daşı axtarışa getdi, lakin boş döndü. Bu sırada Hz. Cəbrayıl, Hz. İbrahimə bir daş gətirdi. Nuh Tufanında Kəbə də sular altında qalınca Cənabı Haqq Hacərul-Əsvəd'i Əbu Kubeys dağına əmanət etmiş və "Mənim dostumu Kəbəni tikərkən gördüyün zaman bu daşı ona çıxar" buyurmuş idi. Hz. Cəbrayılın gətirdiyi bu daş dümağ idi. Lakin daha sonra hədisdə keçdiyi kimi, müşriklərin əllərini sürməsiylə; bəzi rəvayətlərdə də zamanla çıxan yanğınlar nəticəsində qaralmışdır. (3)

Hacərul-Əsvəd'in qaralması məsələsini yuxarıda tərcüməsini verdiyimiz hədisi şərifin izahında Tirmizi şarihi əl-Ahvezi bunları söyləyər:

"Əsas olan hədisin zahiri mənası olmaqla birlikdə, bəzi Hənəfi alimləri belə demişlər: Bu hədisdə mübaliğə ehtimalı vardır. Hədisdə Peyğəmbərimiz (s.əv.) Hacərul-Əsvəd'in şərəf və qiymətini izah edərkən, işlənən günah və səhvlərin də çirkinliyinə diqqət çəkmişdir. Bir hədisdə də bildirildiyinə görə, insan bir günah işlədiyi zaman ürəyində qara bir nöqtə meydana gəlir."

Bu məsələdə belə bir suala da cavab verilməkdədir: "Onu müşriklərin səhvləri qaraltdı da, niyə möminlərin imanı və ibadəti təkrar ağartmadı?"

İbni Kuteybenin cavabı belədir: "Cənabı Haqq diləsəydi edərdi, lakin Cənabı Haqqın yer üzünə qoyduğu adətlərdən biri də, bir şey qaralınca təkrar ağarmamağıdır."

Əl-Muhib ət-Taberi də belə deyir: "Onun qara olaraq qalmasının səbəbi bir ibrət olmasıdır. Yəni işlənən günahlar Cənnətdən gələn bir daşı qaraltsa, görəsən insanın ürəyini nə hala soxar?"

İbni Abbasın izahı da bu şəkildədir: "Cənabı Haqqın onu qaraltmasının səbəbi, dünya əhlinin Cənnət zinətinə baxmamaları üçündür. " (4)

Daşın Hacərul-Əsvəd olaraq adlandırılması isə Kəbənin divarına qoyulub insanların əlini sürməsindəndir. Çünki daha əvvəl Cənnətdən endiyində ağ bir yaqut idi.

1. Tirmizi, Həcc: 49.

2. əl-Fethü'r-Rabbani, 12:26.

3. Əbul Uşaq əl-Ezraki. Kəbə və Məkkə Tirihi, s. 36-54.

4. Tuhfetü'l-Ahvezi, 3:617.

Osmanlı, xalqı, yeniçərisi, saray əyanı, sədrəzəmi, şeyxülislamı, padşahı; hasili bütün ünsürləriylə İslama könül vermiş, onu yaşatmaq üçün canını, malını, bütün varlığını səfərbər etmiş bir millət idi. Onların tək idealı, tək düşüncəsi vardı; o da İslamı möhtac könüllərə və iqlimlərə çatdırmaq, bir Peyğəmbər vəzifəsi olan təbliği ən mükəmməl şəkildə yerinə yetirmək idi.

Bu ruhu və yüksək idealı təmsil edən Osmanlını və onun nümayəndəsi olan padşahları qaralamaq, şərəf və etibarlarını zədələmək üçün bəzi hiyləgər və açıq fəaliyyətlər həyata keçirilir. Xüsusilə xarici tarixçilər və səyyahlar tərəfindən qələmə alınan əsərlərdə bu növ ittiham və böhtanları hər vaxt görmək mümkündür.

Bu ittiham və günahlandırmalar cümhuriyyət dövrünə qədər çox da etibar görmürdü. Çünki xalq padşahın necə bir şəxsiyyətə sahib olduğunu, necə bir yaşayış içində olduğunu bilir, görür və xəbər alırdı. Lakin nə vaxt ki Osmanlı, dövrünü tamamlayıb “tarix” olmağa üz tutdu, ondan sonra haqlarında deyilməyən söz qalmadı. Xüsusilə cümhuriyyət dövründə ortaya atılan bəzi yaraşdırma və ittihamlar rəsmi tarixçilər tərəfindən qələmə alınınca məsələ tamamilə cığırından çıxdı. Həqiqət tərsinə döndü.

Daha çox iki padşah “içki içməkdə” ittiham edilir: İldırım Bayazid və Dördüncü Murad. Başda əcnəbi tarixçilər olmaq üzrə bəzi yerli tarixçilər də İldırım Bayazidin Serb Şahzadəsi olan xanımı Olivera tərəfindən içkiyə öyrəşdirildiyi iddia edilir. Ümumiyyətlə, o sıralar Anadolu xalqını İldırımdan soyutmaq üçün Anadolu Bəyləri tərəfindən çıxarılan bu söz-söhbətlər, Şeyx Hamid Aksarayinin də qulağına getmiş olmalı ki, İldırım, Bursada tikdirdiyi Ulu Məscidi gəzdirib necə olduğunu soruşduqda, Şeyx: “Yaxşıdır, lakin dörd küncündə dörd meyxana əskikdir,” -deyərək acı bir üslubla Padşaha xəbərdarlıq etmişdir.

Bu qısa hadisə də göstərir ki, padşahlar başda şeyxülislam olmaq üzrə dövrün üləma və məşayixinin murakabəsi altında idi.

Üstəlik, 13 illik padşahlığı dövründə İldırımın kefə və əyləncəyə vaxt tapması da qeyri-mümkün idi. Ömrü fəthlərdə, müharibələrdə və həmişə əsgərin içində keçmiş olan bir insanın, hələ Allah üçün cihada çıxıb İslamın yayılması məqsədilə canını dişinə taxan bir sultanın dininin haram saydığı bir şeyi etməsi düşünülə bilərmi?

Eyni iftiralar IV Murad üçün də deyilir. Bilindiyi kimi IV Murad Bağdad fatehi idi. İrandan gələn qarışıqlıqları dəf edərək İslam birliyini qurmaq üçün çalışan bir padşah idi. Şiələr onu Müsəlmanların gözündən salmaq üçün “İçki içdi,” “Tiryək istifadə etdi” kimi böhtanlar atmışlar. Bunun da əsli-əsası yoxdur.

Qaynaq: Mehmet Paksu, Çağın Gətirdiyi Suallar

Cavab 1:

Kölə və cariyə azad bir insanın malı olan, özlərinə aid haqları yox deyiləcək qədər məhdud olan qadın (cariyə) və kişi (abd) insanlardır. Köləlik və cariyəlik İslamdan çox əvvəlki dövrlərdən bəri vardır. İnsanların kölə və cariyələrə baxışı, onlara verdikləri haqlar və rəftar formaları da müxtəlif olmuşdur. İslam gələndə dünyada və Ərəbistanda köləlik çox məşhur idi. Köləliyin birdən ləğv edilməsi ictimai və iqtisadi bir çox problemə gətirib çıxaracaqdı, çünki kölə sahiblərinin iqtisadi və ictimai həyatları kölələrin varlığı üzərində qurulmuşdu. Həyatlarında azadlığı tanımamış və dadmamış olan kölələr də birdən sərbəst buraxılsalar nə edəcəklərini bilməyəcək, bəlkə köhnə sahiblərinə müraciət edərək kölə olmağı istəyəcəkdilər. Buna görə İslam, köləliyi birdən ləğv etmək yerinə əvvəl kölələrin vəziyyətini düzəltməyi, onlara -öz iradələriylə işləyib əvəzlərini ödəyərək azad olmaq daxil- bir sıra haqlar verməyi seçdi. Zaman içində köləliyin tamamilə ortadan qalxması üçün də tədbirlər gördü, qaydalar qoydu.

Kölələrin vəziyyətlərini düzəltmək üçün alınan tədbirlərə bəzi nümunələr vermək lazım olsa:

-Kölələrə təhqir və işgəncə etmək qadağan edilmiş, sahibləri nə yeyir və geyirlərsə onlara da onun yedirilib-geydirilməsi istənmiş, güclərinin çatmadığı və ya çətinlik çəkəcəkləri işləri tapşırmamaları, tapşırsalar sahiblərinin onlara kömək etmələri əmr edilmişdir. Bu haqlar o qədər geniş idi ki, Cövdət Paşa buna görə bu epiqram cümləni ifadə etmişdi: “İslamda kölə almaq, kölə olmaq deməkdir.”

Zaman içində köləliyin tamamilə ortadan qalxmasına yönəlmiş tədbirlərdən bu qədərini xatırladaq:

a) Bir kölə əvəzini ödəyərək azad olmaq istəsə -kölənin vəziyyəti uyğun olduğu halda- sahibi bu təklifi qəbul edəcək və ona bəzi günlər bu məqsədlə işləməsi üçün icazə verəcək.

b) Kölələrin əvəzləri ödənərək azad edilmələri üçün zəkat büdcəsinə ödənək qoyulmuşdur.

c) Sahibi -şəri əqd gərəyi- qadın kölə ilə ər-arvad həyatı yaşayar və cariyə uşaq dünyaya gətirsə, bu uşaq azad olduğu kimi anasının da statusu dəyişir, “ümmül-vələd” adını alan cariyə artıq alınıb-satıla bilməz, əri ölüncə də tam mənasıyla azad olur.

d) Daimi (uzunmüddətli) kölələşdirmənin qaynaqları ortadan qaldırılmış, müvəqqəti və daha çox misilləmə zəruriliyi üzündən döyüş əsirlərinin kölə olaraq qazilərə paylanması uyğun hesab edilmişdir. Bundan əlavə azad bir insanı kölə etmək şiddətlə qadağan edilmiş, Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.) “Bunu edənlər qiyamətdə qarşılarında şikayətçi olaraq məni görəcəklər,”- buyurmuşdur. Hərbi əsirlərə ediləcək rəftar haqqında qərar vermək dövlətin idarəçilərinə buraxıldığı üçün idarəçilərin “qarşılıqsız azad etmə, əvəz ilə sərbəst buraxma, müsəlman əsirlər ilə dəyişmə” kimi bir qərar verdikəri halda köləliyin heç bir qanuni qaynağı qalmamış olacaq.

e) And içib yerinə yetirməmək, Ramazan orucu tutarkən cinsi təmas edərək oruc pozma, səhvən adam öldürmə kimi bir çox vəziyyətdə köləsi olana kölə azad etmə məcburiyyəti qoyulmuşdur. Belə bir məcburiyyət olmadığı halda kölə azad edənlərə böyük mükafatlar vəd edilmişdir....

Bütün bunlara baxmayaraq İslam tarixində köləliyin davam etməsi və bu insanlıq ayıbını başqa millətlərin, olduqca gec də olsa müsəlmanlardan əvvəl qaldırmağa təşəbbüs göstərmələri bəzi müsəlmanların öz qüsurudur; dinlərini yaxşı anlamamaları, Allah və Rəsulunun məqsədini reallaşdırma mövzusunda ciddi davranmamaları, dünya mənfəətini axirətinkindən üstün tutmaları səbəbilə belə olmuşdur. (Hayrettin Karaman, Köləlik Məsələsi)

İslamiyyət niyə köləliyi birdən-birə ortadan qaldırmadı?

“Niyə İslam hüququ, bu cür müəssisələrlə köləliyi tədricən qaldırmaq məqsədi olduğu halda, birdən birə köləliyi ləğv etmədi?” sualına Hz. Peyğəmbər, sosial-iqtisadi baxımdan çox əhəmiyyət ifadə edən bir cavab verir: Bilindiyi kimi, ayədə mükatəbə əqdi “Əgər onlar haqqında xeyirli olduğunu bilirsinizsə” şərtinə bağlanmışdır. Bu xeyirli olmağı, Hz. Peyğəmbər bu ifadələri ilə açıqlayır:

“Yəni bir sənət sahibi olub öz dolanışıqlarını təmin edəcək və həyatı tək başına davam edə biləcək güc özlərində var isə əqd edin. Əks halda onları insanların üzərinə yırtıcı itlər kimi yollamayın.”

Yəni istər mükatəbə əqdilə istərsə başqa yollarla kölələri azadlıqlarına qovuşduraraq azad etmək də hər vaxt xeyirli deyil. Düşünün ki, cəmiyyəti təşkil edən fərdlərin yüzdə əllisi kölədir. Bir anda bunları azadlığa qovuşdurub küçələrə başıboş yolladığınızı təsəvvür edin. Cəmiyyət həyatı iflic olacaq. İllərcə, bəlkə əsrlərcə başqalarının yanında işə öyrəşmiş və müstəqil həyatı heç sınamamış insanları birdən küçəyə yollasanız, həm ictimai baxımdan və həm də iqtisadi baxımdan bu insanları fəlakətə sürükləmiş olarsınız. Köləliyin tədrici olaraq ortadan qaldırılmasının ən əhəmiyyətli hikmətlərindən biri də budur. (1)

İslamiyyət köləliklə əlaqədar hansı yenilikləri gətirmişdir? Digər sistemlərdən fərqli olan istiqamətləri nələrdir?

İslamiyyət, əvvəlki hüquq sistemlərində olan köləlik müəssisəsini iki baxımdan mədəni bir qəlibə salmışdır:

Birincisi: Köləliyin səbəblərini yüngülləşdirmişdir. Daha əvvəl və xüsusilə Roma və bənzəri hüquq sistemlərində doqquz-ona çıxan köləlik səbəblərini ikiyə endirmişdir. Bundan başqa, insanlığın fitrətinə tərs olan bu müəssisəni ortadan qaldırmaq üçün müxtəlif tədbirlər görmüşdür. Kölə azad etmənin mənən təşviq edilməsi, kölələrə əvəzini ödəmək şərtilə azad olma imkanının verilməsi (mükatəbə), kölələrin bu vəziyyətdən qurtarılması üçün onlara zəkat verilməsinin tövsiyə edilməsi və zıhar, and pozma və bənzəri bəzi günahlardan ötəri dini bir müəyyidə (sanksiya) olaraq qoyulan kəffarələrin birinci alternativi olaraq kölə azad etməyi şərt qoyması, bunlara misal olaraq verilə bilər.

İkincisi: Köləliyi mədəni hala salmağın ikinci yolu da mövcud kölələrə qanuni dairədə yaxşı rəftar edilməsini israrla tövsiyə etməsidir. Bu gün belə bir qisim müsəlmanlar, sırf müsəlman olduqları üçün “mədəniyəm” deyən insanlar tərəfindən öldürülərkən və onlara təbii haqq və azadlıqları da çox görülərkən; İslamiyyət, kölələri, olduqları ailənin fərdləri kimi qəbul etmiş və qorumuşdur. Hətta Osmanlı arxivlərində olan məhkəmə qərarlarında xristian kölələrin and içərkən dini inanclarına uyğun tərzdə and içməsi və məsələn “İncili Hz. İsaya endirən Allaha and içirəm ki...” deməsi, bu zikr etdiklərimizə ən bariz dəlildir.

O halda İslam hüququndakı köləlik müəssisəsini, əsirlik və köləlikdən azadlığa keçid mərhələsi olaraq səciyyələndirə bilərik. Bu prosesin necə getdiyindən bir az sonra təfsilatla bəhs edəcəyik. İslam Dini gəldiyində, köləlik, bütün dəhşəti ilə davam edən ictimai bir hadisə idi. İslam Hüququ, yuxarıda izah etdiyimiz şəkildə tədbirlər görərək, köləliyi istisna bir müəssisə halına gətirdi.

Cəmiyyətin yarıya yaxınının kölə olduğu bir vəziyyətdə, köləlik müəssisəsini birdən ilga (ləğv) etmək, həm kölə sahibləri və həm də daim bir sahibin yanına sığınmış olan kölələr üçün, ictimai və iqtisadi baxımdan mümkün deyildi. Hədəfi insanları küfrdən qurtarmaq olan bir Peyğəmbərin, illərlə cəmiyyət fərdlərinin ülfət etdiyi, əxlaq və həyat etibarilə imtizac etdikləri bu müəssisəni birdən birə ilga etməsi irşadın ruhuna da ziddir. Bu səbəblə İslamiyyət köləlik müəssisəsini dərhal ilga etmədi. Lakin olduğu kimi də qoymadı. Tədricən ortadan qaldırmaq üçün, əvvəl köləliyin mənbəyini qurutmağa, izlərini azaltmağa və o günlərdə cari olan hökmlərə zidd olaraq kölələrə də normal insan kimi baxmağa insanları təşviq etmişdir. Burada Gustav Lebonun bu təsbitlərini çatdırmaq yerində olar ,qənaətindəyəm:

“Rık, yəni köləlik sözü, otuz il əvvəl qələmə alınan amerikan romanlarını oxumağa öyrəşən bir Avropalının qarşısında deyilsə, dərhal ağlına ayaqlarına ağır zəncirlər, əllərinə dəmir qandallar taxılan, çubuqlarla döyülərək heyvan sürüləri kimi bir yerdən bir yerə sövq edilən, bədbəxt və kafi çörəyə belə qovuşa bilməyən, qaranlıq bir daşdan başqa evi və sığınağı olmayan o amerikan kölələri gəlir. Mən burada bu vəziyyəti isbat etmək üzrə təfərruta girəcək deyiləm. Lakin gerçək budur ki, İslamiyyətdəki köləlik Xristianların anladığı mənadakı köləlik müəssisəsinə tamamilə ziddir”.

Yəni, bu ikinci nöqtə ilə söyləmək istədiyimiz budur: İslamiyyətdəki köləlik və cariyəlik müəssisəsi, Xristian aləmində bilinən köləliyə bənzəmir və İslamı bilməyən insanların düşündükləri kimi deyil. (2)

Cavab 2:

Hər şeyi öz dövründə qiymətləndirmək lazımdır. Çox şey vardır ki, daha əvvəl yaxşı qarşılandığı halda, daha sonra pis bir şey kimi qiymətləndirilmişdir. Bunun tərsi də ola bilər. Bu səbəblə, İslamın minlər il əvvəlindən gələn köləlik təşkilatı, İslamda əsla bir insanlıq cinayəti hesab edilmirdi. Bir xidmətçi, bir ödənişli kimi qəbul edilirdi. Ancaq, İslamdan əvvəlki dövrlərdə köləlik vicdansız insanlar tərəfindən çox alçaldılmış, sanki insanlıqdan kənar bir rəftarla cəmiyyət xaricinə itələnmişdir.

İslam isə bu kölələrə insanca davranmış, onu insanlıq ailəsi içərisində, insanca yaşaya biləcək bir mövqeyə qovuşdurmuşdur.

O günə qədər heç görülməmiş bu yeni mövqeyə görə:

- Heç bir ağa Allah qatında -fəzilət və təqvanın xaricində- köləsindən daha qiymətli deyil. Əksinə, Allah qatında, daha təqvalı, daha fəzilətli olan kölə, sahibindən daha qiymətlidir.

- Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.)-in azad köləsi Hz. Zeydi və onun oğlu Hz. Üsaməni əshabələrinin başına komandir təyin etməsi, bu müəssisənin -İslam sayəsində- haradan hara gəldiyinin göstəricisidir.

- Hər fürsətdə kölə azad etməyi təşviq edən, edilən günahların kəffarəsi olaraq onları azadlıqlarına qovuşdurmağı uyğun görən İslam dininin bu müsbət tətbiqi həqiqətən alqışlanmağa dəyərdir.

- Hz. Məhəmməd (s.ə.v.)-in tövsiyələri istiqamətində, müsəlman ağaların, kölələriylə birlikdə yemək yemələri, geydiklərindən onlara geydirmələri, yeyib- içdiklərindən onlara da yedirib-içirmələri, güclərinin yetməyəcəyi bir xidməti onlardan istəməmələri, bəşər tarixində görülməmiş yeniliklərdir.

- Əgər bu gün, müdirlərin -çox az bir ödənişlə- işçi işlətmələri, bir məmurun öz komandirinin əmrindən kənara çıxa bilməməyi, bir insanlıq cinayətidirsə, o zaman ona da insanlıq cinayəti deyə bilərik. Səhv anlamayın, bunları kölələrlə eyni tutmuruq. Məqsədimiz, aradan bu qədər illər keçməsinə baxmayaraq, hələ də ona yaxın bir statusun, qəbul edilməyə bağlı olaraq, o cür qiymətləndirilə bildiyinə diqqət çəkməkdir. İndi həmkarlar ittifaqları yeni-yeni meydana çıxmışdır. İndiyə qədər -fərd və ya təşkilat olan- müdirlər istədikləri kimi qıt-qənaət bir dolanışıq üçün bir şey verirdilər və işçi-məmurun heç bir etiraz haqqı da yox idi. Amma buna kimsə insanlıq cinayəti demirdi. O da elə..

- Hər hansı bir kölə sahiblərindən qaçsa, onlara təkrar dönənə qədər küfrə girmiş olar.”(Müslim, İman, 122).

Bu kimi hədislər, cəmiyyət nizamını qorumağa yönəlmiş ifadələrdir. Bu gün, işçilər, məmurlar, vəzifələrini yerinə yetirmədikləri zaman dövlət, cəmiyyət necə bir anarxiya vəziyyətinə gələrsə, o gün də bir növ fərqli bir statuslu işçi-məmur vəzifəsini ifa edən kölələrin işi buraxıb qaçmalarına meydan verməmək üçün müəyyən tədbirlər görülməli idi.

Lakin, bu və bənzəri hədislərdəki bu kimi yerlərdə istifadə edilən küfr anlayışı bir neçə şəkildə şərh olunmuşdur:

- Belə edən cahiliyyə insanlarının və kafirlərin etdiyi işlər kimi iş etmiş olar.

Belə edən, nemətini gördüyü hamisinə qarşı nankorluq mənasındakı küfranı-nemət etmiş olar.

- “Hər günah içərisində küfrə gedən bir yol var” olduğuna diqqət çəkməyə istiqamətli bir ifadədir. (krş. Nevevi, əlaqədar hədisin şərhi)

Cavab 3:

Köləlik anlayışında kölənin özü sahibinin mülküdür. Bu səbəbdən bütün qazancı da sahibinin evinə yazılar. Bu gün mövcud olmayan bu qurumu deyil, müasir köləlik müəssisələrini müzakirə etmək daha faydalı olduğunu düşünürük. İslamın köləlik anlayışına qazandırdığı müsbət mövqelər kimi gözəlliklərdən başqa, bu müəssisənin davam etməsində heç bir qatqısı olmamışdır.

Əlavə məlumat almaq üçün basın: KÖLƏ, KÖLƏLİK.

Haşiyə:

1) Quran, Nisa Surəsi, Ayət, 3; Kurtubî, Muhammed bin Ahmed, El-Câmi' li U Ahkâm’il- Kur’an, Beyrut 1965, c. V, sh. 17-18; Kâsânî, Bedâyi'us-Sanâyi', c. IV, sh. 134; Kâmil Miras, Sahîh-i Buhâri Muhtasar-ı Tecrid-i Sarih Tercemesl ve Şerhi I-XIII, 3. Baskı, Ankara, 1973-1975, c. VII, sh. 465-467.

2) Zerka, Mustafa Ahmed, EI-Fıkh'ul-İslâmî Fî Sevbih'il-Cedîd, Dımaşk 1967-1968, c. I, sh. 44; Gustav Lebon, Ərəb Mədeəniyyəti adlı kitabdan nəqlən Ahmed Şefik Beğ, Er-Rıkku Fil-İslâm, İstanbul 1314, sh. 50-51

Salam aleykum.

Bişr əl-Ganəvî radiyallâhu anh'dan nəql edildiyinə görə o, Nəbî –sallâllâhu aleyhi və səlləmi belə buyurarkən dinləmişdir:

"İstanbul mütləq fəth ediləcək. Onu fəth edən komandir nə gözəl komandir; o ordu nə gözəl ordudur! . ." ( Ahməd bin Hanbəl, IV, 335; Buxârî, ət-Tarixu'l-Kəbîr, I (ikinci qisim), 81; ət-Târixu's-Sagîr, I, 341; Tabərânî, əl-Mu'cəmu'l-Kəbîr, II, 24; Hâkim, Müstədrək IV, 422; Heysəmî, Məcməu'z-Zəvâid, VI, 219; bax. Hədislərlə Gerçəklər, c. 2; s. 251-254))

Qaynaqları: İstanbulun fəthini, az qala səkkiz yarım əsr əvvəlindən, hər hansı bir tərəddüdə yer buraxmayacaq qətilikdə bir üslub ilə xəbər verən hədisimiz, Kütüb-i Sittə dövründə hətta əvvəlində təsnif edilmiş qaynaqlarda iştirak etməkdədir. Əhməd b. Hənbəl (v. 241/855)`ın Müsnədi və şəxsən Buxari (v. 256/870)`nin ət-Tarixu'l-Kəbir və ət-Tarihu's-Sagir'i, Ibn Əbi Haysəmə (v. 279/892)`nın Kitabu't-Tarix'i, Bəzzar (v. 292/905)`ın Müsnədi hədisimizin təsnif dövrünə aid qaynaqları olmaqdadır.

Daha sonrakı dövrdə Tabərânî'nin əl-Mu'cəmu'l-Kəbîr'i, Ibn Kaani (v. 351/962)'nin Mu'cəmu's-Sahâbə'si, Hâkim (v. 405/1014)'in Müstədrək'i hədisimiz üçün əhəmiyyətli qaynaqlardır. Xatîb Bağdâdî (v. 911/1505)'nin ət-Təlhîs (I, 283)'indən Suyûtî (v. 911/ 1505)'nin əl-Câmiu's-Sagîr'inə qədər sonrakı dövr əsərləri də hədisimizə yer verməkdədirlər.

Digər tərəfdən, əl-Istiâb, Üsdu'l-Gabə və əl-Isâbə kimi səhabə bioqrafiyaları ilə əlaqədar qaynaqlarda da Bişr əl-Ganəvi maddəsində hədisimiz zikr edilməkdədir. Hədisin doğruluğu qısaca Kütüb-i Sittə deyə bilinən altı hədis kitabında (Buxârî, Müslim, Tirmizî, Əbû Davud, Nəsâî, Ibn Mâcə) olmaması səbəbindən hədisimizin səhih olmadığı düşünülməməlidir.

Çünki üsul baxımından Allame Qasım b. Kutlubuga`nın isabətlə ifadə etdiyi kimi "Bir hədisin səhhəti(doğruluğu), hansı kitabda olduğuna baxılaraq deyil, onu nəql edən kəslərin halına baxılaraq təyin və təsbit edilər. "( Qasimî, Qavâid, s. 82.)

Hədisimizin bütün qaynaqlardakı sənədi az qala eynidir. Sənəddəki ricâlin  ayrı-ayrı tədqiqindən çıxan nəticə, sənədin muttasıl (bitişik, yan-yana olan, ara vermədən) olduğudur.

Buna görə də hədisimizin haqqında Hakim,  "isnâd-ı sahîh" deyərkən, məşhur rical alimi Zəhəbî, Hâkim'in fikrinə iştirak ilə hədisin "səhih" olduğunu ifadə etməkdədir. Ayrıca buna da qeyd edək ki, İstanbulun fəth ediləcəyini xəbər verən daha bir çox hədis vardır və bunların bir qisimi də Kütüb-i Sittə'də  yer almaqdadır. (Bax. Buxârî, cihad, 93, 157; Əbû Dâvûd, cihad, 22; fitən, 6; məlâhim, 3-4; Tirmizî, fitən, 5; Ibn Macə, cihad, 11; fitən, 35; Dârimî, Mukaddimə, 43.)

Bu həqiqət heç vaxt unudulmamalıdır; bir hədisin Kutubu Sittədə olmaması onun səhih olmadığı mənasını verməz. Kutubu Sittə xaricindəki qaynaqlarda da bir çox səhih hədis vardır. Məhz hədisimiz də onlardan biridir. "Hədis deyə uydurulmuş sözlər" ilə əlaqədar kitab yazmış, üləmadan heç kimin hədisimiz üçün "uydurma" iddiasında olmamasına baxmayaraq, özünü Əbû Hənifə və Şafiî'den daha âlim görən (Bax. S. Murtaza ər-Razavî, Mə'a ricâli'l-fikr fi'l-Qâhirə. S. 292.), anlayış olaraq da müstəşrik    (şərq ilə məşğul olan, şərqşünas-qərb gözü və gözlüyü ilə şərq mədəniyyətlərinin tarixini (ümumiyyətlə subyektiv olaraq) araşdıran insanlara verilən addır) və Şiələrə çox daha yaxın olan Mahmud Əbû Rəyyə, "Bu hədisin Yezid b. Müaviyə üçün uydurulmuş olması mümkündür, çünki Kostantiniyyə(istanbulun əvvəlki adı) döyüşündə olan ordunun komandiri oydu" (Bax. Muhammədî Sünnətin Aydınlaşdırılması, s.145.) deyə bir iddia ortaya atmaqdadır. Beləcə də nə qədər dayaqsız, ciddiyətsiz və tərəfgir bir yanaşmaya sahib olduğunu sərgiləməkdədir. Çünki hədisdəki müjdələmə, Kostantiniyyəyi əhatə edən deyil, fəth edən komandir və ordu üçündür. Bu yanaşması, Əbû Reyyə'nin digər fikirlərində də nə qədər keyfî (istəyə bağlı olan) ola biləcəyini göstərməkdədir.

Hədisləri qiymətləndirmədə çox rahat hərəkət edən araşdırmaçı Nəsirəddin əl-Albani də, Hədisimizin ravilərindən Abdullah b. Bişr əl-Ganəvî haqqındakı Ibn-i Hibbanın müsbət görüşünün onu təmin etmədiyi səbəbiylə, "mənə görə hədis səhih deyil" deməkdə və "zəif" olduğuna işarə etmektedir.( Bax. Silsilətu'l-əhâdisi'z-zâifə, II, 268-269.)

Belə bir səbəbə söykənən şəxsi qənaətin(rəyin), nəzərə alınacaq bir tərəfinin olmadığı da ortadadır.

Prof. Dr. İsmail.Lütfi Çakan

   Cavab 1:

   Bu yaşadığımız zamanda ümmətin vəziyyəti, İslam'ı doğru anlamaq, doğru həyata keçirmək və İttihad-ı İslamın (İslam Birliyi) reallaşdırması ilə düzələ bilər.

   - Bu mövzuda gəldiyimiz qənaətə görə, ən mükəmməl rəhbər, bu əsrin bir mücəddidi  olan və Qur'anın mesajlarını ən doğru bir şəkildə bildirən Risale-i Nur əsərləridir.

   Məsələn bu aşağıdakı reseptlər hal-hazırda çörək qədər ehtiyac duyulan xüsuslardır:

    a) Əsl düşmənlərimiz bizim öz içimizdədir, onlarla savaçmaq fərz-ı ayındır (hər kəsə məxsus):

"Bizim düşmənimiz cəhalət, zərurət, ixtilafdır. Bu üç düşmənə qarşı; sənət, marifət, ittifaq silahı ilə cihad edəcəyik. "(Divan-ı Hərb-i Örfi, 15)

    b) Daxildə qılınc istifadə edilməz: "İslâmiyyət, səlm və barışdır; daxildə Çəkişmə və düşmənçilik istəməz "

   c) İslam aləminin həyatı, iman qardaşlığını əsas alan ittihadla (birlik, ittifaq) mümkündür:

    "Ey Aləm-i İslami! Həyatın ittihadda. Gər ittihad istərsən düsturu bu olmalı:

    "Huvəl haqqı" yerinə "Hüvə Haqqun" olmalı. "Huvəl Həsən" yerinə "huvəl Ahsən" olmalı ... (Yəni:) Hər müslim öz peşə, məzhəbinə deməli: "Məhz bu haqqdır, başqasına ilişmərəm. Başqaları gözəlsə, mənim ən gözəlidir."

    Deməməlidir: "Budur haqq, başqaları batildir." Ya da "Yalnız mənimkidir gözəli; başqaları yanlışdır, həm çirkindir." (Sözler, 719)

    d) Gələcəyi bir Barış hövzəsinə çevirmək üçün, xüsusilə müsəlmanların təhqiqi imanı əldə etmələri və bu imanla Allah'ın razılığını qayə etmələri, haqqın xətrini hər cür xətirlərin üstündə tutmaları, axirəti qazanmaq hədəfinə yönəlmələri və təqva dairəsində hərəkət etmələri lazımdır. Çünki, gələcəyin təmir və inşası tahribatçı olan əxlaqsızların işi ola bilməz. Öncə Müsəlmanlar fərd fərd adam kimi adam olacaqlar. Bunun ən qısa yolu, bu əsrdə Kitab və sünnətlə birlikdə, bu Qüdsi qaynaqların ən doğru şərhi olan Risalə-i Nur'un düsturlarını bir kompas kimi istifadə etməkdir. İslam əxlaqını yaşayanlar gələcəyi inşa edə bilərlər. Məhz sekulyar əxlaqın ortaya qoyduğu əxlaqsızlığa edilən bir vurğu:

    "Həm də iyirmi ildən bəri təxribkâr şiddətli zülm altında o dərəcə əxlaq pozulmuş, o dərəcə mətanət və sədaqət qeyb olmuş ki; ondan bəlkə iyirmidən birinə etimad edilməz. Bu əcaib hala qarşı, çox fövqəladə səbat və mətanət və hamiyet-i İslamiyə lazımdır; yoxsa (İslam adına edilən hərəkətlər) puça çıxar, zərər verər. "(Sikkə-i Təsdiq-i Qeybi, 50)

    e) Bədiüzzaman həzrətləri bundan bir əsr əvvəl Gələcəkdə İslam'ın hakim olacağını bildirmiş və bu iddianın sosioloji dəlillərini ortaya qoymuşdur. Bu mövzunu oradan oxuya bilərərsiz. Aşağıda bir hissəni nümunə olaraq yazırıq:

    "Ey Məscid-i Əməvî'dəki qardaşlarım və yarım əsr sonrakı Aləm-i İslâm Camiindəki ixvanlarım! Məgər başdan buraya qədər olan müqəddimələr nəticə vermir mi ki; gələcəyin qitələrində həqiqi və mənəvi hakim olacaq və bəşəri, dünyəvi və üxrəvi səadətə sövq edəcək yalnız İslâmiyətdir və İslamiyyətə çevrilmiş və xurafatdan və təhriflərdən təmizlənib İsəvilərin həqiqi dinidir ki Qur'an'a tabe olar, ittifaq edər. "(Xütbə-i Şamıya, 32)

    Cavab 2-3:

    İraq və Suriyanın qarışmasını, bir növ İslam'ın yenidən doğum sancıları olaraq görürük.

   Şam bölgəsi, İraq-Suriya və Fələstini içinə alan geniş bir bölgənin adıdır. Dəccalın Fələstin-Şam bölgəsində olan Lüdd qapısında öldürülməsi (Tirmizi, Fitən, 59), bu üç İslam ölkəsinin dəccal fitnəsindən xilas olacağına işarədir.

    Hədislərdə, dəccalın ən böyük qüvvəsi Yəhudilər olduğu ifadə edilməsi də Müsəlmanlarla İsrail arasındakı qarşıdurmaların Hz. İsa (və onun mənəvi şəxsiyyətini təmsil edən həqiqi Xristianların Qur'anın həqiqətinə tabe olmalarının nəticəsi olaraq) Bədiüzzaman həzrətlərinin yuxarıdakı fikrini dəstəkləməkdədir.

   Bundan aydın olur ki, İraq-Fələstin və Suriya üçlüyündəki qarşıdurmaların qaynağı, dünya səviyyəsində fəaliyyət göstərən Dəccalizmin bir məhsuludur. Bu müharibə, Hz. İsa və Mehdi (Səmimi müsəlmanlar və İslam'ın tövhid əqidəsini və Qur'anın həqiqətlərini qəbul edən "yeni müsəlman İsəvilər" ünvanına layiq Xristianlar) tərəfindən altüst ediləcək.

   Cavab 4:

Ümmətin tarix içərisindəki macərasını anladan müxtəlif hədislər vardır. Burada ən əhatəli kimi görünən bu hədislə kifayətlənəcəyik:

    "Hz. Hüzeyfə nəql edir: Rəsulullah (aleyhissalatu vassəlam.) belə buyurdu:

   "Peyğəmbərlik içinizdə -Allah'ın dilədiyi qədər davam edər; sonra dilədiyi zaman onu ortadan qaldırar. Sonra, peyğəmbərlik sistemində bir xilafət olacaqdır. Bu da-Allah'ın dilədiyi qədər davam edər; sonra Allah onu da -dilədiyi zaman- ortadan qaldırar. Sonra dişləyici bir səltənət olar. O da -Allah'ın dilədiyi qədər- davam edir, sonra Allah dilədiyində onu ortadan qaldırar. Daha sonra cəbərut bir səltənət / bir krallıq / zalım idarəçilər başa gələr; o da -Allah'ın dilədiyi qədər- davam eder, ardınca Allah dilədiyi zaman onu ortadan qaldırar. Sonra, peyğəmbərlik sistemində bir xilafət olar" buyurdu və sonra susdu. (bax. Əhməd b. Hənbəl, 4/273)

    Hafiz əl-Heysəmi; "Hədisi, Əhməd b. Hənbəl, Bəzzar -daha tam-, Təbəranî -bir qismini- rəvayət etmişdir; Raviləri etibarlıdır. "deyərək hədisin doğruluğuna hökm etmişdir. (bax. Məcmauz-Zəvaid, 5/226)

    Beyhəqi də eyni hadisə yer vermişdir. (bax. Beyhəqi, Dəlailün-nübüvvə, 7/413)

    Bu hədis-i şərifdə İslam ümmətinin keçirəcəyi həyat mərhələləri xəbər verilmiş və tarix tərəfindən təsdiq edilmişdir. Bu baxımdan bu hədis-i şərif, ümmətin keçirəcəyi həyat mərhələləri etibarilə gələcəkdən xəbər verməsi baxımından bir möcüzədir.

- Bu hədisin izah etdiyi mərhələləri belə sıralaya bilərik:

   1. Peyğəmbərlik dövrü; 23 il davam etdi.

    2. Raşit xəlifələr dövrü; 30 il davam etdi.

   3. Səltənət dövrü; Hz. Müaviyə (və ya oğlu Yezid) ilə başlayan və Osmanlı dövlətinin sonuna qədər davam edən müddət.

   4. cəbərut dövrü; Osmanlı dövlətinin süqutundan sonra bütün İslam aləmində kiçik-böyük dövlətlərdə hökm sürmüş və sürməkdə olan şiddətli zülm, şiddətli despotizm və cəbərut dövrünə işarədir. Bu dövr -bütün İslam aləmində- artıq ölüm bihuşluğu dövrünə başlamış, istənilən halda yaxında öləcəkdir.

    5. Asr-ı səadətə bənzər bir dövr; İnsanların yenidən dinə döndüyü, dinsizliyin çökdüyü, əxlaqsızlığın iflas etdiyi, dindarlıq, dürüstlük, elm və sirati-müstəqim yolunun açıldığı bir dövr olaraq reallaşacağına ümidimiz tamdır. Bu hədisin xəbər verdiyi dörd mərhələnin doğruluğu, beşinci mərhələnin da doğruluğunun zəmanət göstəricisidir.

   "Ümidvar olun, bu gələcək inqilabı içində ən yüksək gur səda İslamın sədası olacaqdır!" (Tarixçə-i Həyat, 133), "Bu gələcək zülümatı və inkılabları içərisində ən gur və ən möhtəşəm sada, Quranın sədası olacaqdır!" (Tarixçə-i Həyat, 145) müjdəsini verən Bədiüzzaman həzrətlərinin bu vəciz ifadəsi, söz mövzusu hədisin son bəndinin bir növü şərhi hökmündədir.

    Şafi fəqihlərdən Fazlullah b. Ruzihanım (v.927/1521), Şiənin İmamiyyə qolu tərəfdarlarından ifrat bir qrubun əlində olan bəzi bölgələr haqqında verdiyi fətva.

   "Faktiki olaraq Əcəm və Ərəb İraqları (İsfahan və Bağdad), Xorasan bölgəsi və Fars torpaqları, Azərbaycan və Diyarbəkir uzun bir müddət darul-islam olaraq qəbul edilmişdir. Xorasan da daxil olmaqla oraya qədər olan bölgələr Raşid Xəlifələr zamanında fəth edilərək İslam qanunları icra və tətbiq edilmişdir. Bu günlərdə asi bir Qızılbaş tayfası bu ölkədə hökm sürməkdədir. Bütün İslam məzhəb fəqih və alimlərinə görə buralar darul-hərb deyil darul-İslamdır."

   Fazlullah b. Ruzbihan fikrini belə davam etdirir:

"Əbu Hənifəyə görə darul-islamın darul-hərb ola bilməsi üçün 3 şərt tələb edilir.  

(a. İşğal altında olan yerdə qeyri-islami hökmlərinin icra və tətbiqi. 

b. Orada ilk əmanları üzrə olan bir müsəlman və ya zimminin qalmaması. 

c. O yerin darul-hərbə bitişik olması)

   Bu şərtlə də orada hələ mövcud deyildir. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi ölkə Ceyhun çayı, Fırat, Hind okuyanı və Ağdənizlə əhatələnmişdir. Bunların hamısı müsəlmanların əlində olduğundan sərhədlərin heç biri darul-hərbə bitişik deyildir. Əbu Hənifəyə görə 3 şərtdən biri həyata keçməzsə darul-İslam darul-hərbə çevrilməz və buna görə də bu ölkə darul-hərb deyildir. 

   Əbu Yusuf və Şeybaniyə görə də məsələyə baxsaq, şirk qanunları ölkədə tətbiq edilmir. Bu səbəblə burası yenə darul-İslamdır. Şübhə yoxdur ki, İmamiyyə Şiəsi İslam firqələrindən biridir. Cümə və bayram namazları qılınır və Şiə firqəsinin qazi və müftüləri təyin edilir. Bəllidir ki, bu ölkənin sakinləri İslama tabedir. Ancaq bidətlərlə əlaqələri səbəbiylə zəlalətə düşmüşdürlər. Hər nə qədər radikal şiələr Əbubəkr və Ömərə (r.a) söyürsə də, hansı ki bu böyük bir günahdır, yenə də madam Şiə firqəsinin qaziləri Şiə firqəsinə görə hökm verirlər, kimsə deyə bilməz ki ölkələrində şirk əhkamı tətbiq edilməkdədir. Buna görə Əbu Yusuf və İmam Muhammedə görə də bu ölkəyə darul hərb nəzəri ilə baxılmaz. 

    İbn Ruzbihan daha sonra Şeyhülislam Əbubəkr, İsbicabi, İmam Lamişi və Naaıruddin əs-Səmərqəndinin daha öncə təmas edilən görüşlərini zikr edərək bunları əlavə edir: "Sözü gedən ölkədə daha bir çox İslam əhkamı olduğuna görə bura darul-hərb olmaz. Şübhəsiz bunlar Əhli sünnə vəl camaat etiqadına zidd olan bidətlərə sapmışdırlar. Buna rəğmən ölkələri darul-İslamdır. Radikal bidətçilərin höküm və təsiri altında olan bu diyarın bütün əhalisini müsəlman olaraq qəbul edirik. Bu səbəblə ölkələrinə darul-hərb nəzəri ilə baxılmaz. Bu İmam Əzəm və bütün digər Hənəfi alimlərinin fətvasıdır. Şafi fiqhinə görə də darul-İslam küffar işğalı ilə darul-hərb halına gəlməz. 

   Bundan çıxan nəticəyə görə, Qızılbaşlar tərəfindən işğal edilən Xorasan, İsfahan, Bağdad və Azərbaycana müxtəlif məzhəb fəqihlərinin ortaq hökmünə görə darul-hərb nəzəri ilə baxılmaz. Bu yerlər darul-islam olduğuna görə sakinlərinin qanını tökmək, mallarını qənimət, qadınlarını kölə almaq, uşaqlarını da həps etmək haramdır. Bu diyarın əhalisinə digər bütün ölkələrdəki müsəlman xalq kimi münasibət göstərilməlidir. Amma müsəlmanların üsyançı Qızılbaş tayfasına qarşı savaşması lazımdır. Çünkü onlar bütlərə səcdə etmək və hz Əbubəkr və Ömərə lənət etməklə kafir olmuşlardır. Onların (şiələrin) qanlarını tökmək, mallarını qənimət və qadınlarını kölə almağın məşru olduğunu söyləyən kimsə isə axmaq bir cahildir və cəzalandırılmalıdır.."  Suluku'l-Mulul ( Muslim Conduct of State), s. 459-461.

   Ahmet Özel, İslam hukukuna göre ülke kavramı, iz yayıncılık, Darulislamın darulherbe dönüşmesi/ tatbikatta örnekler / Kızılbaş istilası, sh 119

Mötəzilə Alimlərindən Qadı ƏbdülCəbbar "Təsbitu Dəlailun Nubuvvə" kitabında yazır:

"Müsəlmanlar böyük ilərləmə qeyd etmişlərdi. Bu vəziyyəti düşünsən bu sayıyı az görərsən. Sadəcə Xorasan’ı düşün. Müsəlmanlar  Çin və Hind sərhədlərinə çatmışdılar. Sonra Kabil, Oman, Oman meşələri, Yəmən, Ərəb Yarımadası ki, Rum torpaqlarından genişdir, Məğrib, Əndülüs və Kayrəvanı düşün. Məğrib əhalisinin çoxluğu, gözəlliyi və şəhərləriylə Xorasana bənzəyir. Azərbaycana gəlincə isə genişlik (ərazi) baxımından təxminən Fars vəya İraq kimidir" 

    Maraqlıdır ki, Qadı ƏbdülCəbbar Əzəmətli və geniş islam məmləkətlərinin adını çəkdikdə siyahıda bizim yurdumuzun da adını qeyd edir və Genişliyini İraq və Fars ölkələrinə tay tutur.Nə yazıq ki, günümüzdə bu torpaqların əksəri əsarət altındadır.

  Qadı Əbdülcəbbar 932- 1027-ci illər arasında yaşayıb. O bu ərazilərin təyin edilməsində muasiri İbn Həqvəlin (ö.977) tərtib etdiyi xəritəni görmüşdür. Bu xəritədə Azərbaycan Xəzər dənizinin şimalında Araz və Kür çayları Azərbaycan sərhədləri içində bəllidir. Azərbaycan bab ul-əlbaba qədər uzanır. Istəxrinin(850-934) xəritəsini də görmüş olması mümkündür.

ibn Haqvəl yazır:

Tarixi Azərbaycan ölkəsinin sərhədlərinin haraları əhatə etməsi haqqında 10-cu əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi ibni Havqəlin qeydləri. O, “Suratul Ard” adlı kitabının müqəddiməsində Azərbaycan haqqında deyir: "Sonra Azərbaycanın xəritəsini dərc etdim. Oradaki dağları, yolları, Kür və Araz kimi şirin sulu çayları, həmçinin Xilat (Van) və Kəbuzan (Urmiya) göllərini də təsvir etdim. Bu göllərin hər ikisi heç bir dəniz ilə birləşmir. Elə orada mən Qabq dağını göstərdim".

(İbn Havqəl, “Suratul Ard”, kitabı, cild-1səh-17)

İstəxri isə yazır:

فاما ارمينيه والران واذربيجان فانا جمعناها في صوره واحده و جعلناها اقليما واحدا والذي يحيط بها مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخرز والذي يحيط بها مما يلي المغرب حدود الارمن واللان و شي من حد الجزيره و الذي يحيط بها مما يلي الشمال اللان و جبال القبق والذي يحيط بها مما يلي الجنوب حدود العراق و شي من حدود جزيره

Biz Ermənistan, Arran və Azərbaycanı xəritədə birləşdirir və ona bir ölkə kimi baxırıq. Azərbaycanın sərhədləri Tərm və Zəncanın son həddinə çatan dağ silsiləsidir. Sonra bu silsilə Dinavərin son hüduduna çatır, sonra Hülvan və Şahrazurun o tərəfinədək uzanır, nəhayət, Dəcləyə yaxınlaşır, sonra isə Ermənistan hüdudlarını əhatə edir"

Muhamməd Aras