Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Tolstoyun Müsəlman olduğuna dair məlumatlar vardır. Ancaq yenə də həqiqəti Allah bilir. Məşhur Rus yazıçısı Tolstoyun, ölümündən bir il əvvəl Hz. Məhəmmədin (s.ə.v.) hədislərini yığdığı bir risaləsi olduğu ortaya çıxdı. Tolstoyun bu əsərinin, Rus xalqında İslama maraq oyandırmaması üçün kommunizm dövründə gizləndiyi ifadə edildi.

"Məhəmməd hər vaxt Evangelizmin (Xristianların) üstünə çıxır. O, insanı Allah saymır və özünü də Allah ilə bir tutmur. Müsəlmanların Allahdan başqa ilahı yoxdur və Məhəmməd Onun peyğəmbəridir. Burada heç bir müəmma və sirr yoxdur." Bu sözlər, tanınmış Rus yazıçısı Lev Nikolayeviç Tolstoya aiddir.

1909-CU İLDƏ NƏŞR EDİLDİ

Tolstoy, bu risaləsini 1909-cu ildə nəşr etdi. Ancaq kitab Rusları təsir etməməsi üçün dövlət tərəfindən şüurlu bir siyasətlə gözlərdən uzaq tutuldu. Sovetlərin yıxılması ilə 1990-cı ildə əsər, Rusca olaraq yenidən nümayiş olundu. Tolstoyu bu kitabı yazmağa yönəldən hadisə isə 1908-ci ildə Hindistanlı alim Abdullah Əl Sühreverdinin "Hz. Məhəmmədin Hədisləri" adlı kitabını oxuması sonrasında reallaşdı. Kitabdan olduqca təsirlənən Tolstoy, seçdiyi hədislərlə dərhal bir kitabça meydana gətirdi. Tolstoy daha çox, Allah inancı, kasıblıq, bərabərlik, ölüm və yaxşı insan olma kimi mövzuları ehtiva edən hədisləri seçdi. Tolstoyun seçdiyi hədislərdən bəziləri belədir:

"Həqiqət insanlar üçün nə qədər acı olsa da, həqiqəti söyləyin."

"Heç kim hirsini udmaqdan daha gözəl bir içki içməmişdir."

"İşçinin haqqını alınının təri qurumadan verin."

"Sizdən biriniz, özü üçün arzu edib istədiyi şeyi, din qardaşı üçün də arzu edib istəmədikcə, həqiqi mənada iman etmiş olmaz."

NƏQŞİ DƏRVİŞLƏRİYLƏ GÖRÜŞMÜŞ

"Hz Məhəmməd" risaləsini Qaraqutu Nəşrləri üçün Türkcəyə çevirən Arif Aslan Tolstoyun yaşadığı dövrdə Tatarıstanda fəaliyyət göstərən Nəqşi dərvişləriylə görüşdüyünü bu sənədlərin Tatar Ədəbiyyat Tarixi kitablarında iştirak etdiyini söylədi. Buna görə; Tatarlarda 1860 illərində çox maraqlı bir sufi təşkilatı meydana gəldi. Qurucusu Bahauddin Vaisov, Nakşibendi Təriqətinə mənsubdur. Bahauddin Vaisov, Tolstoy ilə görüşmüş və ona bu təriqəti izah etmişdir. Tolstoyda onların fikirlərinin bir çoxuna qatıldığını yazışmalarda ifadə edir. Tolstoy bu yazışmalarda öz çevirdiyi hədislərə də yer verir. Tolstoyun Ərəb dilini bilmədiyi üçün İslamı Rus missionerlərindən öyrəndiyi deyilir.

MÜSƏLMAN KİMİ DƏFN EDİLDİ İDDİASI

"Hz Məhəmməd" kitabını Ruscadan Azərbaycan dilinə tərcümə edən Prof. Dr. Telman Hurşidoğlu Aliyev isə kitabda bir Ərəblə evlənib İslamı qəbul etmiş Valeriya Porohova adlı Rus bir qadının xatirələrinə də yer verir. On bir il yoldaşıyla Səudiyyə ərəbistanıda yaşayan Qadın Porohova, Qurani Kərimi Ruscaya tərcümə etmişdir. Porohova, məşhur yazar Tolstoyun son zamanlarında İslamı qəbul etdiyini və bir Müsəlman kimi torpağa verilməyi vəsiyyət etdiyini iddia edir. Tolstoyun İslami üsullara görə dəfn edildiyini iddia edən Porohova, məzarının başında Xristianlığın simvolu olan Xaçın da iştirak etmədiyini ifadə edir. Sovet hökumətlərinin bu həqiqəti uzun illər gizləməyə çalışdığını yazan Prof. Aliyev, Tolstoyun Müsəlman olduğunun öyrənilməsi halında, Rus xalqında İslama yönəlmə axınının başlamasından qorxulduğunu irəli sürür.

Kitab, Rus Yelena Vekilovanın Tolstoy ilə oğulları üzərinə etdiyi təəccüblü məktublaşmağa da yer verir. Azəri mənşəli General İbrahim Ağa ilə evli olan Vekilova biri universitetdə, digəri əsgəri məktəbdə oxuyan iki oğulunun atalarının dini İslama meyl etdiyini söyləyir. Bu vəziyyətdə məşhur Rus yazıçıya Rus və Xristian olaraq özünün nə etməsi lazım olduğunu soruşur. Tolstoy bu cavabı verir; "Məhəmmədiliyə, Xristian dinindən daha çox əhəmiyyət vermələrinə gəlincə, mən bütün ürəyimlə buna qatılıram. Bunu söyləmək nə qədər qəribə olsa da mənim üçün Məhəmmədilik, Xaça ibadətdən müqayisə edilməyəcək qədər üstündür." Tolstoy, məktubun davamında, "Əgər insan seçmə haqqına sahib olsaydı, ağlı başında olan hər Xristian və hər bir insan şübhə və tərəddüd etmədən Məhəmmədiliyi, tək Allahı və Onun peyğəmbərini qəbul edərdi."

VƏRƏMDƏN ÖLDÜ

1828 ildə doğulan Tolstoy, əvvəl anasını, sonra atasını itirdi. Doqquz yaşından etibarən bibisinin himayəsində böyüdü. Zadəgan və zəngin bir ailənin uşağı olan Tolstoy, uşaq yaşında Fransızca və Almanca öyrəndi. 1844 də Qazan Universitetində Şərq Dilləri üzərinə təhsil almağa başladığı halda, həyata olan düşkünlüyü ilə bu təhsili yarıda buraxdı. On doqquz yaşına gəldiyində ailəsindən qalan sərvətin varislərindən biri olaraq gənc yaşında böyük bir sərvəti oldu . 1851 də Qafqazlara əsgəri təhsil almağa getdi. İki il sonra Osmanlılara qarşı döyüşmək üzrə cəbhəyə qatıldı. 1856 da ordudan ayrıldı. Uşaqlıq xatirələrini izah etdiyi "Uşaqlıq"ı 1851 də hələ iyirmi üç yaşındaykən yazmağa başladı. Qafqaz xalqlarının həyatını ələ aldığı "Hacı Murad" və "Kazaklar" romanlarını 1852 də, Krım Döyüşünü izah etdiyi "Sivastopol Hekayələri"ni 1855 də nümayiş etdi. Ardından Fransa, İngiltərə və Belçikaya səyahətlər təşkil etdi. 1862 də evləndi. Ertəsi il ən əhəmiyyətli əsərlərindən "Döyüş və Barış"ı yazmağa başladı, altı il sonra 1869 da tamamladı. 1873 də bir başqa klassik əsəri "Anna Qurununa"nı qələmə almağa başladı və üç ildə bitirə bildi.

Bir başqa güclü əsəri "Diriliş"i iyirmi il sonra yazmağa başladı və 1899 da tamamladı. Bu vaxtlarda "Din Nədir"i, "Ölüm Manifestosu" və "Üç Ölüm" kimi insan, yaradıcı və ölümü ana mövzu olaraq ələ aldığı hekayə və romanları yazdı. Tolstoy, səksən iki yaşında yoldaşıyla yaşadığı dolanışıqsızlıq və döyüşlərə hirslənərək uşaqlığından bəri yaşadığı Yasnaya Polşadakı evini tərk etdi. 20 Noyabr 1910 da -İstanbuldan Bolqarıstana getməyə çalışarkən sətəlcəmə tutuldu və Astapovada metruk bir qatar stansiyasında həyata vidalaşdı. Vəsiyyəti səbəbiylə Yasnaya polşadakı cütlüyünün səssiz və kölgəli bir yerinə basdırıldı.

İlk dövr Xristian müəllifləri, sözlər mənasını verən "Logia" adlı İbranice-Aramice adlı İncilin varlığını xəbər verməkdədirlər. Bunun yanında, XVIII əsrdən etibarən İncillər üzərində araşdırma etməyə başlayan bəzi Qərbli elm adamları, indiki vaxtda mövcud dörd İncil daha ortaya çıxmadan əvvəl, tək bir İncilin mövcud olduğunu, mövcud İncillərin bu İncildən istifadə edilərək yazıldığını xəbər verməkdədirlər.

Bu araşdırmaçılardan Lessing, XVIII əsrin sonlarına doğru ortaya atdığı bir tezis ilə dörd İncildən əvvəl, əsl bir İncilin var olduğunu, bunun dilinin Arami tərəfindən olduğunu, Matda, Markos və Lukanın, İncillərini yazarkən bundan istifadə etdiklərini söyləmişdir. (Suat İldırım, Mövcud Qaynaqlara Görə Xristianlıq, Ankara, 1984, s. 94).

J. G. Eichon da bu ilk əsl nüsxənin varlığını xəbər verməkdədir. J. Wellhausenə görə, bu ilk əsl nüsxə Markosa aiddir. Markos Arami tərəfindən olaraq bu ilk nüsxəni yazmış, bunu genişlədərək Yunancaya çevirmişdir. Ona görə, Matda və Luka İncilləri, bu Arami tərəfindən əsl nüsxə ilə, bunun Yunancaya tərcümə edilən nüsxəsindən istifadə edilərək yazılmışlar. Zahna görə, bu əsl nüsxə, Markosa deyil; Matdaya aiddir. Hələ də əldə mövcud olan Matda və Markos, bu əsl nüsxədən istifadə edilərək yazılmışlar.

L. Waganay isə, əsl nüsxənin Markosa aid olduğunu söyləməkdə və Markosun bunu, Petrusun sözlərindən istifadə edərək yazdığını irəli sürməkdədir. Ona görə bu Arami tərəfindən əsl nüsxədən, Arami tərəfindən olaraq Matda İncili kopiya edilmişdir. Yunanca yazmış olan Matda ilə Luka, bu Arami tərəfindən yazılı olan Markos və Matdaya dayanaraq qələmə alınmışdır.

Yenə bəzi İncil araşdırmaçılarına görə, hələ də əldə mövcud olan İncillərdən əvvəl Hz. İsa (ə.s.)-ın sözlərini və möcüzələrini ehtiva edən yazılı, kiçik və müstəqil parçalar vardı. Mövcud İncillərin yazıçıları, əsərlərini yazarkən bu parçalardan istifadə etmişlər. (Suat İldırım, Mövcud Qaynaqlara Görə Xristianlıq, Ankara, 1984, s. 94)

İncil nüsxələrindən əslinə ən yaxın olan Barnaba İncilidir. 1984-də Hakkari ətrafında bir mağarada, Arami dilində və Sürəni əlifbası ilə yazılmış bir Barnaba İncili tapılmışdır.

Quranın xaricindəki müqəddəs kitablara, zamanla insan əlinin qarışdığı halda Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.v.) bu müqəddəs kitabların dəyişik nüsxələrində iştirak edən ad və sifətlərində, böyük bir bənzərlik mövcuddur.

Qurani Kərim, Cənabı Haqqın zaman zaman təbliğçilər və ya peyğəmbərlər göndərdiyini və onlara vəhy surətiylə qanunlar, əmrlər və ya kitablar endirdiyini bildirər. Quran, bu ifadəyə bağlı olaraq Hz. İbrahim (ə.s.)-ın səhifələrindən, Hz. Musa (ə.s.)-a göndərilən Tövratdan, Hz. Davud (ə.s.)-a endirilən Zəburdan və nəhayət Hz. İsa (ə.s.)-a göndərilən İncildən bəhs edər. Quranda bəyan edilən "zuhurul-evvelin", yəni "köhnələrin kitabları" şəklindəki ifadə isə, Zərdüştlər və ya Brahmanların bəzi kitablarına (qəti olmasa belə) işarə edər deyilə bilər.

Köhnə İran müqəddəs mətnlərindəki işarələr:

İran dini, Hindi dinindən sonra dünyanın ən köhnə dini idi. Müqəddəs yazıları, desatir və zend-avesta adını daşıyan iki qaynaqda toplanırdı. Bunlardan Destair nömrə 14-də, İslam dininə aid bəzi prinsiplər dilə gətirilir və Əfəndimizin (s.ə.v.) gələcəyinə dair bu ifadələr iştirak edirdi:

"İranlıların əxlaq səviyyəsi düşdüyündə, Ərəbistanda bir nur doğulacaq. Təqibçiləri onun taxtını, dinini və hər şeyini yüksəldəcək. Bir bina tikilmişdi (Kəbəyə işarə edir) və onun içində, ortadan qaldırılacaq bir çox bütlər var idi. Xalq, üzünü ona doğru dönüb ibadət edəcək. Təqibçiləri, İran, Taus və Belh şəhərlərini alacaq və İranın bir çox ağıllı adamı, onun təqibçilərinə qatılacaq."

Yuxarıdakı sətirlərdən açıqca aydın olduğu kimi, əsrlər sonra doğulacaq İslam günəşi və onun uca Peyğəmbəri (s.ə.v.), son dərəcə dəqiq bir şəkildə təsvir edilmişdir. Və bu Peyğəmbərin ( s.ə.v.), "çox təriflənmiş", "Əhməd" və "aləmlərə rəhmət" ünvanlarıyla, bütləri qaldıracaq birinin olduğu yazılıdır.

Bu kitabın hələ də mövcud olan qisimlərindən Yasht 13-ün 129-cu hissəsində, eyni həqiqətlər bir daha dilə gətirilər və bütləri qıracaq olan şəxsdən, "hər kəsə və aləmlərə rəhmət" adıyla bəhs edilər. Bilindiyi kimi əfəndimizin bir adı da, rahmeten-lil-alemin (aləmlərə rəhmət olan) şəklindədir.

Hind müqəddəs mətnlərindəki işarələr:

Paru 8, Khand 8, Adhya 8 və Shalok 5-8 kimi hind müqəddəs mətnlərində, Əfəndimizdən (s.ə.v.) belə bəhs edilməkdədir:

"Yoldaşlarıyla birlikdə bir mellacha (xarici dil danışan və ya xarici bir ölkənin mənsubu) olan ruhi bir tərbiyəçi gələcək və adı Məhəmməd olacaq. Onun gəlişindən sonra raja, pencap və ganj çaylarında yuyunar... Ona deyər ey sən! Bəşəriyyətin iftixarı, ərəb ölkəsinin sakini, şeytanı öldürmək üçün böyük bir güc yığdın." (Prof. Dr. Məhəmməd Hamidullah, Qurani Kərim Təfsiri)

Yuxarıdakı ifadədə Əfəndimizin (s.ə.v.) xas adının eynilə ifadə edilmiş olması, son dərəcə diqqət çəkicidir. Eyni sətirlərdə keçən "bəşəriyyətin iftixarı" sözləri isə, Peyğəmbərimiz (s.ə.v.)-in "fahrı aləm" şəklindəki adıyla eyni mənadadır.

Buda (gautama buddha) özünün ölümündən sonra dünyanı şərəfləndirəcək olan bir uca adamdan bəhs edər. Palice dilində adı "matdaya", sanskritçede "maitreya", burmacada isə "armidia" olaraq keçən bu adam müşfiq və yaxşı ürəkli olub, insanları doğru yola çağıracaq. Budanın çox əvvəldən vermiş olduğu bu xəbərdə keçən adların mənası da, "rəhmət" deməkdir. Bilindiyi kimi peyğəmbərimiz üçün, Quranda Ənbiya Surəsinin 107-ci Ayəsində, "Biz səni aləmlərə rəhmət olaraq göndərdik." buyurulmaqdadır.

Bu yazmalardan birində, bu ifadə keçər:

"Buda belə dedi. Mən dünyaya gələn ilk buda (yol göstərici) deyiləm, son da olmayacağam. Müəyyən bir zamanda dünyaya bir başqa adam gələcəkdir. O da qutsi, işıqlanmış və idarədə fövqəladə qabiliyyətli olan biridir. O mənim sizə öyrətmiş olduğum eyni əbədi həqiqətləri öyrədəcək... Ananda soruşdu: o necə bilinəcək? Buda cavablandırdı: o, maitreya (rəhmət) olaraq bilinəcək."

Pali və sanskrit yazılı mətnlərində, irəlidə gələcək olan o uca adamın adları Maho, Maha və Metta olaraq keçər. Bu adlardan ilk ikisi, "uca işıqlandırıcı" sonuncusu isə "inayətli" mənasını verər ki, bunlardan hər ikisi də peyğəmbərimizin sifətləridir. Onsuz da diqqət yetiriləcək olsa, başqa qutsi mətnlərdə keçən Əfəndimiz (s.ə.v.)-in xas adını göstərən Mohamet və ya Mahamet adının, Maha və Moha sözlərindən təşəkkül etdiyi açıqca görüləcək.

Araşdırmamızı, indi də Tövrat, İncil və Zəbur üzərində davam etdirək. Bu mövzuda edilən ən təfsilatlı araşdırma Hüseyni Cisriyə aiddir. Hicri 1261-1327 illəri arasında yaşayan və ana ilə atası əhlibeytdən olan bu Suriyalı alim, söz mövzusu müqəddəs kitablardan Əfəndimizlə (s.ə.v.) əlaqəli 114 işarə çıxartmış və bunları Türkcəyə də çevrilən Risaləi Hamidiyyesində nəşr etmişdir.

Köhnə müqəddəs mətnlər arasında ən çox təhrif edilmiş olma xüsusiyyətini daşıyan Tövratda belə, Peyğəmbərimizə (s.ə.v.) aid bu işarələr vardır:

"O, iki minici gördü, biri eşşək üzərində, digəri dəvə üzərindəki minicilər idi. O, diqqətlə dinlədi." (İşaya xxı, 7)

Burada peyğəmbər İşaya tərəfindən bildirilən iki minicidən eşşək üzərində olanı Hz. İsadır (ə.s.). Çünki İsa peyğəmbər, Qüdsə bir eşşək üzərində girmişdir. Dəvə üzərində olan adamla da, Peyğəmbər Əfəndimizə (s.ə.v.) İşarə edildiyi açıqdır. Əfəndimiz (s.ə.v.) Mədinəyə girişdə dəvəsinin üstündə idi.

Yeri gəlmişkən bunu da ifadə edək ki, İncil tərcümələrində faraklit və ya paraklit (perikletos) sözləri eynilə mühafizə edilərkən, yaxın zamanlarda çıxarılmış olan İncil tərcümələrində bu söz dəyişdirilərək Ərəbcə tərcümələrində "muazzi", Türkcə tərcümələrində isə "təsəlli edici" şəklində verilmişdir.

Həzrəti Şuayb (ə.s.)-ın suhufunda, Əfəndimiz (s.ə.v.)-in adı Müşeffeh şəklində keçər ki, söz olaraq tam qarşılığı "Məhəmməd"dir. Tövratda keçən Münhemenna adının qarşılığı da, yenə Məhəmməddir. (Bilindiyi kimi Məhəmməd sözünün lüğət qarşılığı da, "təkrar təkrar mədh edilmiş" şəklindədir.) Bunların xaricində, Əfəndimizin (s.ə.v.) adı, Tövratda çoxluqla "Ahyed", İncildə isə, "Əhməd" olaraq keçməkdədir.

Mövzumuzu, bir hədisi şəriflə nöqtələyirik.

"Mənim adım Quranda Məhəmməd, İncildə Əhməd, Tövratda isə Ahyeddir."

Məlumat üçün bx. Şərq Müqəddəs Mətnlərində Hz. Məhəmməd (Zərdüşt, Hindi, Budist), A. H. Vidyarthi; Çevirən: Kamal Karataş, İnsan Nəşrləri; İstanbul, 1997.

Quranın neçə ayə olduğu barəsində alimlər arasında ixtilaf vardır. Lakin bu ixtilaf yalnız nömrələnildirmə xüsusundadır. Quranın bütünü üçün hər hansı bir ixtilaf mümkün deyil.

Quran ayələrinin sayı haqqında tam bir razılaşma yoxdur. Bunun bəzi səbəbləri vardır:

1- Ayələrin hamısında və ya quranın ümumisində hər hansı bir çətinlik yoxdur. Yəni Quranın hamısı müəyyəndir. Lakin alimlər arasında ayə sayında bir görüş ayrılığı mövcuddur. Beləki, Quranı açdığınızda ayələrin yerini təyin edən yumru işarələr vardır. Bəzi alimlərə görə, bu iki yumru arasındakı ifadələr ayədir. Lakin bəzi alimlərə görə, bu iki yumruların aralarındakı ifadələrin bəzisi bir ayə deyil, iki və ya daha çox ayədir. Bu görüş ayrılığından ötəri, ayə sayında fərqlilik ola bilər. Yoxsa Quranın hamısında və ya ayələrin özlərində hər hansı bir anlaşılmazlıq və ya tərslik yoxdur.

2- Şafi alimləri bismillahı, başında zikr edilən surə ilə bir bütün olaraq saydıqları halda Hənəfi alimləri bismillahı ayrı bir ayə olaraq saymışlar. Surə başlarındakı "yasin, ha mim" kimi hurufu mukattaa üçün də bənzər vəziyyət vardır.

3- Ayrıca, Quranda olan "dayanmayın" mənasını verən "LA" işarəsinin olduğu yerlərin də bir ayə sayılıb sayılmayacağı da bu fərqliliyin başqa bir səbəbi ola bilər.

Bu və bənzəri səbəblərlə Quranın bir hərfində belə dəyişiklik olmadığı halda, nə qədər ayə olduğu mövzusu tam dəqiqlik qazanmamışdır. Əlinizdə bir kitab olsa neçə parağraf və ya cümlədən meydana gəldiyi soruşulsa dəyişik anlayışlara görə fərqli rəqəmlər çıxacaq. Bu anlayış fərqliliyi kitabın azalacağı və ya çoxalacağı mənasını verməz. Quran da əsas olaraq içindəki hər şey ilə meydandadır. Ancaq qiymətləndirmə fərqliliyindən rəqəmlər də fərqli çıxmaqdadır.

Yəhudi, Xristian kimi səmavi din mənsublarına "Əhli Kitab" deyilir. Qurani Kərimdə əhli kitabdan çox bəhslər vardır. Əhli Kitab, Peyğəmbərimizi (s.ə.v.) qəbul etmədiklərindən "kafir" sayılmaqla birlikdə, "Allahı inkar edən" mənasında kafir deyildirlər.

Qurani Kərim, əhli Kitaba bəzi mövzularda, kafirlərə nisbətlə imkan verir. Məsələn, onlardan qız almaq caizdir və kəsdiklərini yemək halaldır (Maidə surəsi, 5) Onlara verilən imkan, əhli küfrə nisbətlə, imana daha yaxın olmalarındandır. Quran, onlara belə səslənər:

"Ey əhli Kitab ! Bizimlə sizin aranızdakı müştərək bir sözə gəlin ! Ancaq Allaha ibadət edək. Heç bir şeyi Ona ortaq qoşmayaq. Allahı buraxıb bəziniz bəzinizi Rəbb etməyin." (Al-İmran surəsi, 64) Yəni, bir-birimizi Rəbb, Mövla, Hakimi mütləq etməyək. Bütün hərəkətlərimizi Haqqın əmriylə və Allahın razılığıyla ölçək... Hamımız Allaha qul olaq. Özümüzü ancaq Ona məhkum edək. Bir-birimizə də ancaq bu qayda çərçivəsində bağlı olaq. (1)

Quran, əhli Kitabın öz alim və ruhanilərlərini, Rəbb etdiklərini bildirər. (Tövbə surəsi, 31) Xristianlıqdan İslama keçən Adiy b. Xatəm, "Ya Rəsulullah, biz onları Rəbb etmirdik" deyincə Rəsulullah (s.ə.v.), bu şərhi edər:

"Onlar, Allahın halal etdiyini haram, haram etdiyini halal edir, siz də onlara tabe olurdunuz. Bu, onları Rəbb etməkdir." (2)

Yoxsa, hər hansı birini Rəbb etmək üçün mütləq ona "Rəbb" adını vermək şərt deyil. (3)

Bu ayə, əhli kitabla mübarizədə izləniləcək yolu ifadə edər:

"Onlardan zalım olanlar xaricində, əhli kitabla ən gözəl bir şəkildə mübarizə edin. Və belə deyin: Biz, həm bizə endirilənə, həm də sizə endirilənə iman etdik. Bizim də, sizin də İlahımız birdir. Və biz, tək Ona təslim olmuş kəslərik." (Ənkəbut surəsi, 46)

Bu ayədə, əhli kitab, iki qisimdə mütaala edilməkdədir:

1. Zalım olanlar.

2. İnsaflı olanlar.

İnsaflı olanlarla ən gözəl bir şəkildə mübarizə edilməsi əmr edilər. Bu tərz yanaşma, onları İslama çəkəcək, İslama girməkdə çətinlik edilməyəcəklər. Çünki, İslama girdikləri zaman Hz. Musa (ə.s.)-ı, Hz. İsa (ə.s.)-ı rədd etmələri lazım deyil... Beləcə, son peyğəmbərin dininə uyğun gələcəklər və təhrif edilmiş bir dinin mənsubu olmaqdan xilas olacaqlar.

Qurani Kərim, Xristianların Yəhudilərə nisbətlə İslama daha yaxın olduğunu bildirər:

"Yəhudi və müşrikləri möminlərə ən çox düşmənlik edən kəslər olaraq görəcəksən. ‘Biz xristianıq' deyənləri də, möminlərə sevgidə ən yaxın kəslər olaraq görəcəksən. Çünki, onların içində keşişlər və ruhanilərlər var və bir də onlar böyüklənməzlər." (Maidə surəsi, 82)

Tarix, üstdəki ayənin bir isbatıdır. Yəhudilərdən İslama girənlər barmaqla göstəriləcək qədər azdır. Lakin Xristianlardan bir çox kimsə, araşdırmaları nəticəsində İslamı seçmişlər. Bu gün Avropada Xristian əslli Müsəlmanların sayı, yüz minləri keçməkdədir. Yenə Avropada bir çox kilsə, məscid halına gətirilmiş və bunlar İslami fəaliyyət mərkəzləri olaraq xidmət etməkdədirlər.

Xristian ölkələrdə İslami fəaliyyətlərin gözəl nəticələri gözlə görülən bir reallıq olduğu kimi, bu ölkələrin idarəçilərinin İslam əleyhində tutumları da yenə bir reallıqdır.

İnsaflı əhli Kitabla ən gözəl bir mübarizəni əmr edən Cənabı Haqq, bu ayə də onların zalım qisimiylə əlaqədar hökmü bildirər:

"Əhli Kitabdan Allaha və axirət gününə inanmayan, Allah və Rəsulunun haram etdiklərini haram qəbul etməyən və Haqq dini din olaraq seçməyənlərlə, onlar zəlil vəziyyətdə öz əlləriylə ‘cizyə' verənə qədər döyüşün." (Tövbə surəsi, 29)

Ayədə sayılan xüsusiyyətlər, "Bütün əhli kitabı əhatə edir, yoxsa etmir?" məsələsi zaman zaman müzakirə mövzusu olmaqdadır." (4) Ayənin " əhli Kitabın hamısıyla, onlar cizyə verənə qədər döyüşün" deməyib, "əhli kitabdan bu xüsusiyyətdə olanlarla döyüşün." deməsi, hərhalda gözdən uzaq tutulmamalıdır. (5) Rəsulullahın tətbiqi də bu tərzdə olmuşdur. Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.), İslamın Məkkə dövründə bəzi Müsəlmanları Xristian bir ölkə olan Həbəşistana göndərmiş, orada rahatlayacaqlarını söyləmişdir. Mədinə dövründə isə, həm Yəhudi həm də Xristianlarla dialoqa girmiş, onlara Allahın dinini izah etmiş, onları razılığa çağırmışdır. Bunun nəticəsində əhli Kitabdan İslama girənlər olmuşdur.

Quranın ifadə etdiyi kimi, "əhli Kitabın hamısı bir deyil" (Al-İmran surəsi, 113). Onların hamısını eyni kateqoriyada görmək, Quranı və tarixi reallığa müxalifdir.

"Yəhudi və Xristianları dost etməyin. Onlar bir-birinin dostudurlar. İçinizdən kim onları dost etsə, o da onlardandır. Allah zalım birliyə hidayət etməz." (Maidə surəsi, 51) ayəsi, onlarla dialoqa və bəşəri əlaqələrə mane deyil. Necə ki, əhli Kitabdan qız almaq, Quranın hökmüylə sabitdir. (Maidə surəsi, 5).

Həmdi Yazar, üstdəki ayə ilə əlaqədar belə deyər: Möminlər, Yəhudi və Xristianlara yaxşılıq etməkdən, dostluq etməkdən, onlara idarəçi olmaqdan məhrum edilməmiş; onları vəli etməkdən, dost etməkdən nəhy edilmişlər. Çünki onlar, möminlərə yar olmazlar. (6)

Məsələni bu şəkildə yekunlaşdırmaq mümkündür: Onlarla bəşəri əlaqələrdə olmaq ayrı, onların din-ənənə və adətlərinə heyran qalmaq ayrıdır. Birincisi Quranın nəhyinə daxil deyilkən, ikincisi qətiliklə qadağan edilmişdir.

Qaynaqlar:

1. Yazar, II, 1132

2. Razi, XVI, 37

3. Yazar, IV, 2512

4. Razi, X, 333; Qütb, III, 1631-1634

5. Ateş, III, 1133-1134

6. Beydavi, II, 211

İlahi kitabların enməsi,  bir əvvəlki kitabın dəyişdirilməsi şərtinə bağlı deyil. Necə ki, Hz. İsa (ə.s.)-a endirilən İncil, bir əvvəlki kitab olan Tövratın hüquqi ehkamını əhatə etməmişdir. Hz. İsa (ə.s.), İncil ilə sevgi, şəfqət, əxlaqi dəyərləri dərs verərkən, hüquqi tənzimləmələr mövzusunda Tövratı istinad almışdı. Zəbur da elədir. Bu iki kitabda da şəri hökmlər yox kimidir. O mövzuda Tövratı əsas alırdılar. Bu da göstərir ki, bir kitabın endirilməsi, bir əvvəlki kitabın təhrif edilməsinə bağlı deyil. Əksinə, zamanın və yerin şərtlərinə bağlı olaraq ortaya qoyulması lazım olan yeni prinsipləri dərs vermək üzrə endirilmişlər.

Qurani Kərimin enməsini də köhnə kitabların pozulmasına bağlamaq məqsədə uyğun deyildir. Bu təqdirdə, sanki pozulmamış olsaydılar, Qurana ehtiyac qalmazdı, kimi son dərəcə səhv bir mühakiməyə düşmək olar. Halbuki, bütün dinlərin təməl əsasları olan iman həqiqətləri hər vaxt aktuallığını qorumaqdadır. Ancaq zaman və yerin şərtləri, mövzunun az və ya çox açıqlanması, xülasə və ya təfsilatlandırılması mövzularında böyük bir rola malikdir. Fərqli şəriətlərin gəlməsinin hikməti budur. Quranda, əvvəlki kitablarda da keçən əhəmiyyətli mövzular vardır; bunlar səmavi dinlərin ortaq məxrəcidir.

Bununla birlikdə, Quranın, əvvəlki kitablardakı bəzi hökmləri nəsh etdiyi mövzusunda -az qala- bütün İslam alimləri arasında görüş birliyi vardır. Ancaq təkrar edək ki, Quranın gəlməsi onların pozulmasına bağlı deyil. Çünki, əvvəlki kitablar pozulsun, pozulmasın, onlardakı bəzi hökmlərin dəyişiklik edilməyə, bəzilərinin tamamilə qüvvədən qaldırılmağa ehtiyacları vardır.

Matüridilər, Müsəlman olmayanların ibadətləri ilə mükəlləf olmadıqları fikirindədirlər. Onlar küfrlərindən ötəri cəza görərlər. Lakin ibadəti etmədiklərindən ötəri cəza görməzlər.

Əşarilər, Müsəlman olmayanların ibadətlə mükəlləf olduğu fikirindədir. Onlara görə müsəlman olmayan bu səbəblə, yəni ibadətləri etmədiyindən ötəri də cəza görərlər. 1

Matüridiler, Peyğəmbər (s.ə.v.)-in bu hədisi şərifini özlərinə dəlil olaraq göstərərlər:

"Hz. Peyğəmbər Muaz b. Cebeli Yəmənə göndərdiyi zaman: " Yəməlilərə Allahdan başqa ilah olmadığına şahidlik etmələri üçün dəvət et, əgər buna razılıq etsələr, yəni şahidlik gətirsələr o təqdirdə Allahın onlara beş vaxt namazı fərz etdiyini bildir." deyə söyləmişdi.

Burada razılıq etmələri və razılıq etdikdən sonra da üzərlərinə ibadəti əmr etmək arasında bağ vardır. Yəni Matüridiler razılıq yoxsa ibadətin ifası da yoxdur deyirlər.

Əşarilər isə, bu mövzuya bu ayəni dəlil göstərirlər: "(Kafirlərə) Allahu Təala soruşar. Sizi Cəhənnəmə soxan şey nədir? Onlar da biz namaz qılanlardan deyildik, deyə cavab verərlər. "2 Yəni onların ibadətləri tərk edişləri, alova girmələrinə səbəb olur.

Matüridilər isə, cavab olaraq deyirlər ki, ayədə, əsl məna belədir. "Biz namazın fərz oluşunu etiqad edənlərdən deyildik. Əzab da etiqadı tərk etdiklərindən ötəridir. Yoxsa İbadəti tərk etmələrindən ötəri deyil. "3

Haşiyələr:

1. Şeyhzade, Nazmül-Feraid, s. 58.

2. əl-Muddəssir 74/42-43.

3. Şeyhzade, Nazmül-Feraid, s. 58.

E.ə. 1320-ci ildə Hz. Musa fironun himayəsində idi. Qırx yaşlarında ikən də bir misirlinin ölümünə səbəb olaraq Misiri tərk etmişdir.

Misirdən çıxışın qəti tarixi bilinməməkdədir. Bu mövzuda iki görüş vardır. Hadisə ya E.ə. 1290-ci ildə II Ramses dövründə və ya E.ə. 1441-ci ildə XVIII sülalədən Kral Amenofıs dövründə cərəyan etmişdir