Həmd Aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur. Salat və salam Hz. Muhammədə, ailəsinə və onun yoluyla gedənlərə olsun.

Bunu tam əminliklə deyə bilərik ki, masturubasyon ilk dəfə nəfsin istəyi ilə başlasa da, ardınca vərdişə çevrilir.

Açıq-saçıqlığın yoluxucu xəstəlik kimi cəmiyyətə yayıldığı bir dövrdə yaşayarıq. Bu xəstəlik az-çox hərkəsi öz təsiri altına almaqdadır. Bunun nəticəsində hiss və həvəslərinə uyan zəif iradəli insanlarda masturbasiya kimi bəzi pis vərdişlər yaranır.

Evlənmə vaxtına gəlib lakin buna imkanı olmayan kimsələrə Rəbbimiz iffətli olmalarını tövsiyə etməkdədir:

“Evlənməyə qüvvəsi çatmayanlar (maddi imkanı olmayanlar) Allah öz lütfü ilə onlara dövlət verənə qədər iffətlərini qoruyub (özlərini zinadan) saxlasınlar.” (Nur, 33).

İbn Məsudun rəvayət etdiyi hədisi-şərifdə Peyğəmbərimiz (s.a.v.) belə buyurmuşdur:

“Ey gənclər topluluğu, sizdən evlənməyə gücü çatanlar evlənsin, çünki evlilik gözü harama baxmaqdan son dərəcə saxlayan, iffəti də ən yaxşı qoruyandır. Evlənmə məsrəfinə də gücü çatmayan kimsə oruc tutsun, çünki oruc şiddətli bir şəhvət qırıcıdır”. (İbni Macə, Nigah 1)

Masturbasiya (əl il razı salma və ya istimna) alimlərin çoxuna görə caiz deyildir. Haram sayılmaqdadır.

”O kəslər ki, ayıb yerlərini (zinadan) qoruyub saxlayarlar. Ancaq zövcələri və cariyələri istisna olmaqla. Onlar (zövcələri və cariyələri ilə görəcəkləri bu işdən ötrü) qınanmazlar. Bundan artığını istəyənlər (halaldan harama addayaraq) həddi aşanlardır” (Möminlər, 5-7)

ayətlərini dəlil gətirən İmam Şafii, İmam Maliki və İmam Nəsəfi istimnanın haram olduğunu hökm etmişlər. Əgər caiz olsaydı Hz. Peyğəmbər (s.a.v.) tərəfindən bir yol göstərilərdi deməkdədirlər. İmam Əhməd ibn Hənbəl və İbn Həzmə görə: “məni vücudun çölə atmağa möhtac olduğu bir şeydir, onu əliylə atan qan aldıran kimidir və caizdir”. Hənbəli alimləri bu caiz olma şəklini 2 şərtə bağlamışlar: zinaya düşmə təhlükəsi və evlənmək üçün imkanın olmaması. Hənəfi məzhəbinin görüşlərini nəql edən İbni Abidin, bu mövzuda bəzi alimlərin görüşlərinə yer verməkdədir. Hənəfilərə görə “subay kimsə harama girəcəyindən qorxduğu zaman istimna (masturbasiya) etməsi caizdir. Bu işdə nə savab nə də günah qazanar” görüşündədirlər. Lakin bunlara baxmayaraq, masturbasiyanın zərərləri vardır ki, bunlar aşağıdakılardır:

1) Aşırı masturbasiya düşkünlərində üzüntü hissi meydana gəlir.Hər masturbasiyadan sonra ümumiyyətlə bir peşmançılıq və ruh sıxıntısı özünü göstərir.

2) Masturbasiya alışqanlığı insanı sevgidən məhrum edə bilər. Evlilikdəki səadət təməlləri sevgi üzərində qurulur. Masturbasiyaya düşkün insanlar isə bu sevgidən pay ala bilməzlər.

3) Masturbasiya alışqanlığı sinir xəstəliklərinə yol açır. Aşırı sinirlənmələr, əl və qolların titrəməsi,baş gicələnməsi,yuxusuzluq və yorğunluq özünü göstərir.

4) Aşırı masturbasiya insanda yaddaş zəifliyi, diqqətsizlik və unutqanlıq yaradır.

5) Masturbasiyaya məruz qalanlar, cinsi münasibətdən lazım olan hissi tam şəkliylə ala bilməz, cinsi münasibətlərə -ailə həyatında- önəm verməzlər.

6) Masturbasiya bel boşalmasına gətirib çıxarır. Bu adətən kişilərdə təsadüf olunur.

7) Qadınlarda cinsi soyuqluğa səbəb olur.

Masturbasiyadan azad olmağın bir neçə yolu vardır. 

1) Yetkinlik yaşına çatınca evlənmək;

2) Nafilə orucu tutmaq; Oruc – cinsi hissin hiddətini qırır, Allahdan haqqıyla qorxmağı xatırladır.

3) Boş vaxtları yararlı şeylərə sərf edib dəyərləndirmək;

4) Korlu-koruna masturbasiya edib günaha girərək mənəvi dəyəri aşağı salmaqdansa, bir az səbr edib nəfsin bu arzusuna qalib gəlmək lazımdır. Nəticə olaraq-masturbasiya davam edildikcə insanı özünə çəkən, tərk edildikcə də bəlası azalan zərərli bir illətdir. Heç masturbasiyaya yoluxmamaq yeganə və ideal tövsiyədir. Hərkəsə məlum olan bir həqiqət vardır ki, gənc bir insan qəlbinin dərinliyində Allahın hər an onu gördüyünü, gizli-aşkar hər halını bildiyini dərk etməlidir. Bilindiyi kimi elm və zikr məclislərinə hazır olmaq, fərz və nafilə namazlarına davam etmək, gecələr insanlar yatarkən qalxıb təhəccüd namazı qılmaq, sünnət və məndub orucları tutmaq, əxlaqlı və fəzilətli insanları dost seçmək, ölümü və sonrasını xatırlamaq, bütün bunlar Allah (c.c.) qorxsunu, Ona qarşı sevgi duyğusunu qüvvətləndirir. Sonda sözümüzü bir ayəti-kərimə ilə bitirmək istərdik:

“Kim dünya həyatını seçib (axirətdən) üstün tutmuşsa, şübhəsiz ki, onun məkanı Cəhənnəmdir! Amma kim (qiyamət günü) Rəbbinin hüzurundan durmaqdan qorxmuş və özünə nəfsin istəyini (şəhvəti) qadağan etmişsə, onun yurdu Cənnətdir”(Naziat, 37-42).

Allah yar və yardımçımız olsun. Amin.

1. Sübh namazı:

a) Vaxtı – Dan yeri ağarandan günəş çıxanadək qılınmalıdır. Dan yeri ağarmadan sübh namazı qılınmadığı kimi, Günəş çıxdığı andan etibarən 50 dəqiqə ərzində sübh namazı qılınmaz. Çünki bu günəşə sitayiş edənlərin ibadət vaxtı olduğu üçün bu saatda namaz qılınmaz.

b) Rükət sayı: Sübh namazı 4 rükətdən ibadətdir. Əvvəlcə 2 rükət sünnəti, daha sonra isə 2 rükət fərzi qılınır. 

2. Zöhr namazı:

a) Vaxtı: Günəş zenit nöqtəsindən (tam ortadan) qüruba meyl etməyə başladığı andan etibarən hər şeyin kölgəsinin iki misli olduğu anadək qılınır.

Günəş tam ortada-zenit nöqtəsində ikən, namaz qılmaq məkruhdur. Zöhr namazının başladığı ana 45 dəqiqə qalmış kərahət vaxtı başlanmış sayılır.

b) Rükət sayı: Zöhr namazı 10 rükətdir. Öncə 4 rükət-ilk sünnəti, son­ra 4 rükət-fərzi, daha sonra isə 2 rükət-son sünnəti qılınır.

3. Əsr namazı:

a) Vaxtı: Zöhr namazının çıxdığı andan etibarən əsr namazının vaxtı başlayır. Günəş batanadək qılına bilər. Lakin günəşin batdığı anadək əsr namazını gecikdirmək bəyənilmir.

b) Əsr namazı 8 rükətdir. Öncə 4 rükət sünnəti, daha sonra isə 4 rükət fərzi qılınır.

4. Məğrib (axşam) namazı:

a) Vaxtı: Günəş tam batdığı andan, qürubdakı qırmızı şəfəq yox olan zaman içərisində qılınır.

b) Məğrib namazı 5 rükətdir. Əvvəlcə 3 rükət axşam namazının fərzi, ardınca isə 2 rükət sünnəti qılınır.

5. İşa (gecə) namazı:

a) Vaxtı: axşam namazının vaxtı qurtaran kimi işa namazının vaxtı başlayır. İşa namazı Sübh namazının vaxtı başlanan anadək qılına bilər.

b) Rükət sayı: Vitr namazı ilə birlikdə 13 rükətdir. Öncə 4 rükət sünnət, sonra 4 rükət fərz, 2 rükət son sünnət və 3 rükət vitr namazı qılınır.

Qeyd: Hər namaz öz vaxtı içində qılınmalıdır. Üzrlü bir səbəbdən ötrü öz vaxtında qılınmayan namaz, başqa bir namazın vaxtında da qəza edilə bilər. Camaatla qılınan namaz təkbaşına qılınan namazdan 17 dəfə fəzilətlidir.

 Əlavə məlumat üçün:

Namaz

   Allah`ın Salamı ,Rəhməti və Bərəkəti üzərinizə olsun.

    Edilən tövbənin qəbulu üçün qılınan iki rükətlik namaz. Məndup(edilməsi savab,edilməzsə günah olmayan əməl) sayılan nafilə bir ibadətdir.
    Bir Müsəlman, insan olaraq bir günah işlərsə, bundan peşmanlıq duyması, yəni tövbə etməsi lazımdır. İşlənən hər növ günahdan ötəri Allah Təâlâ'ya tövbə etmək və bir daha işləməmək üzrə "qəlbi əzm"də olmaq əsasdır.

      İşlədiyi günahlarına peşman olan adamın Allah`ın fəzl və kərəminə, tövbələri qəbul ediciliyinə sığınmağa ehtiyacı vardır. Bunun üçün iki rükət namaz qılaraq işlədiyi günahdan ötəri məğfirət olunmağı diləməsi mənduptur.
    Tövbə namazı ilə əlaqədar bir hədis râviyeti belədir:

"Ali İbn Əbu Talib (Allah ondan razı olsun)`dən belə nəql olunmuşdur: Mən Rəsulullah (Sallallâhu Aleyhi Vəsəlləm)`dən bir hədis eşitdiyim zaman, Allah dilədiyi qədər məni o hədisdən faydalandırdı. Başqası ondan mənə hədis rəvayət etdiyi zaman râviyə and təklif edərdim. And içdiyi zaman onu təsdiq edərdim. Əbu Bəkir (Allah ondan razı olsun) də mənə bir hədis rəvayət etdi. Əbu Bəkir doğru söylədi. Dedi ki, Rəsulullah aleyhissalâtu vəssəlâm :  "Günah işləyən bir adam, günah işlədikdən sonra dəstəmaz alıb, dəstəmazını (sünnə və ədəbinə diqqət yetirərək) gözəlcə alar, sonra iki rükət namaz qılar, və günahının məğfirətini Allah 'dan diləsə, Allah ona məğfirət(bağışlayar) edər buyurdu" (İbn Mâcə, Sünən, Kitabü İkamətü's-Salât, 193).

Eyni hədisin digər bir rəvayəti də belədir:

...Əsma b. əl-Hakim, Ali (Radiyallâhu Anh)`ni belə deyərkən eşitdim, demişdir: "Mən Rəsulullah (Sallallâhu Aleyhi Vəsəlləm)`dən bir şey eşitdiyim zaman Allah`ın dilədiyi ölçüdə onunla əməl etməyə çalışan biriyəm. Əfəndimizin səhabələrindən biri mənə bir hədis versə, ondan and içməsini istəyər, and içsə qəbul edərəm. Əbu Bəkir (Radiyallâhu Anh) doğru söyləyər-mənə belə xəbər verdi: "Rəsulullah (s.ə.v)`ı  "Bu kimsə bir günah işlər də dərhal sonra gözəlcə dəstəmaz alar, sonra qalxıb iki rükət namaz qılar və Allah`dan bağışlanma diləsə, Allah onu mütləq bağışlayar" deyərkən eşitdim, Rəsulullah davamla: "Onlar pis bir şey etdiklərində və ya özlərinə zülmətdiklərində Allah 'ı xatırlayarlar..." mənasındalı ayəni sonuna qədər oxudu" (Əbû Davûd, Sünən, Vitr, 26).

    Bu rəvayətlər, işlənən bir günahdan sonra edilən tövbənin o günahın bağışlanmasına vəsilə olacağına işarə etməkdədir. Lakin qaidə olaraq tövbədən əvvəl Allah Rəsulu`nun ifadəsiylə "gözəlcə sünnəyə və ədəbə uyğun olaraq dəstəmazın alınması, ardından da iki rükət namaz qılınması" lazımdır.
    Tövbə və istiğfardan əvvəl qılınan iki rükət namaz adamı dünyadan və dünya zövqlərindən uzaqlaşdırıb Allah`a yaxınlaşdırar. Etdiyi rüku və səcdələr Allah`ın hüzurunda ehtiyac və zəifliyinə, Onun Gücü qarşısında acizliyinə işarə edər. Bu ruh halı içərisində Rəbbinə əl açıb dua edən, üzr istəyən adamın dua və tövbəsi qəbul edilməyə daha layiqdir. Ayrıca edilən pislikdən sonra namaz qılmaqda, "...Yaxşılıqlar pislikləri aradan qaldırar." (Hud, 11/114) mənasındakı ayət-i kərimənin ifadə etdiyi mənânın ortaya çıxdığı görülməkdədir (Əbu Davud, Sünən, terc. heyət, 6/23, Ayrıca baxın: Təfsiru Sindî, Âl-i İmran, 14; Tirmizî, Salât, 181; Ahməd b. Hanbəl, I, 2-9-10).

      Rəvayətdə keçən ayənin tam tərcüməsi belədir:

"Yenə o kimsələr ki, bir günah işlədikləri zaman, yaxud özlərinə zülm etdiklərində Allah`ı yada salarlar, və günahlarının bağışlanmasını istəyərlər, - bəs günahları Allah`dan başqa kim bağışlaya bilər? - və işlədikləri (günahlarda) bilə-bilə israr etməzlər." (Âl-i İmran, 3/135).

    Ayət-i Kərimə`dəki "pis bir şey"dən məqsəd," zina kimi çox çirkin görülən, bundan əlavə böyük günahlar və başqasını da əlaqədar edən günahlardır" (M. Həmdi Yazar, Qur`an Dili, II, 1177).
    "Özünə yəni nəfsə zülm" də təfsirlərdə keçdiyi şəkliylə, zina qeydi olmadan hər hansı bir günah və ya başqasını elaqədar etməyən, başqasına toxunulmayan günahlar və kiçik günahlardır (Seyyid Kutub, Fizilâl-il-Kur'an, tərc. heyet, II, 454; İbn Kəsir, Təfsir, tərc. B. Çətinər, B. Karlığa, IV, 1370; M. Hamdi Yazır, Kur'an Dili, II, 1177).
    Bütün bunlardan aydın olan odur ki, Allah`ın müttəqi ( Allah`dan qorxan, günahlardan çəkinən) qullarının insan olmanın gərəyi işlədikləri hər hansı bir günahda dərhal Allah`ı xatırlayaraq həya və qorxularından dolayı günahlarına tövbə etmələridir.
    Bunun da çıxış yolu Allah Rəsulu`nun nəzərdə tutduğu şəkildə iki rükət namaz qılıb daha sonra istiğfar etmələridir.Ümumiyyətlə etdiyimiz bir günühdan dolayı Allah`ın əmrlərindən oruc,namaz, sədəqə kimi ibadətləri yerinə yetirməklə günahımızı təmizləyə bilərik.

    Digər tərəfdən günahı işləməyə bizi sövq edən nəfsimiz olduğundan ona cəza verməliyik.Bu cəzaya isə ruhumuzu Rəbbimizə yaxınlaşdırıb,nəfsimizi O`na itaət halna gətirəcək olan orucu aid etmək olar.Yəni az yemək,az yatmaq,az danışmaqla nəfsimizə cəza verib, onu tərbiyə etməliyik.

Ticarət, evlilik, səyahət və bənzəri bir işə təşəbbüs göstərən kimsə, o işin özü üçün xeyirli olub olmayacağı barəsində tərəddüdə düşsə, şübhəsini aradan qaldıracaq, tərəddüdünü ortadan qaldıracaq hal çarələri axtarmaq istər. Bu barədə ediləcək ilk iş, edilməsi istənən məsələnin qanuniliyinin və halallığının araşdırılması, dini ölçülərə uyğun gəlib uyğun gəlmədiyinin araşdırılmasıdır. Adamın özü bir nəticəyə çata bilmədiyi təqdirdə ən sağlam yol, o məsələni münasib olan səlahiyyətli birinə məsləhətləşmək, onun fikirini almaq, lazım olsa məsələni hərtərəfli bütün təfərrüatıyla danışmaq; qısaca müşavirə etməkdir.

Müşavirə ediləcək insanın da təcrübəli, məlumatlı və sözünə etimad edilər olması lazımdır.

Bir məsələni öz aralarında müşavirə etməyi, oturub danışmağı möminlərin xüsusiyyətlərindən sayan Qurani Kərim, "Onların işləri aralarında müşavirə ilədir"1 buyurarkən, müşavirə edərkən kəslərin seçilməsini, fikirlə və inanc baxımından xarici olanlarla müşavirə edilməməsi barəsində də xəbərdarlıq etməkdədir:

"Ey iman edənlər! Sizdən olmayan kəsləri içli xaricli dost əldə edib sirlərinizə ortaq etməyin. Onlar sizi zərərə soxmaqda qüsur etməzlər. Sizə çətinlik verəcək şeylərdən xoşlanarlar. Sizə düşmənlikləri sözlərindən müəyyən olmuşdur; aşkar etməyib də ürəklərindən gizlədikləri düşmənlik isə daha böyükdür. Biz sizə dostunuzu və düşməninizi beləcə göstərib ayələrimizi açıqladıq-əgər ağıl etsəniz. "2

Görüldüyü kimi bəsirət sahibi mömin, öz xüsusi məsələsini, hər önünə gələnə açmamalı, təsadüfinin fikirini götürməməli. Çünki özünə köməkçi olacaq birini axtararkən çox dəfə onunla danışması nəticəsində səhv qərara gəlməsindən ötəri səhvə yol verəcəyini hesab etməlidir. Çünki insanın aldığı bəzi qərarlar həyatı boyunca özünü bağlaya bilər, təsiri altına ala bilər. Təhsil, iş və evlilik kimi. Tam ölçüb biçmədən bir iş quran kimsə, belə ki bir gün gəlir, işinin tərs getdiyini görər, iflasa getdiyin anlar, nəticədə sərmayəsini də itirə bilər. Bu hal maddi həyatına, həm də mənəvi həyatına çox böyük təsir edər. Yenə araşdırmadan bir evlilik həyatı quran insan bu tələsikçiliyin və tədbirsizliyin cəzasını həyatı boyunca çəkə bilər, dünyasını zəhər edə bilər. Bunun üçün müşavirəni özümüzə vərdiş halına gətirməli, ən sadə məsələmizi də təcrübəli və səlahiyyətli birinə soruşmadan etməməliyik.

Rəsulllah (s.ə.s.) vəhylə sabit olmayan az qala bütün məsələlərdə Səhabələriylə müşavirədə olurdu. Ümmətini də müşavirəsiz iş etməmələri üçün tənbeh edər və müşavirə edənin heç bir zaman peşman olmayacağını ifadə buyurardı:

"İstiharə edən kimsə zərər görməz, müşavirə edən peşmanolmaz, iqtisada riayət edən məişət tərəfindən ailə bəlasını çox çəkməz. "3

Diqqət yetiriləcəyi kimi hədisi şərif möminin ictimai həyatını üç təməl əsasa riayət etməyə bağlamışdır: Müşavirə, istiharə və iqtisad. Xüsusilə bunlardan müşavirə və iqtisadın nə qədər əhəmiyyət daşıdığı şübhə edilməz bir həqiqətdir.

Hədisi şərifdə tövsiyə istiharə də, müşavirə etdiyi halda ürəkdən rahat olmayan və hissən təmin ola bilməyən kəslərin müraciət edə biləcəyi bir sünnətdir.

İstiharə, lüğət mənası etibarilə, Allahdan xeyr diləməkdir. Yəni ediləcək bir işin yaxşımı, pismi olduğunu yaxud o işi dərhalmı, yoxsa bir müddət sonramı etmənin daha yaxşı nəticə verəcəyini anlamaq və ürəyin o məsələyə sakitləşməsini Allahdan diləmək və istəməkdir.

İstiharə Peyğəmbərimizin bir sünnətidir. Ümmətinə tövsiyə etdiyi bir dua və ibadət şəklidir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) istixarənin necə ediləcəyini, hansı duanın oxunacağını şəxsən öyrətmişdir. İstixarənin əhəmiyyəti barəsində Cabir bin Abdullah belə deməkdədir:

"Rəsulullah (s.ə.s.) bizə Qurandan bir surə öyrədər kimi böyük kiçik işlərimizin hamısında istixarəni öyrətdi və belə buyurdu:

‘Sizdən biriniz bir işə ürəkdən əzm etdiyi zaman, iki rükət namaz qılsın. "4

İstixarə namazı iki rükətdir. İmam Qəzali bu namazın birinci rükətində Fatihədən sonra Qul ya eyyühe'l-kafirune, ikinci rükətində də Qul hüvellahu ehad surələrinin oxunmasını tövsiyə edər. 5

1. Şura Surəsi, 38.

2. Ali İmran Surəsi, 118.

3. Təcrid Tərcüməsi, 4:135.

4. Buxari, Küsuf: 75.

5. İmam Qəzali. İhyau Ulumiddin. (Darı İhyai'l-Kütübü'l-Arabi) 1:207.1ee3

Məmməd Paksu İbadət Həyatımız

Va aleykumussalam! 

Səhər namazının vaxtı imsak ilə girər, günəşin doğulması ilə bitər. Ancaq Hənəfilərə görə günəşin doğulmasına yaxın, Şafilərə görə isə imsaktan bir az sonra qılmaq fəzilətlidir.

Tam namaz qılarkən və namaz bitmədən günəş doğulsa, Hanifilere görə namaz pozular. Kerahet vaxtı çıxdıqdan sonra,yəni günəş doğandan 45-50 dəqiqə sonra yenidən qılmaq lazımdır.

Vaxtında səhər namazını qıla bilməyən bir adam, günəş doğulduqdan və kerahet vaxtı çıxdıqdan sonra günora namazı girmədən qılsa, həm sünnəsini həm də fərzini birlikdə qəza edər.

    Buraya qədər izah etdiklərimiz namazın xarici görünüşüydü.Bir də namazın özü, gerçək mənası vardır. Namazdakı hər hərəkətin, hər zikrin özünə xas bir mənası bir ruhu vardır. Əgər namaz bu ruhdan məhrum olaraq qılınarsa, ruhsuz bədən, yəni ölü insan kimi olar. Əksinə ruh olar da, yuxarıda izah etdiyimiz qaydalar (təmizlik, səcdə, rükü və s) və lazım olan şeylər olmazsa o zaman da gözü oyulmuş, əli və qulağı kəsilmiş insan kimi olar. Əgər hərəkətlərə riayət edilər, lakin bu hərəkətlərlə yanaşı ruh və əsl olmazsa, gözü axıb görməyən, qulağı olub eşitməyən insana bənzəyər. Namazın ruhu əsli, xuşu (könül alçaqlığı) və qəlbin dünya məşğuliyyətlərindən qurtulmasıdır. Çünki namazdan məqsəd qəlblə Uca Allah'ı düşünmək, O'ndan qorxub hörmət edərək O'nu zikr etməkdir.

    Uca Allah buyurur ki: "Məni xatırlamaq üçün namaz qıl."  (Ta ha surəsi, Ayə: 14) Peyğəmbərimiz buyurur ki: "Bir çox insan vardır; namaz qılmaqla sıxıntı və əziyyətə dözməkdən başqa qazanc əldə etməzlər." Bu, şəklən namaz qıldıqları halda, qəlbən namazla əlaqələri olmayanların halıdır.

    Peyğəmbərimiz buyurur ki:

 "Bir çox namaz qılanlar var ki, namazlarının ancaq onda biri və ya altıda biri yazılır. Hər kəsin namazının yazıldığı qisimləri, qəlblərinin də namaz içində olduğu qisimlərdir."

    Peyğəmbərimiz buyurur ki: "Bir kimsədən ayrılar kimi (dünya məşğuliyyətlərindən ayrılaraq) namaz qıl." Peyğəmbər əfəndimizin buyruğuna görə namaza durarkən dünya arzu və istəklərindən, dünya məşğuliyyətlərindən xilas olmaq lazımdır. Uca Allah'dan başqa hər şeydən uzaqlaşıb, bütün varlığı namaza vermək lazım olar.

    Hz. Aişə (Allah ondan razı olsun) nəql edir:

"Rəsulullah bizimlə biz də onunla danışırdıq. Namaz vaxtı gəldiyində, Uca Allah'ın böyüklüyü ilə olan məşğuliyyəti və Uca Allah'a tutqunluğu səbəbilə bizi tanımazdı."

   Peyğəmbərimiz buyurur ki: "Qəlbin hazır olmadığı namaza Uca Allah baxmaz." Hz. İbrahim (ə.s.) namaz qıldığı zaman, qəlbinin xışırtısını iki mil uzaqdan eşidilərdi.

    Hz. Ali (Allah ondan razı olsun) namaz qılmaq üzrə qalxdığı zaman vücudu tir-tir titrəyər, üzünün rəngi dəyişər və belə deyərdi: "Yeddi qat göyə və yerə təqdim edildiyi lakin onların daşıya bilmədiklərı əmanətin (namazın) zamanı gəldi."

    Süfyani Sevri deyir ki: "Namazı xuşu (alçaq könüllülük və hörmət ilə) qılmayanın namazı doğru olmaz."

    Həsən Bəsri deyir ki: "Qəlbin hazır olmadığı namaz, cəzaya daha yaxındır."

    Muaz İbn-i Cəbəl (RA) deyir ki: "Namaz qılarkən qəsdən, sağımda solumda kimsələr vardır, deyə baxanın namazı olmaz."

    Əbu Hənifə (RA), Safi (RA) və bir çox alimin: "İlk təkbir alarkən qəlbin hazır olması kifayətdir" deyə buyurmaları, zəruri səbəblərdən dolayı verilmiş bir fətvadır. Çünki insanlarda qəflət daha çoxdur. Bu fətvanın əsas mənası "məsuliyyətdən qurtular" deməkdir. Yoxsa belə bir ibadət axirət üçün azuqə olmağa layiq deyildir.

     Axirət üçün layiq olan: orada faydasını gördüyü, namazda qəlbin hazır olduğu qisimləridir. Şübhəsiz ki, bütün namaz boyunca, sadəcə ilk təkbirdə qəlbini hazır saxlayan bir kimsə, heç namaz qılmayandan daha yaxşıdır. Lakin belə bir kimsənin daha pis vəziyyətə düşməsindən qorxular. Çünki xidmətin əhəmiyyətini anladığı halda, səhlənkarlıq göstərənə, necə gəldi hərəkət edənə, bəlkə də heç xidmət etməyəndən daha çox qəzəblənərlər.

    Bunun üçün Həsən-ı Bəsri (RA) deyir ki:

    "Belə qəlbin hazır olmadığı bir namaz cəzaya daha yakındır. Zira hədis-i şərifdə buyurulur ki: "Namaz qıldığı zaman pislik və günahlardan uzaqlaşmayan bir kimsə o namazdan Uca Allah'dan uzaq olmaqdan başqa bir fayda görə bilməz. "

     Bütün bunlardan aydın olur ki namazın tamamı, ruhu qəlbin daima hazır olmasıdır. Yalnız təkbir alarkən qəlbi hazır olanın namazdan əldə etdiyi fayda bir nəfəsdən çox deyildir. Yəni nəfəs almaqdan başqa heç bir yaşamaq əlaməti göstərməyən kimsəyə bənzəyər.

Namazda Edilən Hərəkətlər Gerçək Mənası

   1- Azan: Namaz üçün insanın ilk duyduğu şey azandır. Azanı dinləmək, qəlbin ona verilməsi, bir iş edilirsə buraxılması lazımdır. Çünki din böyüklərimiz belə ederdilər: dəmirçi azanı eşitdiyi zaman çəkici havada isə, örsə vurmaz endirərdi. Ayaqqabıçı iynəni salmış isə, çıxarmaz elə buraxardı. Yerindən dərhal qalxardı. Çünki bu səsi eşidəndə dərhal qiyamət günündəki səsi düşünərdi. Əgər bir kimsə azan səsini eşitdiyi zaman qəlbində sevinc və istək meydana gəlirsə, bilsin ki qiyamət günündəki səsi eşidəndə elə olacaqdır.

   2- Təmizlik, Dəstəmaz: Görünüşdə hər nə qədər təmizliyin mənası bədən və paltarı çirkdən təmizləməkdirsə də, əsl mənası qəlbin peşman olması, tövbə etməsi və pisliklərdən uzaqlaşıb təmizlənməsidir. Çünki qəlb, Allah'a baxmanın, O'nun varlığını hiss etmənin əsas, mərkəz nöqtəsidir. Namazın əsl yeri qəlbdir. Bədən sadəcə görünüşün formalaşmasıdır.

    3- Ayıb yerlərini örtmək: Ayıb yerlərini örtmək, zahiri bədənindən çirkin olan şeyləri insanların gözündən örtməkdir. Bunun bir də ruhu və sirri vardır ki, içindəki çirkinlikləri Allah Təalanın nəzərindən örtməkdir. Heç bir şey Uca Allah'dan saxlanıla bilməz. Elə isə qəlb pisliklərdən təmizlənmədikcə, xarici görünüşün təmizlənməsi bir dəyər ifadə etməz.

    Qəlbin təmizliyi keçmişdə etdiklərinə peşman olmaq və bir daha etməyəcəyinə əzm etmək, söz verməkdir. Çünki, Peyğəmbərimiz buyurur ki: "Günahına tövbə edən (bir daha etməyən) heç günah etməmiş kimidir."

    Kəsin tövbənin, günahı yox etdiyini peyğəmbərimiz bizə müjdələmişdir. Amma bütün cəhdlərə baxmayaraq bu edilə bilinmirsə heç olmazsa utanma, qorxu və həya pərdə edilib, arxasına sığınmaq lazımdır. Uca Allah'ın hüzuruna qəlbi qırıq və utanmış olaraq çıxılar. Eynilə fərarilik edib, əfəndisinin əmrlərini dinləməyən bir kölənin əfəndisinin qarşısına çıxdığı zaman qəlbində sıxıntı və peşmanlıq duyaraq, başını utancından yerə əydiyi kimi.

    4- Qibləyə Dönmək: Qibləyə dönmək, zahirən üzünü tək bir tərəfə çevirməkdir. Əsl mənası isə qəlbin üzünü hər iki dünyadan çevirib sadəcə Uca Allah'la məşğul olmaqdır. Ancaq bu halda tək şeyi düşünə bilər. Görünüşdə tək bir qiblə olduğu kimi, qəlbin qibləsi də bir dənədir: Uca Allah. Namaza durduğu zaman qəlbin düşüncədən düşüncəyə gəzəməsi, yüzün bir tərəfə deyil də, müxtəlif tərəflərə dönməsi kimidir. Üzü başqa tərəflərə çevirməklə namaz olmadığı kimi, qəlbin müxtəlif düşüncələrlə məşğul olması də namazın həqiqəti ola bilməz. Bunun üçün, Peyğəmbərimiz buyurur ki:

"Namaza durduğunda arzusu, üzü, qəlbi Uca Allah ilə olan, namazını bitirdiyində, anasından yeni doğmuş kimi olar, yəni bütün günahlardan təmizlənər."

    Həqiqətən, yüz qiblədən çevrildiyi zaman necə namaz pozulursa, qəlbin üzü də Uca Allah'dan çevirib başqa şeylərlə məşğul edildiyi zaman, namazın ruhunun həqiqəti də elə pozular. Çünki şəkil, əslin görünüşüdür. Önəmli olan əsldir, görünüşün bir əhəmiyyəti yoxdur.

    5- Qiyam (Ayaq üstə dayanmaq) Görünüşdə mənası: Bədənin Uca Allah'ın hüzurunda qul kimi, boynu bükük bir vəziyyətdə olmasıdır. Əsl mənası isə qəlbin bütün iş və məşğuliyyətlərdən ayrılıb, təzim və inkisar (əziklik) içində xidmətə hazır olmasıdır. Bu vəziyyətdə, qiyamət günündə eyni şəkildə Uca Allah'ın hüzurunda olacağını xatırlamasıdır. O zaman bütün gizli şeylər, sirlər ortaya vurulacaq, aşkar ediləcək, bir-bir ona göstəriləcək. Özünə göstəriləcək o gizli şeylərin bu anda Uca Allah tərəfindən bilindiyini düşünməlidir.

    Namaz qılan biri, bir alim və ya vəlinin ona baxdığını, hərəkətlərini izlədiyini hiss edincə hərəkətlərinə daha çox diqqət edər, böyük məsuliyyət göstərər. Başqa tərəfə baxmaqdan, tələsik etməkdən utanar. Halbuki yalnız başına namaz qıldığı zaman Uca Allah'ın onu gördüyünü bilir, lakin O'ndan utanmaz, necə gəldi hərəkət edər. Əlindən heç bir şey gəlməyən yazıq bir insanın baxışından utanıb, hər şeyin sahibi olan Uca Allah'dan utanmamaqdan daha böyük cahillik olar bilərmi?

    Əbu Hureyrə (Allah ondan razı olsun) bir gün peyğəmbər əfəndimizə: "Ya Rəsulullah, Uca Allah'dan necə utanmaq lazımdır?" deyə soruşduğunda, peyğəmbərimiz belə buyurur: "Ailəsinin təqva sahibindən utanması kimi, O'ndan utanmalıdır".

    Əshabı kiramdan bir qrup namazda elə səssiz və hərəkətsiz dayanardılar ki, quşlar belə cansız zənn edər, onlardan qaçmazdılar.

    Qəlbində Uca Allah'ın böyüklük və qorxusu olan kimsə, Uca Allah'ın onu gördüyünü bilər, bütün orqanlarıyla dərin bir təzim və sukunət içində olar.

    Peyğəmbər əfəndimiz namazda əlini saqqalına aparan birini gördüyündə "Qəlbində Allah qorxusu və ehtiramı olsaydı, əli də qəlbi kimi olardı (belə tərpətməzdi)"  buyurdu.

Qəlbin Namaza hazırlanması

    Biri zahirdə biri də gizli olmaq üzrə iki səbəbdən dolayı qəlb namazda ikən başqa şeylə məşğul olar. Zahirdə olan səbəb, namaz qılınan yerdə qəlbi məşğul etməyəcək kiçik və qaranlıq bir otaq hazırlayarlar. Beləcə fikrin dağılması önlənmiş olar. Çünki açıq və rahat yerdə, qəlb daha çox dağılar.

    İbn-i Ömər (RA) namaz qılacağı zaman, gözü yayınmasın deyə qılınc, kitab və örtüyü qarşısından qaldırardı.

    Qəlbin namaza hazır olamamasının ikinci səbəbi, düşüncə və xəyalların dağılmasının. Bu görünər səbəblərə görə daha çətindir və iki şəkildə olar:

    1- Qəlbin, daha öncə məşğul olduğu bir işlə məşğul olması. Bunun çarəsi öncə işi etmək, qəlbi ondan ayırmaq və sonra namaza dayanmaqdır. Onun üçün, Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur ki:

"Namaz qılacağınız zaman, yemək hazır olarsa, öncə yeməyi yeyin." (Buxari, Ətimə, 58; Müslim, Məsacid, 64-66; Əbu Davud, Ətimə, 10)

   Yenə bir söz söyləmək istəyən bir kimsə öncə sözü söyləməli, sonra namaza durmalıdır. Beləcə o sözü namaz içində düşünməkdən qurtulmuş olar.

    2- Qəlbin, qısa müddətdə bitirilə bilməyəcək bir işlə məşğul olması və ya müxtəlif düşüncələrə qapılmasıdır. Bundan xilas olmağın çarəsi, qəlbi, oxuduğu Qur'an-ı Kərim və təsbihlərin mənasıyla məşğul etməkdir. Qəlb onların mənasını düşünər və bu düşüncə ilə qəflətdən xilas olar. Lakin bəzən düşüncələr o qədər sıx olar ki, bu yolla də qəlbi qəflətdən qurtarmaq mümkün olmaz. Belə hallarda tək yol o düşüncəni meydana gətirən səbəbləri yox etməkdir.

    Əgər bu səbəblər yox edilməzsə heç bir zaman qəlbi, düşüncələrdən təmizlənə bilməz və namaz qəlb başqa düşüncələrə məşğul ikən qılınmış olar. Bu, budaqlarında sərçələrin ötüştüğü bir ağacın altına oturub, səslərini eşitmək istəmədiyi üçün ikidə bir daş və çubuqlarla sərçəni qovan lakin onları tam olaraq qaçırmağa müvəffəq ola bilməyən adamın halına bənzəyir. Belə bir vəziyyətdə adamın sərçələrdən tamamilə qurtulması üçün ağacı kəsməsi lazımdır. Ancaq bununla sərçələrin bir daha gəlməməsi təmin edilə bilər. Düşüncələr də belədir. Mənşəyi arzulardır. Arzu çox olduğu müddətcə düşüncələrdən qurtulmağın imkanı yoxdur. Yeganə yol həddindən artıq  arzulara qapılmamaqdır.

   Peyğəmbər əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm`ə hədiyyə olaraq üzərində müxtəlif naxışlar olan, bəzəkli gözəl bir paltar gətirdilər. Namazda gözü bu naxışlara ilişdi. Namazı bitincə dərhal o paltarı sahibinə qaytarıb gedip köhnə paltarlarını geyərdilər.

    Yenə bir gün ayaqqabılarının üzərinə yeni kayışlar taxmışdılar. Namazda gözləri ona ilişincə, sökmələrini əmr etdi və köhnə kayışlı nalınlarını geydi. Bir gün də yeni etdiyi nalinlərə bəyənici bir gözlə baxdı. Ardınca dərhal səcdə etdi və belə buyurdu: "Bu bakışımda dolayı, Uca Allah məni düşmən tutmasın deyə səcdə etdim." Çölə çıxdı, bunları ilk rast gəldiyi dilənçiyə verdi.

    Talha (RA) birgün öz xurma bağçasında namaz qılırdı. Budaqlar arasına gözəl bir quş sıxışmış bir cür yol tapıb çıxa bilmirdi. Qəlbi quşun bu vəziyyətiylə məşğul oldu və neçə rükət qıldığını unutdu. Sonra də Peyğəmbər əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm`in hüzuruna gəlib qəlbindən şikayət etdi. Etdiyinə kəffarə olaraq, o xurmalığı sədəqə verdi. Bir çox İslam böyüyü bu şəkillərdə davranaraq qəlbin düşüncələrdən qurtulma yolunu tapmışlar.

    Namazdan öncə Uca Allah'ı xatırlamaq, qəlbi düşüncələrdən təmizləyə bilmirsə, namazda də qəlbi düşüncələrdən qurtula bilməz. Tərtəmiz bir qəlblə namaz qılmaq istəyən, hələ namaza gəlmədən qəlbini düşüncələrdən təmizləmənin yollarını araşdırmalıdır. Bu də dünya məşğuliyyətlərindən özünü xilas etməklə mümkün olar. Rahatca ibadət edə bilmək məqsədini güdərək dünyaya özünə çatacaq qədəriylə qənaət edən, qəlbini daima namaza hazırlaya bilər.

    Əks halda qəlbi hazır olmaz və ya ancaq namazın bəzi hissələrində hazır olar. O zaman bol bol nafilə namazı qılıb qəlbi hazırlamaq lazımdır. Beləcə dörd rükətlik bir namazı qəlb hazır olaraq qılabilmə imkanı əldə edilmiş olar. Çünki nafilələr fərqlərin bağını çözər.

   Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur ki:

"Yaxşı bir dəstəmaz alıb, namazı vaxtında qılan, rüku və səcdələrini tam yerinə gətirən və qəlbən də xuşu ilə alçaq könüllülük içində olanın namazı, ağ bir işıq olub göyə yüksələrək sahibi üçün deyər ki: Məni qoruduğun kimi Uca Allah də səni qorusun. Namazı vaxtında qılmayıb, dəstəmazı yaxşı almayan, rüku və səcdələrini xuşu içində yerinə yetirməyənin namazı, qara və zülmət olaraq göyə yüksələr, sahibi üçün: Məni nöqsan etdiyin kimi Uca Allah də səni nöqsan, əskik etsin, deyər. Uca Allah nə zaman dilərsə o zaman , onun bu namazını bir parça kimi toplayıb üzünə vururlar. "

Rüku və səcdələr

    Rüku və səcdə hər nə qədər bədənin təvazö göstərməsi görünüşündə isə də, əsl məqsəd qəlbin təvazösüdür. Namaz qılan səcdəyə getməklə orqanların ən qiymətlisi olan üzünü, dünyada olanların ən dəyərsizi olan torpağa qoymaq olduğunu bilər və özünün torpaqdan yaradıldığını, təkrar torpağa dönəcəyini anlayarsa, qüruru qırılar, acizliyinin dərəcəsini dərk edər. Bunun kimi namazdakı hər hərəkətdə bir sirr və bir hikmət vardır. Bundan xəbərsiz olan, işin şəkilçiliyindən başqa bir şey əldə edə bilməz.

Namazda Oxuma və Namazın Əsas Təməllərinin Gerşək Mənası

    Namazda oxunulan hər sözün bilinməsi gərəkən gerçək bir mənası vardır. Oxuyanın bunu bilməsi lazımdır ki, ibadət gerçək dəyərini tapsın.

    Məsələn "Allahu Əkbər" Uca Allah ən böyükdür, deməkdir. Əgər "Allahu Əkbər" deyən, mənasını bilmirsə cahildir. Lakin mənasını bilər də qəlbində Uca Allah'dan başqa bir şeyə daha çox yer ayırırsa, doğru söyləməmiş olar. Ona "Bu söz doğrudur, lakin sən yalançısan" deyilər. Bir insan bir şeyə Uca Allah'dan daha çox bağlanar, onun arxasınca gedərsə, ona görə o şey Uca Allah'dan daha böyükdür deməkdir. Onun etdiyi, itaət etdiyi ardından getdiyi şeydir. Bu barədə, Uca Allah buyurur ki:

"(Doğru yoldan ayrılıb) öz arzu və həvəslərini özünə ilah edən kimsəni gördünmü? Artıq onu Allah`dan başqa kimsə qurtara bilməz."  (Casiyə surəsi, ayə: 23 )

     (İmam Qazali Şafi məzhəbindəndir). Namaza başlarkən oxunulan "inni vəccəhtü vəchiyə lilləzî fatarəs səməvâti vəl arda hanifən va mə ənə minəl muşrikin." nin mənası, qəlb üzümü bütün dünyadan çevirib, Uca Allah'a döndüm deməkdir. Bunu oxuduğu zaman qəlbi Uca Allah'dan başqa bir şeylə məşğulsa yalan söyləyir deməkdir. Uca Allah'a yalvararkən ilk sözü yalan söyləyənin, nə cür bir fəlakətlə qarşı-qarşıya olduğu açıq-aşkardır.

     "hanifən müslimən" nin mənası, "üzümü bütün xurafatlardan çevirib, İslam dinini qəbul etdim, yaxşı bir müsəlman olmağa qərar verdim" deməkdir. Necə ki; Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur ki:

"Müsəlman, müsəlmanların əlindən və dilindən zərər görmədiyi kimsədir."

    "Əlhamdülillah": (Allah'a həmd olsun) dediyi zaman, Uca Allah'ın bəxş etdiyi nemətləri qəlbində yenidən xatırlamalıdır. Qəlbi tamamilə Allah'a şükr, həmd ilə məşğul olmasıdır. Çünki "Əlhəmdülillah" şükür sözüdür. Şükür isə qəlb ilə olar.

    "İyyakə nəbudu və iyyakə nəstəin": (Yalnız sənə ibadət edirəm) dediyi zaman, qəlbində Uca Allah'a qarşı hiss etdiyi bağlılığın yenilənib qüvvətlənməsi lazımdır.

    "İhdinəs siratəl müstəqim" (hidayətə, qurtuluşa qovuşdur) dediyi zaman qəlbində inləmək və tazarru (yalvarış) meydana gəlməlidir . Çünki o anda qurtuluş istəyir.

    Təsbeh, təhlil və oxunulan hər şeyin bu şəkildə mənaları vardır. Bu mənaları bilmək və qəlbi ona uyğun hala gətirmək lazımdır. Ancaq bununla namazdan tam mənasıyla faydalanmaq mümkün olar. Əks təqdirdə mənasız şəkilçilikdən başqa heç nə əldə edə  bilməzsən.

Namazda ağılıma dünyəvi şeylər gəlir. Namazda dinc ola bilmir və xuşu ilə namaz qıla bilmirəm. Nə etməm lazımdır?

Doqquzuncu Söz: Namazın beş vaxta təyin edilməsinin hikməti

İyirmi Birinci Söz: Namaz yaxşıdır. Fəqət hər gün beş dəfə qılmaq çoxdur. Bitmədiyindən usanc verir?

M.Hacoğlu. Xuşu axtarışında

Və aleykumussalam və rahmətullah.

a. İmam Qəzaliyə görə, namazdan sonra salam verərkən, hazır camaata və mələklərə niyyət edilərək edilər (Qəzali, İhya, 1/162). Digər bəzi alimlər bunlara cinləri də daxil etmişlər. Bunlara görə, "Salam verilərkən, sağ və sol tərəfdəki mələklər ilə müsəlman insanlar və cinlər niyyət edilir" (V. Zuhayli, əl-Fıkhu'l-İslamî, 1/673).

Müslim'in Cabir b. Səmürə'dən rəvayət etdiyinə görə Rəsulullah (s.ə.s.) belə buyurdu: "Sizdən birinizin əlini dizinə qoyması, sonra da sağında və solundakı qardaşlarına salam verməsi kifayətdir" (Müslim, Salat, 120-121).

Tek başına namaz qılan bir kimsənin yalnız mələkləri niyyət etməsi uyğun görülmüşdür. (bax. V. Zuhayli, a.y.)

b. Salamın mənası budur; salam verən kimsə sanki belə deyir: "Məndən sizə bir zərər gəlməz. Məndən tərəf siz səlamətdəsiniz. Allahın Salam isminə məzhər olun; səlamətdə qalın! Melek, insan və cin olaraq sizi rahatsız edəcək bir günahı, bir yanlışı etmərəm. Hamımız Allah'ın qullarıyıq və qardaşıq .. "

Salam, kənardan gələnlərin verməsi sünnə olan bir İslam şüarıdır. Namaz möminin meracıdır. Namaz qılan mömin meraca çıxmışdır. Namazın sonuna gəldiyində meracdan dönmüşdür. Beləcə kənardan gələn birinin vəziyyətində olduğu üçün salam verməsi uyğun görülmüşdür.

Ayrıca, İslam dininin ünvanı olan İslam "Silm" kök hərflərindən gəlir. Silm barış, əmniyyət deməkdir. Cənnətdə belə İslamın bu barış və əmniyyətinin bir simvolu, Allahın Salam isminin bir yansıması olaraq "aralarındakı mərhabalaşmaları həmişə salamdır" (bax. Yunus, 10/10). Cənnətdəki salam kimi cənnətin ən əhəmiyyətli açarı olan namazlardan sonra da "Allah'ım sən Selam`san ..." (bax. Müslim, Məsacid 135) mənasındakı duanı oxumaq da sünnədir.

Fərz namazların fərz qılındığı "Sidrətül-müntha" nın yanında, Cənnətül-Məva vardır. "(bax Nəcm, 53/15). Bu baxımdan da cənnətdəki salam ilə namazdakı salam arasında bir əlaqə vardır.

c. Hz. Peyğəmbərin həqiqətdə bizim salat-u selamımıza ehtiyacı olmadığı halda, ona hər zaman salat-u salam etdiyimiz kimi, möhtac olmamalarına baxmayaraq mələklərə də salam verməmiz onların ehtiyacını göstərməz. Əksinə, bu salam bizim tərəfimizdən Allah'ın bütün qullarına bir duamız, bir yalvarışımızdır. Bununla biz ən günahsız olan mələklərlə də çiyin-çiyinə gəlib onlar kimi salam, salamatlıq və barış-əmniyyət içərisində yaşaya biləcəyimizi elan etmiş oluruq.

Bəzi alimlərə görə, salam verəcəyimiz mələklər əməllərimizi yazan Hafaza mələkləridir (V. Zuhayli, ay). Buna görə, bu mələklərə salam vermək, onları rahatsız edəcək günahlardan uzaq qalacağımıza dair söz vermək mənasına gəlir. Davamlı bizimlə birlikdə olan katib mələklər ilə qoruma mələklərinə salam vermək; hər günahdan çıxan mənəvi pis qoxudan çox rahatsız olan mələklərə rahatlatma, rahatsız etməmək sözünü vermək mənasındakı salam, önəmli bir insanlıq və qulluq simvolu olsa gərəkdir.

Kim bilir bəlkə də namazların sonunda verdiyimiz salamın qarşılığını, böyük bir məscid hökmündə olan dünyadakı salat -ı kübra / böyük namazın sona çatmasından sonra, cənnət qapısında mələklər, "sizlərə salam olsun, xoş gəldiniz, əbədi qalmaq üzrə daxil olun cənnətə" (Zumər, 39 / 73) tərcüməsindəki ayədə ifadə edilən salamla verəcəklərdir.

Möminin meracı sayılan namaza Allahu Əkbər deyilərək başlanar və sonunda salam verilərək çıxılar. Bu vəziyyət, Peyğəmbər əfəndimizin (s.ə.s.) həm sözləri həm də tətbiqləriylə həyata keçmişdir. Bəzi hədislər belədir:

Peyğəmbər əfəndimiz belə buyurdu:

"Namazın açarı təmizlik, tahrimi (kənar ilə əlaqəni kəsən qisimi) təkbir, tahlil'i (kənar ilə maraqlanmağı halal edən qisimi) salam`dır" (Muslim rəvayət etmişdir. Hakim də Müslimin şərti ilə səhihdir, demişdir. Hədis mütəvatir olub, səhabə'dən yeddi adam tərəfindən rəvayət edilmişdir. ən-Nazmu'l-Mulenasir, 57)

a) Hənəfi məzhəbinə görə:

Namazın sonunda salam vermək və "salam" ləfzini istifadə etmək vacibdir. Namazdan "salam" ləfziylə çıxmaq fərz deyil. Sağ və sol tərəfə salam verilərkən salam ləfzini istifadə edərək "əs-Salamın əleykum və rahmətullah" demək və yanaqlar görüləcək şəkildə başı sağ və sol çiyinlərə doğru çevirmək, sağa salam verincə sağındakı mələkləri və insanları nəzərdə tutmaq, sola salam verərkən yenə sol tərəfdəki mələkləri və insanları nəzərdə tutmaq sünnədir. (bax. əl-İxtiyar Li-Ta'lîl'l-Muxtar, 1/54; Qaynaqlarıyla İslam Fiqhi, Cəlal İldırım, 1/252)

b) Şafi məzhəbinə görə:

Namazın on ikinci fərzi, salam verməkdir. Necə ki Səhih-i Müslimdə, "Namazın tahrîmi təkbir, təhlili isə salamdır" buyurulmuşdur. Salam`ın Ən qısa şəkli "əs-Salamın əleykum" dır. Bunun əksi də ola bilər, yəni "Aleykümü's-Salam" da demək kafidir. Ancaq bu ikinci şəkildə salam vermək məkruhdur. Ən kamil şəkli isə, "əs-Səlâmu əleykum və rahmətullah" dır. Salam bir dəfə sağa, bir dəfə də sola verilir və təkrar edilməz. Sağ yanağı görüləcək şəkildə iltifatda olur və verdiyi salamla iltifat etdiyi cəhətdəki mələkləri, mömin olan insanları və cinləri nəzərdə tutar. Bu da sünnədir. (bax. Fethülvahhab bi-Şərhi Menheci't-Tullab, 1/46)

c) Hənbəli məzhəbinə görə:

Namazın sonunda, namazdan çıxmağı iradə edərkən sağ tərəfinə və sol tərəfinə dönərək Əs-Selamun Aleykum və Rahmətullah deyər. Bu formada salam vermək vacibdir, başqa bir ləfz bunun yerinə keçməz. Salamda sünnə olan ləfz, Əs-Selamun Aleykum Və Rahmettullah'dır.

d) Maliki məzhəbinə görə:

Maliki məzhəbinə görə, namazdan çıxmaq üçün sağ tərəfə salam verməklə kifayətlənilir. Ancaq bu imama və bir də tək başına namaz qılana xas bir sünnədir. Camaatla namaz qılan kimsə, həm yüngül sağına, həm də soluna salam verər, beləcə sağ və sol tərəfindəki möminlərin salamını qarşılayıb cavablandırmış olur. (Geniş məlumat üçün bax. Cəlal İldırım, Qaynaqlarıyla Əhkam Hədisləri, Namazdan Salam ilə çıxmaq hissəsi)

Namazın fərzlərindən biri də vaxtında qılmaqdır. Bu baxımdan vaxtında qılınmayan namazlar qəzaya qalmış olar. Namazı qəzaya buraxmaq isə insanı məsul edər.

Qəzaya qalan namazın qəzasını etməklə birlikdə ayrıca tövbə istiğfarda olmaq və bir daha namazı qəzaya buraxmamağa diqqət yetirmək lazımdır.

Səhər namazı vaxtından sonrakı bir zamanda qılınsa qəza edilər. O günün səhər namazı günortaya qədər qəza edildiyi təqdirdə həm fərzini və həm də sünnəsini qəza edərik.

Qəza namazı camaatla qılınar. Ancaq bu namazı edən kişillerin eyni vaxtın qəzasını etmələri lazımdır.

Səhər namazı günortadan əvvəl qəza edildiyində vaxt içində qəza edilmiş olar. Sünnəsini qəza edərkən,

"Niyyət etdim Allah rizası üçün səhər namazının sünnəsinin qəzasını etməyə" deyilir.

Fərzini qəza edərkən,

"Niyyət etdim Allah rizası üçün səhər namazının fərzinin qəzasını etməyə" deyilir.

Səhər namazının əhəmiyyəti və fəziləti yuxu vaxtına rast gəldiyi üçündür. Hər kəsin yuxu kimi şirin və nəfsə xoş gələn bir şeyi buraxıb hər şeyin Yaradıcısına yönəlmək, Ona yalvarmaq, huşu ilə səcdəyə getmək, sonsuz aciz, zəif ikən, sonsuz qüdrət, zənginlik və qüvvət sahibi olan aləmlərin Rəbbinə söykənmək, Onu təsbeh və həmd etmək, Ona təzimdə olmaq, qüdsi bir ləzzətə, ülvi bir həzzə insanı məzhər edər. Buna nail olmaqla birlikdə Allahın hüzuruna qəbul edilmənin, ona həmsöhbət və dost olmanın, ayrıca müqəddəs bir vəzifəni yerinə yetirmənin rahatlığı və hüzuru insanın bütün mənliyini örtəcək.

Səhər namazı yuxu saatına rast gəldiyindən oyanmaq nəfsə ağır gəlməkdədir. İslam alimləri, yuxusu ağır olan kəslərin erkən yatıb namaz üçün oyanmalarını tövsiyə etmişlər. Gec saatlara qədər əylənib namazı keçirmələrini doğru görməmişlər.

Sırf qəsdi olaraq və ya laqeydlikdən yaxud qəflət və mühümsəməməkdən ötəri qəzaya qalan namazların qanuni bəhanəsi ola bilməz. Belə hərəkətlər, laqeydliklər insanı günaha aparar. İnsanın ilk hesaba çəkiləcəyi əməlinin namaz olması, bir vaxt namazını qəzaya buraxmanın bilərək və istəyərək meydana gəlmişsə cəzanı nəticə verməsi, işlədiyimiz pislik zərrə qədər belə olsa laqeydlik edilməyib bizə göstəriləcəyi həqiqəti, bizi daim diqqətə və ehtiyata sövq etməlidir.

Səhər namazına qalxa bilmək üçün hər cür tədbiri almaq lazımdır. Hətta bir səfər əsnasında, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Hz. Bilalı səhər namazı üçün növbətçi buraxmışdır.

Əslində dinimizdə çətinlik yoxdur. İbadətlərimizi etmək çox asandır. Yalnız edəcəyimiz şey, diqqətli və oyanıq olmaqdır. Sırf laqeydlik üzündən namazı qılmamaq bizə çox bahalıya düşər. Səhər namazını qıldığınız gün daha canlı və şövqlü olarıq. Qılmadığımız gün isə dünyəvi işlərimizdə belə bir istəksizlik, çatışmazlıq olduğu kimi psixoloji quruluşumuzda da narahatlıq meydana gəlir. Məsələnin ührəvi məsuliyyəti isə daha kədərlidir.

Gecə yatağa girərkən maddi tədbir olaraq zəngli saatı qurmanın yanında, mənəvi tədbir olaraq da "İnna ateyna" və "Ayetelkürsi" kimi surələri oxumaq və dua etmək oyanmamıza kömək edəcək. Çünki Cənabı Haqqın bu iş üçün vəzifələndirdiyi mələklər vardır.

Onsuz da əsl məsələ, qalxmağı şüur altına yerləşdirməkdir. Dünyəvi kiçik bir mənfəət üçün lazım olduğunda yuxusuz qaldığımızı, mühüm bir iş arzuladığımız zaman oyandığımızı diqqətə alsaq, yalnız sünnəsi də "dünya və içindəkilərdən daha xeyirli" olan bir ibadət üçün nələrə dözə biləcəyimizi düşünmək çox çətin deyil. Qaldı ki bu sözü Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) səhər namazının yalnız sünnəsi üçün söyləmişdir.

Səhər namazının vaxti ilə əlaqədar bir xüsus daha var ki, o da günəşin doğulmasına çox az bir vaxt qaldığında edəcəyimiz şeylərdir. Belə bir halda vaxt çox darsa dərhal dəstəmaz almaq lazımdır. Tualetə çıxmaq kimi başqa şeylərlə vaxt itirmək caiz deyil. Çünki namazın vaxtı çıxmaq üzrədir.
Yenə zaman qazanmaq üçün dəstəmazda yalnız fərz olan üzvləri yumaq, fərzi əda edə bilmək üçün iki rükət sünnəni tərk etmək caiz olduğu kimi, çox dar vaxtlarda vacibdir.

Səhər namazının vaxtı imsak ilə girər, günəşin doğulması ilə bitər. Ancaq hənəfilərə görə günəşin doğulmasına yaxın, şafilərə görə isə imsaktan bir az sonra etmək fəzilətlidir.

Tam namaz qılarkən və namaz bitmədən günəş doğulsa hənəfilərə görə namaz pozular. Kerahet vaxtı çıxdıqdan sonra yenidən qılmaq lazımdır.

Zamanında səhər namazını qılabilməyən bir adam günəş doğulduqdan və kerahet vaxtı çıxdıqdan sonra günorta namazı girmədən qılsa həm sünnətini həm də fərzini birlikdə qəza edər.

Və aleykum Salam. Ana ata, itaət edilməsi lazım olan kəslərdəndir. Bu səbəblə onların halal istəklərinə uymaq gərəkdir. Ancaq ana

ata da olsa haram istəklərinə tabe olunmaz. Bu baxımdan bir Müsəlman, namaz qılmasına qarşı çıxan ailəsinin istəklərinə tabe

ola bilməz. Çünki hər varlığın sahibi Allahdır; əvvəl Onun istəklərinə tabe olunar. Bundan başqa qəbirdə, həşrdə, Siratdan və

axirətin digər aləmlərində bizə köməkçi olacaq olanlar, uşaqlarının namaz qılmasına qarşı çıxanlar olmayacaqdır.

Qüslü olmayan adam dəstnamaz alaraq namaz qılabilməz, çünki onun dəstnamazı keçərli deyil, öncə qüsl almalıdır, qüsllü olduğu halda dəstnamazı pozularsa dəstnamaz alır, amma qüslü yoxdursa məcburən qüsl almalıdır.

Bu halda kişi qadın fərqi yoxdur.

Namaz qılmayan adam kafir olmaz. Ancaq günahkar bir müsəlman olar. Axirətdə Allahu Təala bu qulunu cəzalandıra biləcəyi kimi diləsə onu bağışlayar. Bununla birlikdə namaz qılmayanlar haqqında dinimiz şiddətli təhdidlərdə olmuşdur.

Namaz, dinin direğidir. Namazını davamlı, doğru və tam olaraq qılan kimsə dinini qurmuş, İslam binasını ayaqda dayandırmış olar. Namazı qılmayan, dinini və İslam binasını yıxmış olar.

Namazı Tərk etmənin Hökmü

Namazın ağıllı, yetkinlik çağına girmiş, aybaşı və nifastan təmizlənmiş hər müsəlmana fərz olduğu mövzusunda görüş birliyi vardır. Namaz və oruc kimi bədəni ibadətlərdə vəkalət və niyabet etibarlı deyil. Namazın fərz olduğunu inkar edən dindən çıxar. Çünki namaz qəti ayə, hədis və icma dəlilləriylə sabitdir. Tənbəllik və ya əhəmiyyətli hesab etməzlik səbəbiylə namazı tərk edən üsyankar və fasiq olar.

Taberaninin rəvayət etdiyi bir hədisdə, Peyğəmbərimiz; "Qiyamət (məhşər) günü, qulun sorğulaması namazdan başlayacaq. Əgər, beş vaxt namazı tamam isə, felaha (Cənnətə) qovuşacaq, namazı nöqsan isə həbi hüsranda (Cəhənnəmdə) qalacaq."

Namazı qılmamaq dünya və axirətdə əzaba səbəb olar. Axirətdəki əzabla əlaqədar olaraq Allah Təala belə buyurar: "Onlar günahkarlara soruşarlar: Sizi Sakar cəhənnəminə sürüyən nədir? Günahkarlar belə cavab verərlər: "Biz namaz qılanlardan deyildik" (əl-Muddəssir, 74/40-43). "Onlardan sonra elə bir nəsil gəldi ki, namazı tərk etdilər, həvəslərinə aldandılar. Onlar bu daşqınlıqlarının cəzasını yaxında görəcəklər. Lakin tövbə edib, iman edən və saleh əməl işləyən bunun xaricindədir" (Məryəm, 19/59, 60).

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s)da belə buyurmuşdur: Bilərək namazı tərk edən kimsədən Allah və Rəsulunun tərəfi qalxar" (Əhməd b. Hənbəl, IV, 238, VI, 461). Kim ilkindi namazını tərk etsə əməli boşa getmiş olar" (Buxari, Mevakit,13, 34; Nəsəi, Salat, 15).

Dünyada ikən namaz qılmayanlar üçün, qiyamət günü gəlib çatdığı zaman, cəhənnəm atəşinin üzərində köz halına gətirilmiş bir saç ortaya qoyular və Allahu Zülcelal buyurar ki:
"Ey Qulum! Dünyada qılmayıb qəzaya buraxmış olduğun namazlarını bu qızğın sac üzərində qıl."

Hənəfilərə görə, tənbəllik üzündən namazını tərk edən kimsə, namazı inkar etmədiyi müddətcə dindən çıxmaz, ancaq günahkar, fasiq olar. Özü bu mövzuda xəbərdar edilərək tövbəyə , pis nümunə olmaması üçün cəmiyyətdən təcrid edilər. Ramazan orucunu tərk edən kimsə də bunun kimidir (İbn Abidin, Reddül-Muhtar, Misir, t. y., I, 326; Şürünbülali, Merakıl-Felah, Misir 1315, s. 60; əz-Zühayli, əl-Fıkhul-İslami və Edilletuh, Dimaşk 1985, I, 503).

Hənəfilər xaricindəki məzhəb imamlarına görə isə, namazını üzrsüz olaraq tərk edən kimsə, mürtəddə olduğu kimi İslam cəmiyyətinə qarşı gəlmiş sayılar və tövbə etməzsə ən ağır şəkildə cəzalandırılar (İbn Rüşd, Bidayetül-Müctehid, Misir t. y., I, 87; Şirazi, əl-Muhezzeb, əl-Nalebi tabı, I, 51; İbn Kudame, əl-Muğni, 3. nəşr, Qahirə t. y., II, 442-447; əz-Zühayli, a. g. e., I. 503, 504; Krş. ət-Tövbə, 9/5; Buxari, Diyat, 6; Müslim, Kassama, 25, 26).

Bədənin hər hansı bir yerindən çıxan qan, irin, qanlı su və bənzəri bir axıntı, çıxdığı yeri aşıb ətrafa yayılsa, o təqdirdə dəstnamazı pozmuş olar. Yaranın ucunda qalar, ətrafa yayılmazsa -bir asanlıq olmaq üzrə- dəstnamazı pozmaz. Fəthulkadir, Bahriraik və Fətavanı Hindiyyədə bu məsələyə yer verilmişdir. Sərahsinin Mühitində lazımı qədər açıqlanmışdır. Ən səhih olan görüşdə budur.

Çıxan qan ya da irin, yaranın başından böyüyər, amma ətrafa yayılmayıb çıxdığı yerdə qalsa, yenə də dəstnamazı pozmaz.

327. Səhv səcdələri, bir namazın vaciblərindən birini səhv edərək tərk etməkdən və ya gecikdirməkdən dolayı, o namazın sonunda edilməsi lazım gələn 2 səcdə ilə təşəhhüddən, salavat və duaları oxumaqdan ibarətdir.

Səhv səcdələri, belə edilir:

Son oturuşda, yalnız ət-təhiyyətu oxunduqdan sonra 2 tərəfə salam verilir. Ondan sonra, "Allahu əkbər" deyilərək, səcdəyə gedilib 3 dəfə "Subhanə Rabbiyə'l-Ə'lə" oxunur. Ondan sonra, "Allahu əkbər" deyilərək qalxılır. Bir təsbih miqdarı dayandıqdan sonra, təkrar "Allahu əkbər" deyib ikinci səcdəyə gedilir. Yenə, 3 dəfə "Subhanə Rabbiyə'l-Ə'lə" oxunduqdan sonra, "Allahu əkbər" deyilərək qalxılır və oturulur. Ət-təhiyyətu və salavatlarla, "Rabbənə ətinə" duası oxunub ilk əvvəl, sağ tərəfə; sonra da, sol tərəfə salam verilir.

Yalnız, sağ tərəfə salam verdikdən sonra səhv səcdələrinin edilməsi, daha fəzilətlidir, daha uyğundur. Bundan dolayı, camaatla qılınan namazlarda, camaatın yalnışlıqla dağılmaması üçün, yalnız sağ tərəfə salam verdikdən sonra səhv səcdəsi edilməsi, tərcih edilmişdir.

328. Səhv səcdələri, vacibdir. Bilindiyi kimi, gərək fərz, gərəksə də vacib və ya sünnət olan hər hansı bir namazın:

~ qiraət, ruku və səcdələr kimi, fərzləri; və

~ fatihə, damm-u surə, sıraya riayət etmək kimi, vacibləri;

~ qa'dələrdə (oturuşlarda) salavatları oxumaq kimi, sünnətləri

vardır.

Bunun üçün, bunlara riayət etmək lazımdır ki, namaz, tam olaraq qılınmış olsun.

O halda, fərz olsun və ya olmasın, hər hansı bir namazda, bir fərzin qəsdən və ya səhvən tərk edilməsi, o namazın yenidən qılınmasını gərəkdirir. Belə böyük bir nöqsanı ortadan qaldırmaq üçün, səhv səcdələri kifayət deyildir.

Bir vacibin qəsdən tərki və ya gecikdirilməsi, bir günahdır. Bundan dolayı, səhv səcdələri lazım gəlməz. Belə bir namazı yenidən qılmaq, daha uyğundur. O nöqsan, bu şəkildə düzəldilmiş olar.

Bir sünnətin qəsdən və ya səhvən tərk edilməsi, səhv səcdələrini gərəkdirməz. Lakin, qəsdən tərk edilməsi, bir qüsurdur. Savab və fəzilətdən məhrum olmağı gərəkdirir.

329. Bir namazın tam bir rüknünü, bir fərzini iləri almaq və ya sonraya buraxmaq, səhv səcdələrini gərəkdirir. Çünki bu iləri alma və sonraya buraxma işi, vacibi tərk etməkdən sayılır. Qiyamda "Subhanəkə"dən sonra, hələ qiraət etmədən rukuya gedib ondan sonra qiraətin tərk edildiyi xatırlanaraq qiyama qayıtmaqla fərz olan qiraətin yerinə yetirilməsi, buna bir nümunədir. Bu halda, əvvəlki ruku, qeyr-i məqbuldur. Qiraətdən sonra yeni bir ruku edilər. Qayıdıb qiraət etmədən və ondan sonra da rukuya getmədən qılınan namaz, pozular. Çünki, belə bir rükətdə ruku kimi təkrarlanmayan rüknlər arasında, sıraya riayət edilməsi, fərzdir.

330. Namazın rükətlərindən birindəki 2 səcdədən biri, səhvən tərk edilib ondan sonrakı rükətin və ya qa'dənin (oturuşun) sonunda xatırlansa, bunun gecikdirilməsindən dolayı, namazı yenidən qılmaq, lazım gəlməz və dərhal, o səcdə, qəza edilər. Əgər son oturuşda ikən xatırlansa, bu səcdə edilər və ondan sonra, bu oturuş, yenidən edilər. Ondan sonra da, səhv səcdələri edilər. Bu halda, son rükətdə, 5 səcdə ilə 3 qa'də olmuş olar. Çünki, bir rükətdə 2 səcdə vardır. Belə təkrarlanan bir rüknün qismən sonraya buraxılması, fərzi tərk etmək sayılmadığından, namazın yenidən qılınmasını gərəkdirməz.

Lakin, bir rükətdəki 2 səcdədən biri, səhvən iləri alınsa, əvvəl 2 səcdə və ondan sonra ruku edilmiş olsa, bu halda, fərz olan tərtibə riayət üçün, təkrar ruku və ondan sonra da səcdələrə gedilər. Bu təkrar və yenidən edilmələrdən dolayı da, namazın sonunda səhv səcdələri edilər.

331. Hər hansı bir namazın bir rüknünü təkrar etmək, səhv səcdələrini gərəkdirir. Bir rükətdə 2 dəfə ruku və ya 3 dəfə səcdə edilməsi kimi.

~ Birinci və ikinci rükətlərdə, fatihənin təkrarlanaraq oxunması və ya arxa-arxaya oxunması; və ya

~ Ruku, səcdə və təşəhhüddə Quran oxunması da,

belədir. Lakin,

~ Üçüncü və ya dördüncü rükətlərdə, Fatihənin 2 dəfə oxunması; və ya

~ Bunlarda, fatihə ilə bərabər başqa bir surənin də oxunması; yaxud

~ Yalnız başqa bir surənin oxunması,

səhv səcdələrini gərəkdirməz. Çünki, bu təqdirdə, bir vacib tərk edilmiş və ya gecikdirilmiş və Quran da, məşru olan bir yerin başqasında oxunmuş sayılmaz. Ancaq, bu halda, rükətlər, əvvəlki rükətlərdən daha çox uzadılmış və camaata da ağırlıq vermiş olarsa, kərahətdən qorunmuş olmaz.

332. Bir vacibi səhvən tərk etmək, səhv səcdələrini gərəkdirir.

~ Birinci oturuşu; və ya

~ Vitrdə qunutu; və ya

~ Bayram namazlarında əlavə təkbirləri; yaxud

~ Birinci və ikinci oturuşlarda ət-təhiyyətunu oxumağı

tərk etmək kimi.

Vitr namazında, rukudan sonra qunut duasının unudulduğu xatırlanmış olsa, artıq onu oxumaq üçün, qiyama geri qayıdılmaz. Rukudan sonra oxunması da lazım gəlməz. Çünki yeri, əldən verilmişdir. Rukuda xatırlandığı halda da, oxunması lazım gəlməz. Səhih olan rəvayət, belədir. Bununla bərabər, oxunsun və ya oxunmasın, hər iki halda da, səhv səcdələri lazımdır.

Qunut təkbirini unudaraq etməmək, bir görüşə görə, səhv səcdəsini gərəkdirir; bir görüşə görə də, gərəkdirməz.

333. Bir vacibin səhvən gecikdirilməsi də, səhv səcdəsini gərəkdirir.

~ Birinci və ya üçüncü rükətdən sonra bir az oturulması;

~ Dördüncü rükətdən sonra beşinci rükət üçün ayağa qalxılması;

~ Sübh namazının ikinci rükətindən sonra üçüncü bir rükətə və məğrib namazının üçüncü rükətindən sonra dördüncü bir rükətə qalxılması kimi...

~ Birinci oturuşda, təşəhhüd miqdarından çox oturulub üçüncü rükətə qalxmağın gecikdirilməsi də, belədir.

334. Bir vacibin vəsfini dəyişdirmək, səhv səcdəsini gərəkdirir. İmamın, aşkar oxunması lazım gələn ayətləri, gizlicə oxuması; və ya gizlicə oxunacaq ayətləri, aşkar oxuması kimi. Bu oxuma miqdarı, namaz səhih olacaq qədər oxumaqdır. Fatihə surəsinin ilk ayətlərini oxumaq, bu qisimdəndir. Bununla bərabər, qısa bir ayət oxunması da, imam əbu Hənifə'yə görə, bu hökmdədir. İki imama görə isə, bu hökmdə deyildir.

Aşkar oxumağın ən az dərəcəsi, başqasının eşidəcəyi miqdardır. Gizli oxumağın ən aşağı dərəcəsi də, yalnız, oxuyanın eşidəcəyi miqdardır.

335. Gizli oxunacaq yerdə, Fatihənin çoxu, səhvən aşkar oxunsa, geri qalanı, yenə gizli oxunar. Əksinə, aşkar olaraq oxunacaq bir namazda, Fatihənin bir qismi gizli oxunub, ondan sonra aşkar oxunacağı xatırlansa, Fatihə, yenə başdan aşkar oxunar. Beləcə, bir rükətdə, həm aşkar, həm də gizli oxumaq, toplanmış olmaz. Lakin, bir digər görüşə görə, Fatihə, yenidən oxunmaz; yalnız, geri qalan qism, aşkar oxunar.

336. Tək başına namaz qılanın, aşkar və ya gizli oxumasından dolayı, tərcih edilən görüşə görə, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Ancaq, zöhr namazı kimi gizli oxunacaq yerdə qəsdən aşkar oxunarsa, günah işlənmiş olar.

Tək başına namaz qılanın, gündüz qılacağı nafilə namazlarda aşkar oxuması, məkruhdur.

337. İmam, sübh namazında, Fatihə surəsini səhvən gizli oxuyub sonra xatırlayarsa, damm-u surəni, aşkar oxuyar; Fatihəni isə, yenidən oxumaz.

338. Camaat halında aşkar Quran oxunacaq bir namaza başlamış olan və Fatihəni, gizli oxumuş olan bir kimsəyə, başqası gəlib namazda tabe olsa, o kimsə, imam olmağı arzu edərsə, surəni aşkar oxuyar; arzu etməzsə, aşkar oxuması lazım gəlməz.

339. Fərz bir namazda, ikinci rükətdən sonra oturulmayıb üçüncü rükətə səhvən qalxan kimsə:

~ Əgər qalxması, oturmağa yaxındırsa, otuar; səhv səcdəsi də lazım gəlməz.

~ Lakin qalxması, qiyama yaxındırsa, qalxar və ondan sonra da səhv səcdələrini edər. Çünki, bu halda, vacib olan birinci oturuş, tərk edilmişdir.

Bununla bərabər, bir rəvayətə görə, namaz qılan, hələ tam qiyama qalxmamışdırsa, qa'dəyə qayıdar; vacibi tərk etməz. İmam tam ayağa qalxdıqdan sonra, qa'dəyə qayıdarsa, namazı pozular. Çünki, bu təqdirdə, fərz olan qiyam, pozulmuş və namazın sırası, bütünü ilə dəyişdirilmiş olar. Digər bir görüşə görə, bu halda, namazı pozulmaz; günah işləmiş olar və səhv səcdələri lazım gələr.

340. Sünnət namazlarda, ikinci rükətin arxasında oturulub ət-təhiyyətu oxunmadığı, üçüncü rükətdə xatırlanarsa, baxılar:

~ Əgər bu üçüncü rükət, hələ səcdə ilə qeydlənməmiş (bağlanmamış)'dırsa, oturuşa qayıdılar;

~ Əgər səcdə ilə bağlanmışdırsa, qayıdılmaz.

Digər bir görüşə görə, səcdə ilə bağlansın və ya bağlanmasın, artıq, oturuşa qayıdılmaz. Hər iki halda da, səhv səcdələri etmək lazımdır.

341. Dörd rükətli fərzlərdə, ikinci oturuş edilmədən beşinci rükətə qalxılacaq olsa, hələ beşinci rükət üçün səcdə edilmədikcə, oturuşa qayıdılar. Təşəhhüddən sonra salam verilib səhv səcdələri edilər. Çünki, fərz olan son oturuş, gecikdirilmişdir. Bu gecikdirmə isə, vacibi tərk sayılır.

Lakin, beşinci rükət üçün səcdə edilmiş olarsa, bu namaz, nafiləyə çevrilmiş olar. Artıq buna, 1 rükət də əlavə edilər və tam 6 rükətli nafilə bir namaz qılınmış olar.

Səhih olan görüşə görə, bu halda, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Bu məsələ, imam əbu Hənifə ilə imam əbu Yusuf'a görədir. İmam Muhamməd'ə görə isə, beşinci rükətin səcdəsindən baş qaldırılınca, namaz, tamamilə batil olar.

342. Dörd rükətli bir fərz namazın son oturuşunda salam vermədən səhvən ayağa qalxılsa, dərhal oturuşa qayıdılıb salam verilər və səhv səcdəsi edilər. Lakin beşinci rükət üçün səcdəyə gedilmiş olsa, buna, 1 rükət daha əlavə edilər. Bu halda, əvvəlki 4 rükət ilə, fərz tamamlanmış olar. Digər 2 rükət də, nafilə sayılar. İstihsən (haşiyə) olaraq da, səhv səcdələri edilər.

--------------------------

(Haşiyə:

İstihsən, nədir?

https://suallarlaislam.com/m%C9.../istihs%C9%99n-n%C9%99dir)

---------------------------

~ Məğrib namazında, ikinci oturuşdan sonra 4-cü rükətə;

~ Sübh namazında da, oturuşdan sonra 3-cü rükətə

qalxılması da, bu hökmdədir. Onun üçün, bunlara əlavə edilən 2 rükət də, nafilə olur. Bu hərəkətlər, məqsədli olaraq edilmədiyi üçün, məkruh sayılmaz. Tərcih edilən görüş də, budur.

343. Dörd və ya üç rükətli fərz və vitr namazlarında, birinci oturuşdan sonra səhvən: "Allahummə salli alə Muhammədin və alə əli Muhamməd" deyilməsi, imam əbu Hənifə'dən bir rəvayətə görə, bu təşəhhüddən sonra bir hərf belə əlavə edilməsi, səhv səcdələrini gərəkdirir. Lakin, son oturuşlarda, təşəhhüddən sonra Quran oxunması, dua edilməsi isə, səhv səcdələrini gərəkdirməz. Çünki bu oturuş, dua və həmd yeridir. Quran isə, həm duanı, həm də həmdi özündə toplayır.

Namazda, zikrlərin, duaların və təşəhhüdün (ət-təhiyyətunun) aşkar oxunması da, səhv səcdələrini gərəkdirməz.

344. Fərz namazların son üçüncü və dördüncü rükətlərində, qəsdən susaraq Fatihə və ya digər bir surə oxunmaması da, bir xətadır. Lakin, bu, səhv səcdələrini gərəkdirməz. Səhvən sükut edilib Fatihə və ya başqa bir surə oxunmaması, səhv səcdələrini gərəkdirir. İmam əbu Yusuf'a görə, hər iki halda da, səhv səcdələrini etmək lazımdır.

345. Namaz içində bir rükn yerinə yetiriləcək qədər düşüncəyə dalınsa, (məsələn, "İftitəh təkbiri gətirdim, yoxsa yox?" kimi) deyə o qədər düşünülsə, sonra təkbir gətirildiyi xatırlansa; və ya gətiriməmiş olması zənn edilərək təkrar bir təkbir də gətirilsə, səhv səcdəsi lazımdır.

Yenə, 3 rükətmi, 4 rükətmi qılındığı xüsusunda şübhələnib dayanılsa və ya Fatihə oxunduqdan sonra hansı surənin oxunacağı üzərində düşünülsə, yenə səhv səcdələri lazımdır. Çünki, bu hallarda, vacib gecikdirilmiş sayılır.

Bir rüknü və ya bir vacibi yerinə yetirərkən meydana gələcək bir dalğınlıq və bir düşüncə isə, səhv səcdələrini gərəkdirməz. Tam bir qəlb rahatı ilə namaz qılmaq, hər kəsə nəsib olacaq bir fəzilət deyildir.

346. Bir kimsə, qıldığı bir namazın rükətlərində şübhələnsə, baxılar:

~ Əgər bu şübhə, özündə, ömründə ilk dəfə baş vermişdirsə, o namazı, yenidən qılar.

~ Lakin bir neçə dəfə baş vermişdirsə, araşdırar və qənaətinə görə hökm verər. Namazı yenidən qılması da, lazım gəlməz. Araşdırmasında, qəlbinin şahidliyi kifayət edir.

Məsələn: bir kimsə, sübh namazını qılarkən, 1 rükətmi, 2 rükətmi qıldığı xüsusunda şübhələnib 1 rükət qılmış olduğuna qəlbən hökm versə, ehtiyat gərəyi, buna, 1 rükət də əlavə edər. Bu xüsusdakı tərəddüdlərindən dolayı da, səhv səcdələri edər. Əksinə olaraq, 2 rükət qılmış olduğuna hökm verdiyi təqdirdə, oturar. Təşəhhüddən və salamdan sonra səhv səcdələrini edər. Heç birinə qərar verə bilmədiyi təqdirdə də, az olanı əsas alar. Çünki, az olanda, qətilik vardır. Bu halda, 1 rükət daha qılar; ancaq, bu təqdirdə şübhələndiyi rükətin sonunda oturar. Ondan sonra da, qalxıb o 1 rükəti qılar. Çünki, əvvəl, 2 rükət qılmış olması ehtimalı vardır. Bu təqdirdə də, namazın sonunda səhv səcdələrini edər.

347. Dörd rükətli bir namaza başlamış olan kimsə, qıldığı rükətin birinci, yoxsa ikinci rükət olduğu xüsusunda şübhə edib bir tərəfi seçə bilməzsə, özünü, 1 rükət qılmış sayar və hər bir rükətin sonunda, ehtiyat gərəyi 1 dəfə təşəhhüd miqdarı oturar; bu şəkildə, 4 dəfə qa'də etmiş (oturmuş) olar. Çünki, birinci sayılan rükətin, ikinci; və üçüncü sayılan rükətin, dördüncü rükət olması ehtimalı vardır.

348. Bir kimsə, qıldığı rükətin ikinci və ya üçüncü rükət olduğunda şübhələnsə, səhih olan görüşə görə, bu rükətin sonunda oturmaz. Bir tərəfi tərcih edə bilməzsə, bunu, ikinci rükət sayar. Geri qalan rükətləri də, tamamlayar.

Məğrib və vitr namazları, bu hökmün xaricindədirlər. Bu şübhə, bu namazlardan birində olsa, oturmaq lazımdır. Çünki, şübhələnilən rükətin üçüncü rükət olması, möhtəməldir. Bu halda, təşəhhüddən sonra 1 rükət daha əlavə edilər. Çünki, şübhələnilən rükətin ikinci rükət olması da mümkündür. Bunların sonunda da, səhv səcdələri edilər.

349. Dörd rükətli namazlarda, qılınan rükətin dördüncü yoxsa beşinci rükət olduğu xüsusunda; və sübh namazında qılınan rükətin ikinci yoxsa üçüncü rükət olduğunda; məğrib ilə vitr namazlarında da qılınan rükətin üçüncü rükətmi yoxsa dördüncü rükətmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşülsə, sonunda oturular və təşəhhüddən sonra qalxılıb 1 rükət daha qılınar. O halda, əlavə edilən 1 rükət ilə əlavə olan miqdar, nafilə olmuş sayılır. Sonunda da səhv səcdələri edilər. Bu şübhə, qiyam və ruku və ya rukudan qiyama keçid halında olduğuna görədir.

İlk səcdə edildikdən sonra şübhələnmə olsa, ittifaqla namaz batil olar. Çünki, şübhə edilən rükətin əlavə olub son oturuşun tərk edilmiş olması, möhtəməldir. İlk səcdə halında şübhə olarsa, yalnız imam Muhammədə görə, namaz, batil olmaz.

350. Namazda, Fatihədən əvvəl başqa bir surə, bir hərf olaraq da səhvən oxunsa, yenidən fatihə, sonra da o surə oxunar. Namazın sonunda da, səhv səcdələri edilər. Bu vaxt, edilən nöqsan, ruku halında belə xatırlansa, qiyama qayıdılaraq, yenidən (doğru bir şəkildə) edilər. Belə bir səhv, çox olmaz. Onun üçün, bunun az miqdarı da, bağışlana bilməz. Lakin, bir namazda oxunan bir surənin altında olan surə oxunmaq istənilərkən, üstündəki surə oxunsa, bundan dolayı səhv səcdəsi lazım gəlməz.

351. Bir kimsə, namazda, Fatihə oxuyub-oxumadığında şübhə etsə, baxılar:

~ Əgər hələ başqa surə oxumamışdırsa, fatihə oxuyar.

~ Lakin başqa surə oxumuş isə, artıq fatihə oxumaz. Çünki, surənin Fatihədən sonra oxunması, meydandadır. Bununla bərabər, namaz qılanın bir görüşü varsa, ona görə hərəkət edər.

352. Bir kimsə, ilk rükətlərdə bir surə oxuyub fatihəni oxumamış olduğunu səcdəyə getdikdən sonra xatırlasa, son rükətlərdə, fatihəni yenidən oxumaz. Çünki, son rükətlərdə, zatən fatihə oxunacaqdır. Bir rükətdə iki fatihə oxunması isə, məşru deyildir. Yalnız Həsən b. Ziyad'a görə, son rükətlərdə, fatihə qəza edilər.

353. Dörd və ya üç rükətli fərz namazların ilk iki rükətində fatihədən sonra bir surə və ya bir miqdar ayət əlavə edilməmiş olsa, bu surə və ya ayətlər, üçüncü və dördüncü rükətlərdə, fatihədən sonra əlavə edilərsə, bu namaz, camaatla qılınan bir məğrib və ya işa namazıdırsa, üçüncü və dördüncü rükətlərdə, həm fatihə, həm də əlavə ediləcək surə, aşkar olaraq oxunar. Çünki, bir qiyamda olan qiraət, birdir. Bunun bir qismi, gizli olaraq; bir qismi də, aşkar olaraq oxuna bilməz. Yalnız, surənin aşkar oxunacağını söyləyənlər də vardır. İmam əbu Yusuf'a görə, ikisi də gizlicə oxunar. Çünki, son rükətlərdə gizlicə oxumaq, sünnətdir. İmam əbu Yusuf'dan digər bir rəvayətə görə də, artıq son rükətlərdə, bu surə oxunmaz. Çünki, bunun yeri, artıq keçmişdir. Bununla bərabər, hər halda da, səhv səcdələri edilər.

354. İmamın səhvi, özü haqqında, asalətən (öz işini, öz naminə, şəxsən özü etmək üzərə; öz naminə olmaq üzərə); və camaat haqqında da tabe olma cəhətindən səhv səcdələrini gərəkdirir. Lakin imama tabe olan camaatdan birinin səhvilə, nə özünə, nə də imama, səhv səcdəsi etməsi, lazım gəlməz.

355. Səhv səcdələrini etməkdə olan bir imama tabe olmaq, səhihdir. Gərək səhv səcdələrinin hər hansı birində və gərəksə də təşəhhüdündə olsun, bərabərdir. Səhv səcdələrinin ikincisində, imama tabe olan kimsəyə, birinci səcdəni; və təşəhhüdündə tabe olana, hər iki səcdəni qəza etmək, lazım gəlməz.

356. Məsbuq, imamla bərabər səhv səcdələrini edər. İmamın yanılması, məsbuqun imama tabe olmasından əvvəl də olsa, hökm, eynidir. Çünki, məsbuq, imama bağlıdır.

İmam təşəhhüddə ikən, hələ salam vermədən əvvəl, məsbuq qalxaraq qirat və ya ruku etdikdən sonra imam salam verib səhv səcdələrinə gedəcək olsa, məsbuq da, dərhal bu səcdələrə tabe olar və əvvəlcə etdiyi qiraətlə, ruku, aradan çıxar; bunları, soradan qalxıb yerinə yetirər. Bununla bərabər, məsbuq, bu səcdələrdə imama tabe olmasa, namazı pozulmaz. Namazı bitirincə, bu səhv səcdələrini öz başına edər.

Yenə məsbuq, səcdə getdikdən sonra, imam səhv səcdələrini edəcək olsa, imamına tabe olmaz, namazını bitirər və sonra səhv səcdələrini edər. Əgər bu halda imama tabe olarsa, namazı pozular.

357. İmam, salam verdikdən sonra, nöqsan qalan rükətlərini tamamlamaq üçün ayağa qalxan bir məsbuq, bu rükətlərdə yanılmış olarsa, səhv səcdələrini etməsi lazımdır. Əvvəldən imamla bərabər səhv səcdələri etmiş olsa belə, bu hökm, dəyişməz. Çünki məsbuq, nöqsan qalan rükətləri tamamlayarkən, tək başına namaz qılan biri kimidir.

358. Məsbuq, imamla bərabər səhv edərək salam versə, ona səhv səcdələri etmək lazım gəlməz. Lakin, imamın salamından sonra salam verəcək olsa, səhv səcdəsi lazım gələr. Çünki, birinci halda, hələ muqtədi; ikinci halda isə, münfərid (tək başına namaz qılan) olmuşdur. Muqtədiyə, öz səhvindən dolayı, səhv səcdəsi lazım gəlməz.

359. Bir namazda, səhvlərin bir neçə olması ilə səhv səcdələrinin də o qədər edilməsi, lazım gəlməz. Bunlar üçün, tək bir səhv səcdəsini etmək, kifayətdir. Onun üçün, bir kimsə, bir namaz içində 2 və ya 3 dəfə səhv etsə, bunlar üçün, namazın sonunda yalnız 1 dəfə səhv səcdələrini etmək, kifayət edir. Səhv səcdələrindəki bir səhv də, başqa səhv səcdələrini gərəkdirməz.

360. Səhv səcdələri, qəsdən və ya səhvən tərk edilsə, namaza müxalif bir hal olmadıqca, yenə bunlar edilər. Lakin təşəhhüddən sonra gülmək, danışmaq kimi namaza müxalif bir hal meydana gələrsə və ya kərahət vaxtı girərsə, səhv səcdələri düşər. Sübh namazında salamın arxasından günəşin doğması və ya əsr namazında yenə salamdan sonra günəşin (saralaraq) dəyişməsi kimi...

361. Bir imam, səhv səcdəsini tərk edəcək olsa, camaat da tərk edər. Cümə və bayram namazlarında da, izdihamdan dolayı bir qarışıqlığa meydan verməmək üçün, bu səhv səcdələri tərk edilər.

362. Səhv səcdəsindəki 2 səcdə ilə təhiyyət və salam, vacibdir. Təhiyyətdən sonra salavat və dua oxunması, bu səcdələrdəki təkbirlər, səcdə halındakı təsbihlər və 2 səcdə arasında oturuş, sünnətdir.

363. Bir kimsə, namazını tam olaraq qıldığını qətiliklə bildiyi halda, sözünə inanılan bir adam, ona əskik qıldığını xəbər versə, onun sözünü qəbul etməz. Lakin 2 güvənilən adamın xəbər verməsinə tabe olunar. Çünki belə bir xəbər (2 nəfərin şəhadətilə doğruluğu reallaşan) bir haldır. Belə bir xəbər, çox yerlərdə məqbul və bağlayıcıdır. İmam və camaat, ixtilaf etdikləri halda, imamın bildiyi varsa, camaatın sözü ilə hərəkət etməz. Bildiyi qəti deyilsə, camaatın sözünü qəbul edər.

(Ömər Nasuhi Bilmən, "Böyük İslam Elmihalı")

Namaz qılmayan insanın inancına baxılar, qılmama səbəbinə nəzər edilər. Namazı qılmaması fərz olduğuna inanmamasından, yoxsa tənbəllik və laqeydlikdəndirmi? Əgər (Allah qorusun) namazın fərz olduğuna inanmadığı üçün namaz qılmırsa imanı gedər, küfrə düşmüş olar. Nə ona qız verilər, nə də kəsdiyi yeyilər?

Ancaq, namazını imansızlıqdan deyil, laqeydlik və tənbəllikdən qılmırsa o adam iman sahibi, amma günahkar bir müsəlmandır. Günahkar müsəlmana isə qız da verilə bilər, kəsdiyi də yeyilər.

Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, qızını fasiq birinə verənə Allahın lənət edəcəyini hədisində xəbər vermiş, qız və oğlan ana-atalarını beləcə xəbərdar etmişdir.

Namaz qılmayan insanın inancına baxılar, qılmayış səbəbinə nəzər edilər. Namaz qılmağın fərz olduğuna inanmır, yoxsa tənbəllik və laqeydlik edir? Əgər (Allah qorusun) namazın fərz olduğuna inanmadığı üçün namaz qılmırsa imanı gedər, küfrə düşmüş olar. Nə özünə qız verilər, nə də kəsdiyi yeyilər?

Ancaq, namazını imansızlıqdan deyil, laqeydlik və tənbəllikdən qılmırsa o adam iman sahibi amma günahkar Müsəlmandır. Günahkar Müsəlmana isə qız da verilə bilər, kəsdiyi də yeyilər.

İman və əməl bütünlüyü İslamın şüarıdır.

 Aləmlərin Rəbbi Uca Allah, Qurani Kərimdə insanları davamlı, düşünüb ağıllanmağa, inanc, iddia və əməllərində məlumata dayanmağa, haqqında bir dəlil olmayan inanc və iddiaların arxasından getməməyə çağırar. İnsanlara, haqqında məlumatları olmayan şeylərin ardından getməmələri lazım olduğunu, əks təqdirdə bundan məsul tutulacaqlarını bildirər. (Baxın. Səcdə 32)

 Namaz, Müsəlman olmanın imtina edilməz şərti, dinin dirəyidir.

 Qurani Kərimin müxtəlif ayələrində möminlərin tərifləri edilməkdə və sahib olmaları lazım olan xüsusiyyətlər bildirilməkdədir. Bu xüsusiyyətlərin başında, əhdə vəfa, şahidliyi doğru etmək, ədalətli olmaq, ölçü və tərəzidə doğru olmaq kimi xüsusların yanında namazın tam əda edilməsi də keçməkdədir.

 "Sizin vəliniz ancaq Allah, Onun Peyğəmbəri, namaz qılan, boyun əyərək zəkat verən möminlərdir" (Maidə 55) ayəsi, Quranda İslami şəxsiyyət ilə namazın necə ayrılması qeyri-mümkün bir şəkildə inteqrasiya olundurulmuş olduğunun çox açıq ifadələrindən biridir. Yenə uca Rəbbimiz Tövbə Surəsində mömin kişi və qadınları bu şəkildə bildirir:

 "Mömin kişilər və mömin qadınlar bir-birlərinin vəliləridir. Yaxşılığı əmr edərlər; pisliyə mane olarlar. Namaz qılarlar, zəkat verərlər. Allaha və Rəsuluna itaət edərlər. Bunlara Allah rəhmət edəcək. Allah şübhəsiz güclüdür, hakimdir. Allah mömin kişilərə və mömin qadınlara, əsaslı qalacaqları, içlərindən çaylar axan cənnətlər, Adn cənnətlərində xoş məskənlər vəd etmişdir. Allahın məmnuniyyəti isə ən böyük şeydir. Böyük qurtuluş budur." (Tövbə, 71-72)

 Bəqərə Surəsinin başında da Rəbbimiz belə buyurmaqdadır:

 "Əlif, lam, Mim. Heç şübhəsiz bu kitab, özlərini günahlardan qorumağa çalışan, görmədiyi halda inanan, namazı qılan və özlərinə verdiyimiz ruzidən (Allah yolunda) xərcləyənlər üçün yol göstəricidir. Onlar, sənə endirilənə, səndən əvvəl endirilənlərə və axirətə də qəti olaraq inanarlar. Rəblərinin yolunda olanlar və qurtuluşa çatacaq olanlar onlardır." (Bəqərə, 1-5)

 Muddəssir və Məryəm Surələrində Rəbbimiz, namaz öhdəçiliyini yerinə yetirməyən kəslərin aqibətini belə xəbər verməkdədir:

 "Günahkarlara: "Sizi bu yandırıcı alova sürüyən nədir?" deyə soruşulduğunda,

 Onlar deyərlər ki: ‘Biz namaz qılanlardan deyildik.'

 ‘Kasıb kimsəni doyurmurduq.'

 ‘Batilə düşənlərlə biz də düşərdik.'

 ‘Cəza gününü yalanlardıq.'

 ‘Ölüm bizə o haldaykən gəldi.' (Muddəssir 40-47)

 " Onlar, Adəmin və Nuh ilə birlikdə daşıdıqlarımızın soyundan gələn, Allahın özlərinə nemət verdiyi peyğəmbərlərdən və İbrahimin, İsrailin və doğru yolu göstərib, seçdiyimiz kəslərin soyundandır. Onlara Rəhmanın ayələri oxunduğu zaman ağlayaraq səcdəyə bağlanardılar.

 Sonra onların ardından namazı buraxan və arzularına uyğun gələn bir nəsil gəldi. Bunlar da hüsrana uğrayacaqlar.

 Ancaq tövbə edib, iman edərək doğruları edənlər, bunlar cənnətə girəcəklər və heç bir şəkildə haqsızlığa düşməyəcəklər." (Məryəm, 58-60)

 Görüldüyü kimi, Qurani Kərimdə namaz İslami şəxsiyyətin bir şərti olaraq əmr edilməkdə, bu öhdəçiliyi yerinə yetirməyənlərin aqibətinin isə Cəhənnəm alovuna süründürülmək olacağı xəbər verilməkdədir. Hz. Peyğəmbər də, namazı "dinin dirəyi" olaraq xarakterizə etmişdir. Dirəksiz, sırf damdan bir bina düşünülə bilsə, namazsız bir İslam və Müsəlman da düşünülə bilər!

 Nəticə olaraq; Müsəlmanlıq bir iddiadan ibarət deyil. Uca Allaha bağlanmış olmanın və onun əmr və qadağanlarına riayət etmənin adıdır. Müsəlman Rəbbiylə etdiyi əhdə vəfa göstərən, Rəbbani sərhədləri pozmaqdan titizliklə çəkinən adamdır. Yuxarıda xatırlatdığımız ayələrdə görüldüyü kimi, uca Rəbbimiz cənnətinə qəbul edəcəyi kəslərin xüsusiyyətlərini bildirmişdir. Bir kimsə dünya və axirət səadətini əldə etmək istəyirsə bu xüsusiyyətlərə sahib olmalı, bu istiqamətdə gücü nisbətində səy göstərməlidir. Necə ki bir kimsənin hər hansı bir işə girə bilməsi o iş üçün istənilən xüsusiyyətlərə sahib olmasını tələb edirsə, bir insanın Cənnət mükafatını əldə edə bilməsinin də şərtləri vardır. Bir iş elanında ifadə edilən xüsusiyyətlərə sahib olmayan bir insanın o işə müraciət etməsi nə qədər mənasız isə, uca Allahın kitabında bildirdiyi şərtləri yerinə yetirmədən Cənnət xəyali qurmaq da ən az o qədər mənasızdır.

 Mövzunu, Rəbbimizin bu bəyanlarıyla nöqtələyək:

 "Ticarətin, alverin, özlərini Allahın zikrindən, namaz qılmaqdan, zəkat verməkdən saxlaya bilmədiyi adamlar... Onlar, könüllərin və gözlərin tərs dönəcəyi bir gündən qorxarlar." (Nur, 37)

 "İman edib yaxşı işlər edən və namaz qılıb, zəkat verənlərin, Rəbblərinin yanında, şübhəsiz özlərinə aid mükafatları vardır. Onlara bir qorxu yoxdur və heç kədərlənməyəcəklər." (Bəqərə, 277)

Rəbbimiz (c. c) bizləri Özünün razılığı üçün yaşayan qullarından etsin, hər an oyanıq olmamızı, şeytanın nə sağdan nə soldan gəlməsinə icazə verməməmizi nəsib etsin. Qürurdan mühafizə etsin, əmrində ifadə etdiyi üzrə saleh əməllər işləməyimizi, O (c.c)nun üçün bir həyat yaşayıb O (c.c)nun üçün ölməyi cümləmizə nəsib etsin inşaAllah...

Bilindiyi kimi olduğumuz ölkədə, günün saatları çox da fərqlilik ifadə etməz. Gecə və gündüzlər hər nə qədər bəzi mövsümlərdə uzanıb qısalsa da, normal uzunluq və qısalıqdan irəli keçməz. Ancaq bu normal uzanıb-qısalmalar qütblərə doğru yaxınlaşdıqca çox fərqli hala gəlir. Qırx beşinci paraleldən başlayaraq qısalmağa başlayan gecələr 90-cı paralelə tərəf getdikcə çox qısalar, bəzi mövsümdə tam altı ay uzunluğunda bir gün davam edər, arxasından da qış mövsümündə yenə altı ay uzunluğunda bir gecə davam edər.

Bu altı ay qədər uzun sürən gündə tək gündəlik namazmı qılınar? Yoxsa bu uzun günün saatları günlərə bölünər, iyirmi dörd saatda bir gecə gəlib keçdiyi təsəvvür edilərək namazlar bu saata görəmi nizamlanar?

- Bu suala müxtəlif cavablar verilmişdir. Bu cavabların xülasəsini qısaca belə ifadə edə bilərik:

- Qütblərə doğru yaxınlaşdıqca çox uzanan gün və gecələrdə namaz vaxtları təqdir edilər. Beləliklə, bu təqdir, məsələni qarışıqlıqdan çıxarar, aydınlığa qovuşdurar.

- Təqdir, hədisdən gəlir. Peyğəmbərimizin ifadəsidir bu. Rəsulullah Əleyhissalam günləri çox uzun olmayan yerdən çıxacaq olan Dəccalı xəbər verərkən: “ Dəccalın bir günü sizin bir iliniz qədər uzun olacaq. Sonrakı günləri də bəri gəldikcə qısalacaq,”- buyurduğunda soruşmuşlar:

- Ya Rəsulullah, bir günü bizim bir ilimiz qədər uzun olacağını bildirdiyiniz o gündə namazlar necə qılınacaq?

Belə cavab vermişdir: -”Təqdir olunaraq! Yəni uzun günün saatları təqdir edilərək. Hesablanaraq.” (Müslim, Kitabu'l-Fiten və Eşratu's-Saat, 20)

- Necə təqdir edilib, necə hesablanacaq?

- Ən yaxın normal vaxtlı ölkənin təqvimi və saatıyla təqdir olunub, hesab edilərək.

Demək ki, Rəsulullahın xəbər verdiyi “təqdir olunaraq” sözü bizə məsələni həll etdirir. Beləcə, beş vaxt namazını ən yaxın normal vaxtlı ölkənin saatına uyğun qılan kimsə hüzura qovuşar, yanılmaqdan xilas olmuş olar.

Burada cavabı lazım olacaq bir başqa sual da budur:

- Bəzi mövsümlərdə gecənin başlamasıyla dərhal arxasından dan yeri sökülür (fəcr doğur), işa namazının vaxtı meydana gəlmir. Bu cür qısa gecələrdə namazlarımızı necə qılacağıq?

Cavabı belədir:

- Elə qısa gecələrin başlanğıcında, əvvəl axşam namazına durulur, qılınınca vaxt olsa dərhal işa namazına başlanar, bitirilincə də dərhal səhər namazına girişilər. Beləcə qısa gecənin namazları arxa arxaya əlavə olunaraq qılınır. Bundan sonrası yenə təqdir olunaraq əda edilər.

Bu mövzuda Prof. Hamidullah “İslama Giriş” kitabında belə deyir:

- İslam din-hüquq alimləri ümumiyyətlə 45-ci en dairəsindəki saatların (vaxtların) 90-cı dərəcədə, yəni qütblərdə etibarlı olduğunu açıqlayır. 45-ci dərəcə ilə 90-cı dərəcə arasındakı bölgələrdə günəşə deyil, saata görə hərəkət edilir. Namaz üçün belə olduğu kimi, oruc və s. üçün də belədir.”

Bu mövzunu ətraflıca araşdıran “Qaynaqlarıyla İslam Hüququ”nda isə son hökm belə verilməkdədir:

- Altı ay gecə, altı ay gündüz davam etdiyi ölkələrdə normal vaxtları (yəni gecə ilə gündüzü) olan ən yaxın 45-ci paraleldəki ölkələrin saatları tətbiq olunaraq namaz və oruc ibadəti yerinə yetirilir.”

Həcc ibadəti isə onsuz da heç bir ölkənin təqdirinə bağlı deyil. Səudiyyə Ərəbistanının təqvimi əsasdır. Onların elan etdikləri günü Ərəfata çıxılır, Müzdəlifəyə gedilir, Kəbə təvaf edilir. Bu mövzuda normal vaxtlı ölkə ilə normal olmayan vaxtlı ölkə bərabərdir. Hamısı da müqəddəs bölgəyə xidmət edən ölkənin təqviminə tabe olaraq həcc ibadətini ifa edir.

Axşam namazından sonra qılınan sünnətə-müstəhəb olan altı rükətlik namaz. Əvvabin sözü "evvab" sözünün çoxluğudur. Evvab, işlədiyi bir günahdan dərhal tövbə və istiğfar edən deməkdir. Tövbə və istiğfar edənlərin namazı demək olan "evvabin namazı" bir çox hədisdə çox savablı olduğu bildirilib təşviq edilən, altı rükətlik nafilə namaz olub, axşam namazından sonra qılınar.

Bu mövzuda, Əbu Hureyre (r.ə.)dannəql edilən bir hədisdə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: "Kim axşam namazından sonra aralarında pis bir şey danışmadan altı rükət namaz qılsa, (etdiyi bu altı rükətlik namaz) onun üçün on iki illik ibadətə bərabər olur." (Tirmizi-Salat, 431) Ayrıca Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ın, axşam namazından sonra altı rükət nafilə namaz qıldığı və "Hər kim axşam namazından sonra altı rükət nafilə namaz qılsa, dənizlərin köpükləri qədər olsa belə günahları bağışlanar." dediyi rəvayətedilməkdədir. (Heysemi, Mecmeuz Zevaid, II, 230; Şövqəni, III, 64. Hər iki qaynaqda Taberanidən rəvayət edər.)

İslam Fiqhi Ensiklopediyası Prof. Dr. Vehbe Zuhayli

Suyun isti soyuqluğu mühüm deyil. Əsas onun təmiz olmasıdır. Hərhalda soyuq vaxtlarda isti su ilə dəstnamaz alınmalıdır.

De: "İstər Allah deyib çağırın, istərsə də Mərhəmətli deyib çağırın. Necə çağırsanız da, hər halda ən gözəl adlar Ona məxsusdur". Namazını nə uca səslə, nə də pıçıltı ilə qıl. Bunların arasında orta bir yol tut. (Quran, 17/110)

Bu ayədən aydın görsənir ki, Səsimiz nə uca olmalıdır nə də çok alçaq, orta səslə qılınmalıdır.

Yanındakı insanla danışdığın səs yüksəkliyində. Amma yüksək səslə qılsanızda namaz batil olmaz, sadəcə caiz deyil.

Dua və təsbehlər fərz namazından sonra edilər. Ancaq əgər fərzdən sonra sünnə varsa sünnə qılındıqdan sonra təsbihat edilər. Hənəfilər fərz namazlarından sonra təsbihat edilməsinə müxalif deyil. Fərzdən sonra sünnə qılınıb daha sonra təsbihat edilməsi ilə fərzdən sonra edilməsi arasında bir fərq yoxdur. Necə ki bu sünnələr də fərzə bağlı olan sünnələrdir.

Bu səbəblə, əgər fərz namazdan dərhal sonra sünnəni də edəcəksə, hamısı bitdikdən sonra etməsi daha uyğun olar.

 

Belə bir iddia nə dinən, nə də əqlən etibarlıdır. Hz. Əli Əfəndimiz (r.ə.) ən çox Həsən və Hüseyn Əfəndilərimizi (r.ə.) sevdiyi halda, onlar və onlardan sonra gələn övladları, “Bizim namazımız qılınmışdır.”-deyə iddia etməmişlər, əksinə yalnız fərzlərini əda etməklə qalmamış, sünnət və nafilələrə də tam mənasıyla uymuşlar.

Hz. Əlinin (r.ə.) namaz qılmasıyla, Onu sevən bütün möminlərdən namazın qalxacağını iddia etmək, eynilə, bir adamın yemək yeməsiylə bütün övladlarının və nəvələrinin də qarınlarının doyacağını və ya onun elm sahibi olmasıyla bütün nəslinin də alim olacaqlarını iddia etməyə bənzər. Hz. Əli Əfəndimiz (r.ə.) onu sevən bütün müsəlmanların namazlarını qıldığı zənni, bir an üçün doğru fərz edilsə, ortaya belə bir vəziyyət çıxar:

Xaricilər xaricində hər mömin, Hz. Əli Əfəndimizi candan sevdiyinə görə, o zaman namaz haqqında nazil olan bütün ayəti-kərimələr və Rəsulullah Əfəndimizin (s.ə.v.) buyurduqları bütün hədisi-şəriflər, yalnız Hz. Əliyə və Xaricilərə xitab etmiş olar. Halbuki, bu kimi ayə və hədislər, qiyamətə qədər gələcək bütün möminlərə xitab edir. Digər tərəfdən, belə bir anlayışa görə, Hz. Əli Əfəndimizin (r.ə.) vəfatından sonra namaz haqqında yazılan bütün əsərlər və namaz üçün tikilən bütün məscidlər, hamısı mənasız və gərəksiz olmuş olar. Həm Hz. Əli Əfəndimizin, qiyamətə qədər gələcək milyardlarla müsəlmanın namazlarını qılmağa ömrünün kafi gəlməyəcəyi açıqdır.

Sözü gedən iddianın əqlən mümkün olmadığı haqqında bu qısa şərhdən sonra, bunu ifadə edək ki: “Cənabı Haqq, namazı, peyğəmbərlər daxil, hər möminin öz şəxsinə fərz etmişdir. Heç kim bir başqasının yerinə namaz qıla bilməz. Zərurət halında da bu belədir. Bir kimsə namaz qıla bilməyəcək qədər xəstə də olsa, onun namazını bir başqası qıla bilməz.”

Cənabı Haqq, Bəqərə Surəsində:

“Hər kəsin qazandığı (xeyir yalnız) onun özünə, qazandığı (şər də yalnız) öz əleyhinədir. “ (Bəqərə Surəsi, 286)

 buyuraraq mükafat və cəzada hər müsəlmanın şəxsən özünü məsul tutmuşdur.

Qurani Kərimdə namaz haqqında yüzdən çox ayəti-kərimə mövcuddur. Bunlardan Nisa surəsində buyurulur :

“Ey möminlər, namazı qılın. Çünki namaz möminlərə müəyyən olunmuş vaxtlarda vacib edilmişdir” (Nisa Surəsi, 103)

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.v.) də: Namaz dinin dirəyidir.”- buyurmuş və bir çox hədisi-şərifləriylə namazın əhəmiyyətini ümmətinə dərs vermişdir. Özü (s.ə.v.) hərblərin ən şiddətli anlarında belə, vaxt namazını qəzaya buraxmadığı kimi, camaat savabını da fəda etməyərək, əshabələrinə iki qrup halında namaz qıldırmışdır. Rəsulullah (s.ə.v.) Əfəndimiz nafilə namazlara da son dərəcə əhəmiyyət vermiş, bəzən səhərlərə qədər namaz qılmışdır.

Bir dəfə əshabə-i kirama:

“Mənə söyləyin, sizin birinizin evinin qarşısında bir çay olsa, o çayda hər gün beş dəfə yuyunsa, onda çirk deyə bir şey qalarmı?”-deyə soruşmuş və əshabələrin: “Xeyr, ya Rəsulullah, qalmaz.”- demələri üzərinə, Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) ardınca belə buyurmuşlar: “Elə beş vaxt namaz da belədir. Cənabı Haqq o namazlarla möminlərin səhvlərini yuyar.”

Peyğəmbər Əfəndimiz, Fatimə anamıza: “Ya Fatimə, mən Məhəmməd Mustafanın qızıyam deyərək, əsla namazını tərk etmə. Çünki məni haqq peyğəmbər olaraq göndərən Cənabı Allaha and içirəm ki, beş vaxt namazını vaxtında qılmadıqca, əsla Cənnətə girə bilməzsən”- buyurmuşdular. (Əbdüllətif, Meclisü'l-Envari'l-Muhammediye, s. 26).

Həqiqət belə ikən, bəzilərinin ali-beytə olan sevgilərinə güvənərək ibadəti tərk etmələrinin nə qədər yanlış olduğu düşünülsün.

Hər qaydanın istisnası olar da bunun istisnası olmazmı? Hərəmi-Şərifdə Beytullahın ətrafını doldurmuş olan möminlər Kəbəyə yönələrək olduqları cəhətlərdən namaza durar, imama uya bilərlər. Ancaq, imamın durduğu cəhətdə olan camaat, Beytullaha imamdan çox yaxınlaşa bilməz. Yəni imamı keçib namaza dura bilməz. Demək ki, burada da qismən imamı keçməmə şərti vardır. Lakin bu şərt, Kəbənin hər tərəfinə şamil olmaz.

Bu səbəblədir ki, Beytullahı təvaf edənlər namaza durarkən imama baxarlar, əgər imamın yanındadırlarsa, keçməyib gerisində dayanmağa cəhd göstərərlər. Kəbəyə imamdan çox yaxınlaşmaqdan çəkinərlər. Çünki imamla Kəbə arasında camaat olmamalıdır

Haləbi və digər fiqh kitablarında məlumat vardır.

Haləbidə Kəbənin içində, fərz olsun nafilə olsun, namaz qılmağın caiz olduğu yazılır. Burada cəhət şərti yoxdur. Bilinən tərəfə durularaq qılına bilər.

Günorta və ilkindi namazları tək başına da qılınsa, camaatla da qılınsa qiraətin gizli edilməsi vacibdir. Tək başına edən kimsə və ya imam öz eşidəcəyi qədər bir səs çıxararaq Fatihə və surəni oxuyar. Gündüz qılınan nafilə namazlarda da gizli oxumaq eyni şəkildə vacibdir.

Camaatla qılınan səhər, Cümə, bayram, təravih və vitr namazlarının bütün rükətlərində, axşam və şam namazlarının ilk iki rükətində qiraəti cəhri etmək, yəni səsli oxumaq vacibdir. Axşam namazının üçüncü rükətində, şam namazının da son iki rükətində gizli oxumaq vacibdir. Ancaq, tək başına səhər, axşam və şam namazını edən kimsə, istəsə qiraəti səsli edər, diləsə gizli olaraq oxuyar.

Bu qiraət şəkillərinin gündüz namazlarında gizli, gecə namazlarında, Cümə və bayram namazlarında açıqdan oxunmasının hikməti də təfsirlərimizdə belə izah edilməkdədir:

Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) İslama dəvətin ilk illərində təbliğ vəzifəsini gizli olaraq edirdi. Səhabələrə namaz qıldırdığı zaman da qiraətdə səsini yüksəldər, namazları cəhri etdirərdi. Müşriklər Peyğəmbərimizin səsli qiraətini eşidincə şeirlərlə və uydurduqları sözlərlə qarışdırmağa başladılar. Peyğəmbərimizə də təhqir edərək işi lağ etməyə qədər apardılar. Müşriklərin bu çirkin hərəkətinə meydan verilməməsi və Müsəlmanların əziyyətlərə məruz qalmamaları üçün bir ayəti kərimə nazil oldu: "Namazında səsini nə çox yüksəlt, nə də çoxca qıs; ikisi ortasında bir yol tut." (İsra Surəsi, 110) Ayədə, müşriklərin eşitmələrinə mane olmaq üçün Peyğəmbərimizin səsini yüksəltməməsi istənirdi. (İmam əz-Zemahşeri. Tefsirü'l-Keşşaf.
(Qahirə: Darü'l-Mushaf, 1397-1977), 3:196)

Bundan sonra Peyğəmbərimiz, günorta və ilkindi namazlarında, müşriklərin əziyyətiylə həmsöhbət ola bilməmək üçün  qiraəti gizli etdi. Axşam namazı vaxt isə onların yemək saatı, şam və səhər də yuxu saatları olduğundan bu namazlardakı qiraəti açıqdan etdi. Cümə və bayram namazları da onsuz da Hicrətdən sonra fərz və vacib qılındığından, müşriklərin də bir zərəri olmayacağından qiraətlər cəhri oldu.

Ancaq Məkkə müşriklərinin ilk Müsəlmanlara nələr etdiklərinin bilinməsi üçün, vəziyyət qiyamətə qədər yasayacak insanların ibrətinə təqdim edilmiş, gündüz namazlarında gizli oxunması əmri bu hikmətlə davam etdirilmişdir. Əlbəttə başqa hikmətləri də vardır. Ancaq müşriklərin ilk Müsəlmanlara etdiklərini xatırlamaq baxımından bundakı ibrətlər ağla ilk gələndir.

Salam aleykum.

Bunun sizə Allah tərəfindən bir rəhmət və lütf olaraq xəbərdarlıq olduğu aydın olur.

Əgər namaz qılmırsınızsa mütləq namaza dərhal başlamalısınız və qəzaya qalan namazlarınızı da ən qısa zamanda qəza etməlisiniz.

Əgər namazınızı qılırsınızsa, daha düzgün, tədili-i ərkana uyğun və daha səmimi qılmalısınız.

Namazda Qurandakı kimi surələrin düzülüşünə uyğun gəlmək sünnədir. Bunun müstəhəb olduğunu söyləyənlər də var. O halda birincilərə görə, birinci rükətdə surədən sonra gələni ikinci rükətdə oxumaq məkruhdur. Ayələr arasındakı tərtibə beləcə riayət lazımdır. Bir rükətdə bir neçə ayə oxuyarkən, sıra və tərtibi atlamaq, yəni bir ayə oxuduqdan sonra bir ya da bir neçə ayə keçərək başqa bir ayə oxusa, bunda kəharət var deyənlər olduğu kimi, bir qorxu yoxdur deyənlər də var. Hökm, tamamilə surələr haqqındakı kimidir. (Əl-Mühit / Sərahsi - Fətavanı Hindiyyə.)

Bütün bu deyilənlər fərz namazlarla əlaqədardır. Sünnə və nafilə namazlarda isə ifadə edilən tərtibə riayətə ehtiyac yoxdur. Necə asanına gəlirsə elə oxuyur.

Ancaq fərz namazdan ifadə edilən tərtibə riayət unudular və ya dil eləcə itkin təqdim və təxir şəklində qiraətə başlarsa, bunu dəyişdirməsinə ehtiyac yoxdur, başladığı kimi davam edib bitirər və bundan ötəri səhv səcdəsi də lazım deyil. Çünki belə etməklə yalnız bir müstəhəb ya da sünnəti tərk edilmiş sayılar. (Ez-Zahirə / Tacəddin.)

Üzr Nə Deməkdir?

1- Davamlı davam edən dəstəmaz pozucu hallara üzr deyilir. Məsələn, sidiyini tuta bilməmə, davamlı qaz çıxarma, tez-tez burnu qanama, yarasından davamlı su axma kimi hallar, bir üzr halıdır. Özündə bu kimi dəstəmaz pozucu bir üzr olan kimsəyə isə, sâhib-i üzr (üzr sahibi) və ya üzrlü deyilir.

Üzrlü Sayılmanın Şərti Nədir?

Adamın üzrlü sayıla bilməsi üçün, dəstəmaz pozucu bir halın, tam bir namaz vaxtı boyunca davam etməsi, yəni, dəstəmaz alıb namaz qılacaq qədər qısa bir müddət də olsun kəsilməməsi şərtdir. (Bu üzrün başlamasının şərtidir.) Bundan sonra da, hər namaz vaxtında, ən az bir dəfə eyni hal ortaya çıxmalıdır. (Bu da üzrün davamının şərtidir.)

Bunu bir misalla izah edək: Bir kimsənin burnu, günorta vaxtının başlanğıcından etibarən qanamağa başlasa və bu hal, günorta vaxtı çıxana qədər heç kəsilmədən davam etsə, bu adam üçün üzr halının başlama şərti reallaşmış olar. Artıq bundan sonrakı hər namaz vaxtı içində ən az bir dəfə bu qanama halı görülsə, o kimsə "ÜZRLÜ" sayılar.

Çünki, hər namaz vaxtı içində üzr halı təkrarlama etdiyi üçün, üzrün davam etdiyi ortaya çıxmış, üzrlü sayılmanın ikinci şərti də beləcə reallaşmışdır. Üzr vəziyyətinin ortadan qalxması üçün, üzr halının bir namaz vaxtı içində tamamilə ortadan qalxması, heç görülməməsi gərəklidir. Belə olan kimsə, artıq üzrlü sayılmaqdan çıxmış olar.

Üzr Sahibləri ilə Əlaqədar Hökmlər Nələrdir?

Üzr sahibləri üçün, dinimiz böyük bir asanlıq göstərmişdir. Bunların dəstəmazları, dəstəmaz pozucu üzrləri davam etdiyi halda pozulmaz. Bu halda ikən namazlarını qılarlar. Dəstəmaz pozucu qan, irin, sidik kimi axıntıların çirklətdiyi yeri təkrar təmizləməklə də mükəlləf tutulmazlar. Çünki, bu çirklər təmizləndikdən dərhal sonra yenidən baş verməkdədir.

Məsələn, davamlı sidiyi gələn bir kimsənin, dəstəmazını sidik axıntısı pozmadığı kimi, gələn bu sidiyin çirklətdiyi yeri yumaq məcburiyyəti də yoxdur. Sidik çirklətməsi mövcud olduğu halda namazını qılar. Dinimizin üzr sahiblərinə təmin etdiyi bu asanlığa qarşı, onların da diqqət yetirəcəkləri bir xüsus vardır. O da budur:

Üzrlü olduğunu təsbit edən kimsə, hər namaz vaxtı üçün, ayrı dəstəmaz alar, o vaxt üçün aldığı bu dəstəmazla dilədiyi qədər nafilə və ya qəza namazı qıla bilər. Vitr və cənazə namazlarını əda qıla bilər. Üzr sahibinin aldığı dəstəmaz, yalnız içində olduğu namaz vaxtı müddətində etibarlıdır. Bir namaz vaxtının çıxıb digər vaxtın girməsiylə dəstəmazı pozular. Girən yeni vaxt namazı üçün, yenidən dəstəmaz alması lazımdır.

Məsələn; bir üzr sahibi səhər namazı üçün vaxtında dəstəmaz alsa, bu dəstəmazı səhər namazının vaxtının çıxmasına qədər etibarlıdır. Vaxtın çıxmasıyla, yəni, günəş doğulmasıyla dəstəmaz pozular, hökmü qalmaz. Artıq bu dəstəmazla heç bir namaz qılınmaz.

2- Şeytan insanı ibadətdən uzaqlaşdırmaq üçün, dübürüne üfürər. insan da "yelləndim və dəsdamazım  pozuldu" deyib, dəstəmazını təkrar almağa çalışar. Halbuki dəstəmazı pozulmamışdır. İşdə bu vəziyyətə əngəl olmaq üçün hədisdə " səsini və ya qoxusunu hiss etmədiyiniz şeylərdən ötəri dəstəmaz almayın" buyurulmuşdur. Lakin qəti bir şəkildə yelləndiyini bildiyi halda, "səsini və qoxusunu hiss etmədim" deyib, dəstəmaz almamaq da təhlükəlidir.

Əgər dəstəmazınızın pozulmadığından əminsinizsə bu vəsvəsədir. Vəsvəsələrə isə diqqət yetirməmək lazımdır. Çünki vəsvəsənin üzərinə getdikcə böyüyər. Əhəmiyyət vermədiyin zaman yox olub gedər.

Ayrıca qan axmırsa və yalnız yaranın üzərində qalırsa bu da dəstəmazı pozmaz. Digər tərəfdən yaranın üzərindəki qan ətrafa axmadan bir bezə və ya kağıza bulaşırsa bu da dəstəmazı pozmaz. Xüsusilə vəsvəsəli insanlar bu fətvalardan faydalanaraq vəsvəsədən qurula bilər.

      Salam aleykum.

"Uşaqlarınızı yeddi yaşında namaza alışdırın. On yaşına gəldiklərində (qılmırlarsa) onları döyün." (Tirmizi, Salat 183; Əbu Davud, Salat 26)

Hədisi-şərifin günümüzdə zəif hətta uydurma olduğunu söyləyənlər vardır. Tirmizî hədisin Həsən-Səhih olduğunu bildirir, Nəvəvi, Xülasatü'l-Ahkam'da Əbu Davud hədisinin də həsən olduğunu ifadə edər.

Həsən: Bu kəlmə lüğətdə yaxşı, çox gözəl və s. mənaları ifadə edir. İstilahi mənada isə İbn Həcərin tərifinə əsaslanıb belə demək olar: “Həsən hədis, isnadının əvvəlindən axırına qədər (mühafizə, yaxud yazdıqlarını qorumaq baxımından) dəqiqliyi az olan insaflı ravinin aramsız, sapdırmadan (yəni, “şəzz” olmadan) və qüsursuz (yəni, “illə”siz) olaraq özü kimisindən xəbər verdiyi hədisdir.”

Həsən-Səhih: “Həsən” dərəcə etibarı ilə “səhih”dən aşağı hesab olunur. Elə isə fərqli mənaları olan bu iki istilahi terminləri necə cəm etmək olar? Artıq alimlər Tirmizinin bu ifadəsində olan məqsədini müxtəlif cür izah etmişlər. Bu izahların ən gözəli isə ibn Həcərin izahıdır. Bunu da Suyuti təqdirəlayiq hesab etmişdir. Xülasəsi budur:

– Əgər hədisin iki və daha çox isnadı varsa, bu ifadə “Bu hədis bir isnadla “həsən”, digər isnadla isə “səhih” dir” mənasını ifadə edir;

– Əgər hədisin yalnız bir isnadı varsa, bu ifadə “Bu hədis bir qrup alimin rəyinə görə “həsən”, digərlərinə görə isə “səhih”dir” mənasını ifadə edir.

Mü'min valideynlər uşaqları döymə həvəsində deyillər, olmamalıdırlar. Bu, qəti olaraq, bilinməlidir ki, ana atalar əvvəl özləri uşaqlarına nümunə olmalı, yalnız "mən dedim, olmadı, o halda döyə bilərəm" məntiqiylə hadisəyə yanaşmamalıdırlar. Namaz kimi ülvi bir hadisənin ruhlarda və qəlblərdə makəs (ayna günəşin makəsidir) tapması üçün mütləq gərəkli infrastruktur hazırlanmalı və bu mənada valideynlər əllərindən gələnləri etməlidirlər. Yalnız sözlü olaraq xəbərdarlıqlar yerinə, çox zaman şəxsən nümunə olmaq, örnək qəbul edilmək, model insan mahiyyətinə sahib fərdlər olma yoluna süluk(gedilməlidir) edilməlidir.

Uşaq istər qız olsun istər oğlan olsun alışdırmaq üçün kiçik yaşdakı uşaqlara namaz əmr edilər. Yeddi yaşında əmr edildiyi halda namaz qılmazlarsa üç vuruşu keçməmək şərti ilə çubuq ilə deyil də əl ilə həfifcə döyülür (Əbu Muhamməd Muvaffakuddin Abdullah b. Ahməd İbn Qudamə əl-Muğni II. 48 Qahirə ty).

Bu şəkildə davranma səbəbi, uşağın dini vəzifələrində səhlənkarlıq edən bir kimsə kimi yetişməsini əngəlləmək üçündür. Ayrıca burada adı keçən döymək uşağa işgəncə etmək deyil. Bundan məqsəd uşağı tərbiyə etmək və ibadətin əhəmiyyətini ona öyrətməkdir. (Ahməd Şerbani, Suallı Cavablı İslam Fiqhi, çev. Mustafa Özcan, Ahməd İyibildiren, Bəkir Ağlamaz, cild: 1, səhifə: 102-133, Özgü yay. İstanbul 1998)

Namaz qılmayan uşağın döyüləbiləcəyini söyləyən alimlər, bu hərəkəti seçə bilmək üçün əvvəlcədən bütün yol və üsulların sınanmış və nəticə alınmamış olması gərəkdiyini israr edirlər. Yoxsa uşağı, ibadətin vacibliyi mövzusunda kifayət qədər öyrədib öyrətmədən ilk iş olaraq dayaq cəzasına baş vurmağı heç bir İslam âlimi təklif etmir.

Beyhakî isə dayaqla əlaqədar hədislərin mənsuh (hökmü qaldırılmış) olduğunu, onlarla hökm ediləməyəcəyini, çünki onların Hz. Ali (Allah ondan razı olsun) 'dan rəvayət edilən səhih bu hədislə nəsh edildiyini bildirir:

"Qələm / məsuliyyət, üç kimsədən qaldırılmışdır. Uşaq buluğa çatana qədər, yatan oyanana qədər ... Xəstə / məcnun, özünə gələnə qədər ..." (Əhməd b. Hənbəl , Müsnəd, 1/116)

İslâm âlimləri, dayaqdan çox yumşaq rəftardan yana görüş ifadə etmişlər. Sevgi-mərhəmət və şəfqətlə uşağa yaxınlaşması gərəkdiyini mənimsəyənlər bu hədisi dəlil gətirmişlər:

Yenə bu mövzuya işıq tutacaq bir nümunə hadisə də Hz. Ömərin xəbərdarlığı və rəftarıdır ki son dərəcə əhəmiyyətlidir. Yatan uşağını namaz qılması üçün oyandırmağa çalışan bir qadına tavafuq edən Hz. Ömər:

"Burax onu! Ağıllı yetkin olana qədər o məsul deyil" (İbn Əbi Şeybə, əl-Musannəf, I/382)

deyərək qadını bundan imtina etdirməyə çalışması, Hz. Ömər kimi tavizsiz(güzəştsiz) bir şəxsiyyətin bu mövzuda Rəsûlullah'a müxalif düşdüyü söylənilə bilməyəcəyinə görə onun, Beyhakinin də işarə etdiyi kimi söz mövzusu hədislərin nəsh (hökmdən qaldırmaq) edilmiş olduğu qənaətinə gəldiyini göstərə bilər.

Namaz qılmayan uşaq döyülərmi ?

Və aleykum Salam.

      Fotoşəkili ikiyə ayırmaq gərək. Canlıya âid fotoşəkillər, cansıza aid fotoşəkillər. Canlıya aid fotoşəkillər, ya yaşayacaq şəkildə boy rəsmi olar, yaxud da yaşamayacaq şəkildə yarım şəkil olar. 
    Yaşamayacaq şəkildə yarım, yaxud da baxınca seçilə bilməyəcək qədər kiçik olsa  mahzur(zərər) yoktur deyilə bilər. Ancaq boy rəsim və fotoşəkillərinə (bir ehtiyac olmadan) icazə verilməmişdir. Cansıza aid şəkillərə, yəni mənzərələrə gəlincə, bunun câiz olduğu qətidir. Çiçək, göl və meşə mənzərələri kimi görünüşlər çəkilə bilər, evlərin müəyyən yerlərinə asılıb ilâhî qüdrət təqdirlə seyr edilə bilər. 
    Canlıya âid boy şəkillərini, (insan, heyvan və digər canlı varlıqlar kimi ) otağın divarına asıb, baxınca tamamilə görünəcək halda saxlamaq, bu otaqda namaz qılmağı məkruh hala gətirmək deməkdir. Beləliklə, divarlarında canlılara aid boy şəkilləri olan otaqda qılınan namaz məkruh olar. Şəkillər qiblə yönündə  isə məkruhluq şiddətlənər, yanda isə azalar, arxada isə daha da azalmış sayılar. 
    Belə şəkillər ya endirilməli, yaxud da üzəri örtülərək namaza durulmalıdır. Boy şəkillərini bağlı bir yerdə tutmaq, ancaq lazım olduğunda görüləcək halda mühafizə etməkdə zərər yoxdur. 
    Kâğız pullarla şəxsiyyət vəsiqələrindəki vəsiqəlik şəkillər də câizdir. Bunlar canlandığı fərzedildiyində yaşamayacaq dərəcədə kiçik və yarım olan şəkillərdir. Ayrıca bəzi qeydə alınmış şəxsləri tanımaq üçün çəkilən zəruri boy şəkilləri üçün də icazə vardır. Bunlar ehtiyac şəkilləridir. Oğrular, digər günahkarlar ancaq bunlarla asanca ədalətin pəncəsinə təslim edilə bilməkdədir. Bu günki şəkillərin mühtehcen(ədəbsiz şəkillər) olmayanları tapınılmaq üçün çəkilmədiyindən, tapınılmaq üçün edilən şəkillər cümləsindən sayılmaya bilərlər. Ədəbsiz şəkillərin hər cürü isə əxlaqa, insanlığa və İslâm’a zidddir. Qaynaqlarıyla İslam Fiqhində geniş məlumat vardır.

       İslam dini səmavi bir din olub insanın dünya və axirətini abadlıq etmək üçün nazil olmuşdur. Gətirdiyi hökmlərin hər kəsin ağıl və zövqünə uyğun gəlməsi də mümkün deyil. Çünki simalar bir-birinə uyğun gəlmədiyi kimi ağıl və xasiyyətlər də bir-birinə uyğun gəlməzlər. Ağıl və məntiqi verən Allah Təala, insan üçün hansı hökm daha uyğun, hansı nizam daha gözəl isə onu bilir və onu endirir. Bunun üçün əmr, nəhy, haram və halal ilə əlaqədar olan ilahi qanun və nizamların bəzilərinə ağılımız çatmazsa da bütününə inanıb hikmətini araşdırmamız lazımdır. Araşdırma etmədən inkar etmək adamı küfrə apara bilər. Bunun üçün bu və ya bu niyə haram olsun? Ağılıma yatmır, demək böyük bir günahdır. Bir çox kimsə heykəl və şəkilin haram oluşundan danışıldığı zaman xoşlanmır, "heykəl bir sənətdir. Niyə haram olsun?'' deyib İslamın hökmünü tərəddüdsüz rədd edir. Muzeylərdə olan heykəllər üzərinə araşdırma edildiyi zaman cahiliyyət dövründə, Roma və Bizans dövlətlərinin hökm sürdükləri zamanlarda insanların bir çoxları heykəl və şəkillərə böyük etina göstərərək tapındıqları bütpərəstlik girdabına girdikləri görüləcək. İnsanı yer üzünə Xəlifə olaraq təyin edən Allah Təala, daşdan və ağacdan öz əliylə etdiyi heykəl və şəkillərə etdiyi ibadətdən onu qurtarıb layiq olduğu mövqeyə çıxarmaq üçün canlı məxluqların hər cür heykəl və şəkillərini qadağan etdi.

Surət qadağasının söykənildiyi müəyyən rəvayətlər belə sıralana bilər:

a) Hz. Ayşənin nəql etdiyinə görə Hz. Peyğəmbər, evində üzərində salıb (İsa`nın çarmıxa gəriliş səhnəsini təsvir edən şəkil) olan hər şeyi qırmışdır (Buxari, "Libas", 90).

b) "Qiyamət günündə ən şiddətli əzaba məruz qalacaq olanlar musavvirlərdir" (Buxari, "Libas", 89).

c) "Bu surətləri edənlərə qiyamət günündə ‘Yaratdıqlarınıza can verin' deyilərək əzab ediləcək" (Buxari, "Libas", 89).

d) Hz. Ayşə`dən rəvayət edildiyinə görə, Ayşə bir dəfə üzərində (heyvan) şəkilləri olan bir döşək almışdı. Hz. Peyğəmbər bunu görüncə qapının qarşısında gözlədi və içəri girmədi. Hz. Ayşə, Rəsulu Əkrəmin üzündə məmnunsuzluq işarələrini görüncə, "Ya Rəsulullah! Allahdan və Allahın Rəsulundan bağışlanma diləyirəm. Bir qüsurmu işlədim?" dedi. Hz. Peyğəmbər, üzərində şəkil olan döşəyi göstərərək "Bu döşəyin burada nə işi var?" buyurdu. Ayşə "Ya Rəsulullah! Onu, gah oturasın, gah söykənəsin deyə sənin üçün almışdım" dedi. Sonra Hz. Peyğəmbər, "Bu şəkilləri edənlərə qiyamət günündə əzab edilər və onlara ‘Haydı baxaq, etdiyiniz bu surətlərə bir də can verin' deyilər. İçində şəkillər olan evə mələklər girməz" (Buxari, "Libas", 95; hədisin şərhi üçün bax. İbn Həcər, Fethu'l-bari, V, 228-229; Kamil Miras, Təcridi Sarih Tərcüməsi və Şərhi, VI, 414).

e) "Mələklər, içərisində it və təsvir olan evə girməzlər" (Buxari, "Libas", 88).

f) "Mələklər, içərisində surət olan evə girməzlər; parça üzərindəki naxış müstəsna" (Buxari, "Libas", 92).

g) Hz. Ayşə öz oturduğu evin zalına üzərində timsallar olan bir pərdə çəkmişdi. Hz. Peyğəmbər səfərdən döndüyündə bunu görüncə "Qiyamət günündə ən şiddətli əzaba çarpdırılacaq olanlar Allahın yaratmasına bənzəməyə çalışanlardır" buyurdu. Ayşə, sonra bu pərdədən bir və ya iki yastıq etdiklərini söyləmişdir (Buxari, "Libas", 91).

h) Hz. Ayşənin, üzərində təsvirlər olan bir pərdəsi vardı və bunu otağının bir tərəfinə çəkmişdi. Hz. Peyğəmbər bunu görüncə, Hz. Ayşəyə "Bu pərdəni qarşımdan qaldır; üzərindəki təsvirlər namazda ikən həmişə mənə görünüb dayanır" demişdir (Buxari, "Libas", 93).
Ahməd ŞAHİN

Mələklər şəkillər olan evə gələr?

Tərifi:

"Məsh" kəliməsi, lüğətdə, "əli, bir şeyin üzərinə sürtmək" mənasına gəlir. Bir adam, əlini, bir şeyin üzərinə sürtərsə, ona, "Bu şeyi məsh etdi." deyilir.

İstilahdakı (terminologiyadakı) mənasına gəlincə, "məsh", "xüsusi olaraq düzəldilmiş olan məstlər (xoflar) üzərinə, islaqlığı isabət etdirmək"dən ibarətdir. Xüsusi olaraq düzəldilmiş olan bu məstlərin, bəzi şərtləri daşıması və müəyyən müddətə bağlı qalınaraq, məsh edilmələri lazımdır.

---------------------------

---------------------------

Hökmü:

Məstlər üzərinə məsh etmək, əsl etibarı ilə, caizdir. Şəriət sahibi, məstlər üzərinə məsh etməyi, kişilərlə qadınlar üçün caiz görmüşdür. Gərək muqimlik, gərəksə də səfərilik əsnasında olsun, bu, mükəlləflər üçün, Şəriət qoyanın tanımış olduğu bir ruxsatdır.

"Ruxsat"ın:

~ Lüğət mənası, "asanlıq" kəliməsilə ifadə edilə bilər.

~ İstilahi mənasına gəlincə, bu, "şəri bir dəlilə müxalif olaraq gələn başqa bir dəlil ilə sabit olan hökm"dür.

Ziddi olmayan şəri bir dəlillə sabit olan hökmlərə isə, "əzimət" deyilir.

Bu hallar nəzərə alınaraq, məstlər üzərinə məsh etmək, bəzən vacib olur. Məsələn,

1. Bir adam, məstlərini çıxarıb ayaqlarını yuduğu təqdirdə, namaz vaxtını qaçıracağından qorxarsa, bu halda, məstlər üzərinə məsh etməsi, vacib olur.

2. Yenə, eyni şəkildə, məstlərini çıxarıb ayaqlarını yuduğu təqdirdə namazdan başqa bir fərzə, məsələn, Ərəfat'dakı vəqfəyə çata bilməyəcəyindən qorxarsa, yenə, məstlər üzərinə məsh etməsi, vacib olar.

3. Buna bənzər olaraq, ayaqlarını yumağa kifayət etməyəcək qədər su tapa bilməyən şəxsin, məstlər üzərinə məsh etməsi, vacib olar.

Ancaq, bu (3) hal(lar) xaricində, məstlər üzərinə məsh etmək, ruxsat sayılmaqdadır. Ki, bu halda, insanın, ayaqlarını yuması, məsh etməsindən daha fəzilətli olar. (haşiyə)

---------------------------

(Haşiyə:

Hənbəlilər dedilər: Məstlər üzərinə məsh etmək, məstləri çıxarıb ayaqları yumaqdan daha fəzilətlidir. Çünki, uca Allah, insanların, şəriətcə özlərinə tanınmış olan ruxsatlara sarılmalarını və beləliklə, İlahi nemətlərin şüuruna vararaq şükr etmələrini arzulayar, bundan da xoşu gələr.

Bəzi Hənəfi məzhəbi alimləri də, bu görüşdə, Hənbəlilərlə müvafiqdirlər.)

------------------------------

------------------------------

Üzərinə məsh edilməsi səhih olan məstin tərifi:

Üzərinə məsh edilməsi səhih olan məst, insanın, ayaqlarına geyindiyi və topuqlarını da öz içinə alan məstlərdir. Bu məstlər:

~ istər dəridən;

~ istər tükdən;

~ istər kətandan; və ya

bunlara bənzər şeylərdən düzəldilmiş olsunlar, hamısı, eyni hökmə tabedirlər. (haşiyə)

-------------------------------

(Haşiyə:

Malikilər dedilər: Dəridən düzəldilməyən məstlər üzərinə məsh etmək, səhih olmaz! Ancaq, altı və üstü dəridən düzəldilib ancaq yan tərəfləri keçədən və ya kətandan düzəldilmiş olarsa, bu, caiz olar. Necə ki, bəzi ayaqqabılar vardır ki, altı və üstü, dəridən; yan tərəfləri isə, parçadan düzəldilir.

Bilindiyi kimi, Malikilər, dəridən düzəldilən məstin də, tikişli olaraq düzəldilməsini şərt qoşurlar. Əgər dəridən düzəldilən məst, yapışdırıcı bir maddə ilə tikişsiz olaraq bir-birinə bağlanmış, keçirilmiş olarsa, onlara görə, bu, məst sayılmaz; və üzərinə məsh etmək də, səhih olmaz.)

-------------------------------

Dəridən başqa maddələrlə düzəldilənlərə isə, "cəvrəb" deyilir. Ki, bu, xalq arasında, "corab" deyə bilinən şeydir. Corabın məst sayıla bilməsi üçün, ancaq, özündə 3 şərtin olması lazımdır. (Belə ki):

1. Ayağa geyilən corab, qalın olmalıdır. Ki, üzərinə isabət edən su, alt tərəfinə də isabət etməsin.

2. Hər hansı bir bağa ehtiyac qalmadan, özü-özlüyündən ayaqda dura bilməli (yəni, qoyulduğu şəkildə düz qala bilməli)'dir.

3. İçindəki ayaqları göstərəcək qədər şəffaf olmamalıdır.

Bununla bərabər, topuq sümüklərini örtəcək qədər də uzun olmalıdır. Məsələn:

Bir adam, ayaqlarında, özü-özlüyündə düz dura biləcək qədər qalın bir corab geyinər; bu corab içində olan şeyi (yəni, ayaqları) göstərəcək qədər şəffaf bir maddədən düzəldilmiş olarsa, buna, məst deyilə bilməz; belə corab da, məstin hökmünə tabe olmaz! Ancaq, yuxarıda sayılan şərtlər, bir corabda təhəqqüq edər (gerçəkləşər, yəni, o sayılan şərtlərin hamısını özündə toplayar)'sa, o corab, dəridən düzəldilmiş corab kimi qəbul edilərək, onun hökmünə tabe olar.

Bununla bərabər, məstin altına dəri tikilməsi də, şərt deyildir.

Bu danışılanlardan sonra, yundan düzəldilən qalın corabların, açıqlaması verilən şərtləri daşıdıqları təqdirdə, şər'i (şəriətin icazə verdiyi) məst hökmünə tabe olacağı, başa düşülmüş olmaqdadır.

-----------------------------------

-----------------------------------

Məstlər üzərinə məsh etməyin dəlilləri:

Məstlər üzərinə məsh etməyin hökmü, təvatür dərəcəsinə çatan bir çox səhih hədislərlə sabit olmuşdur. "İstizkar" adlı əsərdə deyilir ki, məstlər üzərinə məsh etməklə bağlı olaraq, 40-a yaxın səhabə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən rəvayət etmişlərdir.

~ Mühəddislərdən biri olan əl-Həsən, belə deyir:

"Səhabələrdən 70-ə yaxın şəxs, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, məstlər üzərinə məsh etdiyinə dair, mənə rəvayət etdilər."

~ Bu mövzudakı səhih hədislərdən biri də, "Kütübü Sittə" imamlarının rəvayət etmiş olduqları bu hədisdir ki, buna görə:

Cərir b. Abdullah əl-Bəcəli adında bir səhabə, kiçik tualetdən sonra dəstəmaz almış və məstlərinin üzərinə məsh etmişdi. Ondan: "Məsh edirsən?" deyə soruşulduğunda, "Bəli. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, kiçik tualetdən sonra dəstəmaz alıb məstlərinin üzərinə məsh etdiyini gördüm." deyə cavab vermişdi.

Bu hədisi, Zeylai də, "Nasbu'r-Rayə" adlı kitabında nəql etməkdə və belə deməkdədir:

"Bu hədis, bəzilərini heyrətə gətirmişdir. Çünki, Cərir b. Abdullah əl-Bəcəli'nin müsəlman olması, dəstəmazlı bağlı hökm ehtiva edən Maidə surəsinin nüzulundan sonra baş vermişdi."

Bilindiyi kimi, Maidə surəsindəki dəstəmazla bağlı hökm bildirən ayət, budur:

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ فَٱغْسِلُوا۟ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى ٱلْمَرَافِقِ وَٱمْسَحُوا۟ بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى ٱلْكَعْبَيْنِ...

"Ey iman gətirənlər! Namaza durarkən, üzünüzü və dirsəklərə qədər əllərinizi yuyun, başınıza məsh çəkin və topuqlara qədər ayaqlarınızı yuyun..." (Maidə/6)

Bu ayə, dəstəmaz alarkən, ayaqların su ilə yuyulmasının zəruriliyini, açıqca ifadə etməkdədir. Ancaq, bir dəlil olan bu ayətə muarid (zidd) olan və təvatür dərəcəsinə çatan bir çox səhih hədislər də mövcuddur. Ki, bu səhih hədislərin, Maidə surəsinin 6-cı ayətinin nüzulundan sonra, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ağzından varid olduğu (gəldiyi), qətiliklə bilinməkdədir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in buyurmuş olduğu bu səhih hədislər, hökm olaraq ifadə etməkdədirlər ki:

Ayaqlarda məst olmadığı vaxt, ayaqların su ilə yuyulmaları, fərzdir. Ancaq, ayaqlarda məst olduğu vaxtlarda, su ilə yuyulmaları, fərz deyildir. Əksinə, məst olduğu vaxt, ayaqları yumaq yerinə məsti məsh etmək, fərzin, öz yerini tutması üçün kifayət edir.

Bu səhih hədislərə misal olaraq, Buxari'nin, Muğirə b. Şu'bə'dən rəvayət etdiyi bu hədisləri nəql etməklə kifayətlənək:

~ "Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), (tualet) ehtiyacı üçün çıxmışdı. Muğirə, içində su olan bir qabla Onun arxasınca getdi. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ehtiyacını bitirikdən sonra, Muğirə, Onun əlinə su tökdü. O da, dəstəmaz alıb xufları (məstləri) üzərinə məsh etdi." (Buxari, "Vudu"/48; Muslim, "Təharət"/75)

~ Yenə, Buxari, buna bağlı olaraq, Muğirə'dən belə rəvayət edir:

Muğirə dedi: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə birlikdə səfərə çıxmışdıq. Yolda ikən, Onun məstlərini çıxarmaq istədim. (Bunun üzərinə) mənə: "Onları (bir yana) qoy. Çünki Mən, onları, təmiz olaraq geyindim." (Buxari, "Vudu"/49; Muslim, "Təharət"/79)

Bu hədislərlə bərabər bir çox səhih hədislər vardır ki, bunları, Buxari və Muslim və digərləri, siqa ravilərdən nəql etmişlərdir.

--------------------------------

--------------------------------

Məstlər üzərinə məsh etməyin şərtləri:

Bilindiyi kimi, məst, dəridən və ya yundan hazırlanıb müəyyən şərtləri özündə daşıyan və ayaqlara geyinilən şeylərdir. Özünə "məst" deyilməsi səhih olan şeylərin üzərinə, -ayaqları yumaq yerinə məqbul olaraq- məsh edilməsi, uyğun olar. Məstlərlə bağlı şərtləri, bu şəkildə sıralaya bilərik:

1. Məst, topuq sümüklərilə bərabər, ayaqları örtməlidir.

Topuq sümüklərinin üstünü də örtməsinə gəlincə, bu, lazım deyildir. Məstin, ayaqların hamısını örtəcək bir şəkildə, yəni, üzərində düymə və kilid (zamok) ilə bağlana bilən yarıqsız bir şey olaraq düzəldilmiş olması da, zəruri deyildir. Əksinə, üst tərəfdən yarıq olub kilid (zamok) ilə bağlana bilən şəkildə olması da, səhihdir. Bu halda, axtarılan şərt, ayağı örtməsidir. İstər əvvəlcədən bağlı bir şəkildə düzəldilsin və ya üst tərəfi yarıq olub kilidlə bağlanacaq şəkildə olsun, hər 2 halda da, üzərinə məsh edilməsi, səhih olar.

2. Məstin, topuqları az da olsa açıq qoymayacaq şəkildə olması lazımdır. Məstdə, ayağın bir qismini göstərəcək qədər deşik olarsa, üzərinə məsh edilməsi, səhih olmaz. Bu səbəblə ki, ayaqlar yuyulduğu təqdirdə, fərz edək ki, az bir qismi yuyulmayıb quru olaraq buraxılarsa, dəstəmaz, batil olar. Eyni şəkildə, məstlərin də, ayaqların hamısını örtəcək şəkildə olması, zəruridir. Əgər ayaqların az bir qismi (yəni, topuq da daxil, topuqdan aşağı qismindən az bir şey belə) açıq qalar, məstlərlə örtülməzsə, məsh etmək, yumağın yerinə məqbul olmaz. Hənbəlilər və Şafii'lər, bu görüşdədirlər. (haşiyə)

--------------------------------

(Haşiyə:

• Hənəfilər dedilər: Məst, topuq sümüklərilə bərabər ayağı örtməzsə, məsələn, məstlərdən birində bir dəlik olar və bu dəlik, ayaqlardan 3 barmaq miqdarında olarsa, bu dəliyin məsh üçün bir zərəri olmayacağına görə, bu haldakı bir məstin üzərinə məsh etmək, səhih olar. Ancaq, məstdəki deşik, ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarından daha çox olarsa, bunun, məshə zərəri vardır. Və belə bir məst üzərinə məsh etmək də, səhih olmaz. Ancaq, iki məstdəki dəliklər, 3 kiçik ayaq barmağından çox olsa belə, bu iki məstin dəlikləri, üst-üstə toplanmazlar. Ancaq, bəhsini etdiyimiz miqdardan çox olan dəliklər, bir məstdə olarsa, məsh, məqbul deyildir. Bu miqdardan az olan dəliklərin məsh üçün bir zərəri isə, bəhs mövzusu deyildir.

• Malikilər dedilər: Bir məstdə, ayağın 1/3-i qədər və ya daha çox miqdarda deşik olarsa, bu halda, belə bir məstin üzərinə məsh etmək, səhih olmaz. Ancaq dəliklər, ayağın 1/3-indən az olarsa, üzərinə məsh edilməsi, səhih olar.

Hənəfilər və Malikilər, məstdə deşik olması və ayağın da görünməsi halında, bunun məsh üçün zərəri olmayacağında görüş birliyi içindədirlər. Ancaq onlar, bu dəliklərin miqdarı xüsusunda görüş ayrılığına düşmüşlərdir. Malikilər, ayağın 1/3-i qədər olan dəliklərə icazəli nəzərilə baxarlarkən; Hənəfilər, sadəcə, ayağın 3 kiçik barmağı qədər olan dəliklərinə icazəli baxmışlardır.)

-------------------------------

3. Məstlərlə bağlı şərtlərin üçüncüsünə gəlincə, bu, məstlər içərisində, az bir yeriş də olsa, öz ilə getməyin mümkün olması və bir məsafə qət edilə bilməsi lazımdır.

Ancaq, məstlər geniş olar; ayaqların da az bir qismi və ya çoxu görünərsə, bu, məsh etməyin səhih olmasına zərər verməz. Yetər ki, məstlər ayaqlarda ikən, az da olsa, onlarla bir miqdar gəzilə bilsin. Hənəfilər və Şafii'lər, bu görüşdədirlər. (haşiyə)

----------------------------

(Haşiyə:

• Malikilər dedilər: Məst geniş olub üstdən baxıldığında ayağın bir qismi və ya hamısı görüldüyü təqdirdə, məsh üçün, bir zərəri olmaz. Ancaq, çox geniş olmasından dolayı, içində ayaq yerləşməz və ya ayağın böyük əksəriyyəti içinə yerləşib oturmazsa, bu haldakı bir məst, çox geniş olduğu və ayaqla doldurulmadığı səbəbilə, məshə əlverişli olmaz. Bunlarla gəzmək mümkün olsa belə, yenə də, üzərlərinə məsh edilməsi, səhih olmaz.

• Hənbəlilər dedilər: Məst geniş olar, üstdən baxıldığında ayağın dəstəmazda yuyulması fərz olan qisimlərindən bəzisi görünəcək olarsa, bu sifətdəki bir məst üzərinə məsh edilməsi, səhih olmaz.)

-----------------------------

4. Ayağa geyilən məstlər, halal yoldan əldə edilmiş olmalıdırlar. Oğurlanmış və ya qəsb edilmiş və ya haram qılınmış bir şübhə ilə əldə edilən bir məstin üzərinə məsh etmək, Hənbəlilərə və Malikilərə görə, səhih deyildir. (haşiyə)

-------------------------------

(Haşiyə:

• Hənəfilər və Şafii'lər dedilər: Qəsb edilən, oğurlanan və buna bənzər yollarla əldə edilən məstlər üzərinə məsh etmək -bunları geyinmək, hər nə qədər haramdırsa da- səhihdir. Çünki, bunların geyilməsi və mülk edilməsi, hər nə qədər şəri deyilsə də, məshin sihhətinə zidd düşmürlər. Buna bənzər olaraq, qəsb edilən və ya oğurlanan su ilə dəstəmaz alınması da, səhihdir. Ancaq, bunu edən, fasiq (günahkar) olar.

"Oğurlanan və ya qəsb edilən şeyləri, -Allaha yaxınlaşmaq qəsdilə edilən- ibadət və bənzəri işlərdə istifadə etmək, səhih olmaz." deyənlərin dəlilləri isə, həqiqətən çox qüvvətlidir.)

----------------------------

5. Ayağa geyilən məstlər, təmiz olmalıdırlar. Nəcasətli olaraq geyilən məstlər üzərinə məsh etmək, səhih olmaz. Bunların az bir qisminə nəcasət dəymiş olsa belə, üzərlərinə məsh edilə bilməz. Bu xüsusda, məzhəblərin görüşləri, belədir:

• Hənəfilər dedilər: Məstin təmiz olması, məshin sihhət şərti deyildir. Bir məstə nəcasət bulaşdığı təqdirdə, üzərinə məsh etmək, səhih olar. Ancaq, bu məstlə birlikdə namaz qılmaq, səhih olmaz. Məstə isabət edən bu nəcasət, bağışlana bilən bir nəcasətdirsə, bununla, namaz da qılına bilər. Ancaq, bu haldakı məstin təmiz olan qismi, məsh edilə bilər.

• Şafii'lər dedilər: Məstə, bağışlana bilən bir nəcasət isabət etdiyində, bunun, məshə bir zərəri olmaz. Ancaq, məstə, əfv edilə bilməyən bir nəcasət bulaşdığı təqdirdə, təmizlənmədən, bu məst üzərinə məsh etmək, səhih olmaz.

• Malikilər dedilər: Təmiz olmayan məstlər üzərinə məsh etmək, səhih olmaz. Məstə bir nəcasət isabət etmiş olsa, onun üzərinə edilən məsh də, batil olar. Bu səbəblə ki: Libasa və ya bədənə isabət edən nəcasəti təmizləmək, sünnətdir, deyilməkdədir. Halbuki, məstin özünə məxsus bir hökmü olması səbəbilə, ona da isabət edən nəcasət, heç bir halda bağışlanmaz.

• Hənbəlilər dedilər: Nəcis olan məstin üzərinə məsh etmək, 2 şərtlə səhih olar:

a. Özünə isabət edən bu nəcasət, yerə gələn daban qismində və ya daxili qismində olmalıdır. Məstin çölünə, üst qisminə, yan tərəfinə isabət edən nəcasətlər, məshə zərər verərlər.

b. Ayağında, nəcasət bulaşan məst olan şəxsin, bunu təmizləməsi mümkün olmalıdır. Ancaq, ayağında ikən yuması halında bir zərər meydana gəlməyəcəksə, bu haldakı məstin üzərində olan nəcasəti təmizləmək, vacib olar. Ancaq, ayağındakı məstin üzərindəki nəcasəti təmizləməyə gücü çatar; ancaq, bunu təmizləməkdə istifadə ediləcək şeyi (hər hansı bir maddə və ya mayeni) tapa bilməzsə, bu nəcasətlə birlikdə namaz qılması, Mushafa toxunması və buna bənzər dəstəmazlı ikən edilməsi mümkün olan işləri etməsi, səhih olar.

-------------------------------

6. Məstlər, tam bir təmizlikdən, yəni, tam olaraq dəstəmaz alındıqdan sonra ayağa geyinilmiş olmalıdır.

Məsələn, bir şəxs, ilk əvvəl, ayaqlarını yuyar; məstlərini geyinər və bundan sonra dəstəmazını tamamlayacaq olarsa, bu, səhih olmaz.

Ancaq, bütün məzhəblər, bunda ittifaq etməyib sadəcə Malikilər və Hənbəlilər bu hökmdə ittifaq etmişlərdir. (haşiyə)

------------------------------

(Haşiyə:

Hənəfilər dedilər: Tam bir dəstəmaz aldıqdan sonra məstləri geyinmək, məshin sihhət şərtlərindən deyildir. Əksinə, bir şəxs, dəstəmazda, ayağının yuyulması fərz olan qismini yuyub məstini geyinər və özündə dəstəmazını pozan hər hansı bir hal görülmədən dəstəmazını da tamamlayarsa, bu şəxsin dəstəmazı da, məshi də, səhih sayılır.

Ancaq, dəstəmazını, məstini geyindikdən sonra tamamlaması, şərtdir. Belə ki:

Məstdən sonra, aldığı dəstəmazla yuyulması fərz olan orqanlarından birinin az bir qismi də isladılmamış olmamalıdır. Və ya su ilə məsh edilməsi fərz olan qisimlərin məsh edilməmiş bir tərəfi də qalmamalıdır.)

-----------------------------

7. Məstlər, su ilə edilən bir təmizlikdən sonra ayağa geyinilmiş olmalıdır.

Məsələn, təyəmümm edildikdən sonra geyinilən məstlər üzərinə məsh etmək, səhih olmaz. Edilən bu təyəmmüm də, istər su tapılmadığı; istərsə də su tapılıb ancaq xəstəlikdən ötürü istifadə edilə bilmədiyi üçün edilmiş olsun, eyni hökmə tabedir. Ki, bu xüsusda məzhəblər arasında ittifaq mövcud olub sadəcə Şafiilər buna müxalifət etmişlərdir. (haşiyə)

------------------------------

(Haşiyə:

• Şafiilər dedilər: Təyəmmümdən sonra geyinilən məstlər üzərinə məsh etmək, caizdir. Ancaq, alınan bu təyəmmümün, bir xəstəlik səbəbilə su istifadə edilə bilmədiyindən dolayı alınmış olması, şərtdir. Lakin, su tapıla bilməməsi səbəbilə alınan təyəmmümdən sonra geyinilən məst üzərinə məsh etmək, səhih olmaz.

Məsələn, bir adam, dəstəmaz almaq üçün su tapa bilməyib təyəmmüm edər; sonra da məstini geyinərsə; bu məst üzərinə məsh etməsi, caiz olmaz. Yəni, bir nəfər, su tapa bilməyib təyəmmüm edər və bundan sonra da məstini də geyinərsə, daha sonra su tapıldığında, məstlərinin üzərinə məsh etməsi, caiz olmaz. Əksinə, bu məstləri çıxarıb, tam bir dəstəmaz alması lazımdır. Ancaq, su mövcud olmasına baxmayaraq, bir xəstəlikdən ötürü o suyu istifadə edə bilməyib təyəmmümdən sonra məstini geyinərsə, xəstəliyi və üzrü, ortadan qalxmış olsa belə, dəstəmazını alarkən, bu məstlərin üzərinə məsh etmək, səhih olar. Təyəmmüm əsnasında, insanın ayaqları ilə bir dəxlisi olmadığından ötürü, bunların, təyəmmüm əsnasında geyinilib üzərlərinə məsh edilməsi, lazım gəlməz, deyə bir iddiada olmaq, doğru deyildir.

-------------------------------------

8. Məsh edilməsi fərz olan yerdə, suyun məstə çatmasını əngəlləyən xəmir və bənzəri maddələr, olmamalıdır.

--------------------------

9. Məsti ayağına geyinən şəxs, bu məstlə birlikdə, müəyyən bir məsafəni də gedə bilməlidir. Elə ki, bu məstlər, gəzmək əsnasında ayaqdan çıxarılarsa və ya məstlər ayağında olan şəxs, bunlarla yol gedib məsafə qət edə bilməyəcək bir halda olarsa, bunların üzərinə məsh edilməsi, səhih olmaz.

Bunlarla qət edilməsi lazım gələn məsafənin ölçüsü haqqında, məzhəblərin təfsilatlı görüşləri, aşağıda ələ alınacaqdır. Belə ki:

• Hənəfilər dedilər: Məsti geyinən şəxs, onunla birlikdə, 1 fərsəx və ya daha çox məsafə gedib yol qət edə bilməzsə, üzərinə məsh etməsi, səhih olmaz. Bunlarla gəzə bilmək üçün, ayrıca, üzərlərinə ayaqqabı və ya çəkmə geyilmədən, yeriməyə əlverişli olmaları lazımdır. 1 fərsəx, 3 mil, yəni, 12.000 addım uzunluğundakı bir məsafədir. Ayaqqabısız və ya çəkməsiz olaraq, bu məstlərlə 1 fərsəx (təxminən 5 km) gəzmək mümkün olmazsa, üzərlərinə məsh etmək, səhih olmaz.

• Şafiilər dedilər: Məst geyinən şəxs, ya səfəridir, ya da muqim. Səfəri isə, məsti üzərinə, məst qüvvətli olmadıqca, məsh etməsi, səhih olmaz. Qüvvətli olan məst, ayaqqabısız olaraq, 3 gün - 3 gecə, özü ilə gəzilə bilən məstdir. Yəni, insan, gərək muqim ikən, gərəksə də səfərdə ikən, bu məstlər ayağında olaraq ehtiyacını ortadan qaldıra bilmək üçün, bunlarla gəzib dolaşa bilməsinin mümkün olması lazımdır. Yoxsa, bəhs edilən bu məsafənin, yalnız gedilməsi şərt deyildir. Sadəcə, bu məstlərin, bu qədərlik bir məsafəni yeriməyə dayanıqlı olmaları, şərtdir. İnsan, muqim olar və ayağındakı məstlər səfərə dayana biləcək qədər qüvvətli olarsa, üzərlərinə məsh edilə bilər. Məsh müddəti də, 24 saatla məhduddur. Muqimin, üzərinə məsh edə biləcəyi məst, səfərinin 3 gün - 3 gecə müddətli olaraq üzərində gəzilə biləcəyi və bu gəzintiyə dayana bilən bir məst olmalıdır.

• Malikilər dedilər: Məst üzərinə məsh etməyin səhih ola bilməsi üçün, bu məstlər ilə müəyyən bir müddət gəzməyin mümkün olması, şərt deyildir. Sadəcə, məstin dəridən düzəldilmiş olması lazımdır ki, bu da, təbiəti etibarı ilə, belə məstlərlə yol gedilə biləcəyinin, başqa cür ifadəsidir. Bununla bərabər, bu məzhəbə görə, məstin çox geniş və böyük olmaması; bununla bərabər, geyinilə bilməyəcək və ya zorla geyinilib özü ilə gəzilə bilməyəcək qədər dar olmaması da lazımdır.

• Hənbəlilər dedilər: Məst üzərinə məsh etməyin səhih ola bilməsi üçün, ayaqda ikən özü ilə gəzilə bilən bir məst olması lazımdır. Ancaq, nə qədər gəzilə biləcəyinə dair müəyyən bir məsafə təqdir edilməmişdir. Sadəcə, örfə görə müəyyən bir miqdar qət edilə bilməsi, şərtdir. Örfə görə, "Bu məstlər ilə gəzilə bilər." deyildikdən sonra, üzərlərinə məsh edilməsi, səhih olar.

------------------------------------

Məstlər üzərinə məsh etməyin səhih ola bilməsi üçün, digər bəzi şərtlər daha vardır ki, bunları da, məzhəblərə görə, təfsilatlı bir şəkildə, aşağıda ələ alacağıq. (Belə ki):

• Hənəfilər:

Bunlar, məshin səhih ola bilməsi üçün, bəzi şərtlər də iləri sürmüşlərdir. Ki, bu şərtləri, belə sıralaya bilərik:

1. Məstdə, məsh etməyə əngəl olacaq deşiklər olmamalıdır. Bilindiyi kimi, məshə əngəl olan deşiklər, ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarını aşmamalıdır.

2. Məstlərin çöl üzündə məsh edilən qismi, əl barmaqları ilə 3 kiçik barmaq qədər olmalıdır. Məst geniş olsa belə, əlin, içinə daxil edilərək məsh edilməsi, məsh üçün kifayət olmayacağı kimi; yan tərəflərini, topuğunu, boğaz qismini və dabanını məsh etmək də, kifayət etməz.

3. Məsh edərkən, əldəki barmaqların 3-ü ilə məsh edilməlidir. Bir barmaq ilə məsh etmək, bu barmaqdakı islaqlığın fərz miqdardakı məshi tamamlaya bilmədən qurumasından qorxulduğu üçün, səhih olmaz. Ancaq, 1 barmaqla, 3 ayrı yerə və hər dəfəsində barmaq isladılaraq məsh edilərsə, bu məsh, səhih olar. Yenə, eyni şəkildə, məsh edilməsi fərz olan yeri, barmaq ucları ilə məsh etmək də, səhih olar. Bu əsnada, barmaq uclarından su damlaması da, şərtdir. Əks təqdirdə, edilən məsh, səhih olmaz. Bununla bərabər, məshin, əllə edilməsi də şərt deyildir. Məsələn, məsh edilməsi fərz olan yerə, yağışın yağması və ya su tökmək ilə kifayət qədər su isabət edərsə, bu halda, məshin fərzliyi, yerinə gəlmiş olar.

4. Məstlər üzərinə məsh edilərkən, məsh edilən yerin alt tərəfi, ayaqla doldurulmuş olmalıdır. Məsələn, uzun bir məst geyinilər; burun qismi, çox geniş və uzun olması, dolayısı ilə də, daxili qismi ayaqla doldurulmadığından ötürü, bu boşluğun üzərinə məsh etmək, səhih olmaz.

5. Ayağı hər hansı bir səbəblə kəsilən şəxsin ayaqlarından geriyə, 3 barmaq qədər bir qisminin qalması, məshin səhih olması cəhətindən, şərtdir. Ancaq, topuq tərəfindən kəsilmiş tək bir ayaqla qalan şəxs, bu halda, tək ayağa geyinmiş olduğu məst üzərinə məsh edə bilər.

• Şafiilər:

Məstlə bağlı zikr edilən şərtlərə, bəzi şərtlər daha əlavə etmişlərdir. Ki, bu şərtləri, beləcə sıralaya bilərik:

1. Ayağa, qırılması və ya çıxması səbəbilə bir bağ sarılmış olsa, bu bağ üzərinə geyilən məsh üzərinə məsh etmək, səhih olmaz.

2. Məstin içindəki ayaqlar və bu ayaqlara geyinilən corablar, təmiz olmalıdır.

3. Məst üzərinə məsh edilərkən, məstə isabət edən suyun, daxili tərəflərə, yəni, ayaqlara da çatmaması lazımdır. Ancaq, məstin tikiş yerlərindən içəriyə sızan sular, Şafiilərcə problem deyildir.

• Malikilər:

Məstlərlə bağlı olaraq zikr edilən şərtlərə, bəzi şərtlər də əlavə etmişlərdir. Ki, bunları, beləcə sıralaya bilərik:

1. Ayağa geyinilən məstin hamısı, -əvvəl də bildirildiyi kimi- dəridən düzəldilmiş olmalıdır.

2. Məstlər, tikişli olmalıdır.

3. Bəzənmək və gözəl görünmək məqsədilə geyinilmiş olmamalıdır. Əksinə, bunları ayağa geyinərkən, sünnətə tabe olmaq; soyuqdan, istidən, əqrəbdən və bənzəri şeylərdən qorunmaq məqsədi güdülmüş olmalıdır. Ancaq, bu məstlər, bitlərdən qorunmaq və ya yumağın çətinliklərindən qurtulmaq və ya ayaqlara sürtülmüş olan xınanın boyasını qorumaq məqsədilə geyinilərsə, bunlar üzərinə məsh etmək, səhih olmaz. Çünki bunda, rifah qayəsi güdülməkdədir.

Bu şərtlərə, digər məzhəblərdən heç kim müvafiq deyildir.

-------------------------

-------------------------

Məsh edilməsi fərz olan miqdar:

Şəriət sahibi, dəstəmazda, ayaqları yuyarkən, hamısının yuyulmasını fərz qılmışdır. Məsh etmək, yumaq yerinə keçdiyinə görə, normal olaraq da məstlərin hər tərəfinin məsh edilməsi lazım gəlirdi. Ancaq, O, bir asanlıq göstərərək, məstlərin hamısının məsh edilməsini zəruri qılmamışdır. Bu səbəblə ki, məstlər üzərinə məsh etmək, xüsusi bir ruxsatdır. Şəriət sahibi, bu ruxsatı ilə də, insanlara, daha çox mərhəmət göstərdiyini isbatlamış olmaqdadır. Məstlərin məsh edilməsi fərz olan miqdarı xüsusunda, məzhəblərin təfsilatlı görüşü, aşağıda gələcəkdir. (Belə ki):

• Hənəfilər dedilər: Məstin çöl üzünün, əlin, 3 kiçik barmağının uzunluğu və genişliyi qədərini məsh etmək, fərzdir. Ancaq, məsh edilən bu qisim də, ayaq ilə doldurulmuş olmalıdır.

• Şafiilər dedilər: Məstin üst qisminin üzünü məsh etməklə, fərz olan məsh, öz yerini tapmış olur. Başı məsh etməyə qiyasla, islaq barmağı, məstin üzünə endirmək də, kifayət edir (yəni, aşağıdan yuxarıya doğru sürtməyə ehtiyac yoxdur). Ancaq, məstin qabaq üzünün xaricində, topuq qismi və ya yan tərəfləri və ya alt tərəfləri məsh etmək, kifayət etməz. Lakin, topuq sümüklərinin hizasında olan qisimləri məsh etmək, kifayət edər. Yalnız, bunu da demək lazımdır ki: Məstin üzərində tük olar və bu tüklər, məsh edilərkən islaqlığın məst dərisinə çatmasına əngəl olarlarsa və ya sadəcə tükləri məsh etmək qəsd edilərsə, su özü-özlüyündən məstin dərisinə çatsa belə, yenə, məsh, səhih olmaz.

• Malikilər dedilər: Məstlərin üst qisimlərinin hamısını məsh etmək, vacibdir. Alt qisimlərini məsh etmək isə, müstəhəbdir. Malikilərdən bəziləri, bunun da vacib olduğunu söyləmişlərdir. Elə ki: Məstin altını məsh etməyən şəxs, namazını qılmış və hələ də ixtiyari vaxtdadırsa, namazını yenidən qılmalıdır.

-İxtiyari vaxtla bağlı açıqlama, namaz vaxtları bölməsində açıqlanacaqdır.-

Məstin alt tərəfindən məqsəd, yerə gələn daban qismidir. Daxili qismi deyildir. Məst geniş olarsa, əli içinə daxil edib məsh etmək, məkruhdur.

• Hənbəlilər dedilər: Məstin üst tərəflərinin çoxunun məsh edilməsi, fərzdir. Alt tərəflərini məsh etmək isə, müstəhəbdir. Dəstəmazını alıb məsh etməyi yaddan çıxaran üçün, aradan muvalat (orqanlardan biri qurumadan digərini yumağa keçmək zərurəti) müddəti keçsə belə, bundan sonra, yalnız məstin altını məsh etmək, kifayət edər. Lakin, dəstəmaz alınar və məstin alt tərəfi qəsdən məsh edilməzsə, aradan çox vaxt da keçməmişdirsə, yenə, yalnız altını məsh etməklə kifayətlənilə bilər. Aradan uzun vaxt keçmişdirsə, dəstəmazı yeniləmək, məndub olar. Eyni şəkildə, alt tərəfi məsh edilmədən qılınan namaz, insan əgər ixtiyari vaxt içindədirsə, yenidən qılınması, məndub olar.

-----------------------------------

-----------------------------------

Məst üzərinə məst və ayaqqabı geyinmək

Bir adam,

~ məst olmağa əlverişli olan qalın bir corabın üzərinə məst geyinərsə; və ya

~ məst üzərinə başqa bir məst geyinərsə, bu iki məst də yumşaq dəridən düzəldilmiş olarsa; və yaxud da

~ məst üzərinə bir çəkmə geyinərsə,

bu halda, üstdəki ayaqqabıya məsh etmək, məzhəblərin, -aşağıda qeyd ediləcək- təfsilatlı şərtlərinə riayət edildiyi təqdirdə caiz olar. (Belə ki):

• Hənəfilər dedilər: Məstin üzərinə geyinilən ayaqqabının üzərinə məsh etmək, 3 şərtlə səhihdir:

1. Məstin üzərinə geyinilən ayaqqabı, dəridən düzəldilmiş olmalıdır. Dəridən düzəldilməyib məsh edildiyində, su, altdakı məstə çatacaq olarsa, bu da kifayət edir. Əks təqdirdə, kifayət etməz.

2. Məstin üzərinə geyinilən ayaqqabı və ya məstlə, gəzilə bilməlidir. Əgər özü ilə yol gedilə bilməzsə, məshə əlverişli olmaz. Ancaq, altdakı məstə su çatacaq olarsa, bu halda, məshə əlverişli olar.

3. Məstin üzərinə geyinilən ikinci ayaqqabı, təmiz olaraq geyinilmiş olmalıdır. Elə ki, üstə geyinilən ayaqqabıya və altdakı məstə edilən məsh, hədəs halından əvvəl edilmiş olmalıdır.

• Şafiilər: bu xüsusda təfsilata girərək, demişlərdir ki: Altdakı məstlə onun üzərinə geyinilən ayaqqabı zəif olarsa, üzərlərinə məsh etmək, səhih olmayıb ayaqları yumaq, vacibdir. Əgər altdakı zəif olar və məshə də əlverişli olmazsa, hökm, üstdəki məstdə axtarılar. Altda geyinilən də, zatən məst sayılmaz. Əgər altdakı məst, qüvvətli; üstdəki isə, zəif olarsa; və ya hər ikisi də qüvvətli olarsa, üstdəkini məsh etmək, -suyun, altdakına çatacağı qətidirsə- səhih olar. Bu məsh edilərkən, altdakını da məsh etmə niyyəti olmalı və ya hər ikisini məsh etmə qəsdi olmalıdır. Ancaq, sadəcə üstdəkini və ya altdakını məsh etməyi qəsd edər, su, altdakına çatmazsa, bu məsh, səhih olmaz.

• Malikilər dedilər: Üst-üstə məst geyinən şəxsin, hökm cəhətindən, üstdəkini məsh etməsi lazımdır. Əgər üstdəkini çıxaracaq olsa, altdakını dərhal məsh etməsi, vacibdir. Bu iki məsh arasında da, insan, əgər xatırlayar və gücü çatarsa, dəstəmazda məqbul olan muvalat hökmlərini tətbiq etməlidir.

• Hənbəlilər dedilər: Bir adam, hədəs halı baş vermədən məst üzərinə məst geyinər; bunlardan biri və ya hər ikisi də deşik olar və ya bu məstlərdəki deşiklər, ayağın hər tərəfində olarsa, sadəcə üstdəkini məsh etmək, kifayət edər. İki məsti üst-üstə geyinən şəxsin, əlini, üstdəki məstin üstündən daxil edərək altda olan məsti -əgər bu, sağlamdırsa- məsh etməsi, səhih olar.

Yenə Hənbəlilər belə deyirlər: İki məsti üst-üstə geyinən şəxs, bunlardan üstdə olanı məsh edəcək, sonra da bu məsti çıxaracaq olsa, bu halda, altdakını da çıxarıb ayaqlarını yuması, vacib olar.

----------------------------

----------------------------

Sünnət olan məshin keyfiyyəti:

Sünnət olan məsh, bu şəkildə edilir:

Məsh edən şəxs, sağ əlinin barmaqlarını, sağ məstinin burun tərəfinə qoymalı; bununla bərabər, sol əlinin barmaqlarını da, sol məstinin burun tərəfinə qoyub, hər iki əlinin barmaqlarını, məstlərin burun qismindən yuxarıya doğru geri çəkməli; geri çəkərkən də, barmaqlarını, azacıq ayrı tutaraq, məst üzərinə sudan xətlər buraxmalıdır. (haşiyə)

------------------------------

(Haşiyə:

• Malikilər dedilər: Məshdə, keyfiyyət sünnət olmayıb, məndubdur. Məsh edəcək şəxs, sağ əlini, sağ ayaq barmaqlarının uc qisminə; sol əlini də, sağ ayaq barmaqlarının alt qisminə qoyar. Beləcə, iki əlilə, sağ ayağındakı məsti məsh edib, əllərini, topuq sümüklərinə qədər sürtər. Sol ayağındakı məstə də, bunun əksini edər. Yəni, sol əlini, sol ayaq barmaqlarının uclarının üst qisminə; sağ əlini də, sol ayaq barmaqlarının uclarının alt qisminə qoyub iki əlini, geriyə doğru məsh şəklində çəkərək, topuq sümüklərinə qədər sürtər. Məshini də, beləcə tamamlamış olar.

• Şafiilər dedilər: Sünnət olan məshin keyfiyyəti, belə olur: Məsh edəcək şəxs, sol əlinin barmaq uclarını, bir-birindən ayrı tutaraq, topuğunun altına qoyar. Sağ əlinin barmaq uclarını da, yenə, ayrı vəziyyətdə, ayaq barmaqlarının üst qisminə qoyar. Sonra da, sağ əlini, ayaq qisminə (topuq səviyyəsinə) qədər geriyə çəkər. Sol əlini də, alt tərəfdən barmaqların ucuna qədər sürtərək məsh edər. Məshin də, islaq xətlər halında görülməsi lazımdır.

--------------------------------

--------------------------------

Məshin müddəti:

Muqim olanın məsh müddəti, 1 gün - 1 gecədir. (haşiyə)

--------------------------------

(Haşiyə:

• Hənbəlilər və Şafiilər: Səfəri, namazı qısaldacaq qədər mübah bir səfər olaraq qeydləmiş (bağlamışlar)'dır. Məsələn, bir adam, 90 km'dən daha az məsafəli bir səfərə çıxacaq olarsa və ya çıxdığı səfər mübah deyil, günah işləmək üçün çıxılan bir səfər olarsa, bu adamın məsh müddəti, muqim kimsənin məsh müddəti qədər olar. Yəni, ancaq 1 gün - 1 gecə müddətlə məsh edilə bilər.

Bununla bərabər, Şafiilər, ikinci bir qeyd yoxdursa, bu səfərin də, niyyətlə edilmiş bir səfər olması şərtini iləri sürmüşlərdir. Buna görə, niyyət etmədən yola çıxan kimsə, səfəri sayılmaz. Bu haldakı şəxs, eynilə muqim kimi, ancaq 1 gün - 1 gecə müddətlə məsh edə bilər.

--------------------------------

Səfərinin məshi isə, 3 gün - 3 gecədir. Musafir (səfəri)'nin çıxdığı səfər, istər namazı qısaldan mübah bir səfər olsun; istər olmasın (haşiyə-1) məst üzərinə məsh edən şəxs, istər üzr sahibi olsun, istər olmasın, hökm cəhətindən, bir dəyişikliyə gərək qalmaz (haşiyə-2).

--------------------------------

(Haşiyə-1:

• Malikilər dedilər: Məstlər üzərinə məsh etmək, bir müddətə bağlı olmayıb məstlərin, sadəcə qüslu gərəkli qılan hallarda ayaqlardan çıxarılmaları lazımdır. Ancaq, cümə namazına getmək istəyənlərin, qüsl etmək istəməsələr belə, məstlərini çıxarıb ayaqlarını yumaları, məndub olar. Lakin, cümə günü çıxarmazlarsa, məsti ilk olaraq hansı gün geyinmişlərdirsə, hər həftə, eyni gün çıxarmaları, məndub olar.

Haşiyə:2:

• Hənəfilər dedilər: Bu müddət, üzr sahibi olmayanlar üçün məqbuldur. Ancaq, bir adam, üzrlü ikən dəstəmaz alar; məstini də, üzrün kəsilməsi anında geyinərsə, bu şəxsin hökmü, sağlam kimsələrin hökmü kimi olar. Yəni, məshi, yuxarıda zikr edilən müddətin sona çatmasına qədər məqbul olar. Lakin, üzrünün kəsilmədiyi bir vaxtda, məsələn, axıntı baş verdiyi vaxtda, dəstəmaz alıb məstini geyinəcək olsa, bu şəxsin məshi, hər vaxtın çıxması vaxdında pozular. Və dəstəmazı, başqa bir şeylə pozulmamışdırsa, məstlərini çıxarıb, sadəcə ayaqlarını yuması lazım gələr.

• Şafiilər dedilər: Bu müddət, üzr sahibi olmayan kimsələr üçün mötəbərdir. Üzrlü kimsələr, məst geyinmişlərdirsə, məstlərini, hər fərz namazın vaxtında çıxarıb dəstəmaz alarkən ayaqlarını yumalıdırlar. Ancaq nafilə namazlar üçün dəstəmaz alarkən, məstlərinin üzərinə məsh etmələri caiz olar. Ayaqlarını çıxarıb yumaları, lazım gəlməz.

--------------------------------

Buna dəlil olaraq, Şureyh rəvayətini göstərə bilərik:

Şureyh deyir: Mən, Aişə (radiyallahu anha)'dan, xuffeyn (xoflar və ya məstlər)'ə dair sual soruşdum. Mənə: "Əlidən soruş. Çünki o, Peyğəmbərlə bərabər səfərə çıxırdı." dedi. Mən də, gedib Əlidən soruşdum. Əli (radiyallahu anh), mənə, belə dedi: "Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), məshin müddətini, səfəri üçün, 3 gün - 3 gecə; muqim üçün isə, 1 gün - 1 gecə qıldı." (Muslim, "Təharət"/85)

Məshin müddəti, məstlərin ayaqlara geyilməsini izləyən bir hədəs halının baş verməsindən sonra başlayır. (haşiyə)

--------------------------------

(Haşiyə:

Şafiilər: Hədəs xüsusunda, təfsilata girmişlərdir. Belə ki:

Əgər hədəs halı; bir kimsəyə (yəni, qadına) toxunma; cinsiyyət orqanına toxunmaq; və ya yatmaq kimi öz istəyilə meydana gəlmişdirsə, məsh müddətinin başlanğıcını, hədəs halının baş verməsinin əvvəli olaraq qəbul etmişlərdir. Lakin, hədəs halı, istəmədən baş vermişdirsə, məsələn, tənasül orqanından bir nəcasət çıxmışdırsa, bu halda, məsh müddətinin başlanğıcı, hədəs baş verməsinin sonundan etibarən başlayır.

------------------------------

Məsələn, bir adam, zöhr vaxtı dəstəmaz alıb məstini geyinər; bu dəstəmazı işaya qədər davam edər; və işada pozularsa, məshin müddəti, zöhr vaxtından deyil, işa vaxtından etibarən başlamış olar.

-------------------------------

-------------------------------

Məshin məkruhları:

Məstlər üzərinə edilən məshlə bağlı bəzi məkruhlar vardır ki, bunları, belə sıralaya bilərik:

a. Məshi, 1-dən çox etmək;

b. Məsh etmə yerinə, məstləri yumaq. Məstləri yuyan kimsənin, bu halda hədəs halını ortadan qaldırmağa niyyət etməsi, məkruh olar. Ancaq, sırf təmizləmək və ya üzərində olan bir nəcasəti ortadan qaldırmaq məqsədilə yuması, məkruh deyildir. Ancaq bu, məsh yerinə keçməz. Bu yumadan sonra, yenə məstin üzərinə məsh etmək, vacib olar. (haşiyə)

---------------------------

(Haşiyə:

• Hənəfilər dedilər: Məsh niyyəti olmadan məstlər yuyulacaq olsa, bu yuma, məsh yerinə keçər. Məsələn, bir adam, təmizləmək qəsdilə və ya hər hansı bir niyyəti olmadan məstini yuyarsa, bu yuma, məkruh olmaqla bərabər, yenə də, məsh yerinə keçərlidir.)

----------------------------

----------------------------

Məshi pozan şeylər:

Məsh, bir neçə halda pozulur. Belə ki:

a. Qüslü gərəkdirən cünubluq və ya heyz və nifas qanaması kimi hallardan birinin baş verməsilə, məsh, pozular.

b. Məstlər, ayaqdan çıxarılmaqla, məsh pozulur. Ayaqların bir qismi məstin boğazına qədər çıxarsa, yenə məsh pozulur. (haşiyə)

------------------------

(Haşiyə:

• Hənəfilər dedilər: Məsh, ancaq, ayaqların çoxunun məstin boğazına qədər çıxarılması ilə pozulur. Səhih olan görüş də, budur. Ancaq, ayaqların az bir qismi, məstin boğazına qədər çıxarsa, bu halda, məsh, pozulmur.

• Malikilər dedilər: Mötəməd olan görüşə görə, ayaqların hamısı, məstin boğazına qədər çıxarılmadıqca, məsh, pozulmur. Ayaqların hamısı, məstin boğazına qədər çıxarıldıqdan sonra, insan, tələsik bir halda ayaqlarını yumağa gedərsə, dəstəmazı, sağlam olaraq qalar. Ancaq, unudar və ayaqlarını yumaqda tələsməzsə, aradan keçən vaxt qısa da olsa, uzun da olsa, yenə, sadəcə ayaqlarını yumaqla kifayətlənər. Qəsdən tələsik davranmayıb ayağını yumasa, aradan keçən vaxt da uzun olmazsa, yenə, sadəcə ayaqlarını yumaqla kifayətlənər. Dəstəmazı da, sağlam qalar.)

---------------------------------

c. Məstdə deşiklər meydana gələrsə, məsh pozulur. Bununla bağlı olaraq, məzhəblərin təfsilatlı görüşləri, aşağıda gələcəkdir. Belə ki:

• Hənəfilər dedilər: Məstdə, məsh etməyə əngəl deşiklər olmaması halında, üzərinə məsh edilməsi, səhih olar. Məsh edilməyə əngəl deşiyin miqdarı da, ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarını daşan böyüklük qədərdir. Bununla bərabər, məstlərdəki dəliklər, insanın gəzməsi əsnasında açılıb, ayağından 3 kiçik ayaq barmağı böyüklüyündə bir qisim görünəcək olsa, bu dəlik, məshə əngəl olar. Ancaq deşik, uzunlamasına olar, gəzmək əsnasında açılmaz və ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarı qisim görünməzsə, bu deşiyin, məshə zərəri toxunmaz. Eyni şəkildə, məstə, dəridən və ya parçadan -bu, incə olsa belə- bir astar tikilmiş olar və bu astarda meydana gələn bir deşikdən, ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarı bir qisim görünəcək olsa, yenə zərər verməz. Lakin, dəridən başqa bir astarla astarlanmış olar və alt tərəfi də corab və sarğı kimi tikişsiz olub ayaq barmaqlarından 3 kiçik barmaq miqdarı görünəcək olsa, bu deşiklər, məshi pozar. Bu deşiklərin, məstin ayaqqabıya gələn qismində olması ilə çölündə olması və ya topuq qismində olması arasında bir fərq olmayıb, hamısı, eyni hökmə tabedir. Ancaq, bu deşiklər, topuq sümüklərinin üst tərəfindəki boğaz qismində olarlarsa, məshin sihhətinə mane olmazlar. Məstlərdən birində, 1-dən çox deşik olub bunlar üst-üstə gətirildikləri təqdirdə, 3 kiçik ayaq barmağı miqdarına çatarlarsa, məshin sihhətinə əngəl olarlar. Bu miqdardan az olarlarsa, əngəl olmazlar. Amma bu dəliklər, 2 məstdə olsa və ikisinin cəmi də, bəhsi keçən miqdara çatarsa, o vaxt, məshin sihhətinə əngəl olmazlar. Məsələn, bir məstdə, 1 ayaq barmağı qədər; digər məstdə isə, 2 ayaq barmağı qədər dəlik olsa, bunların ikisinin cəmi, 3 kiçik ayaq barmaqları qədər olmalarına baxmayaraq, məshin sihhətinə əngəl olmazlar. Məstlərdə, üst-üstə toplama hökmünə girən dəliklər, özünə çuvaldız (böyük iynə) girə bilən dəliklərdir. Bunlardan daha kiçik dəliklər, hesaba alınmır. Əfv edilə bilən deşiklərin olduğu məstlər üzərinə məsh etmək, səhihdir. Ancaq, edilən məshin, şəxsən üzərinə edilməsi şərtdir. Deşiklərin altında görülən yerlərin üzərinə edilən məsh, qeyr-i məqbuldur. Məsh edildikdən sonra, bir məst üzərində 3 kiçik ayaq barmağı qədər deşik meydana gələrsə, məsh, pozular. Və adam, əgər dəstəmazlıdırsa, ayaqlarını yuması, vacib olar. Bir şəxs, dəstəmazlı ikən yenə məshi pozan bir halla qarşılaşarsa, ayaqlarını yuması lazımdır; dəstəmazı, başdan almaq lazım gəlməz. Namaz qılmaqda ikən belə bir halla qarşılaşacaq olsa, məsh pozulduğu üçün, namaz da pozulmuş olar. Bu haldakı bir şəxsin, ayaqlarını yuduqdan sonra, namazı yenidən qılması lazımdır. Məsh etmədə, niyyət şərt deyildir.

• Şafiilər dedilər: Ayaqların yuyulması fərz olan qisimlərindən biri, corab və ya sarğı ilə örtülmüş olar və məstin deşilməsilə də görünəcək şəkildə olsalar, məzh pozular. Bu sifətdəki bir dəlik, insanın dəstəmazlı olması əsnasında meydana gələrsə, insanın, niyyət edərək, sadəcə ayaqlarını yuması vacib olar. Dəstəmazı yenidən alması lazım gəlməz. Ancaq bu sifətdəki bir deşik, insanın namaz qılması əsnasında meydana gələcək olarsa, namazı pozular. Yenə, bu şəxsin də, niyyət edərək, sadəcə ayaqlarını yuması və sonra da yenidən namaza durması lazımdır.

• Malikilər dedilər: İnsan, dəstəmazlı ikən, məstdə, ayaqların 1/3-i və ya daha çox böyüklükdə bir deşik meydana gəlməsi halında, sadəcə məsh pozular. Bu halda, dərhal, məstlərin çıxarılıb ayaqların yuyulması lazımdır. Əgər yadından çıxar və ya acizliyindən dolayı bir gecikmə baş verərsə, dəstəmazı pozulmaz. Yenə, sadəcə ayaqlarını yuması, kifayət edər. Ancaq, qəsdən tələsməyib ayaqlarını yumaz; aradan keçən vaxt da uzanarsa, dəstəmazı pozular. Uzun bir vaxt keçməzsə, yenə, yalnız ayaqlarını yuması kifayət edər. Namazda ikən məstdə bu sifətdə bir deşik meydana gələcək olarsa, namazını yarıda saxlayıb məstlərini çıxarması və ayaqlarını tələsik yuması lazımdır.

• Hənbəlilər dedilər: Məstdə, ayaqların ancaq kiçik bir qismini göstərəcək qədər az bir deşik meydana gəlsə, bu deşik, tikiş yerlərində olsa belə, yenə məsh, səhih olmaz. Ancaq bu deşik, gəzmək əsnasında, dərinin üst-üstə gələrək ayaqların yuyulması fərz olan qismini örtərsə, məshə zərər verməz. Məstlərdə belə deşiklərin meydana gəlməsi, məsh müddətinin tamamlanması, cünubluq halının baş verməsi, yaxud da üzrlü kimsənin üzrünün ortadan qalxması kimi səbəblərdən ötürü, insan, ayağındakı məsti çıxarıb tam bir dəstəmaz almalıdır. Yalnız ayaqların yuyulması, kifayət etməz. Çünki, məshlə, bir hədəs halı ortadan qaldırılmışdır. Məsh pozulunca da, əvvəldən qaldırılmış olan hədəs, yenə geri gəlmiş olar. Ki, hədəsin də, hənbəlilərə görə parçalara ayrılması, mümkün olmaz.

--------------------------

d. Şübhəli də olsa, məsh müddətinin sonlanması halında, məsh pozulur. (haşiyə)

-------------------------

(Haşiyə:

• Malikilər dedilər: Müddətin sonlanması ilə, məsh pozulmaz. Çünki, bu məzhəbə görə, məsh üçün, müddət əhəmiyyətli deyildir.)

-----------------------------

(Abdu'r-Rahmən əl-Cəziri, "əl-Fiqh alə'l-məzəhibi'l-ərbaa / 4 məzhəb fiqhi")

------------------

Əlavələr:

Corablar üzərinə məsh etmək (1):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/corablar-uz%C9%99rin%C9%99-m%C9%99sh-etm%C9%99k-caizdirmi

Corablar üzərinə məsh etmək (2):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/corablar-uz%C9%99rin%C9%99-m%C9%99sh-etm%C9%99k-caizdirmi-2

Günəş və ay tutulmasında iki rükət nafilə namaz qılmaq, tutulmaları önləmək, yaxud aradan qaldırmaq üçün deyil. Bəlkə bu hadisələr, belə ibadətlərin vaxtları olmasındandır. Necə ki, günəş göyün tam ortasına gəlincə günorta namazının vaxtı gəldi deyir, namaz qılırıqsa; günəş tutulunca, yaxud Ay bağlanınca da, Rəsulullaha uyaraq iki rükət namaz qılır, dünyanı və kainatı qoyduğu qanunlarıyla idarə edən Rəbbimizə həmd və şükürlər edirik.

Qaldı ki, iki rükət namaz qılma sünnəti, yalnız bu iki hadisəyə məxsus deyil. Bütün fəlakətlərdə, sel, yanğın, zəlzələ və düşmən təhlükəsi kimi hallarda Allaha yönəlmək, məruz qalınan bu kimi fəlakətlərdən ümməti-Məhəmmədi qoruması üçün dua etmək də sünnətdəndir. Hər cür bəşəri tədbirlərin yox olub, təsirsiz qaldığı zamanlarda Rəbbimizdən mədəd umub, imdad istəmək ən gözəl və zəruri bir sığınmadır. Başqa ümid qapısı, imdad yeri də yoxdur onsuz da.

Səyahətlərdə alacağımız ilk tədbir, namaz vaxtlarında dayanmayacağını təxmin etdiyiniz minik vasitəsinə dəstəmazlı olaraq minməkdir. Çünki hər şeydən əvvəl dəstəmaz varsa məcbur qalınca dərhal namazı qılmaq imkanı da vardır. Dəstəmaz yoxsa, fürsət olsa da namaz qılma imkanı yox deməkdir.

Bunu beləcə ifadə etdikdən sonra səfər əsnasında bilməli olduğumuz bəzi mühüm maddələr belə sıralana bilər:

1- Səyahətlərdə içində səfər edilən minik vasitəsinin namaz vaxtı çıxmadan bir yerdə dayanacağı ümid edilirsə namaz üçün gözləmək lazımdır. Vaxt içində minik vasitəsinin dayandığı yerdə dərhal enib namazı normal şəkildə qılmaq üstün tutulmalıdır. Çünki yerdə qılınan namaz tamdır. Minik vasitəsinin içində kresloda qılınan isə əskikdir. Qiyamı, səcdəsi yarımçıqdır. Tamı qılmaq mümkün ikən əlbəttə yarımı seçmək uyğun olmaz. Bu səbəblə, məsul şəxslərə namaz qılmaq üçün uyğun yerdə dayanmasını təklif etməli, vaxtın sonunda da olsa namazları yerdə qılmağa səy göstərilməlidir.

2- Minik vasitəsinin dayanmayacağı dəqiqləşmiş, vaxtın sonuna doğru da yaxınlaşılmışsa, artıq daha çox gözləməyə səbəb yoxdur. Namazı qəzaya buraxmaqdansa dərhal oturulan kresloda mümkün olan necədirsə eləcə qılınmalıdır. Kreslodakı oturuş namazda qiyam, bir az əyilmək rüku, bir az daha aşağıya əyilmək də səcdə olaraq qəbul edilir. Bu əsnada başın öndəki kresloya söykəmək kimi bir məcburiyyət yoxdur. Başın ayaqların ucuna baxacaq şəkildə boşluğa səcdə etməsi kifayətdir.

3- Oturulu halda namaza başlarkən ilk təkbiri qibləyə istiqamətli olaraq almaq gözəl bir başlanğıc olar. Ancaq bu mümkün olmursa qibləyə yönəlmə məcburiyyəti ortadan qalxar. Beləcə, avtobusda dəstəmazlı olan kimsə vaxtın sonuna yaxınlaşınca namazını oturduğu yerdə asanca qılar.

4- Bütün bu asanlıqlara baxmayaraq yenə də namazını minik vasitəsinin içində qılma fürsətini qaçırmış olan kimsə üçün ediləcək iş, qıla bilmədiyi bu namazı ən qısa zamanda dərhal qəza etməkdir.

5- Səfərlərdə qılına bilməyən namazlar, sonradan qəza edilərkən səfər namazı olaraq qəza edilir. Yəni səfəri hökmünü almış kimsələr səfərdə qəzaya qalan namazlarını səfərdə olduğu kimi qısa qılarlar. Borc nə qədər isə qəza ediləcək namaz da o qədər olar.

        Salam aleykum

Namazın qiraətində ərəbcədən başqa dil istifadə etmək caizdirmi?

İmam Əbû Yusuf ilə İmam Muhammədə görə, Ərəbcədən başqa bir dil ilə qiraəti yerinə yetirmək caiz deyil. Yəni Qur'an`ı başqa bir dilə çevirib namazda o dil üzərinə oxumaq, caiz deyil. Çünki Qur'an Allah (C.C.) sözüdür. Hər kəlmə və cümləsi bir neçə məna və hikmətlərlə doludur.

Ərəbcə çox zəngin bir dildir. Kəlmələrin özünə görə və olduğu cümlə etibarilə bir neçə mənası vardır. Tərcümə yalnız o mənalardan birini əks etdirə bilər. Ancaq dili ərəbcəyə yatmayan, bunun tələffüzünü heç cür bacara bilməyən ümmi (savadsız) bir kimsə öyrənənə qədər öz dilinə çevrilən ayələri oxuya bilər, deyə bir fətva verilmişdir. (Fətava-yi Hindiyyə - Şərh-i Nukaayə / Şeyx Əbil-Məkarim.)

İmam Əbu Hənifə`nin hər hansı bir dilə çevrilən Qur`an ayələrini o dil üzrə oxumanın caiz olduğuna dair bir ictihadı olmuşsa da, aparılan ciddi araşdırmalarla, İmamın bu ictihadından imtina edib İmameyn`in ( iki imam- İmam Əbû Yusuf ilə İmam Muhamməd) ictihadına döndüyü aydın olmuşdur. Necə ki Fətava-yı Hindiyyə'də də bu xüsusa toxunulmuş və «İmamın rücu' (fikrini dəyişdirmək) etdiyi rəvayət olunmuşdur. Bu rəvayətə də etimad etmək lazımdır » deyə yazılmışdır. (Fətava-yi Hindiyyə: I/69 - Əl-Məktəbətü'Uslâmiyyə - Əl-Hidayə.)

İbn Abidin bu mövzuda Dürrü'l-Muxtar`ın mətnini nəql edərək deyir ki:

«Namazda acizlik (bacara bilməməmk) hallarının xaricində Farsca təkbir gətirib başlamanın səhih (doğru,  keçərli) olduğu barəsində İmam Əbû Yusuf ilə İmam Muhamməd, İmam Əbu Hənifə`nin görüş və ictihadına dönmüşlər. Namazda yenə acizlik hallarının xaricində Farsca (və ya hər hansı bir dil ilə) qiraətin caiz olmadığı barəsində isə, İmam Əbu Hənifə, İmameyn`in görüş və ictihadına dönmüşdür. »

Nə var ki, İmamey'nin Təkbir (Namaza başlama təkbiri) mövzusunda İmam Əbu Hənifə`nin sözünə döndüyünü heç kim nəql etməmişdir. Tatahaniyyə'dəki nəqlin isə bu təkbir haqqında olduğu dəqiq deyil. Təşrik və Qurban Kəsmə təkbirləri haqqında olması ehtiml olunur. Doğru olanı da budur. Çünki Tatarhaniyyə sahibi bunu namaz xaricindəki Əzkâr (zikirlər) bəhsiylə birlikdə anlatmışdır. »(İbn Abidin, I/505.)

Kâsânî (ö. 587) Bedayiu's-Sanayi'də bu mövzuda deyir ki:

«Əbu Hənifə`yə görə qiraət Ərəbcə sabit olduğu kimi, Farsca da sabitdir. Bu icazə mütləqdir. Yəni qiraət aparan kimsə Ərəbcəni uyğun şəkildə tələffüz etsin etməsin fərq etməz."

"Imameyn`ə görə, Ərəbcə`ni uyğun şəkildə tələffüz edə bilmirsə, o təqdirdə Farsca və ya hər hansı bir dillə caizdir. Əksi isə caiz deyil."

"İmam Şafiî'yə görə, uyğun şəkildə teleffuz edə bilsin, edə bilməsin Farsca qiraət caiz deyil. Çünki Qur'an Ərəb lüğəti üzrə enmişdir. Bu baxımdan Farsca oxunan şey Qur'an ola bilməz. Ancaq Ərəbcəni bacara bilməyən kimsə-öyrənənə qədər-qiraət yerinə təsbeh və təhlil edər (Sübhanallah və la ilahə illallah) deyər. »

Kâsânî, müctəhidlərin bu mövzudakı dəlillərini, «Qur'an`dan sizə asan gələni oxuyun.» məalindəki ayədə keçən «Qur'an» kəlməsindən nə nəzərdə tutulduğu üzərindəki fikirlərini nəql edərək mövzunu xeyli genişlətdikdən sonra davamla deyir ki:

«İmam A'zam'a görə: Tövrat və ya İncil, ya da Zəbur`dan namazda bəzi parçalar oxusa- bunun təhrif olunmuş (dəyişdirilmiş) olmadığını qətiliklə bilirsə- caizdir. Bilmirsə, caiz deyil. Çünki Allah (CC) Qur`an`da: "Onlar (yəhudi və xristianlar) kəlmələrin yerlərini dəyişdirirlər." buyurmuşdur. Bu səbəblə oxunan qisimin təhrif olunmuş hissə olması ehtimal var. "('Bədayiu's-Sanayi' Fi Tərtibi'şŞərayi '/ Kâsânî, I/112 - 113, Beyrut-1974 -1394.)

İmam A'zam'a görə, Qur'an`dan məqsəd, Allah kəlamına dəlâlət ( dəlil, sübut) ləfzidir, amma bu Ərəbcə ləfz (kəlimə) olma etibarilə deyildir. Allah kəlamı ilə qaim (sabit, möhkəm,yerini tutmaq) olan sifət etibarıyladır ki bu, ibrətlər, nəsihətlər, təşviqlər və qorxutmalardan, övgü və təzimlərdən ibarətdir. (yəni Qur`anın Allahın kəlamı oluduğu əsas götürülür)

Kâsânî bu mövzuda İmam Əbu Hənifə`nin İmamey'nin sözünə döndüyünə toxunmamış və bu mövzuda hər hansı bir nəqldə olmamışdır.

Mültəka Şərhi Məcmau'l-Ənhür sahibi bu mövzuda deyir ki:

«İmam A'zam'a görə, ərəb dilini uyğun ölçüdə tələffüz edə bilsin, edə bilməsin Farsca İftitah Təkbiri gətirmək səhihdir. İmameyn`ə görə, ancaq ərəb dilini uyğun forma və mənada tələffüzünü bacara bilməyən kimsə haqqında caizdir. »

«Amma ən səhih təsbitə görə, İmam A'zam bu mövzuda İmamey'nin görüş və ictihadına rücu" etmişdir (dönmüş). "

«Ərəbcə tələffüzü bacarmadığı üçün qiraəti Farsca yerinə yetirmək həm İmam Azam'a görə, həm İmameynə görə caizdir. Ərəbcəni tələffüzdən aciz olmayan kimsə haqqında isə, İmam A'zam'a görə yenə caizsə də İmameynə görə caiz deyil. Çünki İmam A'zam'a görə, Qur'an manadır. Farsca (və ya başqa bir dil də) o mənaya dəlalət (sübut, dəlil) edər. Bu baxımdan başqa dillə qiraət caiz sayılır. "

"Ancaq bu icazə yalnız namazdakı qiraət haqqındadır.»

«Edilən rəvayətə görə, İmam A'zam bu mövzuda İmameynin görüş və ictihadına rücu" etmiş (dönmüş) növ. Səhih olan da budur; etimad da bu rəvayətə görədir. Necə ki musannif(sinifləndiran. kitab tərtib edən. təsnif edən.) də onun rücu' etdiyini qəbul etmiş və namazda qiraətin Ərəbcə oxunmasını imamların ittifaqına dayanaraq nəql etmişdir. »(Məcməul-Ənhür Şərh-i Mültəka'l-Əbhur, I/92-93, Dərsaadət-1327.)

Fətava-yi Hindiyyə'də bu mövzu bir az daha açıqlanaraq bu sətirlərə yer verilmişdir:

«İmam Əbu Hənifə`nin İmameynin sözünə rücu' etdiyi haqqında Əl-Əsrar sahibi, «Bu mənim seçimimdir» deyir. Ət-Təhqiq Kitabında «Bu, muhakkiklər (həqiqəti araşdırıb tapan. İç üzünə incəliyərək agah olan.) demək olar hamısının seçib bəyəndiyi bir rəvayətdir. Fetva da buna görədir » deyilir. Şərh-i Nukayə'də də eyni xüsus ifadə edilir. Ən səhih olan da bu təsbitdir, qeydi yer alır.» (Fətava-yi Hindiyyə, I/69 - 70, Məktəbətul-İslamiyyə.)

Bütün bu rəvayətlərdən çıxarılan nəticə:

İmam A`zam`ın bu mövzuda İmameyn`in görüş və ictihadına döndüyü, Fəqihlər, Fiqh alimlərinin irəli gələnlərinin demək olar ki hamısına görə doğrudur. Hamısı da bu rəvayəti ən səhih şərti ilə ifadə etməyə çalışmış və bir qisimi bunu seçdiyini  xüsusilə qeyd etmişdir.

O halda Farsca ya da başqa bir dil üzrə qiraət mövzusunda fətva İmameynin ictihadına görədir. Qur`anın ruhuna və məqsədinə uyğun olan da budur.

Necə ki Kitabu'l-Fiqh Alə'I-Məzahibi'l-Ərbaa sahibi Abdürrahman Əl-Cəziri, Qiraət bəhsində Hənəfi imamlarının fikirlərini ittifaq halında nəql edərək deyir ki:

«Hənəfilərə görə, Ərəbcə oxumaqdan aciz olan (bacarmayan) kimsənin başqa dillərə görə oxuması caizdir. Beləcə qıldığı namaz səhihdir.» (Kitabu'l-Fiqh Ala`l-Məzahibi'l-Arbaa, I/230, Misir.)

(Cəlal İldırım, Qaynaqlarıyla İslam Fiqhi, Uysal Kitabevi: 1/238-241.)

Namaz qılmayan bir kimsəni küfr və şirklə ittiham etmək yerinə, ona namazın mənasını və mahiyyətini şirin bir söhbət havası içində açıqlamaq lazımdır. İnsanın, namaz qıldığı təqdirdə, onu yoxdan var edən Yaradıcısının hüzuruna çıxdığı, Onunla doğrudan həmsöhbət olduğu, Cənabı Haqqın razılığına ancaq namaz qılmaqla çatılacağı izah edilməlidir. Peyğəmbər Əfəndimiz, Əshabə-i Kiram və digər böyük şəxslər də insanları həmişə yumşaqlıqla, gözəl rəftar ilə ibadətə təşviq etmişlər, onları ürküdüb qorxutmadan uzaq durmuşlar.

Namaz qılmaq, imandan sonra gələn ən böyük həqiqətdir. Buna görədir ki, Qurani Kərimdə yüzə yaxın yerdə namazdan bəhs edilir. Heç bir ibadətə bu qədər əhəmiyyət verilməmişdir. Çünki namaz, möminin Rəbbiylə olan ən yaxın münasibətidir. Namaz qılmayan insan bu münasibəti zəiflətmiş, özünü nəfs və şeytan kimi düşmənlərin arasına atmış olar ki, əsl böyük təhlükə budur.

Namazla əlaqəli bütün ayələr, həmişə insanları namaza təşviq edərlər. Bu mövzuda bəzi ayə məalləri:

 “O kəslər ki, qeybə iman gətirir, namaz qılır.”

 “Namaz (Allaha) itaət edənlərdən başqa (hamıya) ağır gəlir.”

 “O kəslər ki, namazlarını öz vaxtlarında qılırlar.”

“Həqiqətən, namaz çirkin və yaramaz işlərdən çəkindirir.”

 “İman gətirən qullarıma de ki, namaz qılsınlar.”

Hədisi-şəriflərdə də eyni məqamları görmək mümkündür. Namazla əlaqədar hədisləri nəzərdən keçirdikdə, həmişə namaz qılmağın fəzilət və savabından bəhs edildiyini görürük. Lakin “İnsan ilə şirk və küfr arasında namazı tərk etmək vardır”, “Münafiqlərlə bizim aramızdakı əhd namazdır”-məalindəki hədislərdəki təhdidlər, “namazın fərz olduğunu inkar edən, yaxud namaz qılmamağı halal sayan” kəslər üçündür. Yoxsa, namazı Allahın əmri qəbul edən amma qılmaqda tənbəllik göstərən insan üçün şirk və nifaqdan söhbət gedə bilməz.

İbni Abidin isə Rəddü'l-Muhtar adlı əsərində namaz bəhsinin əvvəllərində, “Namazın fərziyyətini inkar edən kafir olar. Əhəmiyyətsiz hesab edərək, yəni tənbəlliyindən ötəri qəsdən tərk edən kimsə isə günahkar olar”-deyilir.

Yəni namaz qılmamaq böyük günahlardandır. Böyük günahları işləyənin kafir olacağını yalnız batil bir məzhəb olan Mutəzilə mənsubları söyləyirlər. Lakin davamlı surətdə namaz qılmayan insanın imanının da zamanla bir sıra təhlükələrə məruz qala biləcəyi gözdən iraq tutulmamalıdır.

Va aleykumussalam va rahmətullahi va bərakətuh.

Bir müsəlmanın evində spirtli içki olmamalıdır. Əgər mümkünsə spirtli içkinin olmadığı otaqlarda namaz qılnmalıdır.Əgər işlədiyiniz yerdə spirtli içki var və ya satılırsa bir müsəlman olaraq elə yerlərdə işləməməlisiniz.Allah`ın haram buyurduqlarından xeyir gəlməz,zahirdə xeyirli görünsədə.Bununla birlikdə, spirtli içki olan bir otaqda qılınan namaz batil olmaz,etibarlıdır.

Əlavə məlumat üçün:

http://www.suallarlaislam.com/index.php?s=article&aid=789

Və aleykum Salam.

Bizləri yoxdan var edən və hər işimiz bizim istədiyimiz kimi yox, O`nun dilədiyi kimi olan Rəbbimizin əmri olan bir fərz namazını üzürsüz bir səbəbdən qəzaya saxlamaq böyük günahdır. Hələ bu sübh namazı isə. (Sizin imtahan üzr sayılmır). 

"Düşmən süvarisi qovalasa belə səhər namazının iki rükət sünnəsini tərk etməyin" (Əbu Davud, 2/301, no: 1258; Əhməd b. Hənbəl, 2/405)

"Səhər namazının iki rükəti sünnəti dünyadan və dünyada olan hər şeydən daha xeyirlidir" (Müslim, Misâfirîn, 96, 97; Tirmizî, Salât, 190)

Hz. Aişə (Allah ondan razı olsun) nəql edir: "Hz. Peyğəmbər, səhər namazının iki rükəti kimi başqa heç bir nafilə namaza davam etməmişdir" (Buxari, Təhəccüd, 27; Müslim, Misâfirîn, 94)

Sübh namazının fərzinin nə qədər önəmli olduğunu onun sünnəsi haqqında deyilən bu sözlərdən anlamaq olar. Allah`ın əmrləri dəyişməz olaraq yerində qalmalıdır. Bizlər öz işlərimizi  o əmrlər ətrafında dəyişməliyik. Çünki biz namazla mükəlləf olandan 24 saatımıza o namaz vaxtları da daxil olmuş və yerlərini tutmuşlar. Sonradan gələn işlərimiz o vaxtları zəbt edib namazlarımızı başqa vaxtlara keçirə bilməz.

Sübh namazına durmağın birinci yolu tez yatmaqdır. Tez yatmaq isə sünnədir.

"Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) işadan əvvəl yatmağı, işadan sonra da danışmağı xoş görməzdi". (Buxari, Məvakit 23; Müslim, Məsacid 236. Ayrıca baz. Tirmizi, Məvakit 11; Nəsai, Məvakit 20; İbni Macə, Salat 12; Məcmau'z-zəvaid, 1/315).

Tez yatmaqla siz sünnəni yaşayar, sübh namazına qalxar, sübhdən sonra kərahət vaxtında yatmaq məkruh olduğundan,  məkruh əməl işlməkdənm  qurtular, səhər təmiz beyinlə, sakit mühitdə, günəş işığında dünya imtahanına qulluq vəzifəsini yerinə yetirməyin şövqüylə daha gözəl bir şəkildə hazırlaşa bilərsiniz.

İmtahandan keçməyiniz sizin əməlinizə, çalışmanıza  yox, Allah`ın iradəsinə tabedir. Bəzən unutmaq istədiklərimizi unuda, xatırlamaq istədiklərimizi də xatırlaya bilmərik. Demək ki, yaddaşımız O`nun əmrindədir. Yaradanımız qarşısındakı vəzifələrimizi ehmal etməklə, bütün günü oxuyub öyrəndiklərimiz bir anlıq streslə heç ola bilər.

Üç aylıq universitet həyatından sonra bir ay ərzində çox çətin, gecələr yatmayıb, bəzən də yemək yeməyə vaxt ayırmadığımız bir imtahan gəlir. Üç aylıq universitet həyatının hesabını vermə zamanı. Kimlərin oxuyub çalışdığı, kimlərinsə tənbəllik edib oxumadığı bu imtahandan bəlli olar.

“Əməl baxımından hansınızın daha yaxşı olduğunuzu imtahan etmək üçün ölümü və həyatı yaradan Odur. O, Qüdrətlidir, Bağışlayandır.” (Mülk surəsi, 2)

Eyniylə bunun kimi dünya da bir universitetdir sanki. Çalışqanla tənbəlin ayırd edildiyi bir yer. Üç aylıq universitet həyatının imtahanı olduğu kimi bu dünya həyatının da bir imtahanı olacaq əlbət.  Heç mümkünmüdür ki, bu dünya həyatında hər şeyin hesabını verdiyimiz halda, bu dünya həyatının hesabını verəcəyimiz başqa bir həyat, başqa bir aləm olmasın ? Bəziləri bu həqiqəti anlamış, gecələr yatmayıb, gündüzlər yeyib içməyib ibadət etmiş, ömrlərini yaradılış gayələrinə həsr etmişlər.

Gələciyi qəti olan axirət imtahanına hazıtlaşmağı olacağı ehtimal olan dünya imtanlarına hazırlaşmağa fəda etmək ağıl işidirmi ?

Nəyi Nəyə Dəyişdirdiyinizə Diqqət Edin...

Erkən qalxmağın 31 Yolu

1.    Gecə üstün səy göstərib erkəndən yatmaq

2.    Axşam yatarkən dəsdamazlı olmaq.

3.    Allah`ı zikir edərək yatmaq.

4.  Allah Rəsulunun (s.a.v)  yatdığı kimi sağ çiyin üstə yatmaq.

5. İlk günlərdə nə qədər yuxusuz hiss edilsə də səhər oyanıq qalmağa çalışmaq

6. Ən gözəli; azan səsiylə oyana bilmək

7. Çox yumşaq olmayan yataqda yatmaq

8. Həddindən artıq isti və ya soyuqda yatmamaq

9. Gecə bol su içib yatmaq

10. Gecə yatmadan əvvəl kafeinli içkilər içməmək

11. Gecə yarım buraxdığınız yada sevdiyiniz bir işi səhərə saxlayıb onun şövqüylə oyanmaq

12. Gecə yatmazdan əvvəl yemək yeməmək ("Tox qarınına yatmaq, qəlbi qatılaşdırır." Hədis-i Şərif, Təbərani)

13. Zəngi yerinizdən fırlatıcı musiqilərdən seçmək

14. Öyrəşməmək üçün tez-tez zəng səsini dəyişdirmək

15. Zəngli saatı ya da telefonunuzu yatağınızdan çox uzağa qoymaq (sürünərək oyandırar)

16. Oyanarkən ilk olaraq Allah`ı zikir edib, Əuzübillahi minəşşeytanirracim demək.

17.Yorğanı dərhal üstünüzdən atmaq.

18. Zəng səsinə xəbərdaredici qeydlər yazmaq

19. Oyanma vaxtı ətrafında bir neçə siqnal qurmaq

20. Səhər oyaq qalındığında gecə üstün səy göstərmədən erkəndən yatmaq

21. Oyanınca dərhal yatağınızı yığmaq

22. Oyandıqdan sonra diqqətinizi ən çox çəkən işlərə yönləndirmək

23. Erkən qalxmağın səmərəsinə inanmaq və "azacıq daha yatım" deyən daxili səsinizi(şeytanı) eşitməzliyə vurmaq

24. İndiyə qədər oyandığınız saatdan beş saat əvvəl oyanmağı bir dəfədə etməyin, bəlkə yarım saat geriyə gedərək bir həftənin sonunda günəş doğulmadan əvvəl qalxmış olarsınız

25. Yatmazdan əvvəl erkən qalxacağınıza özünüzü hazırlamaq

26. "Bugünlük bir az çox yatım" deməmək

27. Erkən qalxmağa bir yoldaşınızla birlikdə qərar vermək (eyni evdə qalırsınızsa işiniz daha asan)

28. Gün içində tənbəllik etməyib gecə yatmağı asanlaşdırmaq

29. Təxminən 1,5 saatın qatları qədər yatmaq (bu yuxu döngüsüdür, bir döngü bitdiyi dəqiqələrdə yuxu daha yüngül olar və qalxmaq asanlaşar)

30. Günorta nazmazından sonra ikindi namazına qədər olan müddət ərzində bir saat yatmaq.Buna qaylulə yuxusu deyilir və Sünnədir.

31. Bu maddələri arada bir oxuyub yenidən motivasiya olmaq

Əlavə məlumat üçün:

Doqquzuncu Söz: Namazın beş vaxta təyin edilməsinin hikməti

İyirmi Birinci Söz: Namaz yaxşıdır. Fəqət hər gün beş dəfə qılmaq çoxdur. Bitmədiyindən usanc verir?

Namaz qılmağı tərk etdim; təkrar necə başlaya bilərəm? Namazlarımı axsatmadan etməm üçün nələr tövsiyə edərsiniz?

Qılınmayan namazın qəzasını qəza namazı qılmadan necə təlafi etmək olar?

Namaz qlmaqda çətinlik çəkirəm.

Əleykum Salam. 

Bəli subhanəkə və rəbbəna dualarını oxumaq sünnədir. Bu duaları oxuyaraq namazda daha çox savab qazanılır.

           Salam aleykum.

Namazı öz dilində qılmaq olmaz. Namazda Qur`andan oxumaq fərzdir. Tərcümə isə Qur`an sayılmır. Ayə və ya surələri öz ana dilimizdəki mənalarına baxaraq oxusanız daha asanlıqla yadda saxlayıb öyrənə bilərsiniz. Bunun sizə çətin gəlməyi imtahandı. İlk öyrənməyə cəhd edəndə şeytan "bunu sən öyrənə bilmərsən " deyə vəsvəsə verir. Bir də ki "mənə çətin gəlir " yazmısınız, "qeyri-mümkündür" yazmamısınız.

" Əlbəttə çətinliklə bərabər şübhəsiz bir asanlıq vardır"  (Şərh ('Açma') surəsi, 5)

İmam Ə`zəm Əbu Hənifə belə bir fətva verib. Amma bu o dördə, islamın yeni yayıldığı dönəmlərdə, insanların ərəb dili ilə yeni tanış olduqları dövrdə idi. Bu da surələri ərəbcə əzbərləyənə, öyrənənə qədər caiz görülən bir məsələ idi. Yoxsa ərəbcəni heç öyrənmə öz dilində namazını qıl deyə Əbu Hənifə bir fətva verməyib. Sonra Hənəfi alimləri də bunun caiz olmadığına dair fətva verdilər. 

Buna baxsanız çətin gəlməz.!

"Müstəhəbləri elə yerinə yetirin ki, sizin vacibatlarınıza zərər vurmasın". 

Bu hədisdən də göründüyü kimi, insan müstəhəbləri yerinə yetirən zaman onlardan ləzzət almalı və onu sevinclə yerinə yetirməlidir. Müstəhəbləri yerinə yetirmək üçün xüsusi proqrama malik olmaq lazımdır. Belə ki, diama dəstəmazlı olmaq, nafilə namazı, gecə namazlarını qılmaq, Quran oxumaq, Allahla münacat etmək üçün xüsusi proqrama malik olmaq lazımdır. Hər birini öz zamanında yerinə yetirmək lazımdır. Əgər insan bu əməllərin fəzilətlərini dərk edərsə, onları yerinə yetirən zaman xüsusi ləzzət alar.

 İlk məhrələni daima dəstəmazlı olmaqla başlayın. Ondan sonra hər bir müsəlman özünü məkruh və haramlardan qorumaq üçün gərək dörd göstərişə əməl etsin.

1. Məşaritə.

 İnsan hər gün sübh namazından sonra öz nəfsi ilə əhd-peyman bağlayır ki, hansı işləri görsə və ya hansı işləri tərk etsə, onun ziyanlarını və xeyirlərini öz nəfsinə bəyan etsin. Sonra da öz nəfsindən öhdəçilk alsın və onunla şərt bağlasın ki, bu işləri görməkdə səhlənkarlıq etməsin. Əgər səhlənkarlıq etsələr, cəzalanacaqdır. Cəza növünü də özünüz üçün müəyyən edin.

2. Müraqibət.

 İnsan gün ərzində nəfsinə nəzarət etməlidir. Onu özbaşına buraxmamalıdır. Çünki əgər nəfsini özbaşına buraxsan, bütün göstərişləri unudar, əhd və peymanı sındırmış olar. Həmçinin gördüyü işləri xalis şəkildə görməyə çalışsın. Şirkdən, riya və minnətdən uzaq olsun.

3. Mühasibə.

 Hər günün sonunda yatmamışdan qabaq müəyyən zaman təyin edib, gün ərzində gördükləri işlərin hesabını çəksin. Əgər gördüyü işləri qoyduğu şərtlərə uyğun gəlirsə, nəfsinə dua etsin və Allaha şükür etsin. Əgər səhlankarlıq edirsə, ondan qəzasını tələb etsin. Əgər günah işlədibsə, onu danlasın.

4. Məatibə və istifa.

Əgər nəfsini hesaba çəkəndən sonra görsə ki, səhlankarlıq edibdir, sadə şəkildə onu boş buraxmasın. Çünki əgər laqeyd olarsa, nəfs daha çox günah etməyə cürət əldə edəcəkdir. Ona görə də nəfsi tənbeh və cəzalandırmaq lazımdır. Onu çətin ibadətlər və sədəqə ilə tənbeh etsin. Əgər şübhəli yemək yeyibsə, onu ac saxlasın. Əgər müsəlmanın qeybətini qılıbsa, onu mədh etsin. Əgər namazında səhlənkarlıq edibsə, çox sayda namaz qılsın.

 Əgər biz bu dörd göstərişə ibadətlərimizdə riayət etsək, Allahın lütf və inayəti ilə daha çox irəli gedər və ibadətlərimizdən ləzzət alarıq.

Cavab üçün:

Namaz qılmağı tərk etdim; təkrar necə başlaya bilərəm? Namazlarımı axsatmadan etməm üçün nələr tövsiyə edərsiniz?

Və aleykummussalam və rahmətullahi və bərakətuhu

Kəlmeyi-i şəhadətdən sonra İslam`ın ən önəmli şərti olan namaz, gündə beş ayrı zaman dilimində olmaq üzrə qadın və kişi hər bir Müsəlman üçün bir vəzifədir.

Qur'anda Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu əleyhi və səlləm) 'dən əvvəlki peyğəmbərlərin namaz qılmaqla əmr olunduqları fərqli vəsilələrlə ifadə edilməkdədir.  Bundan aydın olduğu kimi, namaz ibadəti yalnız Hz. Muhəmməd (sallallahu əleyhi vəsəlləm)'in ümmətinə məxsus olmayıb öncəki dinlərdə də vardır.

Namazın daha öncəki dinlərdə də əmr edilmiş olduğu xatırlanınca, namazın saysız hikmətinin yanında, çətinliklərə müqavimət göstərməkdə bir funksiyası olduğu aydın olmaqdadır. Necə ki bir ayədə

"Ey iman edənlər, səbr və namaz ilə kömək istəyin." (Bəqərə, 2/153) buyurulmaqdadır.

Namaz Allah'ı davamlı xatırlamağın ən böyük vəsiləsidir. Necə ki ayədə,

"... Mənə ibadət et; məni xatırlamaq / anmaq üçün namaz qıl." (Tâhâ, 20/14)

buyurulmaqdadır. Namaz əmrini Allah Təâlâ'nın yer üzünə mələk vasitəsilə göndərməyib Mirac gecəsi Allah Rəsulu (əleyhissalatu vəssalam) hüzuruna çıxdığında ona şəxsən təbliğ etməsi də , bu ibadətin müsəlmanın dinî və ruhani həyatı baxımından önəm və anlamını göstərməkdədir. Bu səbəblə də dini ədəbiyyatda namaz ibadətinin bu yönünü, namazın qulun Allah'a çatması, qovuşması yolunda önəmli bir vasitə olduğunu izah etmək üçün "Namaz möminin meracıdır." deyilmiş; ümmətin namazla əlaqədar ortaq şüur və qiymətləndirməsi sanki bu cümləylə ümumiləşdirilmişdir.

Namaz, Möminin Həyatını İntizamlı Eder

Gündə beş dəfə qılınan namaz, möminin həyatını intizamlı etməkdə böyük rol oynayar. Davamlı müəyyən vaxtlarda yerinə yetirilməsi, onu ruhən və bədənən, maddi və mənən intizama alışdırar, öyrədər. Camaatla qılınan namazlarda xüsusilə imama iqtida; möminləri əsgər kimi bir intizama qovuşdurar. İmam "Allahu Əkbər" dediyində artıq, danışan və Rəbb`ə yüksək səslə iltica edən o olar. Möminlərə eyni zamanda vəkalət etmiş olar. İmamın təkbirləri bir direktiv, tapşırıq halında bütün camaatı oturdar-qaldırar. Bu baxımdan camaatda mənəvî, ruhî, yüksək və uca bir intizam vardır. İdeal bir camaatın və inanmış topluluğun irəli dərəcədə intizamlı formalarını, ancaq gündə beş dəfə qılınan namazda görmək mümkündür. Şübhəsiz ki, bu intizam hər şeydən əvvəl ruhî, fikri və mənəvî bir intizamdır. Digər bəzi nzam-intizamların soyuqluğu da onda yoxdur. Hər ibadət hərəkəti imisti bir duyğu və intizam verir insana. Və bu hərəkət, bütün ömür boyu davam edər.

Namaz İnsanı Fuhşiyattan çəkindirər

Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm, "Kim sübh namazını qılarsa, Allah'ın zəmanəti altındadır." (Kutubu Sittə, c.17, s.541), Allah (sübhənəhu və təala), Qur'an-ı Kərim'də: ".. . Şübhəsiz namaz, həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirir." (Ənkəbut, 29/45) buyurur. Fuhşiyat və munkərat, özlərinə məxsus o mənhus, uğursuz yönləriylə mömini miraciyəsindən və Allah'a kurbiyətindən (yaxınlığından) uzaqlaşdırar. Əslində "hər bir günah içində küfrə gedən bir yol vardır." Günah, işlənə-işlənə insana küfrü asanlaşdırar. Ancaq namaz, Allah'a bir yaxınlıq olduğu üçün, insanı hər cür günahdan qoruyar, eynilə bir paratoner kimi .. Təbii ki namaz, gerçək mənada bir namaz isə. Yuxarıdakı ayədə də ifadə edildiyi kimi gerçək mənasına və ruhuna uyğun olaraq yerinə yetirilən namaz, hər cür pislikdən, həyasızlıqdan, azğınlıqdan və daşqınlıqdan saxlayar, çəkindirər. Şüursuz şəkildə yerinə yetirilən bir ibadətdə isə bu qüvvətdə bir qoruyuculuq söz mövzusu olmaz.

Necə ki Maun surəsində Allah (cc) "... veyl olsun o namaz qılanlara! Onlar ki qıldıqları namazdan qafildirlər." (Maun, 107 / 4-5) buyurur. Demək ki namazda, insanı pisliklərdən qoruyan bir qüvvə var; var ki, haqqıyla əda edilmədiyi zaman qul özünü günahlara qarşı riskə atır deməkdir. Namaz kurbiyeti (yaxınlıq) təmsil etdiyi üçün, yüksək səviyyədə vəfa da istəyir. Bunun mənası budur; qulun, namaza qarşı göstərdiyi vəfa, diqqət və şövq nisbətində, namaz da ona qarşı vəfalı olar və ondakı fuhşiyata açılan duyğuları və pislik hisslərini kütləşdirər. Yəni namazda qarşılıqlı vəfa söz mövzusudur.

Namazın, Qəlbî Rahatlığı Təmin Etməsi

Möminin, namazlarını şüurlu olaraq əda etməsi, onun nizamsız həyatına bir nizam, dağınıq qəlbinə bir tarazlıq və uyğunluq gətirəcək, pərişan hisslərini ayağa qaldırıb bulanıq yönlərinə də bir işıq saçacaqdır. Və o, bu sayədə doğru görmə, doğru düşünmə, doğru danışma imkanını əldə edəcəkdir. Gündə beş dəfə Rəbbin hüzuruna gəlinib şüurla əda edilən namaz, Allah'ın izni ilə bütün bunları insana qazandıracaq mahiyyətdədir. Namaz, bu mənaları həm daşıyan həm də tekeffül etmiş, kəfil olmuş bir ibadətdir.

Bəli, möminin hudu və xüşu içində əda etdiyi namaz, gerçək namaz olacaqdır. Amma xuşunun təmin edilməsi üçün bir qisim şərtlər vardır; əvvəla hüzur-u qəlb lazımdır; sonra bir təfəhhüm, yəni məsələni qavrama; sonra da bir rəca və ümidlə Rəbbə bel bağlama ... Daha sonra da utanma və sıxılma havası içində Rəbbin hüzuruna gəlmə.

Əvvəla, hüzur-u qəlb nədir? Hüzur-u qəlb, namazda söylənib ifadə edilən bütün bu mənaların xaricinə çıkmamaqdır. Onsuz da "hüzur" Ərəb mənası etibarilə; "hazır olma", "hazır halda" deməkdir. Avamca ifadəsi ilə, bazara dükkana çıxarkən pul qabını yanınızda daşıdığınız kimi, namazda qəlbinizi yanınızda daşımanız deməkdir. Çünki Allah qatında dəyərli bir şey varsa, o da qəlbdir. Siz, qəlbinizi O`na verəcək, qarşılığında da O`nun rəhmət və razılığını alacaqsınız.

Namazın İctimai Bir ​​İbadət Olması

Fərdi və ruhî bir ibadət olduğu qədər, namazın sosiallaşdırıcı bir yönü də vardır. Xüsusilə fərz namazların camaatla qılınmasının zəruriliyi, ondakı ictimai məzmunun ölçüsünü göstərməsi baxımından önəmlidir. İslam'da məscidlərin, tarix boyu müsəlman fərdlərin sosiallaşmasında böyük xidmətləri və rolu olmuşdur. Çünki məscidlər yalnızca fərdlərin namaz ibadətlərini iqamə etmələri üçün inşa edilmiş deyildir. Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu əleyhi və səlləm), Mədinə'yə hicrət etdikdən sonra orada məscidi inşa etdiyində, müsəlmanların bu günkü ifadə ilə plan və layihələri, fərdi, ailəvi, sosial və beynəlxalq (digər qəbilə və dövlətlərlə arasındakı) əlaqələri adına bütün problemləri məbəddə görüşülür, müşavirə edilir və qərara bağlanırdı. Bəlkə daha sonrakı yüzillərə damğasını vuracaq olan elmi fəaliyyətlərin və halqaların da mərkəzi mövqeyinə yüksələcəkdi. Elm və mədəniyyətin ilk toxumları, demək olar ki buralarda atıldı. İslâm mədəniyyətinə bir məbəd mədəniyyəti də deyilə bilər. Məbəd, ibadət edilən yer deməkdir, amma topluca, camaat halında icra edilən ibadət yerləri, eyni zamanda müsəlman fərdlərin sosiallaşmasında və ictimai bir şüur qazanmalarında təməl funksiyalar icra etmişdir. Bu baxımdan namaz, İslamda sadəcə bir ibadət deyildir. Rərdlərin ictimailəşməsində və ilk şəhər və kəndlərin formalaşmasında mərkəzi bir rol oynamışdır. Bilindiyi kimi İslamda ilk şəhərlər, məscidlər ətrafında qurulmuşdur.

Namaz İnsanlar Arası Bərabərliyi Təmin edər

İslâm-ibadət sisteminin məqsədlərindən birisi də insanlar arasındakı fərqli ictimai status qruplarını və sinfi strukturları rədd edərək, mahviyət və təvazö ətrafında bərabərləşdirən bir sosial model formalışdırmasıdır. Kasıb-zəngin, əfəndi-kölə, alim-cahil, aristokrat və ya orta səviyyəli, məmur-vətəndaş, dövlət başçısı və sıravi bir vətəndaşı eyni safda ipə düzülürcəsinə bərabər bir statusa qovuşturmasıdır. Sinifi qarşıdurmaları ilə əlaqədar müharibələr, insanlıq tarixində necə qanlı hadisələrə, siyasi, mədəni və etnik gettolar (avropa ölkələrində yəhudilərin könüllü olaraq və ya məcbur edilərək yerləşdirildikləri və hər cür ehtiyaclarını başqa yerə getmədən təmin edə bildikləri məhəllə, yəhudi məhəlləsi.) formalaşmasına xidmət etmişdir? Bunu Qərbin tarixindən bilirik. İslâm tarixində bu mənada bir qarşıdurmadan və fərqliləşmədən söz edilə bilməz. Bunun səbəblərindən biri və bəlkə də ən önəmlisi, camaat halında qılınan namazların fərdlərə qazandırdığı qardaşlıq və bərabərlik ruhudur. Çünki hər inanmış, mədəni və sosial mövqeyi nə olursa olsun, birlik, bərabərlik, ortaq düşüncə və həzzi bu namazlar sayəsində əldə edər.

Namaz Möminin Meracıdır.

Namaz, insanı həqiqi insanlığa götürən nurani bir həlqədir. Namaz möminin meracıdır. Namazın həqiqətini, bir Müsəlmanın həyatındakı yerini, önəmini, namaz öncəsi konsentrasiyanı və necə bir merac olduğunu anlamaq üçün bu açıqlamalardaki namaz üfüqünə bizləri çatdırmasını Rəbbimizdən niyaz edirik.

Namaz Qılanın Bütün Etdikləri İbadətdir

Əgər namaz qılarsqa, bütün ömürümüzü ibadətlə keçirə bilərik. Bundan daha böyük müjdə ola bilər mi?

Rəbbimizin bizə bəxş etdiyi nemətlər sayıla bilməyəcək qədər çox. Buna qarşılıq qısa bir ömürdə etdiyimiz məhdud ibadətlərin, şükür üçün nə qədər yetərsiz olduğu açıq. Ayrıca burada ibadətlərimizlə əbədi bir Cənnəti qazanacağıq.

Məhz saysız nemətlərə şükr etmək və sonsuz Cənnəti qazanmaq üçün ibadetimizin nə qədər yetərsiz olduğunu bilən Rəbbimiz, bizə möhtəşəm bir fürsət təqdim etmişdir. Əgər namazınızı dosdoğru qılarsaq, digər dünyəvi mübah əməlləriniz gözəl bir niyyətlə ibadət hökmünə keçə bilər.

Bəli, bütün həyatınızı ibadətlə doldurmağa gücümüz çatmaz. Amma Rəbbimiz bunun üçün qızıl fürsətlər təqdim edir. Bunun üç şərti var:

1. Namaza Heç Etinasızlıq Göstərmədən Dosdoğru Qılmaq,

2. Dində qadağan edilməmiş mübah əməllər işləmək,

3. Bu dünyəvi əməlləri yaxşı bir niyyətlə etmək.

Deyək ki, beş vaxt namazı qılan birisiniz. Yemək yeməyiniz, təmizlik etməniz, ruziniz üçün çalışmanız, məşru söhbətləriniz, təbəssümünüz, yatmanız bir növ ibadətdir. Çünki, bunların hamısı həyatımız üçün lazımlıdır və həyatımızı davam etdirməmiz üçün bunları etmək məcburiyyətindəyik. Etdiyimiz hər davranışımızı ayə və hədislərə dayandırmamız mümkündür.

Söz gəlişi, ifrata getmədən, tam ehtiyacımız qədər yatsaq, yuxunun Rəbbimizin bir neməti olduğunu düşünərək, Bəsmələylə və sünnə olan duaları oxuyaraq yatıb, yenə Bəsmələylə oyansaq ibadət etmiş olarıq. Təbii ki namaz qılmaq şərtiylə ...

Bu cəhətdən baxdığımızda namaz bənzərsiz bir ibadət xəzinəsidir.

Namaz Ən Böyük Qoruyucudur

Namaz möminləri təhlükələrdən qoruyar. Məhz bununla əlaqədar yaşanmış bir örnək:

 Bir universitet tələbəsi, bir səfərdə, vaxtı keçməkdə olan axşam namazını qılmaq üçün çarələr düşünür. Tam bu sırada avtobus benzin almaq üçün bir yanacaq stansiyasında dayanar. Tələbə başcıdan icazə alaraq birisinə qibləni soruşub, çəmənlərin üzərində namaza durar.

İçində tərifsiz bir xoşbəxtlik vardır. Artıq sıxıntısı itmiş, Aləmlərin Rəbbinin hüzurunda, vəzifəsini yerinə yetirmənin doyumsuz ləzzətini yaşamaqdadır.

Üçüncü rükəti qılarkən, ömür boyu unuda bilməyəcəyi bir şey olar. Fatihə`ni oxumuş, tam rükuya əyilərkən, irəlidə daxmasında duran stansiyanın iti, hürərək üzərinə gəlir.

Tələbə saniyəlik bir tərəddüd keçirər. İndi nə etməlidir? Namazı buraxıb qaçmalı mı, yoxsa davam mı etməlidir? Allah'ın hüzurundan ayrılmağı heç cür düşünə bilməz və "Allahu əkbər" deyərək rükuya gedər.

Məhz tam o anda, nə oldusa olar. Özünə hücum etmək üzrə hürərək gələn it, sanki birisi arxasından çəkirmişçəsinə, tam yanına gəlmişkən əyləcinə basılan bir avtobus kimi dayanar. Hürməsini kəsmiş, xəfif bir hırıltıyla namaz qılan gəncə baxmağa başlamış, o səcdəyə gedincə də daxmasının yolunu tutmuşdur. (Ürəkdən Hekayələr, s.53, Çingiz Tan, Nəsil Nəşrləri)

Bəli, hər şeyin sahibi, O`na səcdə edən bir gənci, açıq bir təhlükədən qorumuşdu.

Kim namaz qılma yolunda istəkli və ciddi cəhd göstərsə, Allah ona asanlıqlar yaradar və təhlükələrdən qoruyar. Bunun nümunələri minlərlədir.

NAMAZ

Namazın bədən sağlamlığına olan faydaları iki nöqtə üzərində toplanır: Birincisi namazın təmizlik yönü, ikincisi də hərəkət, yəni namazın idman yönüdür.

NAMAZIN TƏMİZLİK YÖNÜ

Bədənin kiri ilə Cənab-ı Haqq`ın qarşısına çıxılmayacağı kimi, namaz dəstəmazı almadan namaza durmaq da mümkün deyil. Namaz qılan insanın vücudu tərtəmizdir və bu təmizlik gündə beş dəfə təkrar edilir. Namaz qılan insan ən yaxşı şəkildə təharətlənməyə (təmizlənməyə) məcburdur. Onun qulaqlarında, burnunda, göbəyində çirk tapılmaz. Madam ki namaz möminin mi'racıdır və Cənab-ı Haqqın hüzuruna yüksəlidtir, o halda hüzura çıxan bir şəxsin gərək cismən, gərək fikrən və gərəksə ruhən tərtəmiz olması şərtdir.

NAMAZIN İDMAN YÖNÜ

Hər rükətdə iki dəfə səcdəyə gedən mömin, gündəlik qırx rükət namazda səksən dəfə yəyilib qalxar. Heç bir gimnast, bu hərəkətləri müntəzəm olaraq gündə səksən dəfə təkrarlaya bilməz. Gimnastikaçılar, adətən yalnız səhərlər olmaq üzrə, gündə iyirmi və ya otuz dəfə hərəkət edərlər. Etdikləri hərəkətlər sürətli olduğundan, əksəriyyətlə qəlblərini yorar və onları yorğun salar. Bütün gün də hərəkət etmədiklərindən, bədənlərində kalori toplanmasının və yağlanılmanın önünə keçə bilməzlər. Namazda isə hərəkətlər yavaşdır. Hərəkətlər qəlbi yormaz və günün müxtəlif saatlarında olduğu üçün insanı davamlı dinc tutar. Yağlanılmağa və kalori toplanmasına mane olar.

"Maye halındakı orqanımız" deyə biləcəyimiz qan, ağciyərlərdə və böyrəklərdə təmizlənər, oksigen ilə yüklənər və bütün vücuda yayılmaq üzrə ürəyə gəlir. Qəlb, qanı bədənin ən ucqar yerlərinə qədər çatdırmaq üzrə nasoslayar. Ancaq bu qan göndərmə işində ürəyə köməkçi olunabilməsi üçün, insanın bəzi hərəkətlər etməsi lazımdır. Orqanizmdəki hüceyrələrin yaşaması və bədənin dinc qalması üçün, o hüceyrələrin qan ilə yaxşıca sulanması yaxud qanlanması lazımdır.

Namaz qılmadan bütün gün çubuq kimi gəzişən bir insanın ürəyindən başına doğru nasosla vurulan qan ilə, namaz qılan və gündə başını səksən dəfə yerə qoyan bir kimsənin başına gələcək qan miqdarı, şübhəsiz ki, eyni deyil. Beynin üzərindəki zər təbəqəsi (kapsula), namaz qılan şəxslərdə, qılmayanlara nəzərən gündə səksən dəfə daha çox qanla qidalana bilir deməkdir.

Yaddaş və şəxsiyyət ilə əlaqədar frontal pay, yəni beynin ön payı da, eyni şəkildə səksən dəfə çox qan qəbul etməkdədir.

Namaz qılan insanlarda yaddaş və şəxsiyyət pozuqluqlarına, çox az rast gəlinir. Bu insanlar daha uzun ömürlü olar və ağlını itirməyə uğramazlar. Erkən ağlını itirmənin cərrahi müalicəsində bu frontal pay, yəni beynin ön qisimi kəsilib çıxardılar. Bir insanın beyni gündə səksən dəfə qanla yuyulsa, o insan nə erkən nə də gec ağlını itirməyə tutular. Onun üçün namaz qılan və çox yaşayan qocalar asan asan bunamazlar, ağılların itirməzlər. Çox qocalmadığı halda yataqlara yapışıb altlarını pisleyen və əksərən ağlını itirmə əlamətləri göstərənlər, namaz qılmayan kəslərdir.

Digər tərəfdən, insanın iradəsinə bağlı hərəkətlərini və gəzməsini təmin edən mərkəzlərin olduğu ənsə (parietal) pay ilə görmə, eşitmə, hiss etmə, iyləmə və dadma mərkəzlərinin olduğu arxa pay da səksən dəfə çox qanla bəslənir deməkdir. Beynin içindəki "Capsula interna" dediyimiz nöqtəli çəyirdəyin içində də, insanın qeyri-iradi hərəkətlərini təmin edən (ekstrapramidal) mərkəzlər olduğu üçün, namaz qılanların capsula internaları da, qan ilə səksən dəfə təmas etməkdədir. İnsanın tarazlığını təmin edən beyinciyin və baş cütlərinin çıxdığı beyin kökünün qidalanmasının nə qədər qiymətli bir şey olduğunu anlamaq üçün həkim olmaq lazım deyil.

Namaz qılanların gözləri də qüvvətli bir qan dövranına malik olur. Beləcə göz içi təziqdə artma olmaz və ön kameradaki mayenin davamlı şəkildə dəyişməsi təmin edilmiş olar. Qlaukoma və buna bənzər dəhşətli göz xəstəliklərinin namaz qılanlarda daha az görülməsi bu üzdəndir.

Qulaqların yaxşı qanla təmin olunması da sinüzitlərin meydana gəlməsinə böyük ölçüdə mane olmaqdadır.

Namazın ritmik hərəkətləri, bağırsaq peristaltizmini artırdığından, bağırsaqların asan boşalmasında və qəbizlik xəstəliyindən qorunmasında böyük rol oynayar. Namaz qılan insanların gərək omba, gərək diz və gərəksə ayaq biləkləri ilə  yanaşı qol çiyini, dirsək və əl biləyi mafsalları da davamlı işləyən bir maşın kimi olduğundan, mafsallarda meydana gələcək bütün romatizm və degeneratif xəstəliklərdən qorunduğu açıq-aşkar ortadadır. Onsuz da bu xəstəliklər, İslâm dini ilə yaxından uzaqdan əlaqəsi olmayan xristianlarda və namaz qılmayan insanlarda daha çox görülər. Ən son bəhs etdiyimiz bu oynaq xəstəliklərindən insanı qoruması belə, namazın möcüzəvi istiqamətlərindən birini təşkil edir.

Namazın, orqanizmimiz üzərindəki faydalarını yazmaq, cildlərlə bir əsər tələb etdiyindən, bunu hər üzvün mütəxəssisinə buraxmağı uyğun görürəm. Bu mövzuda edilən hər araşdırma, namazın "dinin dirəyi" olduğu gerçəyini bir dəfə daha ispatlayacaqdır.

Digər dinlərdə namaz ibadəti var?

*/Dördüncü Söz: Namaz

Və aleykum Salam.

Sualınızı tam anlamadıq. Amma belə deyə bilərik.Hər namazın öz vaxtı var və o vaxt içərisində qılınmalıdır.Məsələn, indi(07.07.2014) axşam namazı 21:22-də girir və 23:07-yə qədər davam edir.Axşam namazı bu zaman aralığında istənilən vaxt qılına bilər (23:00-da da qılına bilər). Amma ən gözəli vaxtı girən kimi qulluq vəzifəmizi əda etməkdir.

Hz. Peyğəmbər aleyhissalatu vəssalam, ən fəzilətli əməlin hansı olduğunu soruşan səhabəyə: "Vaxtında və ya vaxtının başlanğıcında qılınan namazdır." buyurmuşdur. (Buxari, Məvâkît 162)

"Namazların ilk vaxtında Allah`ın rizası, son vaxtında isə Allah'ın əfvi vardır." (Tirmizi, Məvâkît 13)

Yatsı (işa) namazı da bu günə görə 23:07-dən 04:14-ə qədər olan zaman müddətində istənilən vaxt qılına bilər.

Gecikdirilən namazın həm savabı azalar, həm də namazın qəza olma təhlükəsi olduğundan ən gözəl əməl namazın vaxtında qılınmasıdır. 

Qüslü gərəkdirən hallar üçdür:

1 - Cünüblük (cənabət) halıdır. Bu, iki səbəbdən irəli gəlir:

a. İstər oyanıq halda olsun, istərsə yuxu halında olsun, hər hansı bir təmas və ya cinsi münasibət olmadan, kişi və qadından şəhvətlə məninin çölə atılması. Məninin (sperma) şəhvətsiz boşalmasından ötəri cünüblük halı meydana gəlməz. Bu səbəblə qüsl almaq da lazım deyil. Yalnız dəstəmaz pozulmuş olur.

b. Cinsi münasibətdə olmaq ... Burada məninin gəlməsi (inzal) şərt deyildir. Cinsi münasibətin özü cünüblük (cənabət) səbəbidir.

2 - Qüslü fərz qılan ikinci hal, qadınların heyz halıdır. Qadınların heyz halları sona çatanda, qüsl almaqları fərz olur.

3 - Qüsl almağı fərz qılan üçüncü vəziyyət, yenə qadınlara məxsus bir hal olan nifas, yəni doğumdan sonrakı lohusalıq halıdır. Nifas halından qurtulan bir qadına da qüsl almaq fərz olur.

Üzrün Hökmü:

Üzrlü olan kimsə, hər namaz vaxtı dəstəmaz alar. O vaxt içində aldığı dəstəmazla dəstəmazı pozacaq -üzr halı xaricində- bir başqa şey olmadıqca dilədiyi qədər fərz və nafilə namaz edə bilər. Qəzaya qalmış namazları qıla bilər. Vitr namazı ilə bayram və cənazə namazlarını da qıla bilər. Ancaq xəstəlik(illət) davam etməlidir.

Misal: Üzrlü bir kimsə, səhər namazı üçün tam vaxtında dəstəmaz alarsa, bu dəstəmaz, səhər namazı vaxtının çıxmasına qədər davam edər. Bu vaxtın çıxması (günəşin doğulması) ilə sona çatar. Artıq vaxtı çıxdıqdan sonra o dəstəmaz ilə başqa namaz qılına bilməz. Ancaq müvəqqəti bir zaman üçün üzrü kəsildikdən sonra dəstəmaz almışsa və hələ üzrü də meydana çıxmamışsa, başqa pozacaq bir hal da olmamışsa, vaxtın çıxması ilə dəstəmazı pozulmuş olmaz.

Lakin üzrlü kimsə, günəşin doğulmasından sonra dəstəmaz almış olsa, onun dəstəmazı günorta vaxtı çıxana qədər davam edər, dilədiyi namazları qılar. Yetər ki, özündən dəstəmazı pozan başqa bir hal çıxmasın.

Nəticə: Üzrlü olanların dəstəmazları, namaz vaxtının girməsi ilə pozulmaz; vaxtın çıxması ilə pozular. Bu hökm İmam-ı Azam Əbu Hənifə`yə görədir. Seçilən görüş də budur. Buna görə, günorta namazı vaxtı girmədən dəstəmaz alan üzrlü bir kimsə, o dəstəmazla günorta namazını və ya cümə namazını qıla bilər.

İmam Əbu Yusufa görə: Üzrlünün dəstəmazı, həm namaz vaxtının girməsiylə, həm də çıxmasıyla pozular. Bu baxımdan günəş doğulduqdan sonra üzrlünün aldığı dəstəmaz, günorta vaxtının girməsi ilə pozular. İmam Züfer`ə görə isə, üzrlünün dəstəmazı, tək namaz vaxtının girməsi ilə pozular; çıxması ilə pozulmaz. Bu baxımdan, üzrlünün səhər namazı üçün aldığı dəstəmaz, günəşin doğulub vaxtın çıxması ilə pozulmaz. Ancaq günorta vaxtının girməsi ilə pozular.

İmam Şafiî'yə görə, üzrlünün hər namaz üçün ayrı-ayrı dəstəmaz alması lazımdır. Bunun dəstəmazı,qıldığı namazın sona çatması ilə pozular.

Bir üzrlünün üzrü kəsilmişkən, dəstəmazı pozan başqa bir haldan ötəri dəstəmaz aldıqdan  sonra üzrü yenə meydana çıxarsa, dəstəmazı pozulmuş olar, yenidən dəstəmaz alması lazımdır. Çünki əvvəlki dəstəmazı, bu üzr səbəbi ilə deyildi.

Lakin üzrü kəsilmədiyi halda, vaxt içində üzründən və ya başqa bir dəstəmazsızlıq halından ötəri dəstəmaz alsa da, o vaxt içində üzrü meydana çıxarsa, onun dəstəmazı pozulmaz. Çünki onun aldığı bu dəstəmaz, həm üzrü üçün, həm də digər dəstəmazsızlıq halı üçün alınmış sayılar.

Üzrlü bir adam, oturmaq, səcdə yerinə işarəilə namaz qılmaq, üzrün çıxış yolunu rahatca tıxaya bilmək kimi yollarla üzrün ortaya çıxmasına maneə ola bilsə, artıq üzrlü sayılmaz. Bunun üçün, dəstəmaz aldıqdan sonra üzrü meydana çıxsa o dəstəmaz ilə namaz qıla bilməz.

Üzrlü kimsənin üzründən ötəri paltarına bulaşan pisliklər, üzrü davam etdikcə namazının səhhətinə mane olmaz. Namaza mane olan ölçü miqdarını daşmış olsalar belə, namaza maneə sayılmazlar. Lakin bu pisliklər təkrar paltarına toxunmayacaqsa onları yumaq lazımdır.

Göründüyü ki, mübarək İslam dini, bir asanlıq dinidir. Üzrlülər üçün hər istiqamətdən asanlıq göstərilmişdir. Artıq dinin yüklədiyi vəzifələri yerinə yetirmə baxımından heç kim bir üzr irəli sürə bilməz.

(Ömər Nəsuhi Bilmən, Böyük İslam Elmihalı)

Su dəydiyində zərər verirsə, söz dəyməsi gərəkən hissə yuyulmayıb məsh edilir, məsh də zərər verir isə o da tərk edilə bilər.

Əgər su bədənə zərər verirsə o zaman təyəmmüm edilər.

Dindar və mütəxəssis bir həkimin tövsiyələrinə görə hərəkət edə bilərsiniz.

Əleykum Salam. 

Bəli, cinlər insanlara zərər verə bilər. Ancaq lazımi tədbirlər alınsa inşallah heç bir zərər verə bilməzlər. Marid adı Quranda keçməkdədir.

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/5751/cinler-insanlari-carpabilir-mi.html

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/15050/cinlerden-korunmak-icin-okunan-rabbi-enni-messeniye-s-seytanu-binusbin-ve-azab-duasinin-uc-yuz-defa-okunmasi-konusunu-anlatir-misiniz.html  

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/5756/cinlerin-serrinden-allah-a-siginma-nasil-olmalidir.html

On ikinci bab: Səhv səcdələri

• Səhv səcdələri, vacibdir. "Təbyin"də də belədir. Bu, səhihdir. "Xülasə"də də belədir.

Səhv səcdələrinin vacib olması, vaxtın əlverişli olması şərtinə bağlıdır. Məsələn:

Bir kimsə, sübh namazı qılmaqda ikən, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlsə, bu kimsə, birinci salamdan əvvəl, günəş doğana qədər səhv səcdəsini etməzsə, səhv səcdələri, özündən düşər.

Yenə, qəzaya qalmış olan bir namazı qılmaqda olan bir kimsə, günəş qızarana qədər səcdə etməmişdirsə, səhv səcdələri, üzərindən düşər.

Bina'ya mane olan halların hamısı, salamdan sonra, səhv səcdələrini düşürər. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• "Qunyə"də: "Bir kimsə, nafilə bir namazı, fərz bir namazın üzərinə bina etmiş olsa, onda səhv etsə, səcdə etməz." "Nəhru'l-Faiq"də də belədir.

• Səhv səcdələrinin yeri, salamdan sonradır. Əlavə və ya nöqsan olması, eynidir. Bizə görə, bir kimsənin, salamdan əvvəl səhv səcdəsi etməsi, caizdir. 2 salamla etmək də, caizdir. Bu, səhihdir. "Hidayə"də də belədir.

• Doğrusu isə, 1 salam verməkdir. Cumhur, bunun üzərinədir. "Asl"da da, buna işarət edilmişdir. "Kafi"də də belədir.

• -Səhv səcdəsi edəcək kimsə- sağına salam verər. "Zahidi"də də belədir.

• Səhv səcdələrinin ediliş şəkli:

Səhv səcdəsi edəcək kimsə, sağına salam verdikdən sonra, təkbir gətirərək, səcdəyə gedər. Səcdə əsnasında, təsbih edər; təkbir gətirib oturar və yenə təkbir gətirərək ikinci səcdəyə gedər. Sonra təşəhhüdü oxuyar və ikinci dəfə salam verər. "Muhit"də də belədir.

• Səhv səcdəsi edəcək kimsə, salavatları və duaları, səhv üçün oturduğu vaxt oxuyar. Səhih olan, budur. "Bunları, birinci oturuşda oxuyar." deyənlər də olmuşdur. "Təbyin"də də belədir.

Uyğun olanı isə, hər 2 oturuşda da, bunları oxumaqdır. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Fərz namazlarda da, nafilə namazlarda da səhv səcdəsinin hökmü, eynidir. "Muhit"də də belədir.

• "Fətəva"da: "Səhv səcdələrindən sonrakı oturuş, rükn deyildir. Əslində, səhv səcdəsindən sonra oturmaq, namaz, oturmaqla sonlansın deyə əmr edilmişdir. Hətta bir kimsə, səhv səcdəsindən sonra oturmağı tərk edib qalxsa və getsə, yenə, o kimsənin namazı, pozulmaz." deyilmişdir. Halvani də, belə demişdir. "Siracu'l-Vəhhac"da da belədir.

• "Vəlvəliciyyə"də: 

"Əslində, namazda, 3 şey tərk edilə bilər:

Fərz, vacib və sünnət namaz qılarkən, fərzi tərk etmiş olan kimsə, onu, qəza ilə tədarük edə bilmək imkanına sahibdirsə, qəza edər. Bu imkan yoxdursa, namazı, pozulmuş olar.

Namaz qılan bir kimsənin, sünnəti tərk etməsilə, namazı pozulmaz. Çünki, onun qiyamı, rüknləri ilədir. O da, şübhəsiz mövcuddur. Bu kimsə, səhv səcdəsi etsin deyə məcbur edilməz.

Namaz qılarkən, vacibi tərk edən kimsəyə gəlincə, əgər bu kimsə, vacibi, səhvən tərk etmişdirsə, səhv səcdələrini etməyə məcbur edilər. Qəsdən tərk etmişdirsə, belə etməyə məcbur edilməz." "Tatarxaniyyə"də də belədir.

Bu sözün açıq mənası, budur:

Həqiqətən, namazda bir vacibi qəsdən tərk edən kimsəyə, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Bu kimsənin, namazdakı nöqsanından dolayı, namazın cəbrən iadə etməsi (yenidən qılınması) lazım olar. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Səhv səcdəsi, ancaq:

1. Vacibin tərki və ya təxiri (ertələnməsi);

2. Fərzin təxiri və ya təqdimi (iləri alınması) və ya təkrarı;

3. Vacibin təğyiri (dəyişdirilməsi)

kimi hallarda vacib olar. Vacibin dəyişdirilməsi, gizli oxunacaq yerlərdə açıqdan oxumaq; açıqdan oxunacaq yerlərdə, gizli oxumaq kimi hallardır və görüldüyü kimi, bu da, bir növ vacibi tərkdir. "Kafi"də də belədir.

• Birinci rükətdə, əuzunu, bəsmələni, subhanəkəni və intiqal (keçid) əsnasında gətirilən təkbirləri tərk edən kimsəyə, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Ancaq, bayram namazlarının ikinci rükətlərinin ruku təkbiri, bu hökmün xaricindədir.

Bayram namazlarında olsun, digər namazlarda olsun, əlləri qaldırmağı tərk etməkdən dolayı da, səhv səcdəsi edilməz.

İlk əvvəl, sol tərəfinə -səhvən- salam verən; və səhvən qavməni (2 səcdə arasında oturmağı) tərk edən; və rukudan səcdəyə əyilən kimsəyə də, səhv səcdəsi lazım gəlməz. "Fətəva Qadıxan"da isə:

"Belə hallarda, imam əbu Hənifə və imam Muhamməd'ə görə, səhv səcdələri lazım gəlir." deyilmişdir. "Fəthu'l-Qadir"də də belədir.

--------------------------

Namazın vacibləri:

1. Namazda, fatihə və surə oxumaq, vacibdir.

• İlk 2 rükətdə və ya bunların birində, fatihəni oxumayan kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Lakin, bunlarda, fatihənin çoxunu oxuyar, azını unudarsa, səhv səcdəsi etməsi, lazım gəlməz. Lakin yarıdan çoxunu unudarsa, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Bu hökmlərdə, imamla muqtədi arasında, bir fərq yoxdur. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Namaz qılan kimsə, son 2 rükətdə, fatihə oxumağı tərk edərsə və bu namaz, fərz bir namazdırsa, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Ancaq bu namaz, nafilə və ya vitrdirsə, bu kimsənin səhv səcdəsi etməsi, vacib olar. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Namaz qılan kimsə, ilk 2 rükətdə fatihəni təkrarlamış olarsa, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Bu kimsə, fatihəni surədən sonra və ya son 2 rükətdə təkrar-təkrar oxuyarsa, bir şey lazım gəlməz. "Təbyin"də də belədir.

• Fatihəni oxuyub 1 hərfini oxumayan kimsə və ya fatihənin çoxunu oxuyan kimsə, bunu unudaraq, sonra fatihəni təkrar oxusa, bu kimsə, fatihəni 2 dəfə oxuma mənziləsindədir. "Zahiriyyə"də də belədir.

• Bir kimsə, fatihədən sonra 2 ayət oxusa və səhvən rukuya getsə, sonra bu halı xatırlayıb qayıtsa və 3 ayətə tamamlasa, bu kimsəyə, səhv səcdəsi lazımdır. "Zahiriyyə"də də belədir.

• Fatihəni, damm-u surədən sonra oxuyan kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. "Təbyin"də də belədir.

• Son rükətlərdə, fatihəni və damm-u surəni oxumuş olan kimsələrə, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Əsahh (ən doğru) olan da, budur.

Bir kimsə, fatihəni, rukuda, səcdələrdə və ya təşəhhüd üçün oturduğu vaxt oxuyarsa, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Bu hökm, o kimsənin, əvvəl fatihəyə başlayıb sonra təşəhhüdü oxuduğu hallardadır. Bu kimsə, əgər əvvəl təşəhhüdü oxuyar, sonra da fatihəni oxuyarsa, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Səraxsi'nin "Muhit"ində də belədir.

• Bir kimsə, ikinci 2 rükətdə Qurandan bir şey oxumasa və təsbih etməsə, imam əbu Hənifə'dən belə dediyi nəql edilmişdir:

"Əgər bu kimsə, qəsdən oxumamışdırsa, yalnış etmiş olar. Lakin səhvən oxumamışdırsa, səhv səcdəsi lazım gəlir."

• Bir kimsə, birinci və ya ikinci rükətdə fatihəni oxumağı unutsa, bir qismini oxuyunca da bu halı xatırlasa, dərhal fatihəni oxumağa başlayar; sonra da surəni oxuyar. Fəqih əbu'l-Leys: "Bu halda, surədən 1 tək hərf oxumuş olsa belə, səhv səcdəsi lazım gəlir." demişdir.

Yenə, bir kimsə, fatihə oxumadığını, surəni oxuduqdan sonra xatırlasa və ya rukuda xatırlasa və ya rukudan başını qaldırdıqdan sonra xatırlasa, bu kimsə, fatihəni oxuyar; sonra surəni yenidən oxuyar. Namazın sonunda da, səhvindən dolayı səcdə edər.

"Xülasə"də də: "Bir kimsə, ruku etdiyi əsnada, surə oxumamış olduğunu xatırladığında, başını qaldırıb surə oxuyar və rukunu yenidən edərsə, o kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlir." deyilmişdir. Səhih olan qövl də, budur. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Bir kimsə, birinci rükətdə, 1 surə oxusa; ikinci rükətdə də, ondan əvvəl olan 1 surə oxusa, bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz. "Muhit"də də belədir.

• "Vəlvəliciyyə"də: "Bir kimsə, namaz əsnasında səcdə ayətlərindən birini oxusa və bundan dolayı səcdə etməyi unutsa; sonradan da bu halı xatırlayıb səcdə etsə, bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Çünki bu şəxs, vacib olan vəsli (yəni, səcdə ayətinin arxasınca səcdə etməyi) tərk etmiş olmaqdadır."

"Bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz." deyənlər də olmuşdur.

Lakin, birinci görüş, əsahhdır. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Bir kimsə, namazda bir surə oxumaq istədiyi vaxt, o surədə yanılar və oxuya bilməz və bu səbəblə də başqa bir surə oxuyarsa, bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

2. Qiraəti ilk 2 rükətə təyin etmək də, namazın vaciblərindəndir. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Mükərrər (təkrarlanan) fellərdə, tərtibə (sıraya) riayət etmək də, namazın vaciblərindəndir.

Bu kimsə, əgər bir rükətdəki 2 səcdədən 1-ini tərk etmiş olsa və bu halı, namazın sonunda xatırlasa; o kimsə, həm o səcdəni, həm də səhvdən dolayı, səhv səcdəsi edər. Bu halda, tərtibi tərk etmiş olduğu üçün, namazın, o səcdədən əvvəlki hissəsini yenidən qılmaz.

Ancaq, rukunu, qiraətə təqdim etsə (yəni, qiraətdən əvvəl ruku etmişdirsə), bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlir. Lakin o ruku, sayılmaz və bu kimsənin, qiraətdən sonra təkrar ruku etməsi lazımdır. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

3. Tə'dilu'l-ərkan də, namazın vaciblərindəndir.

Tə'dilu'l-ərkan: Ruku və səcdələrdə, bütün üzvlərin hərəkətlərinin dayanması və sakitləşməsidir.

Bunun tərk edilməsi halında, səhv səcdəsi lazım gəlib-gəlməyəcəyi xüsusunda, ixtilaf vardır.

Tədilu'l-ərkan'ın vacibmi, sünnətmi olduğu xüsusunda da, ixtilaf vardır. Vacib olduğunu qəbul edənlər, tərkindən dolayı səhv səcdəsinin lazım olduğunu söyləmişlərdir. "Bədai"də də, bu görüş, səhih qəbul edilmişdir. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

4. Namazda, qa'dətu'l-ulə (ilk oturuş) da, vacibdir.

Bir kimsə, namazda, birinci oturuşu tərk edərsə, o kimsəyə, səhv səcdəsi lazımdır. "Təbyin"də də belədir.

5. Təşəhhüd də, namazın vaciblərindəndir.

Bir kimsə, birinci və ya ikinci oturuşda təşəhhüdü tərk edərsə, o kimsənin, səhv səcdəsi etməsi vacib olar.

Yenə, təşəhhüdün bir qismini tərk edən kimsəyə də, səhv səcdəsi, vacib olar. "Təbyin"də də belədir.

• Təşəhhüdün hamısının və ya bir qisminin tərk edilməsi halında, səhv səcdəsinin vacib olacağı xüsusunda, namazın fərz namaz olması ilə nafilə namaz olması arasında, bir fərq yoxdur. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Namaz qılan kimsə, təşəhhüdü, birinci rükətdə, ayaqda oxuyarsa, özünə bir şey lazım gəlməz. Lakin təşəhhüdü, ikinci rükətdə, ayaqda oxuması halında, alimlər arasında ixtilaf vardır. Səhih olan, bu halda da səhv səcdəsi lazım olmadığıdır. "Zahiriyyə"də də belədir.

• Təşəhhüdü ayaqda oxuyan kimsə, bunu, fatihədən əvvəl oxumuş olsa, üzərinə, səhv səcdəsi lazım olmaz. Fatihədən sonra oxuyarsa, səhv səcdəsi lazım olar. Əsahh olan, bu görüşdür. Çünki, fatihənin sonu, surənin oxunacağı yerdir. Bir kimsə, burda təşəhhüdü oxuyunca, həqiqətən vacibi təxir etmiş (ertələmiş) olmaqdadır. Fatihənin əvvəli isə, səna (tərif) yeridir. "Təbyin"də də belədir.

• Namaz qılan kimsə, ikinci 2 rükətdə, təşəhhüd oxuyarsa, özünə, səhv səcdəsi lazım olmaz. Səraxsi'nin "Muhit"ində də belədir.

• Bir kimsə, təşəhhüdü oxuduqdan sonra, fatihəni oxumuş olsa, səhv səcdələri lazım gəlməz.

Lakin, fatihəni, təşəhhüdü oxuyacağı yerdə oxuyan kimsəyə, səhv səcdələri vacib olar.

Yenə, bu halda, əvvəl, fatihəni; sonra da, təşəhhüdü oxuyarsa, üzərinə səhv səcdəsi lazım gəlir.

• "Vaqiətu'n-Natifiyyə"də, əbu Hənifə'dən rəvayət edilərək, belə deyilmişdir:

"Bir kimsə, təşəhhüd məhəllində, qiraətə başlamış olsa; sonra da, təşəhhüdü oxusa, səhv səcdəsi laızm gəlir. Təşəhhüdü oxuduqdan sonra, fatihəni oxusa, bu halda, səhv səcdəsi lazım gəlməz. Bir kimsə, təşəhhüdü, ayaqda və ya rukuda və ya səcdədə oxumuş olsa, səhv səcdəsi lazım gəlməz." "Muhit"də də belədir.

• Bir kimsə, ilk oturuşda, təşəhhüdü təkrar oxumuş olsa, üzərinə, səhv səcdəsi lazım olar.

Yenə, bir kimsə, ilk oturuşda, təşəhhüddən sonra, salavatları da oxumuş olsa, özünə, səhv səcdələri lazım olar. "Təbyin"də də belədir. Fətva da, bunun üzərinədir.

• Salavatların nə qədərinin oxunması halında, səhv səcdəsinin lazım gələcəyi xüsusunda, ixtilaf edilmişdir. (Belə ki):

~ Bəziləri: "Allahummə, salli alə Muhamməd' desə, səhv səcdələri, vacib olar." dedilər.

~ Bəziləri isə: "Allahummə, salli alə Muhammədin və alə al-i Muhamməd' deyənə qədər, səhv səcdələri lazım olmaz." dedilər.

Birinci qövl, əsahh (ən doğru olan)'dır.

Təşəhhüdü, son qa'də (oturuş)'da təkrar edən kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz. "Təbyin"də də belədir.

• imam əbu Hənifə və imam əbu Yusuf'a görə, namaz qılan kimsə, salam verənə qədər təşəhhüd oxumağı unutmuş olsa, sonra da xatırlasa, təşəhhüdü oxuyar və səhv səcdələrini edər. "Muhit"də də belədir.

• Camaata namaz qıldırmaqda olan imam və ya tək başına namaz qılan kimsə, oturacağı yerdə, qalxar; qalxacağı yerdə, oturar; ayağa qalxmaq istədiyi vaxt, tam düzələr və ya tam düzəlməyə yaxın bir hal alarsa, bu halda, geri qayıdıb -birinci oturuşda- oturmaz. Bu, "Fətəva Qadıxan"da da belədir. Bu halda, bu kimsəyə, səhv səcdələri vacib olar. Bu kimsə, oturuşa qayıdarsa, namazı pozular. Səhih olan da, budur. "Təbyin"də də belədir.

Əgər belə olmazsa (yəni, qiyama yaxın bir şəkildə qalxmış olmadan oturarsa), səhv səcdələri etməz. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Düz dayanmış olma xüsusunda, hər insanın, aşağı qisminin yarısına etibar olunur. Yəni, bir qismin aşağı yarısı düzələrsə, qiyama yaxın sayılır. Əks təqdirdə, qiyama yaxın sayılmaz. "Kafi"də də belədir.

• Bir rəvayətdə isə, namaz qılan kimsə, dizlərinin üzərinə qalxdığı vaxt, geri oturarsa, səhv səcdələrini edər. Burda, birinci oturuşla ikinci oturuş, eynidir. Etimad, bu qövlədir.

Bu kimsə, budlarını qaldırar, lakin dizləri yerdə olar, onları qaldırmazsa, bu halda, əbu Yusuf'dan gələn bir rəvayətə görə, səhv səcdələri lazım gəlməz. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Yenə, bir kimsə, ruku yerinə, səcdə; səcdə yerinə də, ruku edər və ya bunları təkrar edərsə və ya bir fərzi iləri və ya geri alarsa, bu halların hamısında da, səhv səcdələri lazım gəlir.

"Quduri"də: "Bir kimsə, özündə zikr edilməsi lazım gələn namaz fellərindən birini tərk edərsə, bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlir." deyilmişdir. Çünki, içində zikr olan bir namaz felinin əmr edilmiş olması, bu felin edilməsinin məqsud (qəsd edilən) olduğuna -şəxsən- bir dəlildir. Bu felin tərk edilmiş olması səbəbilə, namazda nöqsanlıq qüvvətlənmiş olar. Bu halda da, səhv səcdəsi etmək məcburiyyəti yaranır.

İçində, zikr olan bir namaz felinin tərki yoxdursa, səhv səcdəsi də yoxdur. Sağ əli, sol əlin üzərinə qoymaq kimi...Və ruku və səcdələrin qavmələri kimi...

• Namaz qılan bir kimsə, oturub təşəhhüd oxuduqdan sonra, 3 rükətmi, yoxsa 4 rükətmi qıldığı xüsusunda şübhəyə düşdüyündə, bu şübhə ilə salam vermə zamanına qədər məşğul olar; sonra da, 4 rükət qıldığına qənaət gətirərsə, namazını tamamlayar və səhv səcdələrini edər. Lakin, bu şübhəyə, bir tərəfinə salam verdikdən sonra düşərsə, səhv səcdələrini etməsi, lazım gəlməz.

Bir kimsə, namaz qıldığı vaxt, dəstəmazı pozular və dəstəmaz almağa gedincə də, yuxarıdakı kimi bir şübhəyə düşər və bu şübhədən dolayı dəstəmaz almağı bir müddət ertələyərsə, o kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazımdır.

 6. Vitr namazında qunut oxumaq da, namazın vaciblərindəndir.

• Bir kimsə, qunutu tərk edərsə, səhv səcdəsi edər.

Səhv səcdəsinin tərki, rukudan başın qaldırılması ilə gerçəkləşir.

7. Bayram namazlarındakı -əlavə- təkbirlər də, vacibdir.

• "Bədai"də: "Bir kimsə, bu təkbirləri tərk etdiyi və ya nöqsan və ya əlavə etdiyi və yaxud da gətirilməsi lazım gələn yerin xaricində etdiyi vaxt, bu kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlir." deyilmişdir. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Həsən'in, imam əbu Hənifə'dən rəvayət etdiyinə görə, bu xüsusda, nöqsan-əlavə, az-çox, eynidir. İmam, bayram namazları təkbirlərinin birinə belə unutmuş olsa, səhv səcdəsi edər. "Zəxirə"də də belədir.

• "Kəşfu'l-Əsrar"da: "İmam, bayram təkbirlərindən birini və ya bir neçəsini unutduğu vaxt, rukuya getmiş olsa belə, təkrar qiyama qayıdar. Məsbuq isə, belə deyildir. Bu halda, məsbuq, təkbirləri, rukuda gətirər." deyilmişdir. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Bir kimsə, bayram namazının ikinci rükətinin ruku təkbirini tərk edərsə, səhv səcdəsi etməsi lazımdır. Çünki bayram təkbirlərinə tabe olaraq, bu təkbir də, vacibdir. Lakin, birinci rükətin ruku təkbiri, belə deyildir. Çünki bu təkbir, bayram təkbirlərinə qatılmış deyildir. "Təbyin"də də belədir.

• Cümə, bayram, fərz və nafilə namazların hamısında, səhv səcdəsi (ilə bağlı hökmlər), eynidir. Ancaq, alimlərimiz: "Bayram və cümə namazlarında, səhv səcdəsi edilməz. Çünki, edilməsi halında, insanlar arasına fitnə düşər." demişlərdir. "Muhit"də də belədir.

• Bəzi namazlarda, cəhri (açıq bir şəkildə); bəzi namazlarda da, xafi (gizli bir şəkildə) oxumaq, vacibdir.

• Bir kimsə, gizli oxunacaq yerdə, açıqdan; açıqdan oxunacaq yerdə, gizli oxuyarsa, o kimsəyə, səhv səcdəsi vacib olar.

Açıq və ya gizli oxumağın miqdarında, ixtilaf edilmişdir. "Hər 2 halda da, özü ilə namazın caiz olduğu miqdarda oxumaqdır." deyilmişdir. Əsahh (ən doğru olan) da, budur. Bu xüsusda, fatihə ilə başqa surə və ayətlər arasında da, bir fərq yoxdur.

• Tək başına namaz qılan kimsənin, gizlidə də, açıqda da səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz. Çünki bunlar camaatın xüsusiyyətlərindəndir. "Təbyin"də də belədir.

• Namaz qılan kimsə, açıqdan əuzu bəsmələ desə; və ya amin desə, səhv səcdəsi etməsi, lazım gəlməz. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

------------------------------------

Fəsl: İmamın səhv etməsi

• İmamın səhv etməsi, özünün və arxasındakı camaatın da səhv etməsini gərəkdirir. "Muhit"də də belədir.

• İmama tabe olan kimsə, bu əsnada, özü bir səhv etsə, bundan dolayı səhv səcdəsi etməsi, lazım gəlməz.

İmama tabe olan kimsə, imamla birlikdə səhv səcdəsini edər. Hətta, bu kimsə, imama, imam səhv etdikdən sonra tabe olmuş olsa belə, yenə, onunla birlikdə səhv səcdəsi edər; ona tabe olar.

Bu kimsə, səhv səcdələrindən birini etdikdən sonra, imama tabe olmuş olsa, imama tabe olaraq, ikinci səcdəni də edər; birinci səcdəni isə, qəza etməz. Bu kimsə, səhv səcdəsinin hər ikisini də etdikdən sonra imama tabe olsa, sonradan bu 2 səcdəni də, qəza etməz. "Təbyin"də də belədir.

• İmama tabe olan kimsəyə, imamla qıldığı müddətcə, səhv səcdəsi lazım gəlməz. İmam, səhv səcdəsini tərk etmiş olsa belə, imama tabe olan kimsənin, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz. "Muhit"də də belədir.

• Məsbuq (imama sonradan tabe olan kimsə), səhv səcdələrində, imama tabe olar; sonra da, imama çatmamış olduğu qismi, qəza edər.

• Lahiq (namaza imamla bərabər başladığı halda, yuxu və ya bənzəri bir səbəbdən dolayı dəstəmazı pozulub namazın hamısını və ya bir qismini imam ilə qıla bilməyən kimsə), imamla birlikdə qılarkən, səhv səcdələrini etsə, bu, sayılmaz. Səhv səcdələrini, namazının axırında edər.

• Məsbuqun, imamın salam verməsindən sonra, az bir müddət gözləməsi, uyğun olar. Beləcə, imamın üzərində səhv səcdəsi vardırsa, özünün də onları etməsi, caiz olar. Səraxsi'nin "Muhit"ində də belədir.

• Məsbuq, əgər imama tabe olmayıb imamla birlikdə səhv səcdələrini etməzsə, o səcdələr, üzərindən düşməz. Bu halda, məsbuq, səhv səcdələrini, namazının sonunda özü edər.

• İmam, salam verincə, məsbuq, dərhal ayağa qalxar; imam da, bir az sonra, üzərində səhv səcdələri olduğunu xatırlayıb səcdəyə gedər və bu halda da, məsbuq, rükətini, səcdə ilə qeydləməmişdirsə, imamın ardından, ona tabe olaraq səcdəyə gedər. İmam, salam verincə də, qalan namazını qılmağa başlayar. Bu vaxt, qiyam, qiraət, ruku kimi fellərdən etmiş olduqları, sayılmaz. Sonra, namazının qalan qismini qılmağa davam edər. İmama tabe olaraq qıldığı hissəni, qəza etməz.

Əgər imama tabe olub onunla birlikdə səhv səcdələrini etməmişdirsə, namazı, caiz olar; namazın sonunda, səhv səcdələrini edər. Bu, müstəhsəndir.

Əgər imam, səhv səcdələrini, məsbuq, rükətini səcdə ilə qeydlədikdən sonra edərsə, məsbuq, qayıdıb imamla birlikdə o səcdələri edə bilməz. Bu halda, qayıdıb imamla birlikdə səhv səcdələrini edərsə, namazı pozular. "Siracu'l-Vəhhac"da da belədir.

• Bir imam, qorxu namazında, səhv səcdəsi edərsə, bu halda, özünə, ikinci camaat tabe olar. Birinci camaat isə, namazlarının tamamlanmasından sonra, o səhv səcdələrini edərlər. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Lahiq, öz səhvindən dolayı, səhv səcdəsi etməz.

İmam səhv etmiş olsa; məsbuq, onunla birlikdə səhv səcdələrini etməsə; məsbuqun özü də, namazının çata bilməmiş olduğu qismini qəza edərkən səhv etsə, bir dəfə səhv səcdələrini etməsi, kifayət edər. Səfəriyə tabe olan muqimin bu halı da, məsbuqdakı kimidir.

• Bir imam səhv etsə; sonra da dəstəmazı pozulsa və yerinə bir məsbuqu keçirsə; bu məsbuq, namazı tamamlayar. Yalnız, salam verməsi üçün, yerinə bir mudriki (imama, ilk rükətdən etibarən tabe olan kimsəni) keçirər. Bu mudrik də, salam verər və səhv səcdələrini edər. Məsbuq da, onunla birlikdə, o səcdələri edər. Əgər heç bir mudrik yoxdursa, hamısı da ayağa qalxıb, çata bilmədikləri rükətləri qəza edərlər və namazlarının sonunda da, səhv səcdələrini edərlər. Səraxsi'nin "Muhit"ində də belədir.

• Bir kimsə, zöhr namazını 5 rükət qılsa, 4-cü rükətdə, təşəhhüd miqdarı otursa; əgər 5-ci rükəti səcdə ilə qeydləməmişdirsə, xatırlayar-xatırlamaz, oturar və salam verər. Bu səhvindən dolayı da, səhv səcdəsi edər.

Əgər 5-ci rükəti səcdə ilə qeydləmişdirsə, oturub salam verməz. Əksinə, 1 rükət daha qılaraq, o tək rükəti də, cütləyər; oturar; təşəhhüdü və duaları oxuyar və salam verər. Gözəl olsun deyə də, səhv səcdələrini edər. "Hidayə"də də belədir. Muxtar olan görüş, budur. "Kifayə"də də belədir. "Muhit"də isə: "Sonra, təşəhhüd edər və salam verər." deyilmişdir.

• -Əlavə edilməmiş olan- o 2 rükət nafilə, səhih olan qövlə görə, zöhr namazının sünnəti sayılmaz. "Cəvhərətu'n-Nəyyirə"də də belədir.

• "Əsr namazında, rükət əlavə edilməz." deyilmişdir. Bu xüsusda, "...əlavə edilməz." deyənlərin görüşü deyil; "...əlavə edilər." deyənlərin görüşü əsahddır. "Təbyin"də də belədir. Etimad, bunun üzərinədir. Çünki, əsrdən sonra, istəyərək nafilə qılmaq, məkruhdur. Öz istəyilə qılmayınca da, məkruh olmaz. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Bir kimsə, sübh namazında, oturduqdan sonra üçüncü rükətə qalxar və onu da səcdə ilə qeydləyərsə, dördüncü rükəti əlavə etməz. "Təbyin"də də belədir.

• "Təcnis"də: "Fətva, Hişam'ın bu rəvayəti üzərinədir: Əlavə etmədə kərahət olmaması cəhətindən, əsr namazı ilə sübh namazının arasında, fərq yoxdur." şəklində bir açıqlama vardır. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Lakin, sübh namazında, təşəhhüd miqdarı oturmamış olan şəxs, fərz olan qa'də'ni tərk etmiş olacağından, bu şəxsin qıldığı namaz, məkruhdur. Çünki, sübh namazında, fərzdən əvvəl, 2 rükət sünnətdən başqa nafilə namaz qılmaq, məkruhdur.

Əsrin 4-cü rükətində oturmadan qalxmaq isə, belə deyildir. Çünki, bu 5-cü rükətə, 6-cı rükəti əlavə etmək, caizdir. Və əsr namazından əvvəl nafilə qılmaq da, məkruh deyildir. "Təbyin"də də belədir.

• Əsr namazında, 4 rükəti tamamladıqdan sonra oturmayan kimsə, bu halı, 5-ci rükətin səcdəsinə çatana qədər xatırlayarsa, dərhal oturar. "Muhit"də də belədir.

"Xülasə"də: "Bu halda, təşəhhüd edər; salam verər və səhv üçün də səcdə edər." deyilmişdir. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Bir kimsə, son oturuşu etmədən qalxar və 5-ci rükəti səcdə ilə qeydləyərsə, bizə görə, o kimsənin zöhr namazı, pozular. "Muhit"də də belədir.

• Bu halda, imam əbu Hənifə və imam əbu Yusuf'a görə, bu şəxsin namazı, nafiləyə çevrilər. Əlavə etməsə belə, o kimsənin üzərinə, bir şey lazım gəlməz. "Hidayə"də də belədir.

• Namazın nə vaxt fasid olacağı xüsusunda, imam əbu Yusuf ilə imam Muhamməd, görüş ayrılığındadırlar. (Belə ki):

~ İmam əbu Yusuf: "O kimsə, başını səcdəyə qoyar-qoymaz, namazı ifsad olar." demişdir.

~ imam Muhamməd isə: "Bu kimsə, başını səcdədən qaldırmadıqca, namazı fasid olmaz." demişdir.

İmam əbu Yusuf'a görə, səcdənin fərzi, başı yeri qoymaqla başlayır. İmam Muhamməd'ə görə isə, səcdənin fərzi, başı yerə qoymaq və qaldırmaqla başlayır. "Muhit"də də belədir.

• Fəxru'l-İslam, "Camiu's-Sağir"də: "Fətvada muxtar olan, imam Muhamməd'in qövlüdür." demişdir. "Nihayə"də də belədir.

• Bu ixtilafın faydası, burda üzə çıxmaqdadır:

Bir kimsənin dəstəmazı pozulduğu vaxt, imam əbu Yusuf'a görə, o kimsənin namazının islahı, mümkün olmaz. İmam Muhamməd'ə görə isə, namazının islahı, mümkündür. Bu kimsə, gedib dəstəmaz alar; oturar; təşəhhüdünü oxuyar və salam verər. "Fəthu'l-Qadir"də də belədir. Əsahh olan qövlə görə, bu halda, səhv səcdəsi edilməz. "Nihayə"də də belədir.

Bir kimsə, üzərində səhv səcdəsi olduğu halda, namazını saxlamaq niyyətilə salam vermiş olar və bu halda da, səhvi üçün səcdə edərsə, hələ namazdadır; səhv səcdəsi etməzsə, namazda deyildir. İmam əbu Hənifə ilə imam Züfər'ə görə isə, bu kimsə, səhvi üçün səcdə etməmişdirsə, namazdadır. İmam Muhamməd'ə görə isə, salamdan sonra bu şəxsə bir kimsə iqtida etsə; iqtidası, səhihdir. Digər 2 imama görə də səhihdir.

Bir kimsə, səhvi üçün səcdə etdiyi vaxt, gülsə, imam Muhamməd'ə görə, dəstəmazı pozular. Digər imamlar, buna müxalifdirlər.

Bu kimsənin namazı isə, icma ilə tamdır və bu kimsədən, səhv səcdələri düşər. Əgər iqaməyə niyyət edərsə, imam Muhammədə görə, fərzi, 4 rükətə çevrilər və namazın sonunda da, -səhv üçün- səcdə edər. Digər 2 imama görə isə, namazı, 4 rükətə çevrilməz və ondan, səhv səcdələri düşər. İcabət etdiyi vaxt, bu kimsənin namazı, batil olar. Şeyx əbu'l-Məkarim'in "Niqayə şərhi"ndə də belədir.

• Bir kimsə, 2 rükət nafilə namaz qılsa və namazda səhv etsə, səhvi üçün, səcdə edər. Sonra, 2 rükət daha nafilə qılmaq istəsə, bu namazı, əvvəl qılmış olduğu o namazın üzərinə bina edə bilməz. "Hidayə"də də belədir.

Bu kimsə, bina etmiş olsa, yenə namazı, səhih olar. Çünki, bu halda, təhrimə (iftitəh təkbiri) davam etməkdədir. Muxtar olan görüşə görə, bu kimsə, səhv səcdələrini yenidən edər. Səfəri də, belədir. İqaməyə niyyət etmiş olsa, səhv səcdələrini etdikdən sonra, özünə, 4 rükət qılmaq lazım gəlir. Və səhv səcdələrini, yenidən edər. "Təbyin"də də belədir.

• Bir kimsə, işa namazını qılarkən səhv edib, tilavət səcdəsi olan 1 ayət oxusa və bu səcdəni də etməsə, rükətlərdən birinin də səcdəsini etməmiş olsa, sonra salam versə, bu halda, məsələ, 4 vəch/cəhət üzərinədir:

Bu kimsə, bunların hamısını,

1. Ya unudaraq etmişdir,

2. Ya qəsdən etmişdir.

3. Və ya tilavət səcdəsini unudaraq, rükətin səcdəsini qəsdən etmişdir.

4. Və yaxud da, bunun əksini etmişdir.

~ Birinci halda, ittifaq ilə namaz pozulmaz. Çünki, bu salam, səhv salamıdır.

~ İkinci və üçüncü cəhətlər də, namazı, ittifaqla ifsad edərlər. Çünki, qəsdən salam vermək, o kimsəni, namazın həddindən çıxarar.

~ Dördüncü cəhət isə, Zahiru'r-Rivayə'yə görə, namazı fasid olar. "Muhit"də də belədir.

• Səhv səcdələrində səhv etmək, səhvi gərəkdirməz. Çünki bu, sonu gəlməyən bir işdir. "Təhzib"də də belədir.

Səhv səcdəiərində səhv edən kimsə, təhərri (araşdırmaq) ilə əməl edər. Əgər namazda dəfələrlə səhv etmişdirsə, 2 səcdə, kifayət edər. "Xülasə"də də belədir.

• Gecə qılınan nafilə bir namaza imam olan kimsə, qəsdən gizli oxumuş olsa, günahkar olar. Səhvən belə olarsa, səhv səcdəsi edər. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• "Yetimə"də: "İmam, vitr və təravihdə açıqdan oxumağı tərk etmiş olsa, səhv səcdələri edər." deyilmişdir. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Səhv etmiş olan bir imamın, -sonra da- dəstəmazı pozulmuş olsa, yerinə başqa birini keçirər. İmamın yerinə keçən kimsə, salamdan sonra, səhv səcdəsi edər. İmamın yerinə keçən kimsə də səhv etmiş olsa, əvvəlki imamın və özünün səhvlərindən dolayı, səhv səcdələrini 1 dəfə etməsi, kifayət edir. Necə ki, əvvəlki imam, 2 dəfə səhv etmiş olsaydı, səhv səcdələrini 1 dəfə edəcəkdi.

Əvvəlki imam, səhv etməmiş; lakin, yerinə keçirdiyi kimsə səhv etmiş olsa, bundan dolayı, əvvəlki imam da, səhv səcdəsi edər.

Əvvəlki imam, yerinə bir başqasını keçirdikdən sonda səhv etmiş olsa, bu səhvindən dolayı, heç bir şey lazım gəlməz. "Zəxirə"də də belədir.

• "Asl"da: "Bir kimsə, son oturuşda, təşəhhüd miqdarı oturduqdan, lakin təşəhhüdü oxumadan əvvəl salam vermiş olsa, təşəhhüdə qayıdar, onu oxuyar və sonra da, salam verər. Səhvindən dolayı da, səhv səcdəsi edər." deyilmişdir. "Muhit"də də belədir.

-----------------------------------------

Neçə rükət qılındığı haqqında, imam ilə muqtədi arasında çıxan şübhə və ixtilaf

• Bir kimsə, 3 rükətmi, yoxsa 4 rükətmi qıldığı xüsusunda şübhəyə düşdüyündə, əgər bu şübhə, o kimsəyə ilk dəfə ariz olursa, bu kimsə, yenidən namaza başlayar. "Siracu'l-Vəhhac"da da belədir.

• Namaza yenidən başlamaq, əvvəlki namazdan, salam vermək, danışmaq və ya başqa bir əməllə çıxmaqla mümkün olur. Belə bir səbəblə, əvvəlki namazdan çıxmadıqca, yeni bir namaza başlamaq, təsəvvür edilə bilməz. Namazdan, ancaq, namazı ifsad edən bir əməllə çıxıla bilər. "Təbyin"də də belədir.

• Yuxarıdakı "ilk dəfə ariz olursa" ləfzinin izahı xüsusunda da, alimlərimiz arasında, görüş ayrılığı vardır. Bəziləri: "Həqiqətən səhv etmək, o kimsənin heç adəti deyilsə və ömründə ilk dəfə səhv etmişdirsə...deməkdir." demişlərdir. "Muhit"də də belədir.

• Əgər bu xüsusda şübhəsi çox olarsa, təhərri edər. Və rəyinin böyük olanın götürüb qəbul edər. "Təbyin"də də belədir.

• Əgər təhərri nəticəsində də, tərcih edilə biləcək şeylər zühur etməzsə, bu halda olan kimsə, -zamanın- az olduğu cəhət üzərinə, namazın qalan qismini bina edər.

Şübhə, 2 rükətmi, yoxsa 1 rükətmi şəklindədirsə, bu halda, namazın qalan qismi, 1 rükət üzərinə bina edilir.

Bu halda, az üzərinə bina edilincə, hər rükət başında, oturular. Çünki, bu, oturuşların, fərz olan oturuşun yerində edilmək ehtimalıdır. Vacib olan oturuşun məqamında edilmiş olma ehtimalı da vardır. Görüldüyü kimi, bu hökm, fərz və ya vacib olan oturuşların tərk edilməsinin qarşısını almaq üçündür.

• Bir kimsə, 4 rükətli bir namazda, "Bu, 1-ci rükətdirmi, yoxsa 2-ci rükətdirmi?" deyə şübhəyə düşərsə, onu, 1-ci rükət qəbul edər; sonra da oturar. Sonra, qalxıb 1 rükət daha qılar və oturar. Sonra, yenə qalxıb 1 rükət daha qılar və oturar. Bu 4 oturuşun, 3-cü və 4-cüləri, fərz; 1-ci və 2-ciləri isə, vacibdir. "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Bir kimsə, salamdan əvvəl və ya salamdan sonra, lakin təşəhhüddən sonra şübhəyə düşmüş olsa, bu şəklə, etibar edilməz və namazın cəvazına hökm edilər. "Xülasə"də də belədir.

• Bir kimsə, namazı qılıb-qılmadığı xüsusunda şübhəyə düşsə, əgər vaxt vardırsa, bu namazı, yenidən qılar. Vaxtı çıxdıqdan sonra, bu şəkildə bir şübhəyə düşən kimsənin, edəcəyi heç bir şey yoxdur. "Muhit"də də belədir.

• Bir kimsə, qiyamda olduğu halda, sübh namazında, 1-ci rükətdəmi, yoxsa 3-cü rükətdəmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşsə, o rükəti, tamamlamaz. Təşəhhüd miqdarı oturub ayağa qalxar. Və 2 rükət daha qılar. Hər rükətdə, fatihə və surə oxuyar. Oturub təşəhhüdü oxuyar və sonra da, səhvindən dolayı səcdə edər.

Bir kimsə, səcdədə ikən, 1-ci səcdədəmi, yoxsa 2-ci səcdədəmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşsə, etdiyi səcdəyə davam edər. 1-ci səcdədə və ya 2-ci səcdədə olmasının, bir fərqi yoxdur, bunlar, eynidir. Çünki, əgər o, 1-ci səcdədirsə, ona davam etmək lazım gəlir. Əgər 2-ci səcdədirsə, tamamlanması lazım gəlir. 2-ci səcdədən başını qaldırdığı vaxt, təşəhhüd miqdarı oturar. Sonra, qalxar, 1 rükət də qılar.

• Bir kimsə, sübh namazının səcdələrini etdiyi vaxt, 2-ci rükətdəmi, yoxsa 3-cü rükətdəmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşərsə, əgər 1-ci səcdədədirsə, namazının islahı, mümkündür. Çünki o, əgər iki rükət qılmışdırsa, bu rükəti tamamlamaq imkanı vardır. Çünki ikinci rükət olduğu üçün, caizdir.

Əgər 3-cü rükətdədirsə, imam Muhamməd'ə görə, bir cəhətdən, namazı ifsad olmaz. Çünki, o kimsə, 1-ci səcdədə xatırladığı vaxt, qalxar və sanki heç səcdə etməmiş kimi olar. Bu məsələ, 5-ci rükətin səcdəsində ikən, dəstəmazın pozulmasında olduğu kimidir.

Namaz qılan kimsə, əgər 2-ci səcdədədirsə, bu halda, namazı ifsad olar.

• Bir kimsə, sübh namazında 2-ci rükətmi, yoxsa 3-cü rükətmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşər və araşdırması da, bir nəticə verməzsə, bu halda, əgər ayaqdadırsa, dərhal oturar. Sonra da, qalxıb 2 rükət daha qılar və oturar. Əgər otururdusa, məsələ, öz halı üzərədir. Araşdırar, əgər araşdırması ilə 2-ci rükətdə olduğu qənaətinə gələrsə, namazına davam edər. Araşdırması, üçüncü rükətdə olduğu qənaəti yaradarsa, oturuşlarını araşdırar. Nəticədə, 2 rükətin sonunda oturmadığını başa düşsə, namazı fasid olar. Araşdırması bir nəticə verməzsə, yenə namazı, fasid olar.

4 rükətli bir namazda, 4-cü rükətmi, yoxsa 5-ci rükətmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşmüş olan kimsənin halı da, yuxarıdakı kimidir.

• Bir kimsə, 3-cü rükətdəmi, yoxsa 5-ci rükətdəmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşərsə, sübh namazı haqqında dediklərimiz kimi hərəkət edər: Oturar, sonra da 1 rükət də qılar; təşəhhüd oxuyar; sonra, ayağa qalxar; 1 rükət də qılıb oturar. Səhvi üçün də, səcdə edər.

• Bir kimsə, vitr namazında, qiyamda ikən 2-ci rükətdəmi, yoxsa 3-cü rükətdəmi olduğu haqqında şübhəyə düşərsə, qılmaqda olduğu rükəti tamamlayıb qunut duasını oxuyar və oturar. Sonra qalxıb, 1 rükət də qılar və o rükətdə də, qunutu oxuyar. Muxtar olan görüş, budur. Bura qədər deyilənlər, "Xülasə"nin ibarəsidir.

• Bu məsələlərdən qafil olmaq, uyğun olmaz. Çünki bunlar, səhv səcdəsini gərəkdirən hallardır. Bu şəkillər, istər, təhərri ilə olsun; istərsə az üzərinə bina etməklə olsun, eynidir. "Fəthu'l-Qadir"dən nəqlən, "Bahru'r-Raiq"də də belədir.

• Bir kimsə, namazı, 3 rükətmi, yoxsa 4 rükətmi qıldığı xüsusunda şübhəyə düşsə və uzun müddət düşündükdən sonra qəti olaraq 3 rükət qılmış olduğunu bilsə, bu halda, düşünməsi, özünü, 1 rükn əda edəcək qədər geri qoymamışdırsa, səhv səcdəsi etməsi lazım gəlməz.

Lakin, düşünməsi, uzun çəkər və özünü, 1 rükətdən və ya 1 səcdədən geri qoymuş olarsa; və ya rukuda və səcdələrdə belə bir düşünmə halına girər və bu hal, uzun davam edər və bu səbəblə halında bir dəyişiklik olarsa, istihsən gərəyi, səhv səcdələri etməsi lazımdır. "Muhit"də də belədir.

• Namaz qılarkən, dəstəmazının olmadığını zənn edən və ya həqiqətən məstləri üzərinə məsh etməmiş olduğu üzə çıxan bir kimsə üçün, sonradan qəti olaraq dəstəmazının pozulmadığına və ya məstləri üzərinə məsh etdiyinə qənaəti hasil olması halında, şübhəyə mahal yoxdur.

Əbu Bəkr: "Əgər bu kimsə, dəstəmazının olmadığını və ya məstləri üzərinə məsh etmədiyini bildiyi halda ikən, 1 rükn əda etmişdirsə, artıq o namazı, yenidən başdan qılar. Əgər belə deyilsə, namazına davam edər." demişdir. "Fətəva Qadıxan"da da belədir.

• Bir rükn əda etdiyini qətiliklə bilən, lakin iftitəh təkbirini gətirib-gətirmədiyi; dəstəmazının pozulub-pozulmadığı; üzərinə nəcasət bulaşıb-bulaşmadığı; və ya başına məsh edib-etmədiyi xüsusunda şübhəyə düşən kimsə, əgər bu şübhə, ilk şübhəsidirsə, namazı, yenidən başlayar; belə deyildirsə, namazına davam edər; dəstəmaz alması və ya paltarını yuması, lazım gəlməz. "Fəthu'l-Qadir"də də belədir.

• "Fətəva İtabiyyə"də: "Bir kimsə, namaz qılmaqda ikən, səfərimi, yoxda muqimmi olduğu xüsusunda şübhəyə düşsə, namazı, 4 rükət qılar və ehtiyat gərəyi, 2-ci rükətdə də oturar." deyilmişdir. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Camaata namaz qıldırmaqda olan kimsə, iki rükətini qıldıqdan sonra, 2-ci səcdədə, 1 rükətmi, yoxsa 2 rükətmi qıldığı xüsusunda və ya 4 rükətmi, yoxsa 3 rükətmi qıldığı xüsusunda şübhəyə düşərsə, arxasındakı camaata mülahizə edər (yəni, nəzər salar).

Əgər onlar qalxarlarsa, özü də qalxar; əgər onlar oturarlarsa, özü də oturar. Bu halda, onlara etimad etməsində, bir beis yoxdur. Bu halda, səhv səcdələri də lazım gəlməz. "Muhit"də də belədir.

• İmam, namazda şübhəyə düşdüyü vaxt, sözünə güvənilən 2 nəfərin sözünü qəbul edər.

• Tək başına və ya camaatla namaz qılan kimsə, salam verdikdən sonra, güvənilən bir kimsə: "Sən, zöhr namazını 3 rükət qıldın." desə; alimlərimizin bəyanına görə, əgər namaz qılan kimsə, 4 rükət qıldığını, -qəti olaraq- bilirsə, özünə 3 rükət qıldığını xəbər verən kimsənin xəbərinə iltifat etməz, dəyər verməz. "Muhit"də də belədir.

• "Zahiriyyə"də nəql edildiyinə görə, imam Muhamməd b. Həsən: "Mən, 1 nəfərin sözü ilə də, bütün hallarda, namazı yenidən qılaram." demişdir. "Tatarxaniyyə"də də belədir.

• Namaz qılan kimsə, xəbər verənin doğru sözlümü, yoxda yalançımı olduğu xüsusunda şübhəyə düşərsə, imam Muhamməd'ə görə, o şəxs, ehtiyat gərəyi, namazını yenidən qılar.

Bu kimsə, 2 adil nəfərin sözləri xüsusunda şübhəyə düşərsə, yenə, namazını yenidən qılar. Xəbər verən kimsə, güvənilən bir nəfər deyilsə, onun sözü, qəbul edilməz.

• Bir camaata namaz qıldıran imam, namazından dərhal sonra getdiyində, camaatın

~ bir qismi: "Bu, zöhr namazıdır." ;

~ bir qismi də: "Bu, əsr namazıdır."

desələr, əgər vaxt, zöhr vaxtıdırsa, qılınan namaz, zöhr namazıdır. Vaxt, əsr vaxtıdırsa, qılınan namaz, əsr namazıdır. Çünki burda, vaxtın müvafiq olduğunu iddia edən üçün, -vaxt- açıq bir şahiddir.

Əgər hansı vaxtda olduğu bilinməzsə, hər 2 topluluğun sözü də, caizdir. Qiyas da, belədir. "Muhit"də də belədir.

(əl-Fətəva əl-Hindiyyə)

---------------------------------

Əlavələr:

Səhv səcdəsi (2)

https://suallarlaislam.com/sual/s%C9%99hv-s%C9%99cd%C9%99si-2

Və aleykum Salam və rahmətullah.

    Kərahət vaxtlarının yeri məlumdur, onlar dəyişməz. Dəyişən namaz vaxtlarıdır. Yəni siz namaz vaxtlarını öyrənməklə  kərahət vaxtlarını da müəyyən edə bilərsiniz. Namaz vaxtlarını da Diyanətdən öyrənə bilərsiniz.

Daha dolğun məlumat üçün :

Kərahət vaxtları haqqında məlumat verərsinizmi?

Bu problemin ən qısa və ən dəqiq cavabı bu ayələrdir:

".... Orada nəfslərin istədiyi və gözlərə xoş gələn hər şey olacaqdır. Siz orada əbədi qalacaqsınız." (Zuxruf, 71)

"... Orada sizin üçün nəfsinizin çəkə biləcəyi hər şey hazırlanmışdır. Orada istədiyiniz hər şey vardır." (Fussilət, 31)

"... Onlar ürəklərinin istədiyi şeylər arasında əbədi qalacaqlar." (Ənbiya, 102)

Daha geniş məlumat üçün aşağıdakı saytları ziyarət edə bilərsiniz:

http://www.seyrangah.tv/category/cehennem

http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/13473/cennet-nasil-olacaktir.html

Hud surəsi, ayə 114:

"Gündüzün hər iki tərəfində və gecənin saçaqlarında (gündüzə yaxın olan saatlarında) namaz qıl! Şübhəsiz ki, yaxşılıq pislikləri aradan qaldırar. Bu isə, düşünə bilənlərə bir öyüd-nəsihətdir."

(Və əqimis saləətə tarafəyin nəhəəri və zuləfən minəl leyl, innəl hasənəəti yuzhibnəs səyyiəət, zəəlikə zikrâ liz zəəkirîn.)

Və namazı qıl və qıldır, gündüzün hər iki tərəfində və gecənin zülfələrində yəni gündüzün əsas dəyişmə saatlarının ikisində və gecənin zülfələri, saçaqları olan ətəklərində, gündüzə yaxın olan saatlarında.

Züləf: Zülfə'nin cəmidir və Ərəbcədə cəm ən az üç ədəddən meydana gəldiyi üçün, bu ayədəki ifadədən aydın olan nəticə, ikisi gündüzün tərəflərində, üçü də gecənin ətəklərində olmaq üzrə tam beş vaxt namaz əmr edilmiş olduğu açıqca bəllidir. Gündüz namazlarının qirâətində cəhir (səsli oxuma) məsələsində sübh namazı gecə namazlarından sayıldığı üçün "tarafeyi'n-nəhar" dan məqsəd günorta və ikindi vaxtları, "züləfən minə'l-leyl" dən məqsəd də axşam, yatsı və sübh namazları olmaq lazımgəlir ki, İsra surəsində də

"Günəşin günorta vaxtı zəvalindən, gecənin qaranlığına qədər namaz qıl. Bir də səhər namazını qıl. Çünki səhər namazı həqiqətən də şahidlidir." (İsra, 17/78)

deyə buyurulmuşdur. Beləcə günorta ilə ikindiyə tarafeyi'n-nəhar deyilməsinin səbəbi budur: Sabah gündüzün kökü, günəşin doğuşundan günortaya qədər keçən vaxt isə gövdəsidir. Zəvaldan sonra günorta ilə ikindi də, ta batana qədər olan qisim da tərəfləridir (budaqları). Şəriət baxımından də gündüz vaxtının səhər, günorta və ikindi olmaq üzrə başlıca üç hissəsi, üç tərəfi vardır. Necə ki bir başqa ayədə "Gündüzün tərəfləri ..." (Taha, 20/130) deyə gündüzün üç tərəfindən söz edilmişdir. Sübh namazı günəş doğulmadan əvvəl olduğu üçün, sübh və axşam namazları "züləfən minə'l-leyl" in əhatə dairəsində qalmış olur. Beləcə gündüz namazına iki tərəf qalmış olar. Bununla birlikdə mütləq mənada "gündüzün iki tərəfi" təbiri gündüzün iki ucu və ya ortasının iki yanı mənasına gəldiyindən, şəriət baxımından gündüz də sübh (fəcr) vaxtından etibarlı olduğundan (başladığından) bir çox alim, bunun;

"Günəş doğulmadan əvvəl və batmadan əvvəl Rəbbini həmd ilə təsbeh et." (Taha, 20/130)

ayəsini nümunə götürərək səhər namazı ilə ikindi namazı olması gərəkdiyini irəli sürmüşlər.

Lakin bu şəkildə təfsir edildiyi təqdirdə, başqa ayələrdə sarahatlə (açıq şəkildə) yer almış olan günorta vaxtı burada heç zikr edilməmiş olar. Kəşşaf sahibi kimi, bir çoxları da iki tərəf sözündən məqsədin bir tərəfin günortadan öncə, bir tərəfin də günortadan sonra demək olduğunu ifadə etmişlər, yəni "quduvv və aşiyy" şəklində anlamışlar. Belə qəbul edildiyi təqdirdə birinci tərəfdə sübh namazı, ikinci tərəfdə də günorta və ikindi namazları yer almış olur ki, beləcə gündüz namazı olaraq üç vaxt namaz ortaya çıxmış olur. Bu şəkildə "tarafeyi'n-nəhar" ifadəsi ilə digər ayədəki "ətrafun nəhar" eyni mənaya gəlmiş olar. Və sübh namazı onun biri olar, digər ikisi də günorta və ikindi namazları olmuş olar.

Gündüzün iki tərəfində üç namaz yer almış olarsa "züləfən minə'l-leyl" sözü də cəm olduğundan və ən az üç namazı ifadə etməsi gərəkdiyindən, o təqdirdə fərz namazların sayı beş deyil, altı vaxt olmuş olar, ki, bu altı vaxtın biri şəxsən Peyğəmbər Əfəndimiz haqqında

"Və gecə namazından olmaq üzrə təhəccüd namazını da qıl, sırf sənə məxsus nafilədən bir namaz olaraq." (İsrâ, 17/79)

ayəsinə əsasən artıq olaraq təhəccüd, ümmət haqqında da vitr altıncı namaz olmuş olar.

Necə ki "Gecənin bəzi saatlarında və gündüzün ətrafında da təsbih et." (Taha, 20/130) ifadələri də ən az altı ədədi ehtiva edir. Bu da məlumdur ki, beş, bütün cəhətlərə görə  qətidir, altıncısı ehtimal olaraq vitr etiqadi fərz deyil, əməli fərzdir, başqa bir deyişlə vacibdir. Həqiqətən də mütləq mənada gündüzün iki tərəfi deyildiyi zaman səhər və ikindi, hətta səhər və axşam belə açıqlıq qazanarsa da burada bu iki tərəfin qarşılığı olan "züləfən minə'l-leyl" dən olmadığı da bəlli olmaq ip ucuyla "tarafeyi'n-nəhar" ifadəsindən gündüzün iki ucu və ya ortasının iki yanı demək olmayıb, ənənədə başlıca üç qisim sayılan ətrafı nəhardan ikisi demək olması bizcə bütün cəhətlərdən seçim edilməsi lazım olan bir təfsirdir . Gündüzün tərəflərindən iki tərəf: Zöhrlə əsr və gecədən üç zülfə: Axşam, yatsı və sübh olmaq üzrə hamısı tam beş vaxt namazdır ki, iqamət eyni zamanda namaz qıldırmaq anlamına da gəldiyindən bunlar camaatla qılınan namazlardır, iqamət sünnə, camaat vacibdir.

Xülasə məhz bu beş vaxt namazı iqamə et. Çünki burası dəqiqdir ki, yaxşılıqlar pislikləri aradan qaldırar. Yəni hər namaz bir həsənədir, beş vaxt isə hasənatdır. Hasənata davam edildikcə səyyiat, yəni pisliklər silinər gedər, məhz bu şübhəsizdir. Buna görə də beş vaxt namaza davam edildikcə arada bəşəriyyət gərəyi işlənən bəzi səyyiat da silinər gedər. Beş vaxt namaz, arada meydana gələ biləcək kiçik günahlara kəffarə olar. Necə ki bir hədis-i şərifdə də varid olmuşdur ki "Namazdan namaza qədər ikisi arasındakılara kəffarədir, böyük günahlardan uzaq durulduğu müddətcə." Ayrıca "Şübhəsiz ki, namaz, çirkin və pis şeylərdən uzaq tutar." (Ənkəbut, 29/45) buyurulduğundan, namaza davam edildikcə, ümumiyyətlə namaz qılanda pisliklərə və günahlara qarşı nifrət duyğusu inkişaf edər. Beləcə namaz insanları böyük günanlardan da uzaqlaşdırmağa, əgər vərdiş etdiyi şeylər varsa onda peşmanlıq oyandırıb tövbəyə də səbəb olar.

O, (yəni) namaz, yaxud "doğru ol!" əmrindən bura qədər izah edilənlərlə əlaqədar bu bölüm, düşünməyi bilənlərə bir xatırlatmadır. Yəni ağlı başında olan və düşünən hər kəsə bir öyüddür, bir vəz və nəsihətdir. Bu ayələrdə keçən əmrlər və nəhylər bax nə qədər diqqət çəkicidir: Əmrlər "Fəstəqım kəmə umirt" və "Və əqimussalət" deyə xarici görünüşcə müfrəd (fərdi) olaraq yalnız Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm'ə xitab edilmişdir, halbuki məna etibarilə hamıya, yəni bütün ümmətə aiddir. Nəhylər isə "azmayın" və "zülm edənlərə meyl etməyin." deyə yalnız ümmətə yönəldilmişdir. Nə incə, nə zərif bir ifadə tərzidir ki, xeyr olan hərəkətlərdə Hz. Peyğəmbər aleyhissalatu vəssalam həmsöhbət tutulmuş və ümmətə ondan sirayət etdirilmişdir. Günah təşkil edən işlərdən, qadağan hərəkətlərdən nəhyə gəlincə də Hz. Peyğəmbər`ə (s.ə.s.) xitabdan çəkinilib ümmətə keçilmiş və bunun Peyğəmbərə ancaq ümməti səbəbindən zımmən (dolayısı ilə) bir əlaqəsi olduğu izah edilmişdir. Və Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm'in şəxsi bu kimi işlərdən uzaq tutulmuşdur.

Çünki üsul elmində bəyan olunduğu üzrə, bir feldən nəhy (qadağa), o felin həmsöhbətdən ortaya çıxmış olması düşünülür və təsəvvür edilir olmasına bağlıdır. Meydana gəlmə ehtimalı olmayan hərəkət nəhy edilməz. Bundan dolayı "Vəlaə tətğav; və la tərkənu" nəhiylərinin Peyğəmbərə yönəldilməyib də ümmətə yönəldilməsi və ümmətin həmsöhbət qəbul edilməsi, bu kimi işlərin Hz. Peyğəmbər (Aleyhissalatu Vəssalam) haqqında əsla düşünüləmiyəcəyi və ehtimal daxilində belə olmadığı həqiqətini ortaya qoyar. Bu halda Hz. Peyğəmbərə verilən doğruluq əmrinin doğruluqda davam və əzmkarlıq etməsini təmin demək olduğunu və lakin buna baxmayaraq ümmətdə doğruluqdan ayrılmanın və zalımlara meyl etmənin yenə də mümkün və ehtimal olduğunu xəbərdarlıq vardır. Və məhz Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm`ə "Hud Surəsi məni qocaltdı." dedirdən də ayənin bu incə bəlağətı ilə ümmətin doğruluqdan sapma təhlükəsinin olmasıdır. "Düşünməyi bilənlərə bir xatırlatmadır." O halda bunlara yaxşı diqqət et.

(Elmalılı Muhəmməd Həmdi Yazır, QUR'AN-I KƏRİM TƏFSİRİ)

Namaz, Möminin Həyatını İntizamlı Eder

Gündə beş dəfə qılınan namaz, möminin həyatını intizamlı etməkdə böyük rol oynayar. Davamlı müəyyən vaxtlarda yerinə yetirilməsi, onu ruhən və bədənən, maddi və mənən intizama alışdırar, öyrədər. Camaatla qılınan namazlarda xüsusilə imama iqtida; möminləri əsgər kimi bir intizama qovuşdurar. İmam "Allahu Əkbər" dediyində artıq, danışan və Rəbb`ə yüksək səslə iltica edən o olar. Möminlərə eyni zamanda vəkalət etmiş olar. İmamın təkbirləri bir direktiv, tapşırıq halında bütün camaatı oturdar-qaldırar. Bu baxımdan camaatda mənəvî, ruhî, yüksək və uca bir intizam vardır. İdeal bir camaatın və inanmış topluluğun irəli dərəcədə intizamlı formalarını, ancaq gündə beş dəfə qılınan namazda görmək mümkündür. Şübhəsiz ki, bu intizam hər şeydən əvvəl ruhî, fikri və mənəvî bir intizamdır. Digər bəzi nzam-intizamların soyuqluğu da onda yoxdur. Hər ibadət hərəkəti imisti bir duyğu və intizam verir insana. Və bu hərəkət, bütün ömür boyu davam edər.

Namaz İnsanı Fuhşiyattan çəkindirər

Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm, "Kim sübh namazını qılarsa, Allah'ın zəmanəti altındadır." (Kutubu Sittə, c.17, s.541), Allah (sübhənəhu və təala), Qur'an-ı Kərim'də: ".. . Şübhəsiz namaz, həyasızlıqdan və pislikdən çəkindirir." (Ənkəbut, 29/45) buyurur. Fuhşiyat və munkərat, özlərinə məxsus o mənhus, uğursuz yönləriylə mömini miraciyəsindən və Allah'a kurbiyətindən (yaxınlığından) uzaqlaşdırar. Əslində "hər bir günah içində küfrə gedən bir yol vardır." Günah, işlənə-işlənə insana küfrü asanlaşdırar. Ancaq namaz, Allah'a bir yaxınlıq olduğu üçün, insanı hər cür günahdan qoruyar, eynilə bir paratoner kimi .. Təbii ki namaz, gerçək mənada bir namaz isə. Yuxarıdakı ayədə də ifadə edildiyi kimi gerçək mənasına və ruhuna uyğun olaraq yerinə yetirilən namaz, hər cür pislikdən, həyasızlıqdan, azğınlıqdan və daşqınlıqdan saxlayar, çəkindirər. Şüursuz şəkildə yerinə yetirilən bir ibadətdə isə bu qüvvətdə bir qoruyuculuq söz mövzusu olmaz.

Necə ki Maun surəsində Allah (cc) "... veyl olsun o namaz qılanlara! Onlar ki qıldıqları namazdan qafildirlər." (Maun, 107 / 4-5) buyurur. Demək ki namazda, insanı pisliklərdən qoruyan bir qüvvə var; var ki, haqqıyla əda edilmədiyi zaman qul özünü günahlara qarşı riskə atır deməkdir. Namaz kurbiyeti (yaxınlıq) təmsil etdiyi üçün, yüksək səviyyədə vəfa da istəyir. Bunun mənası budur; qulun, namaza qarşı göstərdiyi vəfa, diqqət və şövq nisbətində, namaz da ona qarşı vəfalı olar və ondakı fuhşiyata açılan duyğuları və pislik hisslərini kütləşdirər. Yəni namazda qarşılıqlı vəfa söz mövzusudur.

Namazın, Qəlbî Rahatlığı Təmin Etməsi

Möminin, namazlarını şüurlu olaraq əda etməsi, onun nizamsız həyatına bir nizam, dağınıq qəlbinə bir tarazlıq və uyğunluq gətirəcək, pərişan hisslərini ayağa qaldırıb bulanıq yönlərinə də bir işıq saçacaqdır. Və o, bu sayədə doğru görmə, doğru düşünmə, doğru danışma imkanını əldə edəcəkdir. Gündə beş dəfə Rəbbin hüzuruna gəlinib şüurla əda edilən namaz, Allah'ın izni ilə bütün bunları insana qazandıracaq mahiyyətdədir. Namaz, bu mənaları həm daşıyan həm də tekeffül etmiş, kəfil olmuş bir ibadətdir.

Bəli, möminin hudu və xüşu içində əda etdiyi namaz, gerçək namaz olacaqdır. Amma xuşunun təmin edilməsi üçün bir qisim şərtlər vardır; əvvəla hüzur-u qəlb lazımdır; sonra bir təfəhhüm, yəni məsələni qavrama; sonra da bir rəca və ümidlə Rəbbə bel bağlama ... Daha sonra da utanma və sıxılma havası içində Rəbbin hüzuruna gəlmə.

Əvvəla, hüzur-u qəlb nədir? Hüzur-u qəlb, namazda söylənib ifadə edilən bütün bu mənaların xaricinə çıkmamaqdır. Onsuz da "hüzur" Ərəb mənası etibarilə; "hazır olma", "hazır halda" deməkdir. Avamca ifadəsi ilə, bazara dükkana çıxarkən pul qabını yanınızda daşıdığınız kimi, namazda qəlbinizi yanınızda daşımanız deməkdir. Çünki Allah qatında dəyərli bir şey varsa, o da qəlbdir. Siz, qəlbinizi O`na verəcək, qarşılığında da O`nun rəhmət və razılığını alacaqsınız.

Namazın İctimai Bir ​​İbadət Olması

Fərdi və ruhî bir ibadət olduğu qədər, namazın sosiallaşdırıcı bir yönü də vardır. Xüsusilə fərz namazların camaatla qılınmasının zəruriliyi, ondakı ictimai məzmunun ölçüsünü göstərməsi baxımından önəmlidir. İslam'da məscidlərin, tarix boyu müsəlman fərdlərin sosiallaşmasında böyük xidmətləri və rolu olmuşdur. Çünki məscidlər yalnızca fərdlərin namaz ibadətlərini iqamə etmələri üçün inşa edilmiş deyildir. Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu əleyhi və səlləm), Mədinə'yə hicrət etdikdən sonra orada məscidi inşa etdiyində, müsəlmanların bu günkü ifadə ilə plan və layihələri, fərdi, ailəvi, sosial və beynəlxalq (digər qəbilə və dövlətlərlə arasındakı) əlaqələri adına bütün problemləri məbəddə görüşülür, müşavirə edilir və qərara bağlanırdı. Bəlkə daha sonrakı yüzillərə damğasını vuracaq olan elmi fəaliyyətlərin və halqaların da mərkəzi mövqeyinə yüksələcəkdi. Elm və mədəniyyətin ilk toxumları, demək olar ki buralarda atıldı. İslâm mədəniyyətinə bir məbəd mədəniyyəti də deyilə bilər. Məbəd, ibadət edilən yer deməkdir, amma topluca, camaat halında icra edilən ibadət yerləri, eyni zamanda müsəlman fərdlərin sosiallaşmasında və ictimai bir şüur qazanmalarında təməl funksiyalar icra etmişdir. Bu baxımdan namaz, İslamda sadəcə bir ibadət deyildir. Rərdlərin ictimailəşməsində və ilk şəhər və kəndlərin formalaşmasında mərkəzi bir rol oynamışdır. Bilindiyi kimi İslamda ilk şəhərlər, məscidlər ətrafında qurulmuşdur.

Namaz İnsanlar Arası Bərabərliyi Təmin edər

İslâm-ibadət sisteminin məqsədlərindən birisi də insanlar arasındakı fərqli ictimai status qruplarını və sinfi strukturları rədd edərək, mahviyət və təvazö ətrafında bərabərləşdirən bir sosial model formalışdırmasıdır. Kasıb-zəngin, əfəndi-kölə, alim-cahil, aristokrat və ya orta səviyyəli, məmur-vətəndaş, dövlət başçısı və sıravi bir vətəndaşı eyni safda ipə düzülürcəsinə bərabər bir statusa qovuşturmasıdır. Sinifi qarşıdurmaları ilə əlaqədar müharibələr, insanlıq tarixində necə qanlı hadisələrə, siyasi, mədəni və etnik gettolar (avropa ölkələrində yəhudilərin könüllü olaraq və ya məcbur edilərək yerləşdirildikləri və hər cür ehtiyaclarını başqa yerə getmədən təmin edə bildikləri məhəllə, yəhudi məhəlləsi.) formalaşmasına xidmət etmişdir? Bunu Qərbin tarixindən bilirik. İslâm tarixində bu mənada bir qarşıdurmadan və fərqliləşmədən söz edilə bilməz. Bunun səbəblərindən biri və bəlkə də ən önəmlisi, camaat halında qılınan namazların fərdlərə qazandırdığı qardaşlıq və bərabərlik ruhudur. Çünki hər inanmış, mədəni və sosial mövqeyi nə olursa olsun, birlik, bərabərlik, ortaq düşüncə və həzzi bu namazlar sayəsində əldə edər.

Namaz Möminin Meracıdır.

Namaz, insanı həqiqi insanlığa götürən nurani bir həlqədir. Namaz möminin meracıdır. Namazın həqiqətini, bir Müsəlmanın həyatındakı yerini, önəmini, namaz öncəsi konsentrasiyanı və necə bir merac olduğunu anlamaq üçün bu açıqlamalardaki namaz üfüqünə bizləri çatdırmasını Rəbbimizdən niyaz edirik.

Namaz Qılanın Bütün Etdikləri İbadətdir

Əgər namaz qılarsqa, bütün ömürümüzü ibadətlə keçirə bilərik. Bundan daha böyük müjdə ola bilər mi?

Rəbbimizin bizə bəxş etdiyi nemətlər sayıla bilməyəcək qədər çox. Buna qarşılıq qısa bir ömürdə etdiyimiz məhdud ibadətlərin, şükür üçün nə qədər yetərsiz olduğu açıq. Ayrıca burada ibadətlərimizlə əbədi bir Cənnəti qazanacağıq.

Məhz saysız nemətlərə şükr etmək və sonsuz Cənnəti qazanmaq üçün ibadetimizin nə qədər yetərsiz olduğunu bilən Rəbbimiz, bizə möhtəşəm bir fürsət təqdim etmişdir. Əgər namazınızı dosdoğru qılarsaq, digər dünyəvi mübah əməlləriniz gözəl bir niyyətlə ibadət hökmünə keçə bilər.

Bəli, bütün həyatınızı ibadətlə doldurmağa gücümüz çatmaz. Amma Rəbbimiz bunun üçün qızıl fürsətlər təqdim edir. Bunun üç şərti var:

1. Namaza Heç Etinasızlıq Göstərmədən Dosdoğru Qılmaq,

2. Dində qadağan edilməmiş mübah əməllər işləmək,

3. Bu dünyəvi əməlləri yaxşı bir niyyətlə etmək.

Deyək ki, beş vaxt namazı qılan birisiniz. Yemək yeməyiniz, təmizlik etməniz, ruziniz üçün çalışmanız, məşru söhbətləriniz, təbəssümünüz, yatmanız bir növ ibadətdir. Çünki, bunların hamısı həyatımız üçün lazımlıdır və həyatımızı davam etdirməmiz üçün bunları etmək məcburiyyətindəyik. Etdiyimiz hər davranışımızı ayə və hədislərə dayandırmamız mümkündür.

Söz gəlişi, ifrata getmədən, tam ehtiyacımız qədər yatsaq, yuxunun Rəbbimizin bir neməti olduğunu düşünərək, Bəsmələylə və sünnə olan duaları oxuyaraq yatıb, yenə Bəsmələylə oyansaq ibadət etmiş olarıq. Təbii ki namaz qılmaq şərtiylə ...

Bu cəhətdən baxdığımızda namaz bənzərsiz bir ibadət xəzinəsidir.

Namaz Ən Böyük Qoruyucudur

Namaz möminləri təhlükələrdən qoruyar. Məhz bununla əlaqədar yaşanmış bir örnək:

 Bir universitet tələbəsi, bir səfərdə, vaxtı keçməkdə olan axşam namazını qılmaq üçün çarələr düşünür. Tam bu sırada avtobus benzin almaq üçün bir yanacaq stansiyasında dayanar. Tələbə başcıdan icazə alaraq birisinə qibləni soruşub, çəmənlərin üzərində namaza durar.

İçində tərifsiz bir xoşbəxtlik vardır. Artıq sıxıntısı itmiş, Aləmlərin Rəbbinin hüzurunda, vəzifəsini yerinə yetirmənin doyumsuz ləzzətini yaşamaqdadır.

Üçüncü rükəti qılarkən, ömür boyu unuda bilməyəcəyi bir şey olar. Fatihə`ni oxumuş, tam rükuya əyilərkən, irəlidə daxmasında duran stansiyanın iti, hürərək üzərinə gəlir.

Tələbə saniyəlik bir tərəddüd keçirər. İndi nə etməlidir? Namazı buraxıb qaçmalı mı, yoxsa davam mı etməlidir? Allah'ın hüzurundan ayrılmağı heç cür düşünə bilməz və "Allahu əkbər" deyərək rükuya gedər.

Məhz tam o anda, nə oldusa olar. Özünə hücum etmək üzrə hürərək gələn it, sanki birisi arxasından çəkirmişçəsinə, tam yanına gəlmişkən əyləcinə basılan bir avtobus kimi dayanar. Hürməsini kəsmiş, xəfif bir hırıltıyla namaz qılan gəncə baxmağa başlamış, o səcdəyə gedincə də daxmasının yolunu tutmuşdur. (Ürəkdən Hekayələr, s.53, Çingiz Tan, Nəsil Nəşrləri)

Bəli, hər şeyin sahibi, O`na səcdə edən bir gənci, açıq bir təhlükədən qorumuşdu.

Kim namaz qılma yolunda istəkli və ciddi cəhd göstərsə, Allah ona asanlıqlar yaradar və təhlükələrdən qoruyar. Bunun nümunələri minlərlədir.

     Bizlərə düşən  saleh insanların, alimlərin ardınca getməkdir, çünkü həyatlarını Peyğəmbər Əfəndimizin yaşantısına (sünnəsinə) uyğunlaşdıran, Ona ən çox bənzəməyə çalışan və Ona ən çox tabe olanlar o saleh müsəlmanlardır. 

    Namazın qiyam, rüku, səcdə, .. kimi rüknləri, bütün Əhl-i sünnə məzhəblərində eynidir.

    Kərbəladan gətirilən daş üzərinə səcdə etmə bəzi Şiə qruplarda vardır. Bunu Hz. Hüseyn (Allah ondan razı olsun) 'in xatirəsinə edərlər. Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm əfəndimiz zamanında belə bir tətbiq yoxdur.

    Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm.) təmiz olan hər yerə səcdə etmiş və bizə nümunə olmuşlar. Çünki, Onun üçün kürə-i ərz bir məsciddir. Şiə alimlərinin isə, sadəcə daş və torpaq üzərinə səcdə edilməsinin rəvayətinin qaynağını verə biləcəkləri mi görəsən? Və ya qətiyyən yiyilen və içilən şeylərin üzərinə səcdə edilməməsi barəsində bir rəvayət göstərilməsi mümkün müdür?

Geyimlər Üzərinə Səcdə:

    Ənəs (Allah ondan razı olsun) nəql edir:

"Biz çox isti günlərdə Rəsulullah (SAV) ilə birlikdə namaz qılardıq. Birimiz anlını isti səbəbiylə yerə qoya bilməyəcək olsa paltarını sərər, onun üzərinə səcdə edərdi. " (İbrahim Canan, Kutubu Sittə, Müxtəsəri və Şərhi, VIII/535.)

Səccadə Üzərinə Səcdə:

    Amr İbnü Dinar rahiməhullah izah edir:

"İbn-i Abbas Radıyallahu anhumə Bəsrə`də xalçası üzərində namaz qıldı, sonra yoldaşlarına Rəsulullah Aleyhissalatu Vəssəlamın xalçası üzərində namaz qıldığını söylədi." (İbrahim Canan, Kutubu Sittə Müxtəsəri və Şərhi, XVII/43.)

    Samit İbnü Samit (RA) nəql edir:

"Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm, bir paltara bürünmüş olaraq Məni Abdiləşhəl qəbiləsində namaz qıldı. (Səcdədə) çınqılların soyuqluğundan qorunmaq məqsədilə əllərini paltarının üzərinə qoymuşdu. " (İbrahim Canan, Kutubu Sittə, Müxtəsəri və Şərhi, XVII/44.)

Açıqlama:

    Səcdə əsnasında alın və əllərin yerə qoyulması əsas isə də, soyuq və ya isti səbəbiylə imkansızlıq  vəziyyətində, geyilən paltarın bir kənarına alın və ya əllərin qoyula biləcəyinə hökm edildi.

    Əbu Hənifə və cumhurun(alimlərin) ​​görüşü budur.

Namazda möhürdən istifadə etmə.

Namazda iftitah təkbiri necə alınmalı,

Salam aleykum.

Namaz, imandan sonra İslamın ən təməl birinci şərtidir. Bu səbəblə namaza dərhal başlanmalıdır. Bir vaxt belə gecikdirmək haramdır.

Zamanında qılınmayan hər bir namaz üçün tövbə etmək lazımdır. Çünki namazı vaxtı içində qılmaq fərzdir. Məşru bir üzr olmadığı halda vaxtında namazı qılmayan adam haram işləmiş olar.

Bu baxımdan namazın qəzaya qalması demək böyük günah deməkdir. Bu günahdan ötəri tövbə edilməsi lazımdır.

Ayrıca həddi buluğa çatdıqdan sonra qılamadığımız nə qədər namaz varsa hamısının da qəza edilməsi lazımdır.

Buna görə, qəzaya qalmış hər namaz mütləq qəza edilməli və bu böyük günahdan ötəri tövbə istiğfar edilməlidir.

Doqquzuncu Söz: Namazın beş vaxta təyin edilməsinin hikməti

İyirmi Birinci Söz: Namaz yaxşıdır. Fəqət hər gün beş dəfə qılmaq çoxdur. Bitmədiyindən usanc verir?

   Va aleykumussalam va rahmətullahi va bərakətuhu.

   "Dişlərin arasında qalmış olan bir qırıntı namaz içində udulsa, baxılar: Əgər ən az noxud miqdarı isə namazı pozar. Bundan kiçik isə namazı pozmaz."

   Ömər Nəsuhi Bilmən Böyük İslam Elmihalı

   Namazda olarkən ağıza kənardan küncüt dənəsi qədər kiçik bir şey belə alınıb udulsa namaz pozular. Dişlər arasında qalmış noxud böyüklüyündəki bir yemək qalığını udmaq da namazı pozar. Ayrıca (saqqız kimi) ağıza bir şey alıb udmadan gəvələmə və çeynəmək də, namazı pozan bir haldır. Namazdan öncə yeyilən şiriniyyatın dadının boğazda hiss etməsi namaza əngəl deyil.

Dəstəmaz orqanlarından hər hansı birinin üzərində suyun dəriyə keçməsinə mane olan bir maddə olsa, alınan dəstəmaz səhih olmaz. Məsələn yağlı boya, lak, uhu, saqqız bu növdəndir.

Dəri üzərində bir təbəqə meydana gətirməyən xına, boya və bənzəri maddələr dəstəmaza maneə deyil.Çox kərə xəmir yoğuran evdar qadınlar ya da çörəkçilərin əllərinə yapışıb quruyan xəmir az bir miqdardadırsa və dərhal islanıbtəmizlənməsi mümkün deyilsə, onlar haqqında bu vəziyyətdə aldıqları dəstəmaz caizdir deyilmişdir.

Dırnaq altlarına girib quruyan xəmir və bənzəri maddələrin də təmizlənib altına suyun nüfuz etməsini təmin etmək lazımdır.

Ancaq tarla, bağça və bənzəri iş yerlərində işləyıb dırnaq altlarını davamlı surətdə təmiz tutmaları mümkün olmayanlar haqqında fətva verilmişdir. Yəni onlar o vəziyyətdə dəstəmaz alıb, namaz qıla bilərlər.

Bu mövzuda İmam Əbu Nəsr El-Saffar`ın belə dediyi Fetavai Hindiyye nəql etmişdir: "Dırnaqlar barmaq uclarını örtəcək qədər uzunsa hərhalda altlarını yumaq lazımdır. Qısa olsa buna ehtiyac yoxdur." Əl-Mühit kitabında da bu xüsus ifadə edilmişdir.Fethülkadirdeuzun olan dırnaqların hərhalda altlarını yumaq lazımdır. Buna başqa bir görüş əlavə etmək lazımsızdır, deyilir.

Nə var ki fakihlerin hamısı da müxtəlif iş yerlərində işləyən qadın və kişilərin dırnaq altlarının ,bəzi bəzi maddələrin girməsindən qorunması mümkün olmadığı üçün dəstəmazda yuyulmasıgərəkli deyil, demişlər. Fətva buna görədir.

Boyaçıların dırnaqlarında qalan boyalar, zərurət səbəbiylə, dəstəmazlarına zərər verməz. Lakin bir zərurətədayanmadandırnaqların üzərində incə bir təbəqə təşkil edən və altlarına suyun keçməsini önləyən boyalar, dəstəmazın səhhətinə manedir.

Ancaq yuyunduğu halda çıxmayan və çıxarmaqda çətinlik çəkilən dəri üzərindəki boyalar, yapışdırıcılar kimi maddələr dəstəmaza və qüslə mane olmaz. Çünki burada bir çətinlik vardır. İslam dini asanlıq dinidir.

Və aleykumussalam.

İbadətlərimizdə tabe olacağımız mənbə öz mülahizələrimiz yox, dörd məzhəb İmamıdır.

Örtünməsi lazım olan övrət yerləri və namazda saf (sıra) nizamı xaric, əsas olaraq namazın fərz və vaciblərində qadınla kişinin namazı eynidir, dəyişən bir şey yoxdur. Dəyişikliklər namazın səhhətinə mane olmayan bəzi sünnə və müstəhəblərdədir.

Məsələn, qadın səcdəyə çatdığında kişilər kimi qollarını yana açmaz, yan tərəflərinə yaxşıca yapışdırar, dirsəklərini də yerə qoyarlar, kişilərə nisbətlə bir az daha əyilərlər.

Səcdədə həm alının, həm də burnun yerə dəyməsi lazımdır. Bir narahatlığı yoxdursa təkcə alnı yerə qoymaq məkruhdur. Çünki burnun yerə təması vacibdir.

İki ayağın və ya bir ayağının barmaqlarını yerə qoymadıqca səcdə caiz olmaz. Səcdə müddətində hər iki ayaq yerdən kəsilərsə namaz pozular. Bir üzr yoxkən yalnız bir ayağını yerə təmas etdirib digərini qaldırmaq məkruhdur. Yenə, təkcə bir ayağının bir barmağını və ya ayağının üstünü yerə qoymaq səcdə üçün kafi gəlməz.

Səcdənin necə ediləcəyi barəsində Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) vermiş olduğu ölçü budur:

"Mən yeddi sümük üzərinə səcdə etməklə əmr olundum: Alın, iki əl, iki diz və iki ayağın barmaq ucları üzərinə ..." (Müslim, Salat: 231.)

Məmməd Paksu

Ailəyə Xüsusi Fətvalar

Qadınların namaz qılma şəkli necədir ?

     Əhəmiyyətini bilməmək:

    Namaz qılmamağın ən böyük səbəbi, əhəmiyyətini bilməməkdir. Namazın necə böyük bir əhəmiyyət və qiymət daşıdığını bilməyən nə qədər müsəlman, "İşim var, sonra qılaram", "Nəysə, sonra qəza edərəm" kimi cümlələr istifadə edərlər.

    Halbuki namaz o qədər əhəmiyyətlidir ki, insanın yaradılış səbəbinin ən böyüyü budur.

    Düşünün bir dəfə: Rəbbimiz Qur'an'da məalən, "Mən cinləri və insanları, ancaq mənə ibadət etsinlər deyə yaratdım." buyurur. (Zariyat Surəsi: 56)

    Daha sonrası var mı?

    Həm Rəbbimiz, həm Peyğəmbərimiz (a.s.m.), ən böyük ibadətin namaz olduğunu ifadə edirlər. Bu qədər açıq gerçək ortada ikən fərqli bir şey düşünmək mümkün mü?

Bizim və hər şeyin yaradıcısı, bizi dirildən və öldürən, axirətdə bizi hesaba çəkərək sonsuz bir mükafat və ya əzab verəcək olan Allah, çox açıq və dəqiq bir şəkildə, bizi ibadət və namaz üçün yaratdığını buyurur, israrla namazı əmr edir. Bizim fərqli bəhanələrlə namazı tərk etməyimiz, öz özümüzü aldatmaq və başımızı quma soxmaq olmur mu?

    Bəli, içində olduğumuz qəflətdən oyanalım. Namazı vaxtında, heç qaçırmadan, azan oxunar oxunmaz, dosdoğru və haqqını verərək qılaq. Əgər dərhal oyanmasaq, bilməliyik ki, Cəhənnəmdə oyanmaq çox gec olacaq.

    "Zamanım yoxdur" iddiası

    Bəzi insanlar, "Nə üçün namaz qılmırsan?" deyildiyində, "Zamanım yoxdur" kimi qarğaları güldürən bir bəhanə uydururlar. Bu axmaqlığa baxın: Hər şeyə zaman var, amma yaradılış qayəmiz olan namaz qılmaq üçün zaman yoxdur. Kim inanar buna?

    Bir gün taksiylə gedirdik. On yaşındakı qardaşım öndə oturmuş, sürücü ilə söhbətə başı qarışmışdı. Bir ara söz namazdan açıldı.

    Sürücü, "Biz qıla bilmirik" dedi.

    Qardaşım uşaqlığından gələn saflıqla "Vakit mi tapa bilmirsiniz?" deyə soruşdu.

    Məgər adam çox mərd biriymiş, "Nə vaxt tapa bilməməsi oğlum" dedi. "Tənbəllik və səhlənkarlıq."

    Bunun üzərinə istər istəməz güldük. Sürücü, saf gerçəyi çəkinmədən, əyib bükmədən söyləmişdi. Çünki, namaz qılmağı istədikdən sonra zaman tapa bilməmək kimi bir problem ola bilməz.

    Həm bir söyləyin görək, zaman dediyimiz şeyi yaradan, bizim əmrimizə verənn Allah deyil mi? Allah bizi yaradıb, hər şeyi əmrimizə verir, namazı əmr edir və biz qalxıb deyirik ki, "Ya Rəbbi, qılacam, amma zamanım yoxdur." Nə qədər qəribə deyilmi?

    Rəbbimiz bizə böyük bir ömür bağışlamış. Gündə iyirmi dörd saatdan birini namaza verməyimizi istəyir. O qədər şəfqətli və mərhəmətli ki, iyirmi dörd saatımızı ibadətlə keçirsək belə, Onu layiqincə təqdir etmiş ola bilməyəcəyimiz bəlli olduğu halda, O bizdən bir saat istəyir.

    Görəsən qüdrətli bir zat sizə iyirmi dörd qızıl bağışlasa, sonra onun birini istəyib, "Əgər bunu versən bir müddət sonra sənə bir kisə qızıl verəcəyəm. Verməsən həbsə atdıracağam." desə, bu təklifi rədd edər ikmi? Əsla! Yaxşı namaza necə arxa çevirə bilərik?

     "İşləmək da ibadətdir" gerçəyini yanlış anlamaq

     Bəzi Müsəlmanlar, namaz qılmamalarına bəhanə olaraq, "İşləyirik də, işləmək da bir ibadətdir. Uşağımızın ruzisini qazanırıq." deyirlər.

     Bu bəhanədəki məntiqsizlik açıq-aşkar ortada deyil mi?

    Hər şeydən öncə "ibadət" kəliməsi, dinî bir anlayış. Bir söz və ya əmələ "ibadət" deyə bilməmiz üçün onun Allah və Rəsulu (a.s.m.) tərəfindən əmr edilməsi lazımdır.

    Qur'an'ın harasında, "Namaza gərək yox, işləməyiniz da ibadətdir." deyir? Hansı hədis kitabında, "İşləyərkən namaz qılmayın, o da bir ibadətdir." deyir?

    Namazı əmr edən Rəbbimiz, bizim işləyəcəyimizi bilmirdimi? Bəli, işləmək ibadətdir. Sadəcə işləmək deyil, etdiyimiz hər mübah iş, ibadət ola bilər. Amma bir şərtlə: Öncə namaz qılacaqsınız. Sonra gözəl bir niyyət daşıyacaqsınız.

    Yəni, "Əsl mal sahibi Rəbbimdir. Ruzimizi O verir. Ancaq bu ruzini qazanmaq üçün bizim işləməyimizi əmr edir. Biz də Onun əmri və razılığı dairəsində, halal bir surətdə ruzimizi qazanmağa çalışırıq." deyəcək, bu niyyətlə çalışacaqsan. Məhz bu niyyət və namazla hər etdiyiniz davranış ibadət ola bilər.

    Amma namaz qılmadan, mübah işlərimiz ibadət olmaz.

    Həm ibadət olsa belə, bir ibadət bir başqa ibadətə bəhanə ola bilməz. Söz gəlişi, "Namaz qila bilmərəm, oruc tuturam və ya zəkat verirəm" demək, yanlışdır, ziddiyyətdir. Çünki, namazı da, orucu da əmr edən eyni birisidir. Heç bir ibadət bir başqa ibadətə mane deyildir. Hər birinin yeri və zamanı ayrıdır.

İyirmi Birinci Söz: Namaz yaxşıdır. Fəqət hər gün beş dəfə qılmaq çoxdur. Bitmədiyindən usanc verir?

Namazda insan ayaq üstə ikən, iki ayaq arasında bir açıqlığın olması dörd məzhəbin də ön gördüyü bir məsələdir. Və bu məsələ məndub və ya sünnə olaraq ifadə edilmişdir. Çünki, ayaqların bitişik olması, xuşuya zidd bir çətinlik və zəhmətə qatlanmaqdır.

- Hənəfilərə görə, bu açıqlıq, dörd barmaq qədərdir.

- Şafiilərə görə, bu bir qarış miqdarıdır.

- Maliki və Hanbəlilərə görə isə, bu açıqlıq insanların adətində həddindən artıq sayılmayacaq, vasat (orta) bir şəkildə nizamlanmalıdır. (Əl-Fiqhu'l-İslami, I / 695).  

Rükuda ikən topuqları birləşdirmə mövzusuna gəlincə:   Bilindiyi üzrə, sünnət demək, Hz. Məhəmməd (s.ə.s.) 'ın söz, hərəkət və təqrirləri deməkdir. Hədislərdə, belə bir sünnəyə rast gələ bilmədik.   Bədaiu's-səna 'kitabında "Rükunun sünnətləri" başlığı altında, əlaqədar sünnələr izah edilmiş lakin, topuqları bir-birinə birləşdirmək, rükunun sünnətləri arasında sayılmamışdır.  

Dörd məzhəbi işləyən "əl-Fiqhu'l-İslami" adlı əsərdə də belə bir məlumata rast gələ bilmədik.  Hənəfi məzhəbinin fiqh qaynaqlarının böyük əksəriyyətində da belə bir şeyə rast gələ bilmədik.   Rükuda ikən "topuqların bitişməsi" xüsusu, Durrul-Muxtar'ın mətni olan Şərhu'l-Əbsar'da da keçmir. Raddu'l-Muhtar'da isə, "topuqların bitişməsi" ifadəsini aşağıya almış və "həysu lə uzrə = bir zərurət olmadığı zaman" ifadəsini istifadə etmişdir. (Raddu'l-Muhtar, 1/476).   Namazda səcdədə ikən ayaq topuqlarını bir-birinə dəydiriməlidirmi? Ayaq üstə ikən iki ayağın arasındakı məsafə nə qədər olmalıdır?  

- Hənəfilərə görə: Qiyamda ayaqların arasını dörd barmaq miqdarı açmaq, sünnədir. Çünki bu vəziyyət xuşuya daha yaxındır.    

- Şâfiîlərə görə: Qiyamda iki ayaq arası bir qarış qədər açılır. Üzrsüz olaraq ayaqlardan birini digərinə bitişdirmək, məkruhdur. Çünki bu hal xuşuya əngəl olacaq bir çətinlikdir.

-   Malikilər və Hənbəlilərə görə: Qiyamda ayaqların arasını açmaq, məndubdur. Bunun şəkli də nə bitişik, nə də adət olaraq həddindən artıq bir şəkildə açıq olmamaq şərti ilə orta bir şəkildə etməkdir. 

(Prof. Dr. Vəhbə Zuhayli, İslam Fiqhi)

Və aleykumussalam.

İlk növbədə qeyd edək ki, namazdan sonra təsbihat və dua oxumaq fərz deyil; bunlar sünnədir. Edildiyi təqdirdə savabı və fəziləti çoxdur; edilməzsə da bir günahı yoxdur.

İstər Fərzdən sonra istərsə də sünnədən sonra olsun, hər ikisi də uyğundur. Önəmli olan namazın ardından dünyəvi bir iş etmədən təsbihat edilməsidir.

Rəsulullah sallallahu aleyhi va səlləm sünnət namazlarını mübarək hücrəsində qılardı. Əgər biz də sünnət namazlarımızı evimizdə qılacağıqsa o zaman həm fərzdən sonra, həm də sünnətdən sonra təsbihat etmək lazımdır. Çünki Rəsulullah sallallahu aleyhi va səlləm hər namazdan sonra təsbih, dua edərdi. Amma bilmək lazımdır ki, sünnət namazı evdə qılacam deyə məsciddən qaçmaq, sonra da sünnət namazı qılmamaq elə bidət işləməyin özüdür. Çünki Sünnətin tərki bidətdir. Müvəffəq edən Allahdır.

               sələmun aleykum

     1.Yediklərinizin halal olmasına çox diqqət edin. Ən önəmlisi halal yolla qazanılmış olsun. Bizi idarə edən bədənimizdəki qandır. Qanı əmələ gətirən isə yediyimiz qidalardır. Ona görə də nə yeyiriksə elə oyuq.

    2. Gündəlik məşğuliyyətlərinizi azaldın. Yəni sizi məşğul edən düşüncələr, fikirlər azalmalı.

     3. Namazda olan bütün sözlərin mənasını, tərcüməsini öyrənin və namaz qılarkən o mənanı düşünərək o hala bürünün. Yəni   sözləri yaşayın.

     4. Qarşınıza məqsəd qoyaraq, əzmkarlıqla namazlarınızı xuşu ilə qılmağa çalışın.Bunu tədricən edə bilərik. Namaz içərisindəki xuşulu halınızı, anlarınızı tədricən artırın.

     5. Diqqətimizi faydalı şeylərə yönəltmək gərək. 

NAMAZIN HƏQİQİ MƏNASI

Namazın içindeki sözlerin ve hareketlerin dile getirdiği manalar  

Namazın mənası və namaz vaxtlarının önəmi  

Namazın Mahiyyəti və Keyfiyyəti

Namazın fərz olduğunu inkar edərək, onun əhəmiyyətini kiçildərək qılmayanlar kafir hökmündədirlər. Namazın Allahın bir əmri olduğuna və yerinə yetirilməsinin lüzumuna inanmasına baxmayaraq məna və əhəmiyyətindən qafil olaraq tənbəllik səbəbi ilə bilə-bilə tərk edənlər böyük günah işlədirlər. Allah təala Qurani-Kərimdə cəhənnəm əhlindən xəbər verərək belə buyurur:

مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ

قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ

وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ

وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ

"(Günahkarlardan soruşulacaq): «Sizi Səqərə (Cə- hənnəmə) salan nədir?» Onlar deyəcəklər: «Biz namaz qılanlardan deyildik; Yoxsulu da yedirtməzdik; Batilə dalanlarla birlikdə biz də dalardıq; (əl-Müddəssir, 42,43,44,45)

Rəsulullah - sallalahu aleyhi və səlləm - bir hədisi-şərifdə belə buyurur:

"Biradamla küfür arasında namazı tərketmək vardır."

(Əhməd bin Hənbəl)

Başqa bir hədisi-şərifdə buyurulur:

"Mənimlə onlar arasında misaq (and, əhd) namazdır. Kim namazı tərk etsə küfrə girər."

(Tirmizi)

Dünyada ikən namaz qılmayanlar axirətdə bütün mələklərin və insanların qarşısında rəzil olacaqlar. Hamı səcdəyə qapandığı halda onlar gözlərini döyəcəklər. Kəsilmiş ağac kimi yerlərində quruyub qalacaqlar, səcdə etməyə can atsalar da bunu bacarmayacaqlar. Çünki onlar dünyada ikən təkəbbür və qürurları səbəbi ilə alınlarını səcdəyə qoymaqdan boyun qaçırırdılar.

(bax: əl-Qələm42,43)

Əbu Səid əl-Xudri - radiyallahu ahu - belə deyir:

"Mən Rəsulullahdan eşitdiyimə görə buradakı səcdə etməyənlər dünyada ikən özlərini göstərmək üçün namaz qılanlardır."

Başqa bir izaha görə bunlar dünyada olarkən heç bir şəkildə namazın nə olduğunu bilməyən, qılmayan kafirlərdir. Başqa bir açıqlamaya görə bunlar münafiqlərdir.

Namaz Allaha qulluğun simvoludur. Fəzilətinə və faydalarına inanmayan və qəlbində Allah qorxusu olmayan, Allah və axirət gününə dərin bir imanı olmayan insanlaraağır bir yük kimi gəlir.

Qurani-Kərimdə buyurulur:

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ

"(Müsibət vaxtında) səbr etmək və namaz qılmaqla (Allahdan) kömək diləyin! Bu, ağır iş olsa da, (Allaha) itaət edənlər üçün ağır deyildir." (əl-Bəqərə, 45)

Deməli, ancaq qəlbində axirət günü ilə bağlı güclü bir imanı olan, Allahın hüzuruna çıxacağını və Ona dönəcəyini həmişə düşünən şəxslər namazı sevir.

Bir hədisi-şərifdə buyurulur:

"Namazı olmayanın diniyoxdur. Çünki namazın dindəki yeri başın bədəndəki yeri kimidir." (Təbərani)

Namazı tənbəllik edərək qılmadıqları halda müsəlman olduğunu iddia edənlər Rəsulullahın - sallalahu aleyhi və səlləm - bu hədisi-şərifi üzərində dərin düşünməli və ömür bitmədən Allaha qulluq etməlidirlər. Namaza laqeydlik göstərmək, onu istəməyərək qılmaq nifaq əlamətidir.

Qurani-Kərimdə buyurulur:

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

"Münafiqlər Allahı aldatmağa çalışırlar. Halbuki əslində (Allah) onları aldadır. Onlar namaza durduqları zaman (yerlərindən) tənbəlliklə (könülsüz) qalxar, özlə- rini (yalandan) xalqa göstərər və Allahı olduqca az yad edərlər." (ən-Nisa, 142)

Həzrət Əli kərrəmallahu vəchəhdən rəvayət edildiyinə görə Rəsulullah - sallalahu aleyhi və səlləm - belə buyurmuşdur:

"Əgər bir nəfər tənbəlliyi üzündən namazını qılmazsa Allah təala o adama on beş sıxıntı verər:

1.         Salehlərin dəftərindən silər.

2.         Həyatının bərəkəti çəkilər.

3.         Ruzisinin bərəkəti çəkilər.

4.         Etdiyi xeyirii əməlləri qəbul olunmaz.

5.         Duası qəbul olunmaz.

6.         Salehlərin duasından nəsibini almaz.

7.         Ölərkən şiddətli susuzluğa düçar olar.

8.         Ölümü qəfil olar.

9.         Öləndə üstünə böyük ağırlıqq çökər.

10.       Qəbir onu sıxar.

11.       Qəbirdə zülmətdə qalar.

12.       Münkər və Nəkir mələklərinə verdiyi cavabları qü- suriu olar.

13.       Həmin bəndə qəbirdən qalxanda Allah təala ondan razı olmadığı halda Allaha qovuşar.

14.       Hesabı çox ağır olar.

15.       Allah    təalanın əfvinə nail olmadığı təqdirdə cəhən- nəmə gedər.

İbnAbbasdan - radiyallahu anhu - rəvayət olunduğuna görə Rəsulullah - sallalahu aleyhi və səlləm - belə buyurur:

"Kim namazı tərk edərsə, qiyamət günü Allahın qəzə- binə düçarolaraq Ona qovuşar."

Abdullah bin Amr Rəsulullahdan - sallalahu aleyhi və səlləm - nəql edərək demişdir ki, bir gün Peyğəmbər - sallalahu alehi və səlləm - namazı zikr etdi və belə buyurdu:

"Kim namazı həssaslıqla qılsa, Qiyamət günü namaz

onun üçün nur olacaq. Sorğu-suala çəkiləndə əlində dəlil olacaq və qurtuluşuna səbəb olacaq. Kim ki, namaza əhəmiyyət verməyib onu qılmasa Qiyamət günü namaz onun üçün nə bir nur, nə bir dəlil, nə də xilaskar olacaq. O, qiyamət günü Firon, Haman və Übey bin Xələf ilə həşr olunacaq." (Təbərani)

İbn Həcər əsərində bu hədisdə Qarunun da adını qeyd etmiş və belə yazmışdır:

"Onlarla həşrolmalarının səbəbi bəzi adamların onlarla ortaq özəlliklərə malik olması və bu səbəbdən namazın onlara ağır gəlməsindəndir.

Mal-mülk və sərvətin çoxluğu səbəbi ilə insan namaza yaxınlaşmırsa Qarun ilə bərabər həşr olunacaq. Hakimiyyət və idarəçiliyi səbəbindən namaz qılmırsa Firon ilə həşr olunacaq. Yüksək dövlət məmuru olduğuna görə qılmırsa Haman ilə həşr olunacaq. Ticarət və qazanc səbəbi ilə namazı qılmayanlar isə Übey bin Xələf ilə həşr olunacaq."

İbn Abbasdan - radiyallahu anhu - rəvayət edildiyinə görə Peyğəmbər - sallalahu aleyhi və səlləm - belə buyurmuşdur:

"De ki, eyAllah! Bizdən heç kimi bədbəxt və məhrum etmə." Sonra isə soruşdu: "Bilirsinizmi, bədbəxtvə məhrum kimdir?"

Səhabələr dedilər:

"- Xeyr, bilmirik." Rəsulullah - sallalahu aleyhi və səlləm - buyurdu:

"- Bədbəxt və məhrum namazı qılmayandır, onun Islamla əlaqəsi yoxdur."

İmam Şərani belə deyir:

"Bunu yaxşı bilin ki, namaz qılmayanların ölkələri bəlalara, müsibətlərə necə düçar olursa, namaz qılanların ölkələrindən də bəla və müsibətlər eləcə uzaq olur."

Heç kim "Mən namaz qılıram, başqasından mənə nə" deməməli, hər kəs gücü çatdığı qədər başqalarını pis hərəkətlərdən uzaqlaşdırıb, yaxşı əməllərə sövq etməlidir. Çünki bəla və fəlakət hamıya gəlir. Hədisi-şərifdə qeyd olunduğu kimi: "Aramızda saleh və yaxşı adamlar olduğu halda da həlak olarıqmı?" -deyə soruşanlara Rəsulullah - sallalahu aleyhi və səlləm - belə cavab vermişdi:

"Bəli, pisliklər çoxalıb yaxşını üstələyəndə həlak olarsınız."

Namazı tərk edənin dini cəzası

Namazı inkar edən kafir olur. Bu, qəti dəlillə sabitdir. Laqeydlik, tənbəllik səbəbi ilə qəsdən tərk edən isə fasiq olur. (İbn Abidin, Rəddül-Muxtar, c.2. s.7)

Fərz olduğunu inkar etməyib tənbəllik və laqeydlik səbəbi ilə namaz qılmayana hansı dünyəvi cəzanın verilməsi haqda məzhəblər arasında müxtəlif görüşlər var.

Hənəfilərə görə; namazı qılmayan fasiqdir. Namazqı- lana və ya ölənə qədər həbs edilir və döyülür.

Malikilərə görə; vaxtın sonuna qədər gözlənilir, bu müddət ərzində namaz qılarsa sərbəst buraxılır, qılmazsa cəza olaraq (kafir sayılaraq) öldürülür.

Şafilərə görə; vaxtın sonuna qədər gözlənilir, sonra tövbə etməsi tələb olunur. Tövbə edib namazını qılsa, sərbəst buraxılır. Əks halda cəza olaraq öldürülür. Günorta və ikindini tərk etdiyi üçün günəş batana qədər, axşam və yatsını tərk etdiyi üçün fəcrə qədər, sübhü tərk etdiyi üçünsə günəş doğana qədər cəza tətbiq edilməz. Ancaq həmin adamdan namazını vaxtında qılmağı tələb etmək şərtdir.

Hənbəlilərə görə; namazı tənbəllik göstərərək tərk edən şəxsi dövlət başçısı və ya naibi namaz qılmağa dəvət edər. Əgər sonrakı namazın vaxtına az qalana qədər qılmasa qətli vacib olar. Ancaq üç gün ərzində tövbəyə dəvət edilmədikcə cəza yerinə yetirilməz.

Məzhəblərin hər birinin görüşlərinin dayandıqları əqli və nəqli dəlillər vardır. Burada məsələni uzatmamaq üçün yazilanlarla kifayətləndik. (Necatl Yenlel-Hüseyln Kayapınar, Sünəni Əbu Davud Tərcümə və şərhi, c.2 s.112)

         Və aleykum Salam.

Bu şeytanın verdiyi vəsvəsədi. Ona qətiyyən qulaq asmayın.  Vəsvəsəli halda abdestinizin pozulduğunu zannetseniz belə, dəstəmazlı sayılırsınız və namazınıza bir zərəri yoxdur. Bu şəkildə davranmazsanız vəsvəsədən xilas ola bilməz və şeytanı sevindirərsiniz.

Dində şübhələrin bir əsası olmadığından,şübhələrlə əməl edilməz. Dəstəmaz almaq məlumatı, mütləqdir. Yəni qəti məlumatdır. Dəstəmazını pozması isə, şəkdir, yəni şübhədir. Şübhə isə, qəti məlumatı hökmdən sala bilməz.

“Görəsən, dəstəmaz və namazımı yanlış və əksik etdim?” şəklində gələn vəsvəsələrə də fikir verməmək lazımdır. Belə bir vəsvəsə ilk dəfə olmursa, o dəstəmaz və ya namaz təkrar edilə bilər. Amma davamlı olursa, məsələn,bir insan dəstəmaz üzvünü yuyub yumadığından davamlı şübhəyə düşürsə, heç vəsvəsəyə imkan vermədən o üzvünü yuduğunu qəbul edərək namaza durmalıdır. Və yenə namazı neçə rükət qıldığı barədə vəsvəsəyə mübtəla isə, namazının tamam olduğu qənaətiylə hərəkət etməlidir.

   Şeytanın, əməlin səhih olub olmadığında şübhəyə salaraq vəsvəsə verməsi

    Dəstəmaz aldıqdan sonra idrar gəlir kimi vəsvəsəyə qapılıram, nə etməm lazımdır?

      Vəsvəsə

    Cümə surəsinin 9-cu ayəsində bəyan edildiyi kimi, hər müsəlman cümə günü cümə azanı oxunduğu andan etibarən, bütün şəxsi işlərini buraxıb mütləq şəkildə məscidə getmək mükəlləfiyyətindədir. Çünki Cümə azanı oxunduqdan sonra edilən ticarət, əldə edilən mənfəət və qazanclar, haram qəbul edilmişdir. Cümə namazı bitənə qədər, haramlıq və alışveriş qadağası davam edər.

   Cümə namazına tələsmək, imamın minbərə çıxdığı zamanda oxunan ikinci azan vaxtında fərz olar. Hənəfilərcə ən səhih olan görüşə görə, hər nə qədər ilk azan, Peyğəmbər (s.ə.s.) zamanında olmayıb Osman (ra) zamanında təsis edilmişsə də, ilk azan oxunduqdan sonra cüməyə getmək, fərz olar.

    Ticarət və bənzəri icarə, sülh, sənətkarlıq və başqa işlərlə məşğul olub cümə namazından geri qalmaq Hənəfilərə görə təhrimən məkruh, onların xaricindəki cumhura (alimlərə) görə isə, haramdır. Bu haramlıq cumhura (alimlərə) görə, imamın önündə azan oxumağa başlandığı zamana məxsusdur. Çünki bu halda cümə namazına getməyə əngəl vardır. Necə ki, Allah Təala bu barədə belə buyurur:

    "Cümə günü namaz üçün çağrıldığınızda, azan oxunduğu zaman, Allah'ı zikr etməyə tələsin, alış-verişi buraxın."

    Bu vaxtda alışverişin haramlığı haqqında nass (dəlil) vardır. Ticarət xaricindəki məşğuliyyətlər də ona qiyas edilir, istər əqd olsun istər olmasın, fərq etməz. Çünki bu sayılanların hamısı əldə edilməsi istənilən qayəni gerçəkləşdirməyə, yəni cümə namazının əda edilməsinə əngəl olur. (əd-Durru'l-Muxtar, I, 770; əl-Bədai ', I, 270; Bidayətu'l-Müctəhid, 1,160, II, 167; əl-Qavaninu'l-Fiqhiyyə, 31; əl-Muhəzzəb, I, 110; Haşiyetud Dusuki, I, 386; Muğnil-Muhtac, I, 25 vd.)

   Şafilər bu xüsusa bunu da əlavə edir: "Cümə günü zavaldan sonra (günün ortası), azandan öncə alışveriş və buna bənzər işlərin edilməsi məkruhdur."

   Hanbəlilərə görə ("əl-Muğni", II, 297 vd.) cümə günü namaz vaxtında, alışveriş xaricindəki icarə, sülh və nikah kimi işləri görmək və əqdləri etmək məkruh deyildir. Çünki ayədəki qadağa yalnız alış verişə məxsusdur. Alışveriş xaricindəki işlər, cüməyə getməkdən məşğul etmə baxımından ona bərabər deyildir. Çünki bunlar, az rastlaşılan hallardır. Bu səbəbdən, bunları alışverişə qiyas etmək səhih deyildir.

   Ticarətin qadağan edilməsi və cüməyə tələsməyin fərz olması hökmü, sadəcə cümə namazı ilə mükəlləf olanlara məxsusdur. Cümə namazı qılmaqla mükəlləf olmayan qadın, uşaq və səfəri üçün belə bir qadağa yoxdur.

    Cümə günü azan vaxtında edilən alışveriş etibarlıdırmı, yoxsa batil olub ləğvmi edilər?  

Hənəfilərə görə azan vaxtında edilən alışveriş səhihdir. Lakin təhrimən məkruhdur. Çünki onlara görə alışverişi tərk etmək alışverişin birbaşa özünə görə deyildir, bəlkə xütbəni dinləməyi tərk etməyə səbəb olacağına görədir.

Şafilərin görüşü də buna yaxın olub, alışveriş səhih lakin haramdır.

Malikilərə görə: Bu alış veriş, fasiddir. Məşhur olan görüşə görə, fəsx edilər (ləğv edilər). Hənbəlilər də, bu alışveriş səhih deyildir, demişlər.

    Alimlərin bu məsələdə fərqli görüşlərə sahib olmalarının səbəbi, əsli mübah olan bir şeydəki (ticarət) qadağa, əgər qadağadakı bir vəsfə görə məhdudlaşdırılmışsa qadağan edilən şeyin fasid olması səbəbiylə bu qadağanın geri dönüb dönməməsi məsələsidir.

     Bir çox alimə görə cümə saatında edilən bütün işlər haramdır. Lakin bu haramlılık və alışverişi buraxıb məscidə getmək, cümə namazı fərz olanlar üçündür. Cümə namazı qılmaqla məsul olmayan qadın, uşaq və səfərdə olanar üçün belə bir qadağa yoxdur. Onların alışveriş etməsi halaldır.

    Namaz qılması fərz olan kəslərə cümə saatı içində istənilən dünyəvi işlərlə məşğul olması məkruhdur. Bu kərahəti, harama yaxın olan "təhrimən məkruh" sinifinə daxil edən müctəhidlər əksəriyyət təşkil edir. İbn Abidin və Kasani'nin qeydlərinə görə, namazın və xütbənin tərk edilməsinə səbəb olan alışveriş, təhrimən məkruhdur. (Raddu'l-Muxtar, 1. 552; "Bədaiu's-Sanai fi tərtibiş-şarai", 1: 270)

Zuhayli, İslam Fiqhi, II.370

Ola bilməz ki, çıxıb bir tərəfdə namazınızı qılmağa yer və şərait olmasın. Bu sadəcə bəhanədir. Namaz elə bir ibadətdir ki, heç bir sənət sahibinə onu tərk etmək icazəsi verilmir. Diş həkimi də həmçinin, bu elə bir sənət deyil ki, namaz qılmağa mane olsun. Sadəcə namazınıza qarşı laqeydsiniz o qədər. Allah bizləri əfv etsin və ibadətlərimizə lazımi diqqət ayıracaq qəlb əta etsin. Müvəffəq edən Allahdır.

Mövcud vəziyyətiniz namazlarınızı qılamağa heç bir halda üzr ola bilməz.

Bizlər bu dünyaya Allah`a ibadət etmək, yəni bütün varlığımız ixtiyarında olan Cənab-ı Haqq`ın əmrlərinə tabe olmaq üçün gəlmişik . Bu dünya axirətin tarlasıdır. Bizlər axirətimizi bu dünyada qazanacağıq. Yəni bu dünya sadəcə bir vasitədir, məqsəd deyildir. Və təbii olaraq bu dünyada yemək, geyim və ev kimi ehtiyaclarımız var. Bunlar da vasitədir. Yəni məqsəd yemək yemək, gözəl libaslar geyinmək və ən rahat evlərdə yaşamaq deyil. Bunlardan məqsəd də ibadət etməyimizə şərait qurmaqdır. Yemək İbadətə qüvvət qazanmaq üçün yeyelməli, libas məhrəm,ayıb yerlərimizi örtmək üçün geyinilməli, soyuqdan, istidən, təhlükələrdən qorunmaq, yatmaq, istirahət etmək üçün də münasib bir məskənə ehtiyacımız var.

Amma biz elə yaşayırıq ki, sanki sadəcə bu dünya üçün yaradılmışıq və ölməyəcəyik.

İş bizə bu ehtiyaclaırnızı qarşılayıb ibadətə, Allah`ın əmrlərinə tabe ola bilmək üçün lazımdır.Əgər o iş ibadətlərinizə əngəl olarsa, o sadəcə bu dünyada qalacaq və əzab səbəbi olacaq.

Əgər deyilsə ki, “bəs necə dolanaq, çörək pulumuzu necə qazanaq?”. Ruzini verən Rəzzaq olan Allah Təala`dır. İbadətlərimizi çörək pulu qazanmaq adıyla tərk etmək və ya axsatmaq o mənaya gəlir ki, haşa ruzini verən Allah deyil, mən özüm qazanıram. Biz ruzi verənin əmrini tərk etməklə ruzi qazanmaq istəyirik.

İşə görə ibadətləri etməmək o mənaya gəlir ki, sanki bu dünyaya məhz bu iş üçün gəlmişik. O dünya ki, millimetrdən də incə ölşüdə nizamla,hikmətlə hərəkət etməkdədir. Yaxşı düşünək, belə bir ağılları heyrətdə buraxan nizam-intizam və hikmət bizim bu dünyada sadəcə adi bir işlə məşğul olmağımız üçünmü  yaradılıb?

Namaz qılmağı tərk etdim; təkrar necə başlaya bilərəm? Namazlarımı axsatmadan qılmağım üçün nələr tövsiyə edərsiniz?

Va aleykumussalam!

Namaz qılarkən minbərin və ya dirəyin səfi bölməsi namaza heç bir maneə törətmir. Bu tərcümədən hədis oxuyub fətva verənlərin sözüdür. Abdullah ibn Məs`ud  (Allah ondan razı olsun) kimi alim səhabə fətva verir ki, ən azı üç nəfər bir yerdə dayandısa bu müstəqil bir səf olur və onun iki dirək arasında olması problem deyil. Müstəqil səfin digər səflə bağlanması deyə bir şərt də yoxdur. 

Sualda keçən etiraz yəqin ki mövzuyla əlaqədar gələn bir hədis rəvayətinin yanlış şərh edilməsindən qaynaqlanmış ola bilər.

Əlaqədar rəvayət və bu rəvayətin dəyərləndirilməsi belədir:

Qurrə radıyallahu anh nəql edir:

"Rəsulullah aleyhissalâtu vassalam zamanında, sütunlar arasında saf təşkil etməkdən mən edilər, sütunların olduğu yerdən uzaqlaşdırılırdıq." (İbn Macə, İqamətu's-salat, 53)

Bu hədisdəki qadağa haram mənasında deyildir. İmama tabe olanların sütunlar arasında səfa dayanması məkruh sayılmışdır.

Məscidin digər yerlərində boş yerlər varkən dirəklərin arasında saf tutmaq əlbəttə tövsiyə edilməz. Çünki bu vəziyyətdə camaatdan ayrılmağa səbəb olacaqdır.

Əgər saflar sığışmırsa, sütunlar arası da saf tutmağa uyğundursa, heç bir qorxusu yoxdur. Belə vəziyyətlərdə sütunlar arasında da minbərin sağ tərəfində də saf tutula bilər.

Rəbbimiz bizi bizdən daha yaxşı tanıyır. Bizə bəxş etdiyi nemətlərə qarşı şükür etməmiz, qul olduğumuzun fərqinə varmamız,  qəflətimizi dağıdıb və qüsurlarımız üçün əfv diləməmiz yaradılış qayəmizdir. İnsan başqa bir şey üçün deyil, Allaha ibadət üçün yaradılmışdır.[1] Buna görə Allah Təala günün iyirmi dörd saatının hamısını deyil, müəyyən hissəsini  Ona (Cəllə Cəlaluhu) qulluq üçün ayırmamızı istəmişdir.

İnsan bu dünyaya imtahan üçün göndərilmişdir. Əsl həyat Axirət həyatı olub, həqiqi nemətlər də axirət yurdunda veriləcəkdir. Müvəqqəti dünya həyatında  Allahın insanlara bəxş etdiyi ən dəyərli sərmayədir zaman-vaxtdır. Bu sərmayə ilə dünya həyatına aid imtahanın qazanılması yaxud itirilməsi mümkündür. Zamanı və ömür sərmayəsini bu istiqamətdə dəyərləndirmək ən ümdə məsələ olduğuna görə, qulluq həyatımızda ibadətlərin tacı olan namazların vaxtlı-vaxtında qılınması da son dərəcə önəmlidir.

Namazla insan Rəbbin hüzuruna gedir, sanki hesab vermək düşüncəsi ilə sahib olduğu nemətləri xatırlayır. İbadətlər insanı Allaha yaxınlaşdırır. İnsanın məqsədi Allahın rızasını, xoşnudluğunu qazanmaq, Ona yaxınlaşmaq, nemətlərinə qarşı şükür ortaya qoymaqdır. İnsan bu şəkildə ibadət edincə Allahın əzəmətinə, qüdrətinə, Onun sonsuz nemətlərinə heyranlığı artır və davam edir. Ondan uzaqlaşdıqda isə nəfsani duyğular yaxasını buraxmır. Allah Təala bu qəfləti ortadan qaldırmaq üçün Qurani- Kərimdə: “…Namaz möminlərə bəlli vaxtlarda fərz edilmişdir.”[2]– buyuraraq bizi təyin edilmiş vaxtlarda namaz qılmağa dəvət etmiş və etməkdədir.

Namaz deyildikdə ilk ağla gələnlər gündəlik qılınan beş vaxt fərz namazlar, bunların önündə və sonunda qılınan fərzə bağlı sünnət namazları, vitir, cuma və bayram namazlarıdır. Yuxarıda sadalananlarla yanaşı Düha, Əvvabin, Təhəccüd, Ramazan gecələrində qılınan Təraveh, Xüsuf və Küsuf və s. nafilə namazlar da vardır.

Fərz namazlar və onlara bağlı sünnətləri üçün, vitr namazı, təraveh namazı, cümə və bayram namazları için vaxt  şərtdir. Belə ki: fərz namazlar, səhər, günorta, ilkindi, axşam və yastıdır. Cümə namazı da günorta vaxtı qılınır.

Namazın şərtlərindən biri də vaxtdır. Namaz qılan hər bir şəxs bu namazların vaxtlarını bilməlidir, çünki Namazın səhih olması üçün vaxtında qılınması gərəklidir. Vaxtı girmədən qılınan namaz məqbul deyildir. Buna görə də vaxtı girdikdən sonra yenidən qılınmalıdır. Vaxtı içində qılınan namaz ədaedilmiş sayılır. Vaxt çıxmadan hər hansı bir xətaya görə namazın təkrar qılınmasına iadə deyilir. Vaxtı çıxdıqdan sonra qılınan fərz namaz əda deyil, qəzaedilmiş olur. Hər bir namaz gecikdirilmədən öz vaxtı içində qılınmalıdır. Namazın qəzası vaxtında əda etmənin yerini tutmur. Bir namazı üzrlü səbəb olmadan qəzaya saxlamaq Allah qatında ağır məsuliyyəti vardır.

Fərzlərdən öncə və sonra qılınan sünnət namazları, cümə və bayram namazları vaxtı çıxdıqdan sonra qəza edilməz.

Fərz namazların vaxtlarının dəlili

“Elə isə axşama yetişəndə, səhərə çıxanda  Allahı təqdis edib şəninə təriflər deyin! (Axşam, gecə və sübh namazlarını qılın!) Göylərdə və yerdə həmd yalnız Ona məxsusdur. Gün batanda da (günün sonuna yetişəndə də), gündüz də Onu təqdis edib şəninə təriflər deyin! (İkindi və günorta namazlarını qılın!)”[3]  Nafi ibn Əzraq Rəsuli-Əkrəmin (s.ə.s) təfsir metodunu yaxşı bilən Abdullah ibn Abbas (r.a) tələbəsi olub. O nəql edir: “Mən ibn Abbasdan Qurani-Kərimdə beş vaxt namaz haqqında Allah Təala bir şey buyurubmu? − deyə soruşduqda mənə bu ayələri oxudu və ayələrdə keçən təqdis kəlməsinin namaz mənasına gəldiyini bildirərək beş vaxtın vurğulandığını dedi.”[4]

“Onların dediklərinə səbr et. Günəş doğmamışdan və batmamışdan əvvəl Rəbbinə şükür edib şəninə təriflər de (sübh və əsr namazlarını qıl), gecənin bir vədəsində (axşam və gecə saatlarında) və günorta radələrində də Rəbbini öyüb təqdis et (şam, gecə və günorta namazlarını qıl) ki, (bunun müqabilində Allahın səni böyük savaba, yüksək dərəcələrə, yaxud ümmətin üçün şəfaətə nail etməsindən) razı (xoşhal) olasan!”[5]

“Gündüzün iki başında (günortadan əvvəl və sonra, yəni səhər, günorta və gün batan çağı və ya günün iki başında, yəni səhər-axşam),  və gecənin bəzi saatlarında (axşam və gecə vaxtı) qıl. Həqiqətən, (beş vaxtnamaz kimi) yaxşı əməllər pis işləri (kiçik günahları) yuyub aparar. Bu, (Allahın mükafatını və cəzasını) yada salanlara öyüd-nəsihət, xatırlatmadır.”[6]

Ayədə ”gündüzə yaxın saatlar” mənasında “züləf” kəlməsi, “zülfə”-nin cəmidir. Ərəb dilində cəm ən az üçdür. Buradan da gecənin gündüzə yaxın olan saatları olaraq axşam, yastı və sübh namazlarına işarə var. Ayrıca gündüzün iki ucunda da iki vaxt ˗ günorta və ilkindi ˗ var.

“Günortadan (gün batmağa meyl edəndən) gecənin qaranlığınadək namaz (günorta, ikindi, axşam və gecə namazları) qıl. Sübh namazını da qıl. Çünki sübh namazı (gecə və gündüz mələkləri, həmçinin bir çox insan tərəfindən) müşahidə olunur.”[7]

 “Namazları və xüsusi ilə orta namazı qoruyun və Allah qarşısında əl-pəncə divan durun.”[8] Ayədə “namazlara və ələlxüsus orta namaza davam edin” ayəsində “salavat” kəlməsi namazlar deməkdir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi ərəbcədə cəm üçdən başlayır.”İki”-yə təsniyə deyilir və ”iki namaz” sözü “salateyn” şəklində söylənir. Ayədəki ”salavat” sözündən en az üç namaz anlaşılır. Ayrıca bir də “orta namaz” var. Çünki ərəb qrammatikasına görə ətf mətufun əleyhdən (üzərinə ətf ediləndən) ayrı sayılır. Bu səbəblə “orta namaz”, “namazlar” ifadəsinə daxil olmadığı kimi, ortanın hər iki yanında bərabər say olmalıdır. Yoxsa üç namazın arasında yer alacaq dördüncü bir namaza ”orta namaz” deyilməsi mümkün deyildir. O halda, ayədəki “salavat” kəlməsi, en az dörd namazı ifadə edər. Orta namaz da buna əlavə edildikdə beş vaxt namaz ortaya çıxır. Orta namazın ikindi namazı olduğu hədislərdə qeyd edilmişdir. Bunlardan başqa Nisa surəsi, 4/103; Nur, 24/36; Qaf surəsi 50/39-40; İnsan (Dəhr) surəsinin 76/25-26-cı ayələrində də namazın beş vaxt olduğuna işarə vardır.

“Cabir ibn Abdullahdan rəvayət edilir: “Cəbrayıl (ə.s.) , Rəsulullaha (s.ə.s.) gələrək: “Qalx namaz kıl” – demişdir. Allah Rəsulu (s.ə.s.) da günəş zavalda ikən günorta namazını qılmışdır. Sonra Cəbrayıl (ə.s.) ikindi vaxtında gələrək: “Qalx namaz kıl”- demişdir. Allah Rəsulu (s.ə.s.) da qalxıb ikindi namazını qılmışdır. Sonra axşam vaxtında gələrək: ” Qalx namaz kıl “-demiş, O da günəş batınca axşam namazını qılmışdır. Sonra yatsı vaxtinda gəlib: ” Qalx namaz kıl ” demiş və Allah Rəsulu (s.ə.s.) da aydınlıq gözdən itincə yatsı namazını qılmışdır. Sonra Cəbrayıl (ə.s.) sabah vaxtında gələrək: ” Qalx namaz kıl ” – demişdir. Allah Rəsulu (s.ə.s.) da sabah vaxtı ortalıq  aydınlandıqda səhər namazını qılmışdır. Sonra ertəsi gün günorta vaxtında gələrək: ” Qalx namaz kıl ” dedi. Allah Rəsulu (s.ə.s.) da qalxıb günorta namazını hər şeyin kölgəsi bir misli uzandığı zaman qıldı. Sonra ikindi vaktinde gəlib: ” Qalx namaz kıl ” dedi. O da ikindi namazını hər şeyin kölgəsi iki misli uzandığı zaman qıldı. Sonra axşamüstü aynı vaxtda gəldi və bir öncəki günün vaktinde qıldırdı. Sonra yatsı vaxtında gecənin yarısı keçdikdən sonra, yaxud gecənin üçdə biri keçdikdən sonra gəldi və Allah Rəsulu (s.ə.s.) yatsı namazını qıldı. Sonra səhər ortalıq yaxşıca aydınlandığı zaman gəldi və: ” Qalx namaz kıl ” dedi, O (s.ə.s) da sabah namazını qıldı. Sonra Cəbrayıl (ə.s.) belə dedi: Bu iki vaxtın arası səhər namazının vaktıdır.” Buxari bu rəvayətin namaz vaxtları haqqında ən səhih hədis olduğunu bildirmişdir.[9]

   Səhər namazı

Səhər namazının vaxtı, ikinci fəcrin başlamasından günəşin doğuşuna qədər davam edər. “Fəcr” dan yerinin ağarmasıdır. İkinci fəcr, səhərə yaxın şərq istiqamətində  üfüqdən yayılmaya başlayan aydınlıqdan ibarətdir. İkinci fəcrlə üfüqdə düz xətt üzrə bir başdan o biri başa uzanan, getdikcə də genişlənib yayılan aydınlıq əmələ gəlir. Bununla həqiqi səhər vaxtı başlamış olur. Ona görə də ikinci fəcrə “Fəcri-sadiq” deyilir. Bunun ziddi, birinci fəcirdir. Fəcri-sadiq başlamadan bir müddət əvvəl göy üzündə iki tərəfi qaranlıq düz xətt üzrə göyə doğru yüksələn bəyazlıq görülür. Meydana çıxdıqdan qısa bir müddət sonra yox olur və arxasından hər tərəfi qaranlıq örtür. Bundan sonra ikinci fəcr meydana gəlir. Birinci fəcrə, yalançı aydınlıq olduğundan və səhər namazının əsl vaxtı olmadığı üçün “Fəcri-kazib” (yalançı fəcir) deyilmişdir. Bu fəcr gecə hökmündədir. Fəcri-kazib ilə səhər namazının vaxtı daha girmədiyi üçün yatsı vaxtı davam etmiş sayılır. Həmin vaxtda, daha imsaq[10] başlamadığı üçün oruc tutan şəxs sahur yeməyinə davam edə bilər. Fəcri-sadiqin girməsi ilə imsaq vaxtı da başlamış olur.
Səhər namazını ortalıq aydınlandığı zaman qılmaq müstəhəbdir və daha fəzilətlidir. Buna “isfar” deyilir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) bu haqda belə buyurmuşdur: “Səhər namazını isfarda (ortalıq bir az aydınlanınca) qılın. Çünki səhər namazını isfarda qılmağın daha çox savabı vardır”[11].  İsfar: İkinci fəcrin aydınlığı tam meydana çıxıb gecənin qaranlığının söküldüyü zamandır ki, atıcı atılan oxun hara düşdüyünü görə bilir. Səhər namazını bu vaxta kimi gecikdirilə bilər. Vaxtın çıxmasına yaxın bir vaxta qədər də namazı yubatmaq doğru deyildir. Namaz ən gec qılınan səhər namazında namazı pozacaq bir hal baş verərsə, o namazı günəş doğmadan öncə sünnəti ilə birlikdə təkrar qıla biləcək bir zaman da qalmalıdır.

Qurban bayramının ilk günündə, Müzdəlifədə olan hacılar o günün səhər namazını fəcri-sadiq başladıqdan həmən sonra ortalıq ağarmadan,  daha qaranlıq ikən qılarlar.

Səhər namazını ilk vaxtında qılmağa “tağlis” deyilir. İmam Malik, İmam Şafei və İmam Əhmədə görə səhər namazını hər zaman tağlis ilə, yəni ilk vaxtında, girincə qılmaq daha fəzilətlidir.

Fəcri-sadiq, imsaq vaxtı başlayınca həmən namaz qılınmamalıdır. Namaz ilk vaxtında qılınacaqsa imsaq vaxtının başlamasından sonra təxminən 15-20 dəqiqə, yəni göy üzü qaranlıqdan maviliyə dönüşənə qədər  gözlənilməlidir.

Günorta namazı

Günorta namazının vaxtı, günəş zenit nöqtəsinə yüksəldikdən sonra qərbə doğru meyl etməsi ilə başlayır. Zaval günəşli havada hər şeyin kölgəsinin şərqə doru uzanmağa başlaması vaxtıdır. Səhər günəş doğunca yerə sancılan çubuğun üzərinə düşən şüalar qərb istiqamətinə doğru kölgə əmələ gətirir. Günəş yüksəldikcə kölgə qısalır, balacalaşır.  Ən son qısa müddətli də olsa durğunluq əmələ gəlir, kölgə olduğu kimi qalır. Bu dövrdə günəş zenit nöqtəsində olur. Vaxt keçincə bu səfər kölgə şərqə doğru meyl etməyə başlayar. Bu ana zaval deyilir. Günorta namazının vaxtı artıq girmiş olur.   Hər şeyin kölgəsi iki mislinə çıxdığı zamana qədər günorta namazının vaxtı davam edər. günortanın bu son vaxtına “əsri-sani” deyilir. Bu, İmam Əzəm Əbu Hənifəyə görədir. İmam Əbu Yusif və İmam Muhamməd ilə digər üç məzhəb imamına görə, hər şeyin kölgəsi, özünün bir mislinə çatınca günortanın vaxtı çıxmış və ikindi namazının vaxtı girmiş olur. Bu zamana da “asrı-əvvəl” deyilir. Bu ixtilafdan qurtulmaq üçün namaz əsri-saniyəyə qədər yubadılmamalıdır. İkindi namazını da mümkün olduğu qədər əsri-sanidə qılmalıdır.

Cuma namazının vaxtı, eyniylə günorta namazının vaxtıdır.

İstər təkbaşına olsun, istərsə də camaatla, isti yay günlərində günorta namazını vaxt girincə deyil, bir az gec qılmaq müstəhəbdir. Qış aylarında isə vaxt keçirmədən ilk vaxtında qılmaq müstəhəbdir.

Günəşin zenit nöqtəsində olduğu zaman kərahət vaxtı sayılır.  Bu vaxtda namaz qılmaq məkruhdur.

İlkindi Namazı

İkindi namazının vaxtı, yuxarıda qeyd edilən iki görüşü də nəzərə alarsaq günorta namazının vaxtının çıxması ilə başlayar, günəşin batmasına qədər davam edər. Bütün mövsümlərdə ikindi namazını günəşin rənginin dəyişməyəcəyi ana qədər gecikdirmək müstəhəbdir. Günəşin bu dəyişməsindən məqsəd, günəşin gözləri qamaşdırmayacaq bir hala gəlməsidir. Ancaq namazı bu vaxtdan sonraya buraxmaq məkruhdur. Günəş qurub edərkən əgər qılımamışsa ilkindi namazının fərzi qılına bilər. Kərahət vaxtına qədər ilkindi namazını qılmaq lazımdır. Namazı bu vaxta qoymaq məkruhdur.

Kərahət vaxtı nafilə və qəza namazı, tilavət səcdəsi və cənazə namazı qılmaq məkruhdur.

Axşam Namazı

Axşam namazının vaxtı, günəşin batmasından başlayıb şəfəqlərinin, qırmızılığın gözdən itməsinə qədər davam edən zamandır.  Şəfəq, İmam Əzəmə görə, axşamüstü  üfüqdəki qırmızılıqdan sonra meydana gələn bəyazlıqdır.[12] İmam Əbu Yusif ilə İmam Muhamməd və digər üç məzhəb imamına görə və İmam Əzəmdən bir digər rəvayətə görə şəfəq, üfüqdə meydana gələn qırmızılıqdır. Bu qırmızılıq gözdən itincə axşam namazının vaxtı çıxmış olur.

Axşam namazını ilk vaxtında, vaxt girincə qılmaq müstəhəbdir. Axşam namazının vaxtı dar olduğundan onu gecikdirməmək lazımdır. Yəni qırmızılığın gözdən itməsinə qədər saxlanılmamalıdır. Uqbə ibn Amirdən (r.a) rəvayət edilir: Allah Rəsulu (s.ə.s) belə buyurdu: “Axşam namazını ulduzlar bir-birinə qarışıb çoxalana kimi təxir etmədikcə ümmətim xeyir yaxud fitrət üzərindədir.”[13]

Yatsı Namazı

Yatsı namazının vaxtı, yuxarıda izah edilən iki görüşə görə, günəşin  şəfəqlərinin gözdən itməsi ilə  başlayıb ikinci fəcrin doğuşuna qədər davam edir. Fəcr-sadiq doğunca yatsı vaxtı qurtarmış olur.

Allah rəsulu yatsı namazının vaxtı haqqında belə buyurmuşdur: “Ümmətimə əziyyət vermiş olmasaydım, yatsı namazını gecənin üçdə birinə, yaxud yarısına qədər təxir etmələrini əmr edərdim.”[14] Yatsı namazını gecənin üçdə birinə qədər gecikdirmək müstəhəbdir. Gecənin yarısına qədər gecikdirilməsi isə mübahdır. İkinci fəcrin bir az öncəsinə qədər gecikdirmək, üzrlü bir səbəb olmadıqca, məkruhdur.

İxtilafdan qurtulmaq üçün, üfüqdəki bəyazlıq gözdən itənə qədər yatsı namazını qılınmamalıdır. Buludlu günlərdə, səhər, günorta, axşam namazları bir az gecikdirməli, ikindi və yatsı namazlarını da bir az erkən qılmalıdır ki, bu müstəhəbdir.

Vitir Namazı

Vitir namazının vaxtı, yatsı namazının da vaxtıdır. Ancaq vitr namazı tərtibə əsasən yatsı namazından sonra qılınır. Vitr vaxtının bu şəkildə olması İmam Əzəmə görədir. İki imama görə, vitrin vaxti, yatsı namazı qılınandan sonra başlar. Bu görüş ayrılığına görə də belə bir məsələ ortaya çıxır: Bir şəxs yatsı namazını qıldıqdan sonra paltarını deyişdirib başqa paltarla vitr namazını qılsa və öncəki paltarının təmiz olmadığı anlaşılsa, İmam Əzəmə görə yalnız yatsı namazını yenidən qılmaq, iadə etmək lazımdır. İki imama görə isə, hər iki namazı təkrar qılması lazımdır; çünki vitr namazı vaxtından əvvəl qılınmış sayılır.

Rəsulullah (s.ə.s) gecənin müxtəlif vaxtlarında vitr namazı qılmışdır. Bəzən gecənin ilk saatlarında  bəzən gecə yarısı, bəzən da gecənin sonuna doğru qılları. Sonraları vitr namazını davamlı səhərə yaxın vaxtlarda qılardı.[15] Vitr namazını gecənin sonuna qədər gecikdirməsi daha fəzilətlidir. “Gecə qıldığınız namazınızın sonuncusunu vitr olsun.”[16] –buyuraraq vitr namazını səhərə yaxın qılmağı tövsiyə etmişdir. Vitr namazının son vaxtı  səhər namazının girməsi ilə başa çatır. “Səhər namazı vaxtı girmədən vitri qılın.”[17] Ancaq gecə qalxacağından tərəddüd edən şəxs vitri yatmadan qabaq qılmalıdır. Bu haqda Allah Rəsulu (s.ə.s) belə buyurur: “Gecənin sonuna doğru qalxıb vitr namazını qılacağına gümanı olmayan şəxs vitr namazını gecənin əvvəlində qılsın. Gecənin sonunda qalxacağına əmin olan kimsə də vitr namazını gecənin sonunda qılsın. Çünki gecənin sonunda qılınan namaza mələklər də  qoşulduğundan vitri bu saatda qılmaq daha savabdır.” [18]

  Təraveh namazının vaxtı

Təraveh namazının vaxtı, əsas tərcih edilən görüşə görə, yatsı namazından sonradır, sabah namazının vaxtına qədər davam edər. Həm vitrdən öncə, həm də vitrdən sonra qılına bilər. Fəqət yatsı namazı qılınmadan teraveh namazı qılınmaz; qılınarsa təkrarlanması lazımdır.

Bayram namazları

Bayram namazlarının vaxtı, səhər günəş yüksəldikdən sonra kərahət vaxtı çıxmasından etibarən başlar və günəşin istiva (günəşin nöqtəsinə yüksəlişi) vaxtına qədər davam edər.

Ramazan bayramı namazı, bir üzr səbəbi ilə birinci günün istiva vaxtına qədər qılına bilməsə, ikinci günün istiva zamanına qədər qılına bilər. Ancaq üzrlü səbəb davam etsə belə, artıq üçüncü gün qılınmaz.

Qurban bayramı namazı isə, bir üzrdən ötrü birinci gün qılınmasa, ikinci gün qılınqr. İkinci gün də bir üzr səbəbi ilə qılınmasa üçüncü gün istiva vaxtına kimi qılınar. Bir məntiqli bir səbəb olmadan bayram namazlarını ikinci və üçüncü günə buraxmaq yaxşı hal hesab olunmur. Bayram namazlarını istiva anında və istivadan sonra qılmaq heç bir şəkildə caiz deyildir, bayram namazları qəza edilməzlər.

Vaxtla bağlı müxtəlif hökmlər

Namaz vaxtının çıxmasına zaman var zənn edərək sünnət namaza başlamış olan şəxs, iki rükət qıldıqdan sonra fərzin qaçıracağına qorxarsa, başlamış olduğu namazı tərk etməz. İkinci rükətin sonunda təşəhhüdə oturub təhiyyatı oxuduqdan sonra salam verər. Üçüncü rükətdə isə, dördüncü rükəti də tamamlayar, sonra salam verər. Çünki başlanmış olan namazın tamamlanması lazımdır.

Qütblərdə və qürbə yaxın yerlərdə namaz vaxtları

Vaxt, namazın şərti olduğu kimi, mükəlləfin üzərinə vacib olmasının da səbəbidir. Bu baxımdan, bir yerdə namaz vaxtlarından biri və ya ikisi formalaşmazsa, o vaxtlara aid olan namazlar, o yerin əhalisi üçün fərz olmaz. Bəzi bölgələrdə ilin müəyyən mövsümlərində şəfəq gözdən itmədən fəcr doğaraq səhər vaxtı girir. Bu kimi yerlərdə yatsı namazı düşmüş olur; çünki yatsının vaxtı formalaşmamışdır. Dəstəmaz üzvlərindən birini və ya ikisini itirən şəxs üçün bu üzvlərini yumaq məcburiyyətinin qalmaması kimidir. Fətva bu şəkildə verilmişdir. Bununla bərabər bəzi fiqh alimlərinə görə, bu kimi yerlərdə yaşayan müsəlmanlar da, beş Vaxt namaz qılmaqla mükəlləfdirlər. Yaşadıqları yerdə bu namazlardan hər hansı birinin vaxtı formalaşmasa, o namazı qəza şəklində qılarlar. Və ya beş vaxtın formalaşdığı və onlara yaxın ərazilərin vaxtlarına görə, o namaz üçün vaxt təyin edərək namazı yerinə yetirməyə çalışarlar. Həqiqət budur ki, vaxt namazın şərtidir, qılınmasının önəmli səbəbi və əlamətidir. Fəqət namazın əsil məqsədi Allahın bir əmri olması və İlahi nizamın ard-arda davam edib getməsidir. Bu prizmadan baxıldıqda bütün müsəlmanlar, beş vaxt namazı qılmaqla məsuldurlar. Buna görə də əsasən vaxtın formalaşmadığı bölgələrdə yaşayan müsəlmanlar bir şəkildə uyğunlaşdıraraq beş vaxt namazlarını qılmalıdırlar. İmam Şafeinin ictihadı da bu şəkildədir. Zatən ehtiyata uyğun olan da budur.
Bu məqalə Ömər Nəsuhi Bilmənin “Böyük İslam elmihalı” kitabına əsasən hazırlanmışdır.

[1] Zariyat surəsi , 56

[2] Nisa, 4/103

[3] Rum surəsi, 17-18

[4] Qurtubi,Əl-Camiu li-Əhkamul-Quran, 14/14.

[5] Taha surəsi, 130

[6] Hud surəsi, 114

[7] İsra surəsi, 17/78

[8] Bəqərə surəsi, 238

[9] Neylul-Əvtar, 1,300

[10]  İmsaq: lüğət mənası tutmaq deməkdir. Oruc tutan şəxs yeyib-içməyi dayandırdığı üçün bu şəkildə adlandırılmışdır.

[11] Tirmizi, Salat, 117

[12] Bu bəyazlıqdan sonra, davamlı olan qaranlıq ortaya çıxar. İki şəfəq arasından (qırmızı və bayaz) üç dərəcəlik fərq vardır. Bir dərəcə 4 dəqiqədir. Dolayısilə iki şəfəq arası 12 dəqiqədir. (https://fikihdersleri.wordpress.com/tag/istiva/)

[13] Əhməd ibn Hənbəl, Əbu Davud və Hakim Mustədrək Neylul-Əvtar, II, 3

[14] Buxari, Cum’a, 8; Savm, 27; Təmənni, 9; Muslim, Təharət, 42; Əbu Davud, Təharət, 25,; Tirmizi, Təharət, 18

[15] Buxari  Vitr 2; Müslim  Müsafirin 136

[16] Buxari  Salat 84  Vitr 4; Müslim  Müsâfirin 151

[17] Müslim  Müsafirin 160, 161

[18] Müslim  Müsafirin 162,163

Namaz insanın Yaradanını anması, Onu xatırlaması, Onunla irtibat qurması deməkdir. Namaz insanın həm cisminə, həm də ruhuna şəfadır. Allah-Təala (c.c.) Qurani-Kərimdə belə buyurur: “Bunlar, iman gətirənlər və qəlbləri Allahı zikr etməklə rahatlıq tapanlardır. Bilin ki, qəlblər ancaq Allahı zikr etməklə rahatlıq tapır”[1].

Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) mədə-bağırsaq ağrısından əziyyət çəkən Əbu Hüreyrəyə (radiyallahu anh): “Qalx, namaz qıl. Namazda şəfa vardır”[2], – deyə buyurmuşdu.

Qeyd etdiyimiz kimi, ibadətlərdən maddi-mənəvi bir fayada ummaq doğru deyildir. Əsas məsələ Rəbbin razılığını qazanmaqdır. Ancaq namaz, oruc və zəkat kimi ibadətlər fərd və cəmiyyət həyatında bir çox məsələlərin yoluna qoyulmasında mühüm rol oynayır. Bu məsələlərin bir neçəsinə toxunaq:

Namaz gündəlik həyatı nizama salır

Namaz hər gün beş dəfə, müəyyən qaydalara uyğun və mütəmadi şəkildə yerinə yetirilən ibadətdir. Namaz bir müddət sonra insanı nizam-intizama alışdırır. Çünki namaz günün müəyyən vaxtlarında qılınır. İnsan namaz sayəsində vaxt bölgüsünü düzgün aparmağı öyrənir. Bu da get-gedə vərdişə çevrilir. Məsələn, mömin günü sübh namazı ilə salamlayır. Ardınca işinə başlayır. Səhərin erkən saatlarında işə başladığı üçün vaxtı bərəkətlənir. Günorta saatlarına yaxın bədəninə yorğunluq çökür, ruhu dincəlmək istəyir. Bu zaman günorta namazı Xızır kimi köməyinə çatır və onu rahatladır. Ardınca ikindi, daha sonra axşam və nəhayət işa namazları ilə günü sona çatır.

Camaatla namaz qılmaq, xüsusilə də, imama tabe olmaq  möminləri hərbi nizam-intizama alışdırır. İmam “Allahu Əkbər” deyəndən sonra möminlər ona qoşulur, ondan başqa kimsənin səsi eşildilmir. İmam camaatın önündə Rəbbə yüksək səslə iltica edir. Eyni zamanda möminlərin vəkili olur. Camaat imamın təkbirləri ilə namazın rüknlərini yerinə yetirir. Bu baxımdan camaatda yüksək ruhi-mənəvi nizam mövcud olur. İdeal cəmiyyətin və inanclı toplumun yüksək nizam-intizamının əsasında dayanan başlıca amil gündə beş dəfə camaatla qılınan namazdır. Şübhəsiz ki, bu nizam-intizam hər şeydən əvvəl ruhi, fikri və mənəvi intizamdır. İbadətlərin hər bir hərəkəti qəlblərə gözəl hislər aşılayır və insanı intizama sövq edir. Və bu hərəkətlər ömür boyu yerinə yetirilir[3].

Namaz insanı günahlardan və pis əməllərdən uzaqlaşdırır

Namaz insanı günahlardan qoruyur, hifz edir. İnsanı günah kirlərindən təmizləyib paklaşdırır. “(Ya Rəsulum!) Namazı gündüzün iki başında və gecənin (gündüzə yaxın) bəzi saatlarında qıl. Həqiqətən, (beş vaxt namaz kimi) yaxşı əməllər pis işləri (kiçik günahları) yuyub aparar. Bu, (Allahın mükafatını və cəzasını) yada salanlara öyüd-nəsihətdir (xatırlatmadır)”[4] ayəsi nazil olanda bir səhabə: “Ey Allahın Rəsulu! Bu hökm mənə də aiddir?” – deyə soruşmuş, Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) da: “Bu, mənim bütün ümmətimə aiddir”, – cavabını vermişdi.

Ötən əsrin böyük din aliminin sözləri ilə desək: “Namaz Rəbbə təslim olmaq, Ona boyun əyib hər cür ehtiyacı Ondan istəmək və eyni zamanda hər gün Ona hesab vermək zamanıdır”.

İndi düşünək. Bu şüurla gündə beş dəfə Allahın hüzuruna çıxan bir insan günah işləyə bilərmi? Namaz qılmaqla Rəbbinə bağlılığını gündə beş dəfə yeniləyən bir mömin Onun əmrlərinə asi ola bilərmi?

“(Ya Rəsulum!) Quranda sənə vəhy olunanı oxu və namaz qıl. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər. Allahı namazla anmaq, şübhəsiz ki, ən böyük fəzilətdir. Allah bütün əməllərinizdən xəbərdardır!”[5] ayəsi də bu həqiqəti bəyan edir.

Məsələn, günorta namazını əda edən bir mömin ikindi namazının gəldiyini düşünüb günorta ilə ikindi arasında günah etməkdən çəkinir və çəkinməlidir. İkindi namazını qılanda da axşam namazını gözlədiyi üçün günahdan uzaq durmağa çalışır.

Bu şəkildə beş vaxt namazını mütəmadi olaraq qılan adam gün ərzində ciddi-cəhdlə çalışır ki, günahlara və pis əməllərə yaxın getməsin.

Bir gün Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm):

– Bir nəfərin evinin qabağından çay axsa və hər gün beş dəfə bu çayda yuyunsa, onun üzərində kir-pas qalarmı?– deyə soruşmuşdu.

Səhabələr:

– Heç bir çirk qalmaz, – demişdilər.

Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) də buyurmuşdu:

– Beş vaxt namaz da bunun kimidir. Allah onunla bütün xətaları silər[6].

Ayə və hədislərdən göründüyü kimi, namaz insanı günahlardan və pis əməllərdən qoruyur.

Namaz Allaha (c.c.) yaxınlıq vəsiləsi olduğu üçün yüksək səviyyədə sədaqət və vəfa tələb edir. Yəni bəndə namaza nə qədər vəfalıdırsa, namaz da ona qarşı o qədər vəfalı olur və onu günaha sövq edən duyğuları korşaldır.

Namazla tökülən günahlar

Namaz bir İslam aliminin sözləri ilə desək, insanda sözün əsl mənasında, tövbə şüurunu formalaşdırır. İnsan gündə beş dəfə dili ilə tövbə etməsə də, onun qıldığı namazlar öz-özlüyündə əməli tövbə sayılır.

Səhabələrdən Əbu Osman (radiyallahu anh) nəql edir:

–Tanınmış səhabələrdən olan və Peyğəmbərimizin “Əhli-beytimdəndir” deyib ucaltdığı Salman Farisi ilə bir ağacın altında oturmuşduq. Salman Farisi ağacın budaqlarından birini tutdu və silkələməyə başladı. Ağacın yarpaqları tökülənəcən silkələdi. Sonra mənə belə dedi:

– Ey Osman! Bunu niyə etdiyimi soruşmayacaqsan?

Mən onun bu hərəkətinin səbəbini anlamamışdım. Soruşdum:

– Rica edirəm, de görüm, niyə belə edirsən?

O da bu hərəkətinin səbəbini izah elədi:

– Bir dəfə Allah Rəsulu ilə indiki kimi bir ağacın altında oturmuşduq. Ağacın budaqlarından birini tutub yarpaqları tökülənəcən silkələdi və mənə: “Ey Salman! Bunu niyə etdiyimi soruşmayacaqsan?”– deyə buyurdu. Mən də: “Ey Allahın Rəsulu, bunu niyə edirsiniz?”– deyə soruşdum. Mənə: “Bir müsəlman yaxşıca dəstəmaz alıb beş vaxt namazını qılarsa, onun günahları bax bu ağacın yarpaqları kimi tökülər”, – buyurdu, sonra da “Gündüzün iki başında və gecənin bəzi saatlarında namaz qıl! Həqiqətən, yaxşı işlər pis əməlləri silib aparır. Bu, düşünən və ibrət alanlar üçün bir nəsihətdir”[7] ayəsini oxudu[8].

Namaz səadət və hüzur mənbəyidir

Həyatda gözəlliklərlə yanaşı, xoşumuza gəlməyən hadisələrlə də qarşılaşırıq. Çünki dünya imtahan yurdudur. Bu kimi hallarda insanın yeganə təsəllisi başda namaz olmaqla, ibadətlərdir. Namaz bir qisim çətinliklərə sinə gərməkdə möminə güc və mətinlik verir. “Ey iman gətirənlər! Səbir etmək və namaz qılmaqla (Allahdan) kömək diləyin. Həqiqətən, Allah səbir edənlərlədir!”[9]

Ayədən də göründüyü kimi həyatın çətin anlarında, bir köməyə ehtiyac olanda üz tutulan iki çarədən biri səbir, digəri də namazdır. Mütəmadi şəkildə əda edilən namaz insanın iradəsini gücləndirir, əhal-ruhiyyəsini yaxşılaşdırır. İnsan bu güc sayəsində, – həm də Allahı inayəti ilə – bəla və müsibətlərə sinə gərir, qəzəb hislərini cilovlayır və nəfsani arzularına hakim olur və insanların əziyyətlərinə qarşı dözümlü olur.

Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) bir işə görə kədərlənəndə dərhal namaz qılardı”[10]. Çünki namaz Onun üçün hüzur qaynağı idi. O, namazla rahatlanır və təsəlli tapırdı.  

Namaz insanı sosiallaşdırır

Sağlam cəmiyyəti var edən sağlam fərdlərdir. İnsan ictimai varlıqdır. Cəmiyyətdə yaşamaq onun fitrətinin tələbidir. Qurani-Kərim də insanın sosial varlıq olduğunu bəyan edir: “Ey insanlar! Biz sizi bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız deyə, sizi xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Allah yanında ən hörmətli olanınız ən təqvalınızdır (Allahdan ən çox qorxanınızdır). Həqiqətən, Allah (hər şeyi) biləndir, (hər şeydən) xəbərdardır”[11].

Namaz fərdi və ruhi-mənəvi ibadət olmaqla yanaşı, sosiallaşdırıcı yönə də malikdir. Fərz namazlarının camaatla qılınmasına verilən əhəmiyyət namazın ictimai mahiyyətini göz önünə sərir. İslamda tarix boyu fərdlərin sosiallaşmasında məscidlərin böyük xidmətləri olmuşdur. Çünki məscidlər təkcə namaz ibadətlərini yerinə yetirmək məqsədi ilə inşa edilməmişdir.

Peyğəmbərimizin (sallallahu aleyhi və səlləm) Mədinəyə hicrətdən sonra orada inşa etdiyi məscid müsəlmanların – müasir dillə desək – plan və layihələrinin, fərdi, ailə, ictimai və bəynəlxalq məsələlərinin (digər qəbilə və dövlətlərlə münasibətlər) müzakirə yeri olmuşdur. Bütün məsələləri bu məbəddə məsləhətləşir, müzakirə edir və yekun qərara gəlirdilər. Hətta Məscidül-Nəbəvi gələcək əsrlərə möhürünü vuran elmi fəaliyyətlərin və məclislərin də mərkəzinə çevrilmişdi. Elm və mədəniyyətin ilk təməli Rəsulullahın məscidində və digər məbədlərdə atılmışdı. İslam mədəniyyətini məbəd mədəniyyəti də adlandırmaq olar.

İnsanların toplu şəkildə ibadət etdikləri məbədlər müsəlman fərdlərin sosiallaşmasında və ictimai şüura yiyələnməsində aparıcı funksiya daşımışdır. Bu baxımdan namaz fərdlərin sosiallaşmasında və ilk şəhərlərin meydana gəlməsində mühüm rol oynamışdır. Məlumdur ki, İslamda ilk şəhərlər tədricən məscidlərin ətrafında yaranmışdır[12].

Namaz camaat şüurunu inkişaf etdirir

İnsanda cəmiyyət şüurunu formalaşdıran ən önəmli ibadətlərdən biri və ən başlıcası namazdır. Hətta Hənbəli məzhəbinin imamı Əhməd ibn Hənbəl camaatla namaz qılmağı namazın şərtlərindən saymışdır.

İslam mütəfəkkirinin bu sözləri bizim üçün bir təşviq olmalıdır: “Mən sizdən soruşsam ki, həyatınızda neçə namazı tək qılmısınız? Əgər tək qıldığınız namazların sayı ondan çoxdursa, deməyin. Allahın yanında ayıbdır. Həmin on vaxt da ya yolda, ya hava limanında, ya təyyarədə, yəni camaatla qılmağa imkan olmayan yerlərdə olmalıdır”.

Camaat insanı axırzamanın dağıdıcı dalğalarından qoruyan bir sipərdir. Fərdi yaşanan müsəlmanlıqda xəta işləmə ehtimalı çox, camaat şəklində yaşanan İslamiyyətdə isə azdır. Bundan başqa, İslamı fərdi yaşayanlar camaata lütf edilən nurani atmosfer və iqlimdən də məhrum olurlar.

Camaatda müştərək hərəkət vardır və olmalıdır. Və yenə camaatla doğru yolda irəliləmə və məqsədə çatma ehtimalı daha çox olur. Çünki əlli-yüz insanın təcrübəsi və ortaq qənaəti ilə hasil olan nəticə məqbul sayılır. Bu səbəbdəndir ki, Allah (cəllə cəlaluhu) inayətini camaatdan – camaat şüuru ilə hərəkət edən insanlardan əsirgəmir.

Bununla yanaşı, camaatla namaz qılmağın ictimai nəticələrini də görmək lazımdır. Gündə beş dəfə bir yerdə namaz qılan insanlar bir-birinə bağlanır. Sevinc və kədəri bölüşmək möminləri mənən gücləndirir.

Müasir insanın ən böyük problemlərindən biri də sosiallaşma(maq)dır. Son vaxtlar sosiallaşmanı təkcə kinoya və ya teatra getmək sayan bir anlayış formalaşmışdır. Halbuki camaatla qılınan namazda insanı sosiallaşdıran bir çox amillər vardır. Namazdan başqa elə bir səbəb yoxdur ki, insanları gündə beş dəfə bir yerə yığsın.

Dinimiz də camaatla namaz qılmağa təşviq edir. Həzrət Əbu Hüreyrə (radiyallahu anh) Allah Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurduğunu nəql edir: “Camaatla qılınan namazın savabı evdə, bazarda, iş yerində qılınan namazların savabından iyirmi beş dəfə çoxdur. Belə ki, bir insan gözəlcə dəstəmaz alıb məscidə yollanar, evindən də ancaq məscidə getmək niyyəti ilə çıxarsa, bu zaman hər addımında bir dərəcə yüksələr və bir günahı bağışlanar. Namaz qılandan sonra namazgahda oturduğu müddətdə mələklər onun üçün mərhəmət diləyər və belə deyərlər: “Ey Rəbbimiz, bu adamdan mərhəmətini əsirgəmə!” (Növbəti) namazı gözləmək namaz qılmaq kimidir”[13].

Abdullah ibn Ömərin rəvayət etdiyi hədisdə isə Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm): “Camaatla qılınan namaz tək qılınan namazdan iyirmi yeddi dərəcə üstündür”[14], – buyurur. Həzrət Osman (radiyallahu anh) Peyğəmbərimizin belə buyurduğunu nəql edir: “Kim işa namazını camaatla qılarsa, gecənin yarısını əhya etmiş kimi olar. Kim də sübh namazını camaatla qılarsa, bütün gecəni namazla keçirmiş kimi olar”[15].

Camaatla qılınan namazın mühüm bir faydası da insanlar arasındakı fərqləri aradan qaldırıb hər kəsin Allahın hüzurunda bərabər olduğunu hiss etdirməsidir. Rəhbər-məmur, işçi-müdir – bütün insanlar eyni səfdə yan-yana durur və beləcə bütün fərqləndirici xüsusiyyətlər aradan qalxır. Hətta milli ayrı-seçkiliyin çarəsi də yenə namazdır.

Fiqhi yöndən baxanda da namazı camaatla qılmaq İslamın önəmli şüarlarından biridir. Yəni insanın müsəlmanlığını göstərən mühüm əlamət sayılır. Peyğəmbərimizin (sallallahu aleyhi və səlləm) bu barədəki söz və davranışları ilə yanaşı, “…rüku edənlərlə birlikdə rüku edin!”[16] ayəsinə əsaslanan Hənbəlilər və Zahirilər namazı camaatla qılmağı fərzi-ayn[17]qəbul edirlər. Malikilər və Şafilər isə namazın camaatla qılınmasını fərzi-kifayə[18] hesab edirlər. Hənəfilərdə isə bu, sünnəti-müəkkədədir[19]. Ancaq bəzi Hənəfi alimləri camaatla namazın vacib olduğunun bildirirlər[20].

Camaatla qılınan namazlar qardaşlıq bağlarını meydana gətirdiyi və gücləndirdiyi üçün sinfi çəkişmələrin qarşısını alır. Çünki namazda varlı-kasıb, rəhbər-məmur, alim-avam eyni cərgədə çiyin-çiyinə dayanır. Bu da hər şeydən əvvəl, insanın Rəbbin qarşısında bir qul olduğunu ortaya qoyur.

Namaz camaatla qılınmayanda insanın ən amansız düşməni olan şeytan bunu fürsət bilib möminlərin arasına fitnə-fəsad toxumu səpir. Bu haqda Peyğəmbərimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur: “Bir yaşayış yerində, yaxud çöl və ya əkin yerlərindəən azı üç adam varsa və namazlarını camaatla (bir yerdə) qılmırlarsa, şeytan bunu fürsət bilib onları ələ alır. Camaatı (camaatla namazı) qətiyyən tərk etməyin! Çünki sürüdən ayrılan qoyunu qurd yeyər (camaatdan uzaq qalan kimsəni də şeytan asanlıqla öz toruna salar)”.[21]

[1]“Rad” surəsi, 13/28.

[2] Əhməd ibn Hənbəl, “Müsnəd”, II, 390.

[3]Süleyman Bosnalı, “Dinimin direği namaz”, s. 58.

[4]“Hud” surəsi, 11/114.

[5]“Ənkəbut” surəsi, 29/45.

[6]Buxari, “Məvaqit”, 6.

[7]“Hud” surəsi, 11/114.

[8]Buxari, “İman” 39.

[9]“Bəqərə” surəsi, 2/153.

[10]Əbu Davud, “Salət” 312; İbn Həcər, “Fəthül-bari”, 1/211

[11]“Hucurat” surəsi, 49/13.

[12]Süleyman Bosnalı, “Dinimin Direği Namaz”, s. 60-61.

[13]Buxari, “Azan”, 30; Əbu Davud, “Salət” 48.

[14]Müslim, “Salət”, 272, “Məsacid” 249; Tirmizi, “Salət”, 161.

[15]Müslim, “Məsacid”, 260.

[16]“Bəqərə” surəsi, 2/43.

[17]Fərzi-ayn hər bir mükəlləf müsəlmanın fərdi şəkildə yerinə yetirilməli olduğu ibadətlərdir.

[18]Fərzi-kifayə bəzi müsəlmanların yerinə yetirməsiilə digər müsəlmanlar məsuliyyətdən azad olmasıdır. Cənazə namazı kimi.

[19]Sünnəti-müəkkədə (Qüvvətli sünnət) Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) mütəmadi olaraq etdiyi, nadir hallarda yerinə yetirmədiyi sünnətlərdir.

[20]Hasan Darcan, “Genç İnsan veNamaz”, s. 79-80.

[21]Əbu Davud, “Salət” 46; Nəsayi, “İmamə”, 48; Hakim, “Müstədrək”, 1/330.

إنَّ الصَّلَاةَ تَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ

Şübhəsiz, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər. {“Ənkəbut” surəsi, 29/45}

حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطٰى

(Fərz, vacib) namazlara, (xü­su­­silə) orta namaza (əsr namazına) riayət (əməl) edin və Allaha ita­ət üçün ayağa qalxın (namaza durun). {“Bəqərə” surəsi, 2/238}

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ  يَقُولُ: «أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنَّ نَهْرًا بِبَابِ أَحَدِكُمْ يَغْتَسِلُ مِنْهُ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ هَلْ يَبْقٰى مِنْ دَرَنِهِ شَيْءٌ؟» قَالُوا: لَا يَبْقٰى مِنْ دَرَنِهِ شَيْءٌ، قَالَ: «فَذٰلِكَ مَثَلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، يَمْحُو اللّٰهُ بِهِنَّ الْخَطَايَا»

Əbu Hureyrə (r.a.) nəql edir:

“Allah Rəsulunun (s.ə.s.) belə buyurduğunu eşitdim: “Bir insanın qapısı ağzından bir çay axsa və o, gündə beş dəfə bu çayda yuyunsa, bədənində kirdən heç əsər-əlamət qalarmı?” Səhabələr: “Xeyr, kirdən heç bir əsər-əlamət qalmaz,” – deyə cavab verdilər. Bundan sonra Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurdu: “Baxın beş vaxt na­maz da belədir. Uca Allah xəta və günahları onların vasitəsilə si­lib təmizləyər”. [Buxari, Məvaqit, Müslim, Məsacid 283]

 عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ  قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ  يَقُولُ: «مَا مِنِ امْرِيءٍ مُسْلِمٍ تَحْضُرُهُ صَلَاةٌ مَكْتُوبَةٌ فَيُحْسِنُ وُضُوءَهَا وَخُشُوعَهَا وَرُكُوعَهَا إِلَّا كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الذُّنُوبِ مَا لَمْ تُؤْتَ كَب۪يرَةٌ، وَذٰلِكَ الدَّهْرَ كُلَّهُ»

Həzrəti Osmanın (r.a.) bəyanına görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

“Bir müsəlman beş vaxt fərz namazdan birinin vaxtı çatanda gözəl şəkildə dəstəmaz alar, xüşu içində və rükunu tam yerinə yetirərək namazını tədili-ərkanla qılarsa, böyük günah işləmədiyi müddətdə qıldığı namaz əvvəlki kiçik günahlarına kəffarə olar. Bu müjdə Qiyamətə qədər keçərlidir”. [Müslim, Təharət 7]

 عَنْ زُهَيْرِ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ  قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ  يَقُولُ: «لَنْ يَلِجَ النَّارَ أَحَدٌ صَلّٰى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا » يَعْنِي الْفَجْرَ وَالْعَصْرَ.

Əbu Zuheyr ibn Umarə ibn Ruveybə (r.a.) nəql edir:

“Allah Rəsulunun (s.ə.s.) belə buyurduğunu eşitdim: “Günəş doğmadan və batmadan əvvəlki sübh və ikindi namazlarını gecikdirmədən, etina ilə (həssaslıqla) vaxtında qılan adam Cəhənnəmə girməyəcək”. [Müslim, Məsacid 213]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّٰهِ : «يَتَعَاقَبُونَ ف۪يكُمْ مَلَائِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلَائِكَةٌ بِالنَّهَارِ وَيَجْتَمِعُونَ ف۪ي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ، ثُمَّ يَعْرُجُ الَّذ۪ينَ بَاتُوا ف۪يكُمْ، فَيَسْأَلُهُمُ اللّٰهُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ: كَيْفَ تَرَكْتُمْ عِبَادِي؟ فَيَقُولُونَ: تَرَكْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ وَأَتَيْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ»

Əbu Hureyrənin (r.a.) rəvayət etdiyinə görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

“Bəzi mələklər gecə və gündüz növbəli şəkildə sizin aranızda olurlar. Bunlar sübh namazı ilə ikindi namazında növbəni dəyişmək üçün görüşürlər. Sonra gecə sizə baxan mələklər (halınızı bildirmək üçün ilahi dərgaha) yüksəlirlər. Allah hər şeyi ən yaxşı bildiyi halda bu mələklərdən soruşur: “Qullarımı görəndə nə edirdilər?” Mələklər də deyirlər: “Getdik, namaz qılırdılar, qayıtdıq, yenə namaz qılırdılar”. [Buxari, Məvaqit 16; Müslim, Məsacid 210]

 عَنْ جَر۪يرِ بْنِ عَبْدِ اللّٰهِ الْبَجَلِيِّ  قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ  فنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ: «إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هٰذَا الْقَمَرَ، لَا تُضَامُّونَ ف۪ي رُؤْيَتِهِ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لَا تُغْلَبُوا عَلٰى صَلَاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا»

Cərir ibn Abdullah əl-Bəcəli (r.a.) rəvayət edir:

“Bir gecə Peyğəmbərimizlə (s.ə.s.) birlikdə idik. (O gecə ayın on dördü idi) Aya baxıb buyurdu: “Siz bu bədirlənmiş ayı necə əziyyətsiz və bir-birinizə göstərmək üçün izdiham çıxarmadan rahat görürsünüz, Rəbbinizi də elə kəmiyyət və keyfiyyətdən uzaq, açıq-aydın görəcəksiniz. Ona görə də günəşin doğuşundan və qürubundan əvvəl olan sübh və ikindi namazlarını keçirməmək üçün əlinizdən gələni edin”. [Buxari, Məvaqit 16; Müslim, Məsacid 211]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  أَنَّ النَّبِيَّ  قَالَ: «مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ، أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُ فِي الْجَنَّةِ نُزُلاً كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ»

Əbu Hureyrənin (r.a.) bəyan etdiyinə görə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: “Kim sübh və axşam namazını qılmaq üçün məscidə gedib-gələrsə, Allah (c.c.) onun hər gediş-gəlişinin əvəzində Cənnətdə izzət və ikram lütf edər”. [Buxari, Azan 37; Müslim, Məsacid 285]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  أَنَّ النَّبِيَّ  قَالَ: «مَنْ تَطَهَّرَ ف۪ي بَيْتِهِ ثُمَّ مَضٰى إِلٰى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللّٰهِ لِيَقْضِيَ فَر۪يضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللّٰهِ كَانَتْ خُطُوَاتُهُ إِحْدَاهَا تَحُطُّ خَطِيئَةً وَالْأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَةً»

Əbu Hureyrənin (r.a.) rəvayət etdiyinə görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: “Kim evində gözəl şəkildə təmizlənər, sonra da Uca Allahın fərz buyurduğu bir ibadəti yerinə yetirmək üçün Haqq evlərindən birinə gedərsə, bu yolda atdığı addımların biri kiçik günahlarını silər,  digəri isə məqamını bir dərəcə yüksəldər”. [Müslim, Məsacid 282]

 عَنْ جَابِرٍ  قَالَ: خَلَتِ الْبِقَاعُ حَوْلَ الْمَسْجِدِ، فَأَرَادَ بَنُو سَلِمَةَ أَنْ يَنْتَقِلُوا قُرْبَ الْمَسْجِدِ، فَبَلَغَ ذٰلِكَ النَّبِيَّ  فَقَالَ لَهُمْ: «بَلَغَن۪ي أَنَّكُمْ تُر۪يدُونَ أَنْ تَنْتَقِلُوا قُرْبَ الْمَسْجِدِ؟ قَالُوا: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللّٰهِ قَدْ أَرَدْنَا ذٰلِكَ، فَقَالَ: «بَن۪ي سَلِمَةَ دِيَارَكُمْ تُكْتَبْ آثَارُكُمْ، دِيَارَكُمْ تُكْتَبْ آثَارُكُمْ» فَقَالُوا: مَا يَسُرُّنَا أَنَّا كُنَّا تَحَوَّلْنَا.

Hz. Cabir (r.a.) nəql edir:

“Məscidi-Nəbəvinin ətrafında boş ərazi vardı. Səlim oğulları da məscidin yaxınlarına köçmək istəyirdi. Onların niyyətindən xəbər tutan Allah Rəsulu (s.ə.s.): “Eşitmişəm, məscidin yaxınlığına köçmək istəyirsiniz?” – deyə soruşdu. Onlar: “Düzdür, ya Rəsulallah, belə bir arzumuz var,” – dedilər. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) onlara belə buyurdu: “Səlim oğulları! Öz yurdunuzda qalın. Beləcə məscidə gələrkən at­dığınız addımlara da savab yazılar”.  Onlar da məmnun olub: “Onda niyə köçək ki!? Qalmaq daha yaxşıdır,” – dedilər. [Müslim, Mə­­sacid 280]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  أَنَّ رَسُولَ اللّٰهِ  قَالَ: «أَلَا أَدُلُّكُمْ عَلٰى مَا يَمْحُو اللّٰهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ؟ قَالُوا بَلىٰ يَا رَسُولَ اللّٰهِ. قَالَ: «إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَذٰلِكُمُ الرِّبَاطُ فَذٰلِكُمُ الرِّبَاطُ»

Əbu Hureyrə (r.a.) Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) əshabına belə buyurduğunu nəql edir:

“Sizə elə şeylər deyimmi ki, Allah onlarla xətalarınızı silib təmizləsin və sizi dərəcə-dərəcə yüksəltsin?” – deyə səhabələrdən soruşdu. Onlar: “Bəli, ya Rəslulallah!” – dedilər. Bundan sonra O (s.ə.s.) da belə buyurdu: “(Olduqca ağır şəraitdə və) dəstəmaz al­­mağın çətin olduğu bir vaxtda əziyyətə baxmayaraq, nöqsansız, mükəmməl dəstəmaz almaq, məscidlə ev arasında gedib-gəlməklə çox yol qət etmək və bir namazın ardınca digərini gözləmək… (Ribat) sərhəd boyu keşik çəkmə səviyyəsində Allahla irtibatda olmaq məhz budur”. [Müslim, Təharət 41]

 عَنِ ابْنِ عُمَرَ   أَنَّ رَسُولَ اللّٰهِ  قَالَ: «صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ الْفَذِّ بِسَبْعٍ وَعِشْر۪ينَ دَرَجَةً»

 İbn Ömər (r.anhumə) Allah Rəsulunun (s.ə.s.) belə buyurduğunu rəvayət edir:

“Camaatla birlikdə qılınan namaz təkbaşına qılınan namazdan iyirmi yeddi dərəcə üstündür”. [Buxari, Azan 30; Müslim, Məsacid 249]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّٰهِ : «صَلَاةُ الرَّجُلِ ف۪ي جَمَاعَةٍ تُضَعَّفُ عَلٰى صَلَاتِهِ ف۪ي بَيْتِهِ وَف۪ي سُوقِهِ خَمْسًا وَعِشْر۪ينَ ضِعْفًا، وَذٰلِكَ أَنَّهُ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ، لَا يُخْرِجُهُ إِلَّا الصَّلَاةُ، لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلَّا رُفِعَتْ لَهُ بِهَا دَرَجَةٌ، وَحُطَّتْ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةٌ، فَإِذَا صَلّٰى لَمْ تَزَلِ الْمَلَائِكَةُ تُصَلّ۪ي عَلَيْهِ مَا دَامَ ف۪ي مُصَلَّاهُ، مَا لَمْ يُحْدِثْ، تَقُولُ: اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ، اَللّٰهُمَّ ارْحَمْهُ. وَلَا يَزَالُ ف۪ي صَلَاةٍ مَا انْتَظَرَ الصَّلَاةَ»

Əbu Hureyrə (r.a.) Peyğəmbərimizin  (s.ə.s.)  belə buyurduğunu nəql etmişdir:

“Bir kişinin məsciddə camaatla qıldığı namazın mükafatı evində və işlədiyi yerdə təkbaşına qıldığı namazdan iyirmi beş dəfə çoxdur. Çünki həmin adam şərtlərinə riayət edərək gözəl dəstəmaz alar, sonra sırf namaz qılmaq niyyəti ilə məscidə gedərsə, atdığı addımların biri ilə məqamı bir dərəcə yüksələr, digəri ilə bir kiçik günahı bağışlanar. Namazını qılandan sonra nə qədər ki dəstəmazı pozulmayıb və namaz qıldığı yeri tərk etməyib, mələklər ona: “Allahım! Ona rəhm elə, ona mərhəmət göstər!” – deyə dua edərlər. Bundan başqa, həmin adamın namazı gözləməklə keçən vaxtı da namazla keçmiş sayılar”. [Buxari, Azan 30; Müslim, Məsacid 272]

 عَنْ أَب۪ي هُرَيْرَةَ  أَنَّ رَسُولَ اللّٰهِ  قَالَ: «وَالَّذ۪ي نَفْس۪ي بِيَدِهِ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِحَطَبٍ فَيُحْتَطَبَ ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلَاةِ فَيُؤَذَّنَ لَهَا، ثُمَّ آمُرَ رَجُلاً فَيَؤُمَّ النَّاسَ ثُمَّ أُخَالِفَ إِلٰى رِجَالٍ فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ»

Əbu Hureyrənin (r.a.) bəyan etdiyinə görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

“Canım qüdrət əlində olan Allaha and olsun ki, içimdən əvvəlcə odun toplamağı əmr etmək keçir. Odun toplandıqdan sonra da namaz üçün azan verilsin və bir nəfərə camaata namaz qıl­dırmağı tapşırım. Bütün bunlardan sonra camaatı tərk edib namaza gəlməyən adamları tapım, onlar içəridə ola-ola evlərini yandırım”. [Buxari, Əhkam 52, Azan 29; Müslim, Məsacid 251]

 عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ  قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ  يَقُولُ: «مَا مِنْ ثَلَاثَةٍ ف۪ي قَرْيَةٍ وَلَا بَدْوٍ لَا تُقَامُ فِيهِمُ الصَّلَاةُ إِلَّا قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ. فَعَلَيْكُمْ بِالْجَمَاعَةِ، فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ مِنَ الْغَنَمِ الْقَاصِيَةَ»

Əbu Dərdanın (r.a.) rəvayət etdiyinə görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

“Bir yaşayış yerində və ya çöl, səhra kimi bölgələrdə ən az üç insan olarsa və orada camaatla namaz qılınmazsa, şeytan bu dağınıqlığı fürsət bilib onları əhatəyə alar (ovucunun içinə alar). Əsla camaatdan uzaqlaşmayın. Çünki sürüdən ayrılan qoyunu qurd yeyər (camaatdan ayrı qalan adamı da şeytan asanlıqla yoldan çıxarar)”. [Əbu Davud, Salat 46]

İzah: Allah Rəsulu (s.ə.s.) bu bəyanları ilə camaat namazının nə qədər önəmli olduğunu göstərmişdir.

 عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ  قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللّٰهِ  يَقُولُ: «مَنْ صَلّٰى الْعِشَاءَ ف۪ي جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّمَا قَامَ نِصْفَ اللَّيْلِ وَمَنْ صَلّٰى الصُّبْحَ ف۪ي جَمَاعَةٍ فَكَأَنَّمَا صَلَّى اللَّيْلَ كُلَّهُ»

Osman ibn Affanın (r.a.) nəql etdiyinə görə, Allah Rəsulu (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

“Kim işa namazını camaatla qılarsa, gecə yarısına qədər ibadət etmiş kimi olar. Kim sübh namazını camaatla qılarsa, bütün gecəni namaz qılmaqla keçirmiş kimi olar”. [Müslim, Məsacid 260]

Bildiyimiz kimi, suyun olmaması, olub istifadəyə yararlı olmaması, xəstəliyə yol açması və bənzəri xüsusi hallarda torpaqla təyəmmümə icazə verilmişdir. Yəni, təyəmmüm əsli bir hal olmayıb sadəcə müəyyən üzrlər səbəbilə mübah olar. Bizim bu mövzuda müzakirə etmək istədiyimiz məqam, "su varkən vaxtın daralması və namazın qəzaya qalma qorxusu halının" bu üzrlərə daxil olub olmadığıdır.

Bəzən insanlar sabah vəya digər namazlara gec qalxırlar və qüsl almaları lazım olur. Lakin, namazın vaxtı daralmışdır və əgər qüsl alınarsa namaz qəzaya qalacaq. Belə halda nə etməli? Təyəmmüm edərək namazı vaxtında qılmalı? Yoxsa qəzaya qalsa belə mütləq qüsl almalı?

İnsanın böyük və kiçik olmaq üzrə iki cür təharətə ehtiyacı olar. Böyük təharət qüsl almaqla, kiçik təharət isə dəstəmaz almaqla əldə edilər.

Müzakirə etdiyimiz mövzu baxımında bu ikisi arasında fərq yoxdur. İstər insan vaxt daraldığı zaman cünub olsun, istər dəstəmazsız, əgər bunları yerinə yetirəcək qədər zaman keçməsiylə namazın çıxacağından qorxulursa, zikr edəcəyimiz hökm hər ikisinə aiddir.

Səbəbin cünubluq olması halı yayğın olsada, bəzən insan suyu isitmək və ya bənzəri səbəbdən dəstəmaza da xeyli vaxt itərə, və nəticədə namazı qəzaya buraxa bilir.

Namazlardan əsas müzakirə obyektimiz isə günlük fərz namazlarıdır. Çünki, əsasən sözügedən hal bu namazlarda qarşılaşılır.

Cənazə, bayram, cümə namazları haqqındakı hökmlər biraz daha təfsilatlıdır.

Beləliklə qüsl və ya dəstəmaz alacağı zaman fərz namazının vaxtının keçəcəyindən qorxan kimsə təyəmmüm edərmi? Yoxsa namaz vaxtı çıxsa belə qüsl və ya dəstəmaz alar?

***

Hənbəli fəqihlərindən İbn Qudəmə (541-620 h/ 1146-1223 m) bu haqda deyir:

فصلٌ : وإذا كان الماءُ موجودًا إلا أنه إذا اشتغَل بتحصيلِه واستعمالِه فاتَ الوقتُ ، لم يُبَح له التيمّمُ ، سواءٌ كان حاضرًا أو مسافرًا ، في قولِ أكثرِ أهلِ العلمِ مِنهم : الشافعي ، وأبو ثورٍ ، وابن المنذِر ، وأصحابُ الرأيِ . وعن الأوزاعي ، والثوري : له التيمّمُ . رواه عنهما الوليد بن مسلمٍ

قال الوليد : فذكَرتُ ذلك لمالكٍ ، وابنِ أبي ذِئْبٍ ، وسعيدِ بنِ عبدِ العزيز ، فقالوا : يغتسِل ، وإن طلَعتِ الشمسُ ؛ وذلك لقول الله تعالى : { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا } وحديثِ أبي ذرٍّ ، وهذا واجدٌ للماء ؛ ولأنه قادرٌ على الماء ، فلم يجُزْ له التيمّمُ ، كما لو لم يخَفْ فوْتَ الوقتِ ؛ ولأنَّ الطهارةَ شرطٌ ، فلمْ يُبَحْ ترْكُها خِيفةَ فوتِ وقتها ، كسائر شرائطها

وإنْ خافَ فوْتَ العِيد ، لم يجزْ له التيممُ

وقال الأوزاعي ، وأصحاب الرأي : له التيمم ؛ لأنه يخافُ فوْتَها بالكليّةِ ، فأشبهَ العادمَ ، ولنا الآيةُ والخبرُ ، وما ذكَرنا مِن المعنى

وإنْ خاف فوتَ الجِنازة فكذلك في إحدى الروايتينِ ؛ لِما ذكَرنا والأخرى ، يُباح له التيمم ، ويصلِّي عليها

وبه قال النخَعي ، والزُّهْري ، والحسن ، ويحيى الأنصاري ، وسعْد بن إبراهيمَ ، والليْث ، والثوْري ، والأوزاعي ، وإسحاقُ ، وأصحابُ الرأي ؛ لأنه لا يمكِن استدراكُها بالوضوءِ ، فأشبهَ العادمَ

وقال الشعْبي : يصلي عليها مِن غير وضوءٍ ولا تيممٍ ؛ لأنها لا ركوعَ فيها ولا سُجودَ ، وإنما هي دعاءٌ ، فأشبهتِ الدعاءَ في غير الصلاة

"Fəsl: Su mövcud olar, ancaq onun əldə edilib istifadə edilməsiylə məşğul olduğu zaman namaz vaxtı çıxacaqsa, o kimsəyə təyəmmüm etməsi mübah deyil. İstər bu şəxs səfərdə olsun, istər olmasın.

Bu elm əhlinin əksəriyyətinin görüşüdür. Şafi, Əbu Səvr, İbnul Munzir və Rəy əshabı (Hənəfi məktəbi) bu görüşdə olanlardandır.

Əvzai və Səvridən belə birinin təyəmmüm edə biləcəyi görüşü nəql edilmişdir. Bunu onlardan Vəlid bin Muslim rəvayət etmişdir.

Vəlid dedi: Bunu Malikdən, İbn Əbi Zibdən və Səid bin Abdil Azizdən soruşdum, onlar "(sabah namazında) günəş doğacaqsa belə qüsl edər" cavabını verdilər.

Bunun dəlili Uca Allahın "...Su tapmasanız təyəmmüm edin..." ayəsi və Əbu Zərr hədisidir.

Belə bir kimsə suya sahibdir. Çünki o suyu istifadə eləməyə qadirdir. Bu səbəblədə vaxtın çıxmasından qorxmaması halında olduğu kimi, onun üçün təyəmmüm caiz olmaz.

Çünki, təharət (namaz üçün) şərtdir və digər şərtləri kimi bu şərtidə vaxt çıxma qorxusuyla tərk etmək mübah deyil.

Bayram namazını qaçırmaqdan qorxan kimsə üçün də təyəmmüm caiz deyil.

Əvzai və Rəy əshabı (Hənəfi məktəbi) təyəmmüm edəcəyi görüşündədirlər.

Çünki, belə bir kimsə namazı tamamən qaçırmaqdan qorxur və bu halda susuz qalmış kimsəyə bənzəyir/onun kimidir.

Bizim dəlilimiz ayə, hədis və zikr etdiyimiz izahdır.

Cənazə namazını qaçırmaqdan qorxan kimsə də, (İmam Əhməddə gələn) iki rəvayətdən birinə görə - zikr etdiyimiz dəlillərə əsasən - bu hökmdədir (təyəmmüm edib qıla bilməz).

Digər rəvayətə görə belə birinin təyəmmüm edib, cənazə namazı qılması mübahdır.

İbrahim Ən Nəxai, Zuhri, Həsən, Yəhya Əl Ənsari, Sad bin İbrahim, Leys, Səvri, Əvzai, İshaq və Rəy əshabıda (Hənəfi məktəbi) bu görüşdədir.

Çünki, onun dəstəmaz alıb cənazə namazına yetişməsi mümkün deyil və belə halda bu kimsə susuz qalana bənzəyir/onun kimidir. (Dolayısıyla təyəmmüm edib cənazə qılması caizdir)

İmam Şabi isə cənazə namazını dətəmazsız və təyəmmümsüz qıla biləcəyi görüşündədir. Çünki, bu namazda ruku və səcdə yoxdur, sadəcə duadan ibarətdir. Buna binaən namaz xaricindəki duaya bənzəyir/onun kimidir..."

Qaynaq: İbn Qudamə: Əl Muğni: 1/345-346

Riyad: Daru Aləmil Kutub: 1417/1997

***

İmam Muhyiddin Ən Nəvəvi (631-676 h/ 1233-1277 m) "Əl Məcmu" adlı əsərində mövzumuz barədə deyir:

ومذهبُنا ومذهب مالكٍ والجمهورِ أنه لا يجوز التيممُ مع وجود ماءٍ يقدِر على استعمالِه ولا يَحتاج إليه لعَطَشٍ ونحوه , سواءٌ خافَ خروجَ الوقتِ لو توضَّأ أم لا , وسواءٌ صلاةُ العِيدِ والجِنازة وغيرِهما

وحكى البغويُّ وجهًا أنه إذا كان معه ماءٌ وخاف فوْتَ وقت الصلاةِ لو اشتغَل بالوضوءِ صلَّى بالتيمم لحرمة الوقتِ , ثم يتوضَّأ ويُعِيد الصلاةَ , وهذا الوجهُ شاذٌّ ليس بشئٍ

وحكى العَبْدَريُّ مثلَه عن الأوْزاعي والثوْري , وروايةٌ عن مالكٍ , وقال أبو حنيفةَ : يجوز التيمم لصلاة العِيد والجِنازة مع وُجود الماءِ إذا خاف فوْتَهما , وحكي هذا عن الزهْري والأوزاعي والثوْري وإسحاقَ , وروايةٌ عن أحمدَ

"Bizim (Şafilərin), İmam Malikin və cumhurun görüşü budur ki, istifadə etməyə qadir olduğu, susuzluq və bənzəri şeylər üçün ehtiyac duymadığı bir su varkən təyəmmüm caiz deyil.

İstər dəstəmaz alacağı zaman namaz vaxtının çıxacağından qorxsun, istər qorxmasın.

İstər bu bayram və ya cənazə namazı, istər başqa namaz olsun.

Bəğavi belə bir görüş zikr etmişdir: Yanında su olar və dəstamaz almaqla məşğul olacağı zaman namaz vaxtının çıxacağından qorxarsa, vaxtın hörməti səbəbilə təyəmmümlə qılar, sonra dəstəmaz alıb namazı iadə edər/yenidən qılar. Bu şaz, önəmsiz bir görüşdür.

Abdəri bu görüşün eynisini Əvzai və Səvridən rəvayət etmişdir. İmam Malikdən gələn bir rəvayətdə bu şəkildədir.

Əbu Hənifə demişdir: Vaxtın çıxmasından qorxduğu zaman, suyun varlığına rağmən bayram və cənazə namazları üçün təyəmmüm caizdir.

Bu görüş, Zuhri, Əvzai, Səvri və İshaqdan da rəvayət edilmişdir. İmam Əhməddən gələn bir rəvayətdə bu şəkildədir."

Qaynaq: Muhyiddin Ən Nəvəvi: Əl Məcmu: 2/244

İdarətut Tibəatil Muniriyyə

Təliq: Gördüyümüz kimi, mücərrəd vaxt qıtlığı səbəbilə təyəmmümün caiz olmadığını İmam Nəvəvi də alimlərin əksəriyyətinə nisbət edir. Bizi əsasən maraqlandıran normal günlük namazlar üçün bunun hökmüdür. Cənazə, bayram, cümə və bəzi sünnətlər haqqında alimlərin görüşləri daha təfsilatlıdır.

***

Hənbəli alimlərindən Əhməd İbn Teymiyyə (661-728 h/ 1263-1328 m) məsələmiz haqda deyir:

وسُئل

عن رجلٍ نامَ وهو جنُبٌ فلمْ يستيقِظْ إلا قُرَيْبَ طلوعِ الشمسِ وخشِي مِن الغُسْل بالماءِ الباردِ في وقتِ البَرْد , وإن سخَّن الماءَ خرَج الوقتُ , فهل يجوز له أن يفوِّت الصلاةَ إلى حيثُ يغتسِل , أو يتيمَّم ويصلِّي ؟

فأجابَ

هذه المسألةُ فيها قولانِ للعلماء فالأكثرُ : كأبي حنيفةَ والشافعي وأحمدَ يأمرونه بطلَبِ الماءِ وإنْ صلّى بعدَ طلوعِ الشمسِ . ومالك يأمُره أن يصلِّيَ للوقتِ بالتيمّم ؛ لأنَّ الوقتَ مقدَّمٌ على غيرِه مِن واجباتِ الصلاةِ , بدليلِ أنه إنْ استيقَظ في الوقتِ وعلِم أنه لا يجِد الماءَ إلا بعدَ الوقتِ , فإنه يصلِّي بالتيمّم في الوقتِ بإجماع المسلمينَ ولا يصلِّي بعدَ خروج الوقتِ بالغُسلِ

وأما الأوَّلون فيفرِّقونَ بين هذه الصورةِ ونظائرِها وبين صورةِ السؤال , بأنه قال : إنما خُوطِب بالصلاة عندَ استيقاظِه , كما قال النبي - صلى الله عليه وسلم - : مَنْ نَامَ عَنْ صَلَاةٍ أَوْ نَسِيَهَا فَلْيُصَلِّهَا إذَا ذَكَرَهَا

وإذا كان إنما أُمِر بها بعدَ الانتباهِ فعليه فعْلُها بحسَبِ ما يُمكِن مِن الاغتسال المعتادِ , فيكونُ فعْلُها بعدَ طلوع الشمسِ فعْلا في الوقتِ الذي أمَر اللهُ بالصلاة فيه . والله أعلم

"Sual: Bir kimsə cunub olaraq yatar və günəşin doğmasına az qalmış oyanar, soyuq havada soyuq suyla qüsl almaqdan qorxar və suyu isidəcəyi halda namazın vaxtı çıxacaqca, onun namazı qüsl alacağı vaxta saxlaması caizdirmi? Yoxsa təyəmmüm alıb namazını qılar?

Cavab: Bu məsələdə alimlərin iki görüşü var:

A ) Əbu Hənifə, Şafi və Əhməd kimi əksər alimlər, günəş doğduqdan sonra qılacaq olsa belə (isitmək surətilə) suyla məşğul olmasını əmr edirlər.

B ) İmam Malik isə vaxtında təyəmmümlə qılınmasını əmr edir.

Çünki vaxt, namazın digər vaciblərindən daha öncəliklidir. Bunun dəlili budur ki, müsəlmanların icmasıyla əgər bir kimsə namaz vaxtında oyansa və suyu ancaq vaxt çıxdıqdan sonra tapacağını bilsə, namazını vaxtında təyəmmüm edərək qılar, vaxt çıxdıqdan sonra qüsl alaraq deyil.

Birinci görüşdə olan alimlər, bu və bənzəri hallarla, sualdakı halı fərqli görürlər və belə deyirlər: Bu kimsəyə namaz, Nəbinin - sallallahu aleyhi və səlləm – buyurduğu kimi, ancaq yuxudan oyandığı zaman əmr olunmuşdur:

"Kim bir namaza yatıb qalar və ya unudarsa, xatırladığı zaman o namazı qılsın". (Muttəfaqun aleyh)

Əgər yuxudan oyandıqdan sonra namazla əmr olunursa, onun üzərinə düşən imkan daxilində normal qüsl almasıdır. Beləcə onun günəş doğduqdan sonra qıldığı namaz, Allahın namaz qılmağı əmr etdiyi vaxtda qılınmış bir namaz olar. Allah daha gözəl bilir."

Qaynaq: Əhməd İbn Teymiyyə: Məcmuatul Fətəva: 21/264

Darul Vəfa: 1426/2005

   Uca Allahın izni ilə bu yazımda namaz qılanın, namaza giriş təkbirindən başqa heç bir yerdə əllərinin qaldırılmayacağına dair dəlilləri qeyd edəcəyəm. Müvəffəqiyyət Allahdandır.

  Əhli Rəy imamlarının bu məsələdə əsaslandığı dəlillərdən bəziləri aşağıdakı hədislərdir:

  1. Hədislərdən birincisi Bəra bin Azibin –radiyAllahu anhu- hədisidir. Bəra bin Azib deyir: “Peyğəmbər –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- namaza başladığı zaman əllərini qulaq məmələri yaxınlığına qədər qaldırar, sonra isə qaldırmazdı”. [Tahavi, Şərhu Məanil Əsar, 1347, 1348.]

  Bu hədisə yönəlik qarşı tərəfin etirazları aşağıdakı kimidir:

   Əbu Davudun dediyinə görə, bu hədisi Yezid bin Əbu Ziyaddan, Huşeym, Xalid və İbn İdris də rəvayət etmişdir. Lakin heç biri “sonra isə qaldırmazdı” əlavəsini qeyd etməmişlər. Həmçinin Xattabi də deyir ki, “sonra isə qaldırmazdı” əlavəsini Şərikdən başqası söyləməmişdir. Həmçinin Əbu Ömər (İbn Abdul Bərr) deyir ki, bu hədisi Yezid bin Əbu Ziyad təfərrüd etmiş. Ondan da hafizlər almışlar. Heç biri “sonra isə qaldırmazdı” əlavəsini qeyd etməmişlər. Bəzzaz da demişdir ki, Yezidin əlləri qaldırma barədəki hədisində “sonra isə qaldırmazdı” sözü səhih deyil. Abbas əd Dövri də İbn Məinin “Bu hədis səhih deyildir” dediyini rəvayət edib. Həmçinin Əhməd bin Hənbəl də “Bu hədis çox zəifdir. Yezid “sonra isə qaldırmazdı” deyə rəvayət etməzdi. Ona bu əlavə təlqin edildikdən sonra rəvayət etmişdir” deyir. [Ayni, Umdətul Qari, 5/273. ]

   Bu qarşı tərəfin hədisə, daha doğrusu hədisdəki “sonra isə qaldırmazdı” hissəsinə yönəlik etirazlarıdır.

Əhli Rəy imamlarının bu etirazlara cavabı isə bu şəkildədir:

   Əbu Davudun sözünə gəlincə, bu heç də belə deyil. İbn Adiyy “əl Kamil”ində qeyd edir ki, bu hədisi Huşeym, Şərik və onlarla birgə başqaları, Yezid bin Əbu Ziyaddan eyni sənədlə rəvayət etmiş və hamısı “sonra isə qaldırmazdı” əlavəsini qeyd etmişdir. Bundan da aydın olur ki, bu əlavəni Yeziddən təkcə Şərik rəvayət etməmişdir. Bununla da Xəttabinin ““Sonra isə qaldırmazdı” əlavəsini Şərikdən başqası söyləməmişdir” şəklindəki etirazının doğru olmadığı anlaşılır. Bunu Bədruddin əl Ayni deyir.[Eyni qaynaq.]

  Deyirəm: Bədruddin əl Ayninin, İbn Adiyydən nəql etdiyi söz, təkcə Əbu Davudun və Xattabinin deyil, digər etirazların da yanlış olduğunu göstərir. Əhməd bin Hənbəlin, Yezid bin Əbu Ziyadı bu əlavəni təlqin edildikdən sonra rəvayt etməklə ittiham etməsinə gəlincə, bu da hədisin ravisinə yönəlik digər bir etirazdır. Yəni hədisin ravisi olan Yezid bin Əbu Ziyad zəif birisidir və hədisi təfərrüd edən də məhz odur.

    Əhli Rəy imamlarının bu etiraza –yəni Yezidin zəif olması etirazına- cavabları isə budur ki, bu hədisi İsa bin Abdur Rahmən həmçinin İbn Əbu Leyladan da rəvayət etmişdir. Elə imam Tahavi də bu hədisin Yezid bin Ziyadın təfərrüdü olmadığına işarə edərək İsa bin Abdur Rahmənin, İbn Əbu Leyla  (ata İbn Əbu Leyla) yolu ilə rəvayət etdiyini də qeyd edir.[Tahavi, Şərhu Məanil Əsar, 1347.] Bunu Ayni deyir.[Ayni, Umdətul Qari, 5/273.]

  Deyirəm: Həmçinin İsa bin Abdur Rahməndən başqa Həkəm də bunu İbn Əbu Leyladan rəvayət etmişdir. Üstəlik bununla da Dariminin “Bunu Abdur Rahmən bin Əbu Leyladan, Yeziddən daha güclü birisi rəvayət etməyib” sözünün də yanlış olduğu anlaşılır. Çünki İsa bin Abdurrahmənin, Yezid bin Əbu Ziyaddan güclü olmasında, hafiz İbnut Turkməninin “əl Cövhərun Nəqiyy” kitabında dediyi kimi şəkk yoxdur. [ İbnut Turkməni, əl Cövhərun Nəqiyy, 1/137.]

   Üstəlik Əhli Rəy imamları qeyd edirlər ki, Yezid bin Əbu Ziyad heç də zəif olmayıb. İcli ondan rəvayəti caiz saymışdır. Həmçinin Yaqub bin Sufyan “Haqqında (ömrünün sonunda yadaşının) dəyişməsi səbəbi ilə bir şeylər deyilsə də hədisi məqbul, ədalətli və siqa birisidir” demişdir. Hətta Əbu Davudun özü belə başqasını ondan üstün tutsa da onun hədisini kiminsə tərk etdiyini bilmədiyini deyir. İbn Şahin “əs Siqat” kitabında Əhməd bin Salehin belə dediyini qeyd edir: “Yezid bin Əbu Ziyad siqadır. Onun haqda mənfi danışanların sözünü xoşlamıram”. Saci və İbn Hibban onun saduq olduğunu bildirmişdir. Muslim və İbn Xuzeymə də onun hədisini öz “Səhih”lərində təxric etmişdir. Buxari də istişhad məqamında onun hədisini qeyd etmişdir.[Ayni, Umdətul Qari, 5/273.]

 Bədruddin əl Ayni bütün bunları qeyd etdikdən sonra deyir:

  “Belə olduğu təqdirdə mümkündür ki, Yezid bin Əbu Ziyad bir rəvayətdə hədisin bir qismini, digər rəvayətdə isə tamamını qeyd etmişdir. Yaxud mümkündür ki, öncə bir qismini unutmuş, sonra xatırlayaraq tamamını qeyd etmişdir”.[Eyni qaynaq.]

   Əhməd bin Hənbəlin ittihamına gəlincə, zənnimcə bunun əsli Sufyan bin Uyeynəyə nisbət edilən sözdür. Bu sözü və buna veriləcək cavabı qeyd etmədə fayda var. Əhli Rəy imamlarından Əbul Hüseyn əl Quduri belə deyir:

  “(Qarşı tərəf) Sufyan bin Uyeynənin belə dediyini nəql edir: Yezid bin Əbu Ziyad, mənə Abdur Rahmən bin Əbu Leyladan belə rəvayət etdi ki, Peyğəmbər namaza başladığı zaman əllərini qaldırardı. Bundan başqa nəsə demədi. Kufəyə gəldiyim zaman Yezid bin Əbu Ziyadın “sonra isə qaldırmazdı” dediyini eşitdim. Elə zənn edirəm ki, kufəlilər bunu ona təlqin etmişlər.

   Biz (bu sözə cavab olaraq) deyirik: Bu ittiham doğru bir ittiham deyil. Çünki bu ravini yalanla ittiham etməkdir. Əksinə, vacib olan budur ki, onun bu əlavəni unutduğunu, daha sonra xatırladığını qəbul edək. Necə ki, İbn Şüca, Muəlla bin Mənsurdan belə dediyini rəvayət edir: Bizə Xalid və Yaqub, İbn Əbu Leyladan, onun da qardaşından (yəni İsa bin Abdur Rahməndən), onun da atasından (ata İbn Əbu Leyladan) onun da Bəradan belə nəql etdiyini rəvayət edir: “Peyğəmbər –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- namaza başladığı zaman əllərini qaldırar, sonra namazdan çıxıncaya qədər qaldırmazdı”. [Quduri, ət Təcrid, 2/519.]

   Qudurinin sözünə əlavə olaraq onu deyim ki, Sufyan bin Uyeynədən bu söz sabit olarsa, bu onun zənni olar. Özü də açıq şəkildə sadəcə bu cür zənn etdiyini deyir. Zənnə əsaslanaraq bir ravini bu cür bir şeylə ittiham isə doğru deyil.

   Yeri gəlmişkən onu da deyim ki, bəzi mürəkkəb cahillər, utanmadan Bədruddin əl Ayninin, müxaliflərdən nəql etdiyi etirazları qeyd etməklə kifayətlənir. Bununla da deyirlər ki, bu hədisin zəif olduğunu biz yox, hətta hənəfi alimlərindən Bədruddin əl Ayni də etiraf edir. Yalanı din halına salmış bu kəslər, ətraflarındakı cahilllərin hər dediklərini qanun olaraq qəbul edəcəyinə arxayın olmasalardı, Bədruddin əl Ayninin bu etirazlara verdiyi cavabını da qeyd edərdilər. Necə ki, biz qeyd etdik. Hətta bu etirazlara yuxarıda qeyd etdiyimiz cavabı verdikdən sonra, əllərin qaldırılması məsələsinin nəsx olunmasına dair Bədruddin əl Ayni bizim bir öncəki məqalədə yazdığımız şeyləri də gətirir. Üstəlik qarşı tərəfin əsas aldığı hədislərin niyə Əhli Rəyə görə məqbul olmadığını da bildirir. Bu yanaşma vəchlərindən bir öncəki yazımda qeyd etdiyim şeyləri sayır. [Ayni, Umdətul Qari, 5/273-274.]

  Yəni Bədruddin əl Ayni, qarşı tərəfin hədisi zəif saymasını qeyd edərkən, yalançı yalan tələbələrinin iddia etdiyi kimi onları təsdiqləyərək deyil, onların bu iddiasına cavab vermək üçün qeyd edir.

   Bu yalançı, mürəkkəb cahil hələ utanmadan yalan yerə Vəliyyullah əd Dəhləvinin də sözünü təhrif edərək “budur hənəfi alimləri də belə deyir” şəklində boşboğazlıq edir. Kəzzab “Huccətullahil Bəliğa” kitabından “Rükuya gedərkən əllərini qulaqları yaxud çiyinləri səviyyəsinə qaldırar, rükudan qalxdıqda da eyni şeyi edər” sözünü elə buraya kimi nəql edib, Vəliyyullah əd Dəhləvinin də hənəfilərə müxalif olduğu abu-havası yaratmaq istəyir. Allaha həmd olsun ki, bu mürəkkəb cahillər qrupunu, bu cür nümayəndələri ilə ifşa edir.

   Əgər bu kəzzab, Allahdan utansaydı, Dəhləvinin sözünü tam oxuyardı. Amma yalanı peşə etdiyi üçün, Ayninin sözünü yarımçıq nəql etdiyi kimi, Dəhləvinin də sözünü yarımçıq nəql edib.

   Dəfələrlə demişəm ki, insan bir şeyi özünə peşə və ixtisas edərkən, gərək o sahədə öz üzərində işləyib özünü professionallaşdırsın. Sizlər yalanı özünüzə peşə və ixtisas etmisizsə, bu sahədə üzərinizdə işləyin. Heç olmasa biri sizi ifşa edərkən yorulsun. Yalanın 40 gün ömrü var. Amma sizin yalanın heç 40 saniyə ömrü olmur.

   Dəhləvinin tam sözünə gəlincə, yuxarıdakı qismi qeyd etdikdən iki sətr sonra belə deyir:

   “Bu əməl, namazın heyətlərindəndir. Peyğəmbər –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- onu bəzən etmiş, bəzən isə etməmişdir. Hər iki hal da (yəni qaldırmaq və qaldırmamaq) sünnətdir. Səhabə və tabiundan, eləcə də onlardan sonra gələnlərdən hər iki görüşdə olan var. Bu, Mədinə və Kufə ekolunun ixtilaf etdiyi məsələlərdən biridir. Hər birinin də güclü dəlilləri var. Bu kimi məsələlərdə mənim görüşüm budur ki, hər iki hal sünnətdir”.[Dəhləvi, Huccətullahil Bəliğa, 2/16.]

   Gördüyünüz kimi Dəhləvi, bu kəzzabın dediyinin əksinə olaraq, hər iki halın sünnət olduğunu, hər iki görüşdə səhabədən, tabiundan və onlardan sonra gələnlərdən elm əhlinin olduğunu, hər iki tərəfin güclü dəlilə sahib olduğunu dedikdən sonra, öz görüşünün də hər iki əməlin sünnət olması yönündə olduğunu qeyd edir. Kəzzabları bizim əlimizlə ifşa edən Allaha həmd olsun.

   2. Əhli Rəy imamlarının əsas aldıqları digər bir hədis isə Abdullah bin Məsudun –radiyAllahu anhu- hədisidir. Əhli Rəy imamlarından Əbu Cəfər ət Tahavi, sənədi ilə Abdullah bin Məsudun belə dediyini rəvayət edir: “Peyğəmbər –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- namaza başlarkən əllərini qaldırar, sonra isə qaldırmazdı”.[Tahavi, Şərhu Məanil Əsar, 1349.]

  Tirmizi sənədi ilə Abdullah bin Məsudun belə dediyini rəvayət edir:

“Sizə Allah Rəsulunun –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- namazını qılımmı?” Bundan sonra namaz qıldı və əllərini ilk təkbirdən başqa heç bir yerdə qaldırmadı. [ Tirmizi, 257.]

  Tirmizi bu hədisi rəvayət etdikdən sonra həsən olduğunu söyləmişdir.[Tirmizi, Sünən, 1/343.]

  Bu məsələdə Əhli Rəyə müxalif olanların, hədisə yönəlik etirazları aşağıdakı kimidir:

  İbnul Mübarək bu hədisin onun yanında sabit olmadığını demişdir. Həmçinin Munziri, İbnul Mübarəkin sözünü qeyd etdikdən sonra bildirir ki, ondan başqası, hədisin sənədindəki Abdur Rahmən bin əl Əsvədin Alqamədən eşitmədiyini demişdir. Üstəlik hədisi rəvayət edən Asim bin Kuleybin hədisi, Hakimin də dediyi kimi səhih qaynaqlarda zikr olunmayıb.

   Əhli Rəy imamlarının bu etirazlara cavabları bu şəkildədir:

   İbnul Mübarəkin sözünə gəlincə, onun yanında sabit olmaması, digər sənədlə sabit olmasına əngəl deyil.[İbnul Huməm, Fəthul Qadir, 1/310.] Abdur Rahmənin Alqamədən eşitməməsinə gəlincə, bu batildir. Çünki bunu deyənin kimliyi bilinmir.[Eyni qaynaq.] Munziri bunu kimin dediyini qeyd etmir. Abdur Rahmən, İbrahim ən Nəxai ilə eyni dövrdə yaşayıb və yaşları eynidir. İbrahim də Alqamənin tələbəsidir. Belə olduğu təqdirdə Abdur Rahmənin Alqamədən eşitməsinə nə əngəl ola bilər?

  Üstəlik Xatib əl Bağdadi “əl Muttəfaq vəl Muftəraq” kitabında Abdur Rahmən bin əl Əsvəddən danışarkən, onun atasından və Alqamədən eşitdiyini açıq şəkildə ifadə edir. [Xatib əl Bağdadi, əl Muttəfaq vəl Muftəraq, 1487.]

   Hakimin Asim bin Kuleybin hədisi haqda dediyinə gəlincə, əgər bununla onun məhz bu hədisinin Buxari və Muslimin “Səhih”lərində yer almadığını qəsd edirsə və bunu bir qüsur görürsə, o zaman öz “əl Mustədrak” kitabını ilk başda zəif saymalıdır. Çünki Hakim o kitabını, Buxari və Muslimin “Səhih”ində keçməyən hədisləri toplamaq üçün yazıb. Yox, ümumiyyətlə hədisinin o kitablarda keçmədiyini qəsd edirsə, bu da özlüyündə cərh səbəbi deyil. Çünki Buxariylə Muslim, bütün siqaların hədisini öz kitablarına almağı şərt qoşmayıblar. Bu bir.

  İkincisi Muslim Asim bin Kuleybin hədisini öz kitabında bir neçə yerdə qeyd edibdir. Beləliklə bu hədis Muslimin şərtinə uyğundur.[İbnut Turkməni, əl Cövhərun Nəqiyy, 137.]

  Üstəlik Asim bin Kuleybi, İbn Məin siqa saymışdır.[İbnul Huməm, Fəthul Qadir, 1/310.]

   Sonda onu da qeyd edim ki, bu görüş təkcə Əhli Rəyin, yəni hənəfilərin görüşü deyil. Bu görüşdə Əhli Rəylə birgə ta səhabə zamanından bir çox elm əhli olmuşdur. İmam Tirmizi, Abdullah bin Məsudun hədisini rəvayət etdikdən sonra belə deyir:

“İbn Məsudun hədisi həsəndir. Allah Rəsulunun –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- əshabından olan elm əhlindən bir neçəsi də məhz bu görüşdə (yəni ehram təkbirindən başqa əllərin qaldırılmayacağı görüşündə) olmuşdur”.[Tirmizi, Sünən, 1/343.]

   İndi bu məsələ üzərindən baş yarmağa çalışan cahillərə soruram: Siz cahillərcə Allah Rəsulunun əshabından olan bu elm əhli, Peyğəmbərin sünnəsinə müxalifmi olub? Məgər onlar, siz cahillər qədər sünnəni bilməyiblər? Nəyə görə mürəkkəb cahil olduğunuz bir məsələdə, səhabələrin belə üzərində olduğu bir görüşü aldıqları üçün insanları sünnəti tərk etməklə ittiham edirsiz? Təbii ki, sizin bu əməlinizin bir səbəbi var. O da sizin mürəkkəb cahil olmanızdır.

  Bəli, Tirmizinin də sözündən açıq şəkildə aydın olur ki, səhabələrdən olan elm əhlinin bir qismi məhz bu görüşdə olmuşlar. Səhabədən tutmuş müctəhid imamların zamanına qədər bu görüşdə olanların müəyyən olaraq kimliklərinə gəlincə, onlardan cüzi bir qisminin adlarını aşağıdakı kimi sadalaya bilərik:

   Möminlərin Əmiri Əli bin Əbu Talib kərramAllahu vəchəh. Bunu ondan imam Tahavi rəvayət etmişdir. Ondan gələn rəvayəti, bu rəvayətə müxalif rəvayətin cavabını bu yazıda qeyd etmişəm.

  Kufənin fəqihi Abdullah bin Məsud. Bunu yuxarıda qeyd etdiyim hədislərdən gördünüz. Həmçinin bu yazıda da İbn Məsudun ilk təkbirdən başqa əllərini qaldırmadığına dair rəvayətlərə yer vermişəm.

   İbn Ömər. Ondan əlləri qaldırması ilə bağlı gəlmiş rəvayəti və cavabını bu yazıdan oxuya bilərsiz. Həmçinin İbn Əbu Şeybənin “əl Musannəf”ində də Mucahidin İbn Ömərdən bu görüşdə olması haqda rəvayətinə baxa bilərsiz. [İbn Əbu Şeybə, əl Musannəf, 2452.]

   Bu görüş həmçinin Möminlərin Əmiri Ömərdən də gəlir. Əsvəd onunla birgə namaz qıldığını, ilk təkbir xaricində əllərini qaldırmadığını rəvayət edir. [Eyni qaynaq, 2454.] Belə olduğu təqdirdə ən azından bu ondan gələn iki rəvayətdən biri olar.

   Abdullah bin Məsudun və Əli bin Əbu Talibin əshabı. Bəli, İbn Məsudun və Əlinin, tabiun fəqihlərinin nəhəngləri adlandıra biləcəyimiz əshabı da yalnız və yalnız namazın əvvəlində əlini qaldırardı. Bu haqda İbn Əbu Şeybə belə deyir: Bizə Vaki və Əbu Usamə, Şubədən, onun da Əbu İshaqdan belə dediyini rəvayət etdi: “İbn Məsudun və Əlinin əshabı yalnız namazın əvvəlində əllərini qaldırardı”. Vaki dedi: Daha sonra isə qaldırmazdılar.[ Eyni qaynaq, 2446.]

   Subhənallah! İbn Məsudun və Əlinin əshabının sayını və fiqhini tərəzinin bir gözünə, digər diyarlarda olan fəqihlərin sayını və fiqhini də digər gözünə qoysaq, Əlinin və İbn Məsudun əshabı ağır gələr. Onlar ki, İraqın, xüsusən Kufənin təmsilçiləridir.

   İbn Məsudun ən fəqih əshablarından Alqamə və Əsvədi bu yöndə xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır. Onlar da əllərini yalnız namaza başlarkən qaldırardılar.[ Eyni qaynaq, 2453.]

   İraqın fəqihi və hafizi İbrahim ən Nəxai də bu zümrədəndir. Onun əllərin qaldırılması rəvayətinə etirazını bu yazıda Tahavidən nəql etmişəm. Həmçinin imam Əbu Hənifə də şeyxi Həmmad vasitəsi ilə İbrahim ən Nəxainin belə dediyini rəvayət edir:

“Əllərini namazın əvvəlində ilk təkbirdə qaldır. Bundan başqa yerdə isə qaldırma”.[Əbu Yusuf, əl Əsar, 99.]

   Əllərini yalnız namazın əvvəlində qaldıranlardan biri də Şabidir. Bunu ondan İbn Əbu Şeybə rəvayət edir.[İbn Əbu Şeybə, əl Musannəf, 2444.]

   Kufədən olan digər bir fəqih Sufyan əs Sövri də əllərini yalnız və yalnız namaza başlarkən qaldırardı. Bu haqda Tirmizi, İbn Məsudun hədisini rəvayət edib onu həsən saydıqdan sonra belə deyir:

“Allah Rəsulunun –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- əshabından olan elm əhlindən bir neçəsi də məhz bu görüşdə (yəni ehram təkbirindən başqa əllərin qaldırılmayacağı görüşündə) olmuşdur. Bu həmçinin Sufyan əs Sövrinin və Kufə əhlinin görüşüdür”.[Tirmizi, Sünən, 1/343.]

   Həmçinin Mədinənin fəqihi imam Malikdən gələn bir görüşə görə də əllər yalnız namazın əvvəlində qaldırılar. Bu, Əşhabın ondan rəvayət etdiyi iki rəvayətdən biridir.[ Cəssas, Muxtasaru İxtiləfil Uləmə, 1/199.]

   Hətta Əbu Bəkr bin Ayyəş belə deyir: “İlk təkbirdən başqa əllərini qaldıran fəqih görmədim”.[Eyni qaynaq.] Subhənallah, görəsən Əbu Bəkr bin Ayyəşin gördüyü fəqihlrin sayını bilən varmı?

   Xülasə, “Əbu Hənifə və əshabından başqa bu görüşdə kim var?” deyə sorulsa, olduqca qısa şəkildə “İçində İbn Məsud, Əli, İbn Ömər və bir rəvayətdə elə Ömərin özü olan səhabədən bir qrup elm əhli, Əlinin və İbn Məsudun İraqı dolduran əshabı, Alqamə, Əsvəd, İbrahim ən Nəxai, Şabi, Sufyan əs Sövri, bir rəvayətə görə imam Malik, Kufənin digər fəqihləri və Əbu Bəkr bin Ayyəşin gördüyü fəqihlər” deyə cavablaya bilərik. Təbii ki, bu gün özünə “tələbə” deyən bəzi zavallılara görə səhabədən tutmuş bütün bu adı sadalanan imamların hamısı Allah Rəsulunun sünnəsindən xəbərsiz olmuşdur və ona müxalif davranmışdır.

   Əgər biz bu xəstələr kimi məsələni dava-dalaşa çevirəsi olsaq, öz görüşümüzlə başqaları üzərində fəxr edəcək olsaq, səhabədən tutmuş bu qədər elm əhlinin ağırlığı altında müxaliflərin belini bükərik. Hətta təkcə İbn Məsudun bu görüşdən razı olması və onu mənimsəməsi kifayətdir. Çünki Allah Rəsulu –sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm- onun ümmət üçün razı qaldığı şeydən razıdır.

   Lakin imam Tahavinin də dediyi kimi, biz öz dəlillərimizi qeyd etməklə müxalif görüşü alçaltmaq niyyətində deyilik. Sadəcə millətin canını boğazına yığan bəzi avaraların əmələrinin cəhalətdən qaynaqlandığını göstərmək istəyirik. Bundan öncəki yazımın əvvəlində də bildirmişdim ki, əllərin qaldırılması görüşü bu ümmətin böyüklərindən olan bir çoxunun mənimsədiyi görüşdür. Bu məsələ barədə ixtilaf mötəbərdir.

   Hətta ixtilaf o qədər mötəbərdir ki, Əbu Hənifənin guya sünnəyə müxalif davrandığı yerlər haqda xüsusi bölüm açan İbn Əbu Şeybə belə bu məsələdə Əbu Hənifənin sünnəyə müxalif olduğunu qeyd etmir. Necə ki, imam Muhəmməd Zahid əl Kövsəri bunu “ən Nukətut Tarifə” kitabının girişində bildirir.[Kövsəri, ən Nukətut Tarifə, 9.]

Yazını bitirməyə müvəffəq edən Allaha həmd olsun.

Yazdı: Rüstəm Mehdi Qubavi

Səhər vaxtının girməsi ilə insan bədənində kortizon[1] hormonu artır. Ona görə insan özünü səhərlər gümrah hiss edir. Dolayısilə, günün bu vaxtı işləmək və ruzi qazanmaq üçün ən bərəkətli vaxtdır. “Allahım, səhər erkən qalxan ümmətimin bərəkətini artır (o vaxtı onlar üçün bərəkətli eylə)” (2) hədisi-şərifi də bu həqiqəti ifadə edir.

Eyni zamanda sübh vaxtı havanın tərkibində sinir sisteminə, əzələlərin işinə və əqli fəaliyyətə müsbət təsir göstərən və onları daha da aktivləşdirən ozon qazının miqdarı maksimum həddə çatır.

Səhərin açılmasından yeddi saat sonra, yəni günorta vaxtı isə vəziyyət bunun tam əksi olur. İnsanın vücudunda kortizonun miqdarı ən aşağı səviyyəyə düşür. İnsan işləməkdən yorulur, vücudu halsızlaşır. İstirahətə ehtiyac hiss edir.

Məhz bu zaman qılınan günorta namazı yorğun bədəni rahatlaşdırır, qəlb və ruha rahatlıq gətirir. Bədən isə yatıb dincəlmək istəyir. Bu yerdə də qaylulə[3]köməyə çatır. Qaylulə yuxusu bədənin əvvəlki güc və qüvvəsini bərpa edir. Allah Rəsulu: “Sahura gec qalxmaqla oruca, qaylulə etməklə də gecə namazına güc toplayın”[4],– buyuraraq bu yuxunun səmərəliliyi artırmaqda nə qədər mühüm rol oynadığına işarə edir.

Elm sübut edir ki, günorta vaxtı vücud çox çətin mərhələdən keçir. Həmin vaxtda bədəndə insanı yatmağa məcbur edən maddə ifraz edir. Ona görə də bu əsnada vücud gücsüz və halsız olur. Qaylulə yuxusunu yatmayanda isə bu halsızlıq bütün günü davam edir.

Qaylulənin bir çox faydaları müəyyən edilmişdir. Aparılan araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, qaylulənin bir saatı gecənin üç saatına bərabərdir. Bu sünnəyə əməl edən insanların işində keyfiyyət daha yüksək olur. Qaylulə yuxusunu yatan şagirdlər digərlərinə nisbətən 50% daha yaxşı nəticə göstərirlər. Bu səbəbdən işin səmərəliliyini və keyfiyyətini artırmaq məqsədi ilə işçilərə az da olsa, qaylulə tövsiyə olunur.

ABŞ-ın Harvard Universitetində könüllü şəxslər üzərində aparılan “Görmə yolu ilə öyrənmə qabiliyyəti” adlı təcrübə zamanı məlum olmuşdur ki, gündüz bir qədər yatmaq səkkiz saatlıq gecə yuxusu qədər faydalıdır. Tədqiqatçı Sara Mendik təcrübənin yekununu belə xarakterizə etmişdir: “Könüllü iştirakçılardan hansına azacıq yatmağa icazə vermədiksə, növbəti saatlarda onların iş qabiliyyəti aşağı düşdü. Bir qədər yatıb yuxu görənlər isə gümrahlaşdı və iş qabiliyyəti yüksəldi”[5].

Xüsusilə, sübh namazına qalxmağın faydaları ilə bağlı aşağıdakı bilgilər məlumdur:

Məsələn, səhər tezdən oyanıb sonra yatmamaq və ümumən az yatmaq depressiyanı 70% azaldır. Skandinav ölkələrində bununla bağlı bir çox tədqiqat aparılmış və “yuxu deprivasiyası (yuxudan məhrum etmə)” metodu depressiyanın müalicə üsulu kimi tibb ədəbiyyatına daxil edilmişdir[6].

İkindi vaxtı isə qanda adrenalin artır, ürək və vücud daha aktiv olur. Günün bu vaxtı ürək xəstələri üçün təhlükəlidir. Vücud və orqanların passiv vəziyyətdən aktiv hala keçməsi, xüsusilə, ürək xəstələri üçün arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər. İkindi namazı vücudu və ürəyi bu ani dəyişikliyə hazırlayır. Ürək və beyinin işini tənzimləyir.

Bu məqamda “Namazlara, (xüsusilə), orta namaza (günortadan sonrakı əsr namazına, ikindi namazına) riayət (əməl) edin və Allaha itaət üçün ayağa qalxın (namaza durun)”[7] ayəsinin hikməti ortaya çıxır. Əksər təfsir alimlərinə görə, “orta namaz” ifadəsi ilə ikindi namazı nəzərdə tutulur. Allah ikindi namazının əhəmiyyətini göz önünə sərir. Bu vaxtda qılınan namaz adrenalinin qəfil yüksəlməsinin və ürəyin sürətlə döyünməsinin qarşısını alır, orqanizmin işini nizamlayır.

Axşam vaxtı qandakı kortizon hormonunun miqdarı aşağı düşür. Səhər vaxtının əksinə olaraq, aydınlığın qaranlıqla əvəz olunması ilə bədənin aktivliyi azalmağa başlayır. Əzginlik və yuxu gətirən melatonin hormonunun ifrazı artır və insan tənbəlləşir. Axşam namazının hərəkətləri ilə vücud enerji qazanır və aktivləşir, gün də bərəkətlənir.

Və işa namazının vaxtı girir. Bu vaxt bütün günü işləyib yorulan vücudun qaranlığın düşməsi ilə istirahətə çəkilmə mərhələsinə keçididir. Buna görə də müsəlmanın işlərini tam yekunlaşdırmaq üçün işa namazını gecikdirməsi və namazını qılan kimi yatması müstəhəbdir[8]. “Müsnəd”də verilən rəvayətdə Muaz ibn Cəbəl belə deyir: “Bir gün Rəsulullah işa namazını gecikdirdi. İnsanlar da elə bildilər ki, Rəsulullah artıq namazı qılıb və daha bayıra çıxmayacaq. Sonra Rəsulullah: “Bu namazı yatanacan gecikdirin. Siz bu namazla digər ümmətlərdən üstün edildiniz, çünki sizdən əvvəlki ümmətlər bu namazı qılmayıblar”, – deyə buyurdu”[9].

Elmlər doktoru Züheyr Rabih bu nəticəyə gəlir:

“Bir şeyi yaddan çıxarmamalıyıq ki, insana yuxu gətirən melatonin hormonunun normal ifraz olunması ilə cinsi və əqli fəaliyyətin inkişafı arasında sıx əlaqə vardır. Bu ahəng sayəsində insan vücudu stabil və nizamlı həyat yaşayır. Bu səbəbdən də mütəmadi və vaxtlı-vaxtında namaz qılmaq insanı gündəlik həyata uyğunlaşmasını təmin edir və orqanların iş qabiliyyətini maksimum səviyyəyə çatdırır”[10].

[1]Kortizon  böyrək  üstü vəzdə ifraz olunan, iltihabın qarşısını alan hormondur.

[2]Əbu Davud, “Cihad”, 78; Əhməd ibn Hənbəl, “Müsnəd”, I, 153.

[3]Qaylulə − günorta yuxusu. Peyğəmbərimizin sünnəsidir

[4]İbn Macə, “Siyam”, 22; İbn Hüzeymə, “Səhih”, III, 214.

[5]Sara Mendick, “Take a nap change your life”, s. 19-20.

[6]Yusuf Karaçay, “Bir psikiyatristle sohbetler”, s. 13.

[7]“Bəqərə” surəsi, 2/238.

[8]Müstəhəb – Peyğəmbərimizin  (s.a.s.) sevdiyi və işlədiyi əməllərdir, sədəqə vermək və nafilə oruc tutmaq kimi

[9]Əhməd ibn Hənbəl, “Müsnəd”, V, 237.

[10]Ahmet Altun, “Namazın Sırları”, s. 124-125.

meneviyyat.az

1815. Abdu'r-Rahmən b. Avf (radiyallahu anh)'ın nəql etdiyinə görə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), belə buyurmuşdur:

"Allah (təbarəkə və taala), sizə, ramazan orucunu fərz qıldı. Mən də, onu (yəni, gecələri) iqamə etməyinizi (yəni, ibadətlə keçirməyinizi) sünnət qıldım. İnanaraq və qarşılığını Allahdan gözləyərək ramazan orucunu tutan və (gecələrini) ibadətlə keçirən, anasından doğduğu günki kimi, günahlarından təmizlənər." (Nəsai, "Sünən", "Siyam/40")

Bu hədisi, Nəsai, həsən bir isnadla rəvayət etmişdir. Ancaq Nəsai, hədisin sihhəti haqqında sükut etmişdir (yəni, hər hansı bir açıqlama verməmişdir).

Kirmani'nin də zikr etdiyinə üzərə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in,

"Mən də, onu (yəni, gecələri) iqamə etməyinizi (yəni, ibadətlə keçirməyinizi) sünnət qıldım." ifadəsilə, təravih namazını qəsd etdiyində, icma vardır.

Hədis, ramazan gecələrini ibadətlə keçirməyin (yəni, təravih namazı qılmağın), -bəzilərinin iləri sürdüyü kimi-, Ömər (radiyallahu anh)'ın deyil, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in sünnəti olduğunu göstərməkdədir. Ömər (radiyallahu anh)'ın etdiyi, təravih namazının, 1 imamla və camaatla qılınmasını təmin etmək olmuşdur.

Daha əvvəllər, səhabə, təravih namazını, ayrı qruplar halında qılır; səsi ən gözəl olan imama tabe olurlardı. Bu halı görən Ömər,

"Quranı, təğanni ilə (yəni, nəğməli bir şəkildə) oxuduqlarını görürəm. Buna, mütləq mane olacam." dedi.

Bir müddət sonra, Ömər (radiyallahu anh), Ubey b. Ka'b (radiyallahu anh)'a, müsəlmanlara təravih namazı qıldırmasını əmr etdi.

"Asaru's-Sünən"də (ll, 50) zikr edildiyi üzərə, Ömərin bu tətbiqatını, Buxari, "Xalq-u əfali'l-ibad"da; bununla bərabər, ibn Sa'd və Cəfər əl-Firyabi, Nəvfəl b. İyas əl-Huzəli'dən rəvayət etmişlərdir. Xəbərin isnadı, səhihdir.

Mövzu ilə bağlı ibn Qudamə'nin "əl-Muğni"dəki (l, 801-802) açıqlaması, belədir:

"Təravih namazının 20 rükət olaraq qılınması, müəkkəd sünnətdir. Onu ilk dəfə ortaya qoyan, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'dir."

İbn Qudamə, dəlil olaraq yuxarıda zikr edilən hədisləri nəql etdikdən sonra, açıqlamasına belə davam etməkdədir:

"Təravih namazının Ömərə nisbət edilməsi isə, müsəlmanları, Ubey b. Ka'b imamlığında, camaat olaraq qılmalarını təmin etməsi səbəbilədir."

-----------------------------------

1816. Aişə (radiyallahu anha), belə deməkdədir:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bir gecə, məsciddə namaz qıldı. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'i görən səhabələr də, Onun qıldığı namazı qıldılar.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ertəsi gecə, yenə qıldı. Bu dəfə, səhabələr, daha izdihamlı olaraq qıldılar.

Səhabələr, üçüncü və dördüncü gecə də, namaz qılmaq üçün məsciddə toplandılar. Ancaq Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), məscidə çıxmadı. Sabah olunca, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Sizin, namaz üçün toplandığınızı gördüm. Bu namaz, sizə fərz qılınar qorxusu ilə məscidə çıxmadım. Bu, ramazan ayında qılınan bir namazdır." buyurdu.

Hədisi, Buxari, ("Salətu'l-Təravih/1") rəvayət etmişdir.

Hədislə bağlı, müəllifin açıqlaması, belədir:

Hədisin, ramazan gecələrini camaatla namaz qılaraq ibadət etməyin Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) tərəfindən başladıldığına dəlaləti, açıqdır. Aşağıdakı hədisdə zikr ediləcəyi üzərə, bəhsi keçən hədisdə, gecələr ilə, ramazan gecələri qəsd edilməkdədir.

--------------------------------------

1817 - əbu Hureyrə (radiyallahu anh)'ın nəqlinə görə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), səhabəyə fərz olaraq əmr etmədən, ramazanı (yəni, ramazanın gecələrini) ibadətlə iqamə etmələrini (yəni, ibadətlə keçirmələrini) təşviq edərək:

"Ramazanı (gecələrini) inanaraq və qarşılığını Allahdan gözləyərək iqamə edənin (yəni, ibadətlə keçirənlərin), keçmiş günahları əfv olunar." buyurardı.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), vəfat etdi. Əbu Bəkr (radiyallahu anh) dövründə və Ömər (radiyallahu anh)'ın xilafətinin ilk illərində, təravih namazının qılınışı, eyni şəkildə davam etdi. (Muslim, "Musafirin/173")

Hədisin, təravih namazı ilə ramazan gecələrini ibadətlə keçirməyin fəzilətinə dəlaləti, açıqdır. Təravih namazı ilə bağlı mövzular, aşağıda incələnəcəkdir.

--------------------------------------

1818 - Cubeyr b. Nufeyr'in nəqlinə görə, əbu Zərr (radiyallahu anh), belə demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə bərabər, ramazan orucu tutduq. Ramazanın 7-ci gününə qədər, bizə (gecə) namazı qıldırmadı. O gecə, bizə gecənin 1/3-i keçincəyə qədər, namaz qıldırdı. Bir sonrakı gecə, namaz qıldırmadı. Sonrakı gecə, gecə yarısına qədər namaz qıldırdı.

- Mən: "Ey Allahın rəsulu, gecənin geri qalan qismində də bizə namaz qıldırın." dedim.

- O (sallallahu aleyhi və səlləm): "İmamla birlikdə bitirincəyə qədər namaz qılan kimsə, bütün gecə namaz qılmış kimi savab qazanar." buyurdu.

Ramazanın 1/3-i keçincəyə qədər, yenə gecə namazı qıldırmadı. Sonra, ailəsini də çağıraraq, təkrar gec vaxtlara qədər namaz qıldırdı. Biz, fəlahı qaçırmaqdan narahat olduq.

"Fəlah, nədir?" sualına, əbu Zərr (radiyallahu anh), "Sahurdur." cavabını verdi. (Tirmizi, "Savm/81")

Hədisi, Tirmizi rəvayət etmiş və həsən-səhih olduğunu söyləmişdir.

Müəllifin, hədislə bağlı açıqlaması, belədir:

Hədisin, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in təravih namazını camaatla qıldığına dəlaləti, açıqdır. Hədisdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ailəsini də təravih namazını qılmağa çağırdığı və sahur vaxtına qədər namaz qıldıqları da ifadə edilməkdədir. Hədis, təravih namazını camaatla qılmağın sünnət olduğuna və səhabələrin camaata davam etdiyinə dəlildir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, bəhsi keçən gecələrdə, ayrıca təhəccüd namazı qılıb-qılmadığı; və ramazan gecələrində təhəccüd namazı və təravihin, eyni və ya ayrı namazlar olduğu mövzularını açıqlayan rəvayət, bilinməməkdədir. Ancaq hədisin zahirindən, təravih və təhəccüd namazlarının, ayrı olduğu başa düşülməkdədir. Təhəccüdlə bağlı hədislərin, "Gecə namazına təşviq edən hədislər"; təravihlə bağlı hədislərin isə, "Ramazan gecələrini iqamə etmək (ibadətlə keçirmək)" başlıqları altında zikr edilmələri də, ikisinin, ayrı namazlar olduğunu göstərməkdədir. Təhəccüd namazının, Məkkədə, "əl-Müzəmmil" surəsilə əmr edilməsi; ramazan orucunun isə, Mədinədə, "əl-Bəqərə" surəsilə fərz qılınması da, bəhsi edilən namazların ayrı olduqlarına dəlalət etməkdədir.

Ancaq Buxari'nin, "Ramazanı ibadətlə keçirənin fəziləti" başlığı altında əbu Sələmə b. Abdu'r-Rahmən'dən etdiyi rəvayət, bunun əksini ifadə etməkdədir. Onun, "Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ramazan (gecəsindəki) namazı, necə idi?" sualına, Aişə (radiyallahu anha): "O (sallallahu aleyhi və səlləm), nə ramazanda, nə də başqa bir vaxt, 11 rükətdən çox namaz qılmazdı." deyə cavab vermişdir. (Buxari, "Salətu'l-Təravih"/1)

"Fəthu'l-Bari"də (lll, 217), hədislə bağlı, belə deyilməkdədir:

İmam Nəvəvi, hədisdə, ramazanı ibadətlə keçirməklə qəsd edilənin, təravih namazı olduğunu söyləmişdir. Buna görə, təravih namazını qılan, ramazan (gecələrini) ibadətlə keçirmiş olur. Ramazanı (gecələrini) ibadətlə keçirmək, ancaq təravih qılmaqla gerçəkləşir. Kirmani də, "Alimlər, ramazanı (gecələrini) ibadətlə keçirməyin, təravih namazı ilə olacağında ittifaq etmişlərdir." demişdir.

Bəzi şəxslər, "Bizə görə doğru olan, bəhsi keçən namazın, eyni olmasıdır. Ancaq ramazanda təhəccüd namazı qılmaq, müəkkəd sünnətdir. Bəhsi edilən hədisin, sadəcə ramazanda təhəccüd namazı ilə bağlı olduğunu iləri sürmək, son dərəcə yalnışdır." deyə izah gətirmişlərdir.

Bu açıqlamalardakı ifadə xarablıqları, ortadadır. Gecə namazının fəziləti, yuxarıda zikr edilmişdi. Orda, işa namazının sünnəti ilə vitr namazı qılanların, gecə namazı savabı alacaqları da ifadə edilmişdi. Bu halda, ramazan gecəsini ibadətlə keçirməyin də, gecə namazı yerinə keçməsi, bəhs mövzusu olur.

Ancaq Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazanda, təravih xaricində təhəccüd namazı qıldığı başa düşülməkdədir. Çünki aşağıda zikr ediləcəyi üzərə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ramazan ayında, digər zamanlardan daha çox ibadət edərdi. Aşağıda zikr ediləcəyi üzərə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazan gecələrində 20 rükət namazı qılması da, bu halı dəstəkləməkdədir. Necə ki, bəhsi keçən 20 rükətin, təhəccüd xaricində olduğu da ortadadır.

-------------------------------------

1819 - Sə'ləbə b. əbu Malik əl-Qurazi'nin nəqlinə görə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), bir ramazan gecəsi, məscidin bir kənarında müsəlmanların namaz qıldıqlarını görüncə, "Bunlar, nə edirlər?" deyə soruşdu. Orda olan bir şəxs, "Ey Allahın rəsulu, onlar, Quran oxumağı bilmirlər. Ubey b. Ka'b, onlara namaz qıldırır." deyə cavab verdi. Bunun üzərinə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm): "Nə gözəl edirlər, doğru edirlər." buyurdu və onların namaz qılmalarını xoş qarşıladı.

"Asaru's-Sünən"də (ll, s. 49-50) zikr edildiyi üzərə, bu hədisi Beyhaqi, "əl-Mə'rifə"də rəvayət etmişdir. Hədisin isnadı, ceyyiddir.

Hədisin, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in təravih namazının camaatla qılınmasını təsdiqlədiyinə dair dəlaləti, açıqdır. Dolayısı ilə, təravih namazının camaatla qılınması, təqriri sünnətlə sabitdir.

------------------------------------

1820 - Cabir b. Abdullah (radiyallahu anh)'ın nəqlinə görə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), ramazan gecəsi, səhabələrə, 8 rükət namaz və vitr qıldırmışdır.

Zeylai'nin nəqlinə görə (bax: "Nasbu'r-Rayə", l, 293), hədisi, ibn Hibban, "Səhih"ində rəvayət etmişdir.

Müəllifin hədislə bağlı açıqlaması, belədir:

Hədisin, təravih namazının camaatla 8 rükət olduğuna; və vitr namazının ramazanda camaatla qılındığına dəlaləti, açıqdır. Peyğmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazanda daha çox namaz qıldığı, səhih bir isnadla nəql edilmiş deyildir. Ömər (radiyallahu anh) dövründə isə, 20 rükət olaraq istiqrar qazandı (yerləşdi).

Tirmizi'nin açıqlaması, belədir:

Alimlərin çoxu, təravih namazının, Əli, Ömər və digər səhabələrdən (Allah hamısından razı olsun) nəql edilən 20 rükət olduğu görüşünü mənimsəmişlərdir. Süfyan əs-Sevri, Abdullah b. Mübarək və imam Şafi də, bu görüşdədirlər. İmam Şafi:

"Məkkədə, müsəlmanların, təravih namazını 20 rükət olaraq qıldıqlarını gördüm." demişdir.

----------------------------------------

1821 - Səib b. Yezid, belə demişdir:

"Biz, Ömər (radiyallahu anh) zamanında, 20 rükət təravih namazı və vitr qılmışdıq."

"Şərhu'l-Minhac"da (bax: "Tə'liqu'l-Həsən", ll, 54-55) zikr edildiyi üzərə, hədisi, Beyhaqi, "əl-Mə'rifə"də rəvayət etmiş, böyük alim Subki də, səhih olduğunu söyləmişdir.

Beyhaqi'nin digər rəvayəti isə, belədir:

"Səhabələr, Ömər zamanında, təravih namazını, 20 rükət olaraq qılmaqda idilər. Bir rükətdə, 200 ayət oxuyurlardı. Osman zamanında, qiyamda uzun müddət durmaqdan, əsalarına söykənirlərdi."

"Asaru's-Sünən" və "ət-Tə'liqu'l-Həsən"də zikr edildiyi üzərə,

~ imam Nəvəvi, "əl-Xülasə"də;

~ ibnu'l-İraqi, "Şərhu't-Təqrib"də;

~ Suyuti isə, "əl-Məsəbih"də,

hədisin səhih olduğunu söyləmişlərdir.

Müəllif, hədisin, təravih namazının 20 rükət olduğuna dəlalətinin açıq olduğunu söyləmişdir.

-------------------------------------

1822 - Yəhya b. Səid əl-Ənsari'nin nəqlinə görə, Ömər b. Xattab (radiyallahu anh), təravih namazı qıldıran şəxsə, 20 rükət qıldırmasını əmr etmişdir.

Hədisi, əbu Bəkr b. əbu Şeybə, "əl-Musannəf"ində (ll, 393) rəvayət etmişdir.

"Asaru's-Sünən"də (ll, 53) zikr edildiyi üzərə, isnadı, qüvvətli; lakin mürsəldir.

"ət-Ta'liqu'l-Həsən"də, hədis,

Vəki ---> Malik b. Ənəs ---> Yəhya b. Səid

isnadı ilə rəvayət edilmişdir.

Deyirəm:

İsnadındakı ravilər, siqadır (güvəniləndir). Ancaq Yəhya b. Səid əl-Ənsari, Ömərə çatmamışdır.

--------------------------------------

1823 - Əbdü'l-Əziz b. Rafi:

"Ubey b. Ka'b, ramazanda, Mədinədə, müsəlmanlara 20 rükət (təravih) və 3 rükət vitr namazı qıldırdı." demişdir.

Hədisi, əbu Bəkr b. əbu Şeybə, "əl-Musannəf"ində (ll, 393) rəvayət etmişdir.

"Asaru's-Sünən"də (ll, 55) zikr edildiyi üzərə, isnadı, qüvvətli; lakin mürsəldir.

"ət-Tə'liqu'l-Həsən"də, hədis,

Humeyd b. Abdu'r-Rahmən ---> Həsən ---> Əbdü'l-Əziz b. Rafi

isnadı ilə rəvayət edilmişdir.

Deyirəm:

Əbdü'l-Əziz b. Rafi, Ubey b. Ka'b'a çatmamışdır.

----------------------------------

1824 - Abdu'r-Rahmən b. Abdu'l-Qari, belə deyir:

Bir ramazan gecəsi, Ömər (radiyallahu anh) ilə birlikdə, məscidə getdim. (Ömər), bir qrupun, camaat halında; digər müsəlmanların isə, tək-tək namaz qıldıqlarını gördü. Bunun üzərinə, Ömər:

"İnsanların bir imamın arxasında camaat olmalarının, daha uyğun olduğunu düşünürəm." dedi və onlara, Ubey b. Ka'b'ın imam olmasını istədi.

Onunla bir başqa gecə təkrar məscidə getdiyimizdə, müsəlmanların, bir imama tabe olaraq camaatla namaz qıldıqlarını gördüm. Bunun üzərinə, Ömər:

"Bu, nə gözəl bidətdir. Gecənin başlanğıcında yatıb, təravihi gec vaxtlarda qılanlar, daha əvla davranarlar." dedi.

O vaxt, müsəlmanlar, gecənin başında yatırlardı. (Buxari, "Salətu'l-Təravih/1")

Müəllifin hədislə bağlı açıqlaması, belədir:

Hədisin, təravih namazının camaatla qılınacağına və onu qılmaq üçün ən fəzilətli vaxtın, gecənin gec vaxtları olduğuna dəlaləti, açıqdır. Ancaq:

~ ibn Abidin'in ("Raddu'l-Muhtar", l, 737), "əl-Hələbi və əl-İmdad"dan nəql etdiyi üzərə, (təravihi) qaçırmaq narahatçılığı ilə gecənin gec vaxtlarına buraxmamaq, daha uyğundur.

~ İbn Qudamə'nin "əl-Muğni"də (l, 805) nəqlinə görə isə,

"Təravih namazı, gecənin gec vaxtlarına qədər ertələnə bilərmi?" sualına, Əhməd b. Hənbəl, "Xeyr. Müsəlmanların sünnətləri (tətbiqatları), daha gözəldir." deyə cavab vermişdir.

------------------------------------

1825 - əbu Osman ən-Nəhdi, belə deyir:

Ömər (radiyallahu anh), 3 Quran hafizini çağırdı və onların Quran oxuyuşlarını dinlədi. Onlardan:

~ oxuması ən sürətli olana, sürətli oxumaqla, hər rükətdə 30;

~ orta oxuyuşla 25;

~ yavaş oxuyuşla 27

ayət oxuyaraq, müsəlmanlara təravih namazı qıldırmasını əmr etdi. (Beyhaqi, "Sünənu'l-Kubra", l, 351)

"Umdətu'l-Qari şərh-u Sahihi'l-Buxari"də (lll, 598-599) zikr edildiyi üzərə, hədisi, əbu Osman ən-Nəhdi vasitəsilə, Beyhaqi rəvayət etmişdir. Ancaq isnadını təsbit edə bilmədik. Ən pis ehtimalla, zəif olmalıdır. "Kənzu'l-Ummal"da, hədisin, Cəfər əl-Firyabi'nin "Sünən"ində də rəvayət edildiyi zikr edilməkdədir.

Müəllifin hədislə bağlı açıqlaması, belədir:

Hədisin, təravih namazında, Quranın necə oxunacağına dəlaləti, açıqdır. Bizə görə, təravih namazını camaatla qılmaq, müəkkəd sünnətdir. Ancaq fiqh kitablarını incələyənlər, bu mövzuda ixtilaf olduğunu görürlər. "Umdətu'l-Qari"də (l, 131) nəql edildiyinə görə, "əl-Hidayə"dəki açıqlama, belədir:

Doğrusu, onun müəkkəd sünnət olmasıdır. Həsən, imam əbu Hənifə'nin də bu görüşdə olduğunu rəvayət etmişdir. Çünki rəşidi xəlifələr, onu qılmağa davam etmiş, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) də, davam etməməsinin səbəbini, fərz qılınması qorxusu olaraq açıqlamışdır. Təravihin camaatla qılınması, sünnətdir. Ancaq bəzi müsəlmanların camaatla qılması ilə, digərlərindən camaat məsuliyyəti qalxar. Bir məsciddə heç kim qılmazsa, hamısı günah işləmiş olar. Bir qismi təravihi camaatla qıldıqlarında isə, qılmayanlar, savabını qaçırmış olarlar. Necə ki, səhabələrin də təravihi münfərid (tək başına) olaraq qıldıqları rəvayət edilmişdir.

Deyirəm:

Mövzu ilə bağlı Tahavi, "lə bəsə bih" olan bir sənədlə Mücahid'dən nəqli, belədir:

"Ramazanda, imamın arxasında namaz qılımmı?" deyə soruşan şəxsə, ibn Ömər (radiyallahu anh): "Quran oxumağı bilirsənmi?" dedi. Adamın, "Bəli." cavab verməsi üzərinə, ibn Ömər (radiyallahu anh): "O halda, evində qıl." cavabını verdi. (Tahavi, "Şərh-u Məani'l-Asar", l, 351)

İbn Qudamə, "əl-Muğni"də, belə deməkdədir:

Əhməd b. Hənbəl'ə görə, namaz qıldıra biləcək bir şəxs olarsa, evində də olsa, tərcih edilən görüş, camaatla qılınmasıdır.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm): "Xəlifələrə tabe olun." buyurmuşdur. Ömər (radiyallahu anh)'ın da, təravih namazını, camaatla qıldırdığı rəvayət edilmişdir. Muzəni, ibn Abdu'l-Hakəm və imam əbu Hənifə'nin tələbələrindən bir qrup alim də, bu görüşdədirlər. Əhməd b. Hənbəl, Cabir b. Abdullah, Əli və Abdullah'ın da, təravih namazını, camaatla qıldıqlarını söyləmişdir.

Tahavi, belə deyir:

"Təravih namazının tək olaraq qılınması üçün, məsciddə camaatla namaz qılınmaması lazımdır. Məsciddə camaatla təravih namazı qılındığında, tək başına qılınmaz."

Leys b. Sa'd'ın da bu görüşdə olduğu rəvayət edilmişdir.

İmam Malik və Şafi isə: "Gücü çatanın, təravih namazını evində qılması, bizə daha sevimlidir." demişlərdir.

İmam Malik və Şafi, bu görüşlərində, Zeyd b. Sabit rəvayətinə istinad etmişlərdir. Buna görə, müsəlmanlar, bəzi ramazan gecələrində, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə birlikdə, namaz (təravih) qılmışlardır. Ancaq daha sonra, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), məscidə gəlməmişdir. Müsəlmanlar gözləyərkən, səslərini qaldırmış və Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in qapısını döymüşlərdir. Bunun üzərinə, qəzəbli bir şəkildə məscidə gələn Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Bu namaza o qədər davam etdiniz ki, bunun, sizin üzərinizə fərz olacağını zənn etdim. Bu namazı, evlərinizdə qılmalısınız. Fərz namaz xaricində, insanın ən xeyirli namazı, evində qıldığı namazdır." buyurmuşdur.

Hədisi, Muslim ("Müsafirin/214") rəvayət etmişdir.

Səhabənin bu mövzudakı icması, bizim dəlilimizdir.

Yuxarıda zikr edildiyi üzərə, Tirmizi'nin rəvayət etdiyi, Hakim ən-Nisaburi'nin səhih olaraq gördüyü əbu Zərr (radiyallahu anh) rəvayətinə görə də, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), təravih namazını camaatla qılmaları üçün, səhabələri və ailəsini, məsciddə toplamışdır. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in:

"İmamla birlikdə bitirincəyə qədər namaz qılan kimsə, bütün gecə namaz qılmış kimi savab qazanar." hədisi, ümumilik ifadə etməkdədir. Burda zikr etdiyimiz hədis isə, ramazan gecəsində qılınan namazla bağlıdır. Xüsusilik ifadə edən bu hədis, ümumilik bildirən hədisə tərcih edilir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), təravih namazını camaatla qılmağı təşviq etməsinin səbəbini, fərz olması qorxusu olaraq açıqlamışdır. Bu narahatçılıq isə, O (sallallahu aleyhi və səlləm)'in vəfatından sonra ortadan qalxmışdır.

Əli (radiyallahu anh)'ın, təravihi, camaatla qılmadığı söylənə bilər. Ancaq təsbitlərimizə görə, əbu Abdu'r-Rahmən əs-Suləmi, Əli (radiyallahu anh)'ın, ramazanda, səhabələr ilə bərabər təravih namazı qıldığını rəvayət etmişdir. Əsrəm'in rəvayətində də, bənzər bir ləfzlə, bu xüsusun qəti olduğu ifadə edilmişdir.

"Kənzu'l-Ummal"ın (lV, 284), ibn Şahin'dən nəqlinə görə, ibnu's-Səib, Əli (radiyallahu anh)'ın, özlərinə, ramazanda, təravih namazı qıldırdığını söyləmişdir. Bu səbəblə, "Bədai" (l, 288) müəllifi, camaat və məsciddə qılmağı, təravihin sünnətləri arasında zikr etmişdir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), təravih namazını, bir müddət, məsciddə camaatla qılmışdır. Daha sonra, səhabələr də, təravih namazını məsciddə camaatla qılmışlardır. Buna görə, təravih namazının məsciddə camaatla qılınması, sünnətdir. "Bədai" müəllifi, daha sonra, məsciddə camaatla namaz qılmağın, sünnətu'l-ayn və ya sünnətu'l-kifayə (haşiyə) olduğu xüsusunda, ixtilaf olduğunu da zikr etmişdir.

---------------------------------------

(Haşiyə:

~ "Sünnətu'l-ayn": belə vəsf edilən fellərin, bir şəxs və ya qrup tərəfindən yerinə yetirilməsilə, cəmiyyətin digər qrupundan, bu sünnətə tabe olma məsuliyyəti ortadan qalxmaz. Sünnətlər, ümumiyyətlə, eyni vəsfdədirlər.

~ "Sünnətu'l-kifayə": belə vəsf edilən bir fel, bir şəxs, ya da bir qrup tərəfindən yerinə yetirilərsə, digər şəxslərin onu etməsi, istənilməz. Məsələn, bir diyarda, bəzi şəxslərin azan və iqamə oxuması, bu cür sünnətə nümunə təşkil edir. (bax: Bədrəddin əz-Zərkəşi, "əl-Bahru'l-Muhit", l, 291-292)

---------------------------------------

Nəticə etibarı ilə, təravih namazını, evində tək başına və ya camaatla qılan, camaat və ya məsciddə qılma sünnətlərini yerinə yetirmədiyi üçün, bunların savabını ala bilməyəcəyini ifadə etməkdədir.

"əl-Bahr"da (ll, 68) nəql edildiyinə görə, Qadıxan'ın təravihlə bağlı fətvası, belədir:

Doğru olan görüşə görə, sabah namazının sünnətini, üzrü olmadan oturaraq qılmaq, caiz deyildir. Halbuki təravih namazı, üzrü olmadığı halda, oturaraq qılına bilər. Sabah namazının sünnəti ilə təravih namazı arasındakı fərq, birinsicinin, müəkkəd sünnət; ikinincisinin isə, müəkkəd sünnətin altında olmasıdır.

"əl-Hidayə"də (l, 131) də, alimlərin əksəriyyəti, təravih namazının, qəti olaraq sünnət olduğunu ifadə etdikləri qeyd edilməkdədir.

Bəzi kimsələr, bu mövzuda belə demişlərdir:

Bütün təhqiqlərimizə baxmayaraq, güclü və ya zəif, mərfu və ya məvquf, ya da -sünnət, qiyasla təsbit edilməsə də- səhih bir qiyas da olsa, bu mövzuda bir dəlil tapa bilmədik.

Beyhaqi'nin rəvayəti isə, Ömər (radiyallahu anh)'ın sünnətinə görə, ramazanda 2 dəfə Quran xətm ediləcəyini göstərməkdədir. Çünki Ömər'in əmr etdiyi kimi, təravih namazında, hər rükətdə, 20 ayət oxunduğunda, 30 gün çəkən bir ayda, Quran, 2 dəfə xətm edilmiş olur.

Alimlərimiz isə, Quranın, ramazanda 2 dəfə xətm edilməsinin sünnət olduğunu söyləməmişlərdir. Bunun sünnət olduğuna dair, hardan dəlil tapdıqlarını da, ancaq Allah Taala bilir.

"Umdətu'l-Qari"də (lll, 598) zikr edildiyi üzərə, Həsən'in nəqlinə görə, imam əbu Hənifə, təravih namazının, tərk edilməməsi lazım gələn bir sünnət olduğunu demişdir. "Sadru'ş-Şəhid" də, doğru görüşün bu olduğunu ifadə etmişdir.

Deyirəm:

Bəhsi keçən məsələ, "əl-Hidayə" müəllifinin daha əvvəl zikr etdiyi və alimlərin əksəriyyyətinin bildirdiyi üzərə, məzhəb imamından nəql edilmiş deyildir. Necə ki, "əl-Hidayə"də, Zahiru'r-rivayə (haşiyə), imam əbu Hənifə ilə imam Muhamməd və imam əbu Yusuf'un belə bir görüşü mənimsəmədikləri, bəhs mövzusu edilməməkdədir.

-------------------------------

(Haşiyə:

Zahiru'r-rivayə: İmam Muhamməd b. Həsən əş-Şeybani tərəfindən qələmə alınan və Hənəfi məzhəbinin quruluş dövrü əsas görüşlərini ehtiva edən əsərlərin ortaq adıdır.

Buna, "məsailu'l-üsul" da deyilir. (bax: ibn Abidin, "Rasəil", l, 16)

Hənəfi məzhəbinin əsaslarına aid ictihadların, imamlardan sonrakı dövrlərə nəqli, ümumiyyətlə imam Muhammədin kitabları vasitəsilə olmuşdur. Çünki imam Muhammədin həm əsərləri çoxdur, həm də bunlar, dövrümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Bu səbəblə, ona, Hənəfi məzhəbinin "naqili / nəql edəni" deyilməkdədir.

İmam Muhammədin, əbu Hənifənin, əbu Yusufun və özünün görüşlərindən topladığı kitabların bir qismi, təvatür və ya şöhrət yolu ilə siqa ravilər tərəfindən nəql edilmişdir. Bir qisminin rəvayəti isə, bu dərəcə sağlam deyildir. Bunlardan birincisinə - "Zahiru'r-Rivayə"; ikincisinə isə - "Nadiru'r-Rivayə" deyilir. (bax: ibn Abidin, "Durru'l-Muxtar", l, 69)

"Zahiru'r-Rivayə" məsələləri, imam Muhammədin topladığı bu 6 kitabda cəm edilmişdir:

1. "əl-Məbsut": imam Muhammədin bizə qədər gələn əsərləri içərisində, ən böyüyüdür. O, bu əsərdə, əbu Hənifə və əbu Yusufun fürua aid görüşlərini nəql etmiş və öz görüşlərini də bunlara əlavə etmişdir. Bu kitaba, "əl-Asl" da deyilir.

2. "əl-Camiu's-Sağir": Bu kitab, 1502 (və ya 1532) məsələ ehtiva etməkdədir. Bunlardan 170'ində ixtilaf vardır. Bu kitabda, əbu Yusuf'un, əbu Hənifə'dən rəvayət etdiyi məsələləri də toplanmışdır.

3. "əl-Camiu'l-Kəbir": əbu Hənifədən, arada vasitə olmadan, şəxsən özündən aldığı məsələləri ehtiva etməkdədir. Məsələlərlə bağlı bəzi açıqlama və təhlillərə yer verilmişdir.

4. "əs-Siyəru's-Sağir": Dövlətlər hüququna dairdir.

5. "əs-Siyəru'l-Kəbir": Bu əsər də, dövlətlər hüququna aiddir. Səraxsi tərəfindən şərh edilmişdir.

6. "əz-Ziyadat" və "Ziyadatu'z-Ziyada": "əl-Camiu'l-Kəbir"də əskik buraxılan məsələlərin tamamlayıcısıdır.

---------------------------------------

"əl-Hidayə" haşiyəsində, "ən-Nihayə"dən belə nəql edilməkdədir:

Bəziləri, "Həsənin nəqlinə görə, imam əbu Hənifə, 'Təravih namazında, hər rükətdə, 20 ayət oxunar.' demişdir. Doğru olan da, budur."

Ancaq imam əbu Hənifə'yə görə, bunun sünnət olduğuna dair, bir dəlil mövcud deyil.

"Rahmətu'l-Ummə" müəllifi də, mövzu ilə bağlı 4 imamdan, hər hansı bir nəql gətirməmişdir.

"Bahru'l-Ulum fi Rasəili'l-Ərkan"da (s. 139):

"Ramazanda, 1 dəfə xətm etmək, sünnətdir. Bundan çoxu isə, daha yaxşıdır. Ömər zamanından günümüzə qədər gəlib çıxan tətbiqat da, bu şəkildədir. Burda, 4 məzhəbin fəqihləri, ittifaq halındadırlar." deyilməkdədir.

Ancaq bunlar doğru olsaydı, dəlili olardı.

Deyirəm:

Onların dəlili, daha əvvəl zikr edilən Sə'ləbə rəvayətidir. Onun nəqlinə görə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), bir ramazan gecəsi, məscidin kənarında, müsəlmanların namaz qıldıqlarını görüncə,

"Bunlar, nə edirlər?" deyə soruşdu.

- Orda olan bir şəxs: "Ey Allahın rəsulu! Onlar, Quran oxumağı bilmirlər. Ubey b. Ka'b, onlara namaz qıldırır." deyə cavab verdi.

- Bunun üzərinə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Nə gözəl edirlər, doğru edirlər." buyurdu.

Hədisdən, səhabənin Quranı xətm etmək məqsədilə bir araya gəldikləri başa düşülməkdədir. Çünki, "Onlar, Quran oxumağı bilmirlər." ifadəsi, "Namaz qılacaq qədər Quran bilmirlər." mənasına gəlməməkdədir. Bu, Mədinədə yaşayan səhabə üçün, bəhs mövzusu ola bilməz. Bunun mənası, onların, Quranın bütününü bilməmələridir. Necə ki, ibn Məni'nin nəqlinə görə, Ubey b. Ka'b (radiyallahu anh), belə demişdir:

Ömər (radiyallahu anh):

"İnsanlar, gündüz oruc tuturlar, Quranı da, gözəl oxuya bilmirlər. Gecə namazını, sən qıldır." deyərək, ramazan gecəsində, onlara, namaz qıldırmağımı əmr etdi.

- Mən: "Ey möminlərin əmiri! Onlar, Quranı tam bilmirlər." dedim.

- Ömər: "Bəli, bilirəm. Sənin qıldırmağın, daha yaxşı olar." dedi.

Bunun üzərinə, mən, onlara, 20 rükət namaz qıldırdım.

Hədis, "Kənzu'l-Ummal"da (lV, 284), isnadsız olaraq nəql edilmişdir. Ən pis halda, zəif ola bilər.

Hədisdən, təravih namazının camaatla qılınması məqsədinin, Quran oxumağı öyrənmək olduğu da başa düşülməkdədir. Dolayısı ilə, "Onlar, Quran oxumağı bilmirlər." ifadəsinin, heç Quran bilmədikləri şəklində başa düşülməsinin, doğru olmadığı ortaya çıxmaqdadır.

Bu halda, bəhsi keçən ifadənin, daha əvvəl bildirdiyimiz üzərə, "Onlar, təravih namazını tək başına qıldıqlarında, Quranın hamısını oxuya bilməzlər. Quranı tam olaraq bilən kimsə olaraq, təravihi sən qıldırarsansa, onların hamısı, xətm etmiş olarlar." şəklində başa düşülməlidir.

Yuxarıda zikr edildiyi üzərə, Ömər (radiyallahu anh) zamanında, səhabələr, ramazanda, gecələri 20 rükət namaz qılmaqda idilər. Bir rükətdə, 200 ayət oxuyurdular. Osman (radiyallahu anh) zamanında, qiyamda uzun müddət durmaqdan, əsalarına söykənirdilər. Bu halda, onların, təravihi, hafiz imamın arxasında qılmalarına baxmayaraq, Quranı xətm etməmələri düşünülə bilərmi? Belə bir düşüncə, sadəcə zəndən ibarətdir. Beləcə, ramazanda, təravih namazlarında, Quran xətm etməyin, Osman (radiyallahu anh) zamanındakı səhabələrin buna davam etmələri ilə sünnət olduğu başa düşülür.

Bəzi kimsələr, Beyhaqi'nin ("əs-Sünənü'l-Kubra", ll, 497) əbu Osman ən-Nəhdi vasitəsilə nəql etdiyi,

"Ömər, 3 Quran hafizini çağırdı və onların Quran oxuyuşlarını dinlədi." rəvayətinin, -alimlərimiz mənimsəmsə də- Ömərin təravihdəki sünnətinin, Quranın 2 dəfə xətm edilməsi olduğuna dəlalət etdiyini söyləmişlərdir.

Bizə görə, bu rəvayət də, təravihdə (bir Quran) xətm edilməsinin sünnət olduğuna dəlalət etməkdədir. Çünk xətm bəhs mövzusu olmasaydı, Ömər (radiyallahu anh), hafizləri çağırıb aralarında sürətli, orta və yavaş oxuyanı təsbit etməyə gərək görməzdi. Quran xətm edilməsi düşüncəsi mövcud olmasaydı, imamlıq edəcək hafizlərə, bunu diqqətə almamalarını və namaz qılanlara ağır gəlməyəcək qədər oxumalarını əmr edərdi. Ömər (radiyallahu anh), hafizləri çağırıb onları, oxuyuşları cəhətindən dinləyib hər rükətdə oxumaları lazım gələn miqdari müəyyənləşdirməsinə rəğmən, təravihi, xətmlə qılmağın sünnət deyil, nafilə olduğu, necə iləri sürülə bilər?! Bilindiyi kimi, belə bir əhəmiyyət, nafilə ibadətlər üçün bəhs mövzusu ola bilməz.

Ömər (radiyallahu anh)'ın, hər gecə, rükətlərdə 30, 25 və ya 20 ayət oxumağı əmr etdiyi təsbit edilmədikcə, bu rəvayətdən, onun, təravihdə, 2 dəfə xətm edilməsini sünnət qəbul etdiyi çıxarıla bilməz. Bu mövzuda hər hansı bir rəvayət mövcud olmadığı kimi, bu rəvayət də buna dəlil ola bilməz. Ömər (radiyallahu anh), ramazandan geriyə qalan gecələrdə, xətmin tamamlana bilməsi məqsədilə, hər rükətdə, 20 ayət oxumasını əmr etmiş olmalıdır. Çünki Ömər (radiyallahu anh), səhabələrin, təravihi bir imam arxasında qılmasını, ramazanın ilk gecəsində istəməmişdir. Rəvayətlərdən və verdiyimiz açıqlamalardan başa düşüldüyü üzərə, bu hadisə, ramazanın ilk gecəsi deyil, daha sonra meydana gəlmişdir.

İmam Malik:

"Quranın təravih namazlarında xətm edilməsi, sünnət deyildir." demişdir.

"Rabiatu'r-rəy" də:

"Quranın, təravih namazlarında xətm edilməsi, sünnət deyildir. Bir kimsə, ramazan boyunca, təravih namazını, bir surə ilə belə qıldırsa, kifayət edir. Çünki mən, hafiz olmayan kimsələrin, insanlara təravih namazı qıldırdıqlarını görürəm." açıqlamasını vermişdir.

Deyirəm:

Bunun mənası, xətmlə qıldırmağın, müəkkəd sünnət olmamasıdır. Necə ki, təravih namazı da, müəkkəd sünnət deyildir. Ancaq bu, xətmlə təravih qıldırmağın sünnət olmasına əngəl deyildir. Bu mövzuda, ibn Vehb rəvayəti, bizim üçün kafi (kifayət edən) bir dəlildir. O, imam Muslimin ravilərindən olub, rəvayətləri, həsən olaraq dəyərləndirilməkdədir. İbn Vehb:

"Bir çox kimsənin nəqlinə görə, Ömər b. Əbdü'l-Əziz, imamlara, xətmlə namaz qıldırmalarını əmr etmişdir. Onlar, hər rükətdə, 20 ayət oxumaqda idilər." demişdir. ("əl-Müdəvvənətu'l-Kubra", l, 194)

Bu məlumat, mövzu ilə bağlı, icma kimi dəyər daşımaqdadır.

Beləcə, təravih namazında, hər rükətdə 20 ayət oxumağın sünnət olduğu ortaya çıxmışdır.

Yuxarıda zikr edildiyi üzərə, Həsənin rəvayətinə görə, bu, imam əbu Hənifə'nin də görüşüdür.

Bu gün, Məkkə və digər bəzi İslam diyarlarında tətbiq edilən -hər rükətdə 39 ayət oxumasında- icma mövcud deyildir.

Aşağıda zikr ediləcəyi üzərə, Mədinə xaricindəki bölgələrin çoxunda, təravih namazı, hər rükətdə, 23 ayət oxunaraq qılınmaqdadır.

"əl-Hidayə"də (l, 131):

"Təravih namazında, 2 rükətdə, 1 rükət miqdarı istirahət etmək, müstəhəbdir. Hicazlıların adəti olduğu üzərə, təravih namazı ilə vitr namazı arasında istirahət etmək də, müstəhəbdir." deyilməkdədir.

Təravih kəliməsi, "tərviha"nın cəmi olub, -salam kəliməsindəki təslimə kimi-, "ər-raha" kəliməsinin məsdər-i mərrəsi (felin bir dəfə edildiyini göstərən məsdər)'dir. Səhabələr, başlanğıcda, hər 2 rükətdə bir salam verincə, istirahət etdikləri üçün, ramazan gecələrində qılınan namaz, təravih olaraq adlandırılmışdır. Muhamməd b. Nasr, gecə namazı ilə bağlı, "2 rükət arasında istirahəti müstəhəb qəbul edənlər" və "2 rükət arasında istirahəti məkruh qəbul edənlər" olmaq üzərə, 2 ayrı başlıq qoymuşdur. O, "Səhabələr, gecə namazı qılarlarkən, arada, bir kimsənin, bu qədər rükət qılacağı müddət miqdarınca, istirahət edərlərdi." şəklindəki məlumatı, Yəhya b. Bukeyr ---> Leys isnadı ilə, nəql etməkdədir. "Kənzu'l-Ummal"da (ll, 497) rəvayət edildiyinə görə, Zeyd b. Vehb, belə demişdir:

Ömər (radiyallahu anh) dövründə, 2 rükət arasında bir kimsənin məsciddən Sil dağına gedəcəyi müddət qədər istirahət etdirərdi.

Xəbəri, Beyhaqi, "Sünən"ində rəvayət etdikdən sonra, "O, təravih namazı qılanların istirahətini, Ömərin əmrilə etdiklərini qəsd etmiş olmalıdır." açıqlamasını vermişdir.

Ancaq biz, xəbərin isnadını tapa bilmədik. O, ən azından zəifdir. İsnadda zikr edilən Leys, ətbau't-tabiin'in iləridə gələnlərindən, siqa, zəbti sağlam və fəqih Leys b. Sa'd'dır. Ancaq nəql etdiyi xəbərin isnadı, müttəsil (bitişik) deyildir.

Bəzi kimsələr, belə demişlərdir:

Zikr edilənlər, istirahətin, mütləq olaraq müstəhəb olduğunu ortaya qoymaz. Çünki burda əsl olan, istirahətdir. Ancaq xüsusilə, 2 rükətdə bir salam verildiyində, hər imam, istirahətə ehtiyac hiss etməyə bilər. Bu halda, qayda gərəyi, istirahət edilmiş olar. Necə ki, məzhəb alimlərimiz, təravih namazında, salamın 4 rükətdə bir veriləcəyini ifadə etməkdədirlər. "əl-Kifayə"də (l, 407), "Burda, tərviha, 4 rükət mənasındadır." deyilməkdədir. Tərvihanın 4 rükət müəyyənləşdirilməsinin hər hansı bir dəlili yoxdur. Bu mövzuda, zəif bir rəvayət zikr edilməkdədir. Beyhaqi, rəvayətin zəif olduğunu söyləmişdir. Böyük alim ibnu't-Türkməni, "Cəvhəru'n-Naqi alə Sunəni'l-Beyhaqi"də (l, 208), rəvayətin zəif olmasının səbəbinin, isnadında yer alan və tənqid edilən əbu Sə'd Səid b. Mərzuban əl-Baqqal olduğunu ifadə etmiş və onun rəvayətini dəstəkləyən başqa rəvayətlərin də olduğunu bildirərək, Beyhaqi'ni tənqid etmişdir. Necə ki, ibn əbi Şeybə'nin "əl-Musannəf"ində (ll, 393),

Vəki ---> Həsən Salih ---> Amr b. Qays ---> əbu'l-Hasna

isnadı ilə nəqlinə görə, Əli (radiyallahu anh), ramazanda, bir adama, 5 dəfə ara verərək, camaata 20 rükət namaz qıldırmasını əmr etmişdir.

İsnadda zikr edilən Amr b. Qays əl-Mulai olmalıdır. Əhməd b. Hənbəl, Yəhya b. Main, əbu Hatim, əbu Zura və digər hədis alimləri, onun siqa olduğunu söyləmişlərdir. İmam Muslim də, onun hədislərini əsərinə almışdır.

O, daha sonra, isnadında Muğirə b. Ziyad olan başqa bir hədis daha zikr etməkdədir. Ancaq o, güclü bir ravi deyildir. Necə ki, Yəhya b. Main və digər hədis alimləri, onun siqa olduğunu ifadə etdikləri halda, o, "Tərku'l-qasr" və "Xəllu'l-Xəmr" başlıqları altında, onun, münkər hədis rəvayətlərinin olduğunu ifadə edərək, zəif olduğunu söyləmişdir. Beyhaqi isə, bu rəvayətlərdən, heç bəhs etməmişdir.

Biz də, burda, Heysəmi'nin, əl-Baqqal'ın güvənilən olduğunu xatırlatmalıyıq. Necə ki, onun, "Məcmau'z-Zəvaid"dəki (ll, 196) açıqlaması, belədir:

"O, siqa, lakin müdəllisdir (haşiyə). Əbu Usamə, 'Səid b. Mərzuban əl-Baqqal, bizə hədis rəvayət etmişdir. O, güvənilən bir ravidir.' demişdir."

--------------------------------------

(Haşiyə:

Tədlis: ravinin görüşmədiyi, ya da görüşdüyü halda, özündən hədis eşitmədiyi şeyxindən eşitdiyi zənnini oyandıracaq bir şəkildə rəvayət etməsidir.

Müdəllis də: tədlis edən şəxsə deyilir və müdəllisin (özündən hədis nəql etdiyi şəxsdən şəxsən eşitdiyini açıqlamadan, 'filan kimsədən..' demək surətilə) ənənə yolu ilə etdiyi rəvayətdir.

----------------------------------------

Əbu Zura, "Rəvayətlərində, leyyin və müdəllisdir." açıqlamasını vermişdir. (Haşiyə)

-----------------------------

(Haşiyə:

"Lin" kökündən meydana gələn "leyyin" kəliməsi, lüğətdə, "yumşaq, asan" mənasına gəlir.

Hədis termini olaraq, "xəfifdən şiddətliyə doğru edilən cərh ləfzləri bölgüsünə görə, birinci mərtəbədə yer alan ən xəfif və tə'dilə ən yaxın ləfzlərdən biri olub, Daraqutni'yə görə, ravinin ədalat vəsfini yox etməyəcək, dolayısı ilə, rəvayətinin rəddini gərəkdirməyəcək qədər xəfif bir cərh"i ifadə edir.

------------------------------

"O, doğru sözlüdürmü?" sualına isə, əbu Zura, "Bəli, o, yalan danışmazdı." deyə cavab vermişdir.

Şu'bə b. Haccac, Sufyan əs-Sevri, Sufyan b. Uyeynə, A'məş və başqa alimlər, ondan hədis rəvayət etmişlərdir.

Şu'bə b. Haccac'ın, sadəcə güvənilən ravilərdən hədis rəvayət etdiyi bilinməkdədir. O, rəvayətləri həsən olan bir ravidir. Başqa rəvayətlər də, onu dəstəkləməkdədir. Dolayısı ilə, rəvayəti güclüdür.

Niməvi, "ət-Tə'liqu'l-Həsən"də, hədisin əsl ravisinin əbu'l-Hasna olduğunu; onun da, məchul bir ravi olduğunu bildirərək, bu səbəblə, hədisin illətli (haşiyə) olduğunu ifadə etmişdir.

---------------------------------

(Haşiyə:

Lüğətdə, "səbəb, xəstəlik və qüsur" kimi mənalara gələn "illət" (cəm halı - iləl), hədis elmində, termin olaraq: "ümumilikdə, ilk baxışda fərq edilə bilməyən və hədisin sihhətini zədələyən qüsur" deməkdir. Hədis elminin:

~ Bu qüsurları araşdıran qisminə - "iləlu'l-hədis";

~ İlləti təsbi etmə işinə - "tə'lil", ya da "i'ləl";

~ İllətli hədisə - "Muəlləl", "mə'lul" və ya "muəll" deyilir.

İllət, ravilərin yaddaş zəifliyi kimi bəşəri qüsurları ilə bərabər, rəvayət sırasında etdikləri təhrif və əlavə kimi xətalardan və ya ifrat qısaltma və ixtisar kimi məqsədli təsərrüflərdən qaynaqlanır.

İllət, siqa ravilərin rəvayətlərində mövcud ola bildiyi kimi; zəif ravilərin rəvayətlərində də ola bilir.

----------------------------------

Ancaq Beyhaqi və əbu Davud'un nəqlinə görə (bax: "Avnu'l-Mə'bud", ll, 5), Şərik'in, ibn əbi Şeybə'yə görə isə, Amr b. Qays'ın özündən rəvayət etdiyi bir ravinin məchul olduğu, söylənə bilməz. Əbu Davud və Munziri, "Təlxis"ində, hədisin sihhəti haqqında sükut etmişdirlər (yəni, hər hansı bir açıqlama verməmişlərdir).

"Avnu'l-Mə'bud"da (ll, 5) yer alan açıqlamalardan başa düşüldüyü üzərə, özü haqqında etiraz olmamaqla birlikdə, onun rəvayətinin isnadında yer alan Hinş və Şərik səbəbilə, illətli qəbul edilmişdir.

Bu açıqlamalardan sonra, təravihi 4 rükət olaraq qılmağın müstəhəbliyi ortaya çıxmaqdadır. Əli (radiyallahu anh) da, bu şəkildə qılınmasını əmr etmişdir.

Daha əvvəl də zikr edildiyi üzərə, ibn Həcər, səhabələr, başlanğıcda hər 4 rükətdə bir salam verincə istirahət ediləcəyində icma etmişlərdir. İbn Həcər, dəlillərin, bunun qətiliyini ortaya qoyduğunu da ifadə etmişdir. Necə ki, "Asaru's-Sünən"də (ll, 56) zikr edildiyi üzərə, Beyhaqi'nin nəqlinə görə ("Sünənü'l-Kubra", ll, 496), əbu'l-Hasib, "Suveyd b. Ğafələ, 20 rükətdə 5 dəfə istirahət edərək, ramazanda bizə imamlıq edərdi." demişdir.

Xəbərin isnadı, həsəndir. Əbu Bəkr b. əbu Şeybə'nin rəvayətinə görə də, Səid b. Ubeyd, ramazanda, Əli b. Rəbia'nın, 5 dəfə istirahət edərək təravih namazını, sonra da vitri qıldırdığını söyləmişdir. Xəbərin isnadı, səhihdir.

"ət-Tə'liqu'l-Həsən"də zikr edildiyinə görə, ibn əbu Şeybə'nin "əl-Musannəf"ində (ll, 393),

Ğundər --> Şu'bə ---> Xələf ---> Rəbi

isnadı ilə, əbu'l-Bəxtəri (radiyallahu anh)'ın, 5 dəfə istirahət edərək təravih namazını, sonra da vitri qıldırdığı rəvayət edilməkdədir.

Hədislə bağlı olaraq, Niməvi, "İsnadında yer alan Xələfi bilmirəm." demişdir.

Şu'bə, sadəcə siqa ravilərdən rəvayət etdiyi üçün, bizə görə, onu tanımağımıza ehtiyac yoxdur. O, Xələf b. Havşəb əl-Kufi olmalıdır. "ət-Təqrib"də (s. 53) zikr edildiyi üzərə, o, siqa bir ravidir. "Təhzibu't-Təhzib"də (lll, 149) nəql edildiyinə görə, Şu'bə, ondan rəvayət etmişdir. İsnadda yer alan digər ravilər isə, siqadırlar. Bu halda, hədis, həsəndir.

Bu rəvayətlərdə, böyük tabiunların, təravih namazını 5 dəfə istirahət edərək qıldıqları ifadə edilməkdədir.

Suveyd b. Ğafələ, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dövrünə yetişmiş muxadramlardandır. (Haşiyə)

---------------------------------

(Haşiyə:

Lüğətdə, "sünnət olmamaq, nəsəbi qarışıq olmaq" kimi mənalara gələn "xadramə" kökündən meydana gələn "muxadram" kəliməsi (cəm halı "muxadramun"): "həm cahiliyyə dövründə, həm İslami dövrdə yaşamış, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) həyatda ikən və ya vəfatından sonra müsəlman olmuş, ancaq Onu, mömin olaraq görməmiş kimsə"dir.

Buna görə, "muxadram", səhabə və ya tabii olduğu qəti şəkildə bilinməyən şəxs olub, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) dövründə yaşadığı üçün, səhabələr arasında yer alması lazım gələrkən, Onu, mömin sifətilə görə bilmədiyi üçün, səhabələrdən sayılmamışdır.

Səhabə ilə görüşdüyü üçün tabii sayılması mümkündürsə də, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) dövründə yaşadığından dolayı, Onun vəfatından sonra dünyaya gələn tabii'lərdən fərqli görülmüş, bu səbəblə, hədisçilər tərəfindən səhabə ilə tabiundan ayrı bir nəsil qəbul edilmişdir.

-------------------------------------

"Təhzibu't-Təhzib"də (Vl, 279) ifadə edildiyi üzərə, ibn Qani, onun səhabə olduğunu söyləmişdir.

Ancaq burda, rəşidi xəlifələrin və səhabələrin iləri gələnlərinin tətbiqatları əsas olmalıdır. Zeyd b. Vehb'in,

"Ömər, ramazanda 4 rükətdə bir istirahət edərək təravih qıldırırdı." (ibn əbu Şeybə, "əl-Musannəf", ll, 393) şəklindəki açıqlaması da, bu halı dəstəkləməkdədir. Müqəddimədə zikr etdiyimiz üzərə, fəqihlərin tətbiqatları ilə ona uyğun fətvaları, hədisin səhih olduğuna işarətdir.

Təravihin 4 rükətdə bir istirahət edərək qılmağın müstəhəb olduğu xüsusunda, bu dəlillər kifayətdir. Müctəhid imamlar dövrünə qədər, tətbiqat da bu şəkildə davam etmişdir.

Bu dövrdə, bəhsi edilən istirahət əsnasında, nafilə namaz qılmağın məkruh olub-olmadığı mövzusunda, ixtilaf ortaya çıxmışdır.

İbnu'l-Qasim'in mövzu ilə bağlı sualına, imam Malik:

"Rüku və səcdəsi edilib salam vermədən, təravihlə birləşdirilərək qılınmasında, bir beis yoxdur." cavabını vermişdir.

İbn Vehb ---> İbn Lehia isnadı ilə nəql edildiyinə görə, ibnu'l-Hadi:

"Amir b. Abdullah b. Zubeyr, əbu Bəkr b. Hazm və Yəhya b. Səid'i, təravihdə, cüt rükətlər arasında, ayrı nafilə namaz qıldıqlarını gördüm." demişdir. ("əl-Müdəvvənə", l, 195)

İbn Qudamə, "əl-Muğni"də (l, 805), belə deməkdədir:

Ubadə, əbu Dərda və Uqbə b. Amir olmaq üzərə, 3 səhabənin tətbiqatının mövcud olduğunun nəql edildiyini ifadə edən əbu Abdullah, təravihdə, istirahət arasında, ayrı nafilə namaz qılmağı doğru görməzdi. Bəzi səhabələrin buna icazə verdikləri xatırladıldığında isə, o, belə bir halın mövcud olmadığını, bu mövzudakı görüşlərin, Həsən əl-Basri və Səid b. Cubeyrdən nəql edildiyini deyərdi.

Əhməd b. Hənbəl də,"Nafilə namaz, təravihdə istirahət əsnasında deyil, fərzlərdən sonra qılınır." demişdir.

Əsrəm'in nəqlinə görə də, əbu Dərda (radiyallahu anh), təravihdə, istirahət əsnasında namaz qılanları görüncə,"İmamla birlikdə namaz qıldığın halda, tək başına qıldığın bu namaz, nə namazdır?" deyə soruşmuş və:"Bizdən ayrılan, bizdən deyildir. Məsciddə camaatdan ayrı namaz qılması, şəxsin anlayışsızlığındandır." deyə əlavə etmişdir.

Təravih namazını, aralarında istirahət etmədən 4 rükətdə bir salam verərək qılınması soruşulduğunda, Əhməd b. Hənbəl, bunda bir beis olmadığını ifadə etmişdir. Onun, "Bunda bir beis yoxdur." ifadəsində, əvvəlki açıqlaması ilə bir ziddiyyət mövcud olduğuna işarət edilmək istənilmişdir.

"Bədai"də (l, 290), təravihin sünnətlərini açıqlayarkən, belə deyilməkdədir:

İmam, hər 2 rükətdə, bir rükət miqdarı oturar. Təsbih, təhlil, təkbir gətirər, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə salavat gətirər. Təravih sonunda da, eyni şəkildə istirahət edər. Bunu, sələf tətbiq etmişdir.

Burda mübahisə edilən, təravihin sonundakı istirahətin müstəhəb olub-olmadığı xüsusudur. Bəzi alimlər, bunun müstəhəb olduğunu; bəziləri isə, əksini söyləmişlərdir. Doğrusu, bunun müstəhəb olmamasıdır. Çünki bu, sələfin tətbiqatına ziddir.

Burda, sələf ilə qəsd edilən, səhabələr və tabiun nəsilləridir. İbn Həcərin yuxarıda ifadə etdiyi üzərə, səhabələr, başlanğıcda, hər 2 rükətdə bir salam verincə, istirahət etməkdə idilər. Onların təravihi ilk dəfə camaat şəklində qılmaları, Ömər (radiyallahu anh) dövründə gerçəkləşmişdi.

"Fəthu'l-Qadir" (l, 407) müəllifi, təravihin 20 rükət olmasının sünnət olduğu xüsusunda bəhs edərkən, deyir:

Bütün bunlardan, təravih namazının vitrlə birlikdə 11 rükət olaraq camaatla qılınmasının sünnət olduğu başa düşülməkdədir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), onu, bu şəkildə qılmış və daha sonra müəyyən bir səbəblə tərk etmişdir. Səbəbini də, davam etmələri halında, təravih namazının fərz qılınması qorxusu olaraq açıqlamışdır.

Təravih namazının 20 rükət qılınmasının sünnət qəbul edilməsi isə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, "Sünnətimə və rəşidi xəlifələrin sünnətinə sarılın." (Tirmizi, "İlm"/16) hədisi səbəbi ilədir. Bu hədisdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), rəşidi xəlifələrin sünnətinə tabe olmağı təşviq etmişdir. Ancaq bu, 20 rükətin sünnət olması mənasına gəlməz. Çünki Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in sünnəti, bir ibadətə davam etməsi və ya müəyyən bir səbəblə tərk etməsilə reallaşır. Yuxarıda ifadə etdiyimiz üzərə, biz, bəhsi keçən səbəb olmadığı zaman, onun davam edəcəyi nəticəsinə çatırıq. Bu halda, təravihin 20 rükət qılınması, müstəhəb; bəhsini etdiyimiz miqdarı (yəni, 11 rükət) isə, sünnətdir. Bəzi alimlər, doğru olan görüşün, bu olduğunu mənimsəmişlərdir.

Yuxarıda keçdiyi üzərə, "əl-Hidayə" müəllifinin açıqlaması isə, belədir:

Rəşidi xəlifələrin təravihi 20 rükət olaraq qılmağa davam etdikləri ilə bağlı görüş, son dərəcə yalnışdır. Çünki əbu Bəkr (radiyallahu anh), təravihi, 20 rükət olaraq qılmadığı kimi; camaatla da qılmamışdır. Ömər və Osmanın da, onu, 20 rükət və camaatla qıldıqlarına dair səhih bir rəvayət yoxdur. Ömər (radiyallahu anh), təravihin camaatla qılınmasını təmin etmiş, Osman və Əli isə, buna qarşı çıxmamışlardır.

Yuxarıda, Tirmizi'nin, Əli və Ömər ilə bağlı rəvayətlərindən söz edilmişdir. Ömər haqqındakı rəvayət, məntdə zikr edilmiş; Əli (radiyallahu anh) rəvayətinin isə, "Kənzu'l-Ummal"da (lV, 284) mövcud olduğu ifadə edilmişdi. Buna görə, əbu'l-Hasna, Əli (radiyallahu anh)'ın, ramazanda bir adama 5 dəfə ara verərək camaata 20 rükət qıldırmasını əmr etdiyini xəbər vermişdir. Bunu, Beyhaqi də rəvayət etmiş, ancaq zəif olduğunu söyləmişdir.

Bizə görə, bu, bir mühəddisin, icmaya zidd görüşüdür. Dində özlərinə tabe olunan 4 imam da, təravih namazının rükət sayında ixtilaf etmişlərdir. Bu mövzuda, 2 fərqli görüş mövcuddur:

~ imam əbu Hənifə, imam Şafi və Əhməd b. Hənbələ görə, təravih namazı, 20 rükətdir.

~ imam Malikin isə, 36 rükət olduğu görüşü nəql edilmişdir. ("Rahmətu'l-Ummə", s. 23)

"Nuru'l-Ənvar" (s. 223) və digər üsul əsərlərində zikr edildiyi üzərə, İslam ümməti, bir dövrdə hər hansı bir mövzuda icma etmişdirsə, onun xaricindəki fərqli görüşlər, yalnış qəbul edilir. Mövzu ilə bağlı daha sonrakı dövrlərdə də ortaya atılan görüşlər də qəbul edilməz. İbnu'l-Hümam'ın ("Fəthu'l-Qadir" müəllifinin) görüşünü mənimsəyən hər hansı bir alim bilinməməkdədir. Əksinə, imam Malik xaricindəki alimlər, təravih namazının 20 rükət olmasının sünnət olduğunda ittifaq etmişlərdir. İmam Malik isə, 20 üzərinə 16 rükət daha əlavə etmişdir. Alimlərdən təravihin 20 rükətdən daha az olduğunu söyləyən də bilinməməkdədir. Dolayısı ilə, "Təravihdə sünnət olan, 11 rükətdir; digər rükətlər isə, müstəhəbdir." görüşünü iləri sürən, daha əvvəl meydana gələn icmaya müxalif açıqlama vermişdir.

İbnu'l-Hümam'ın açıqlaması, həm rəvayət, həm də üsul cəhətindən isabətli deyildir. Üsul cəhətindən, yalnışdır. Çünki ona görə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in davam etdiyi ibadət, sünnət; rəşidi xəlifələrin davam etdikləri isə, məndubdur. Bu isə, fəqih və üsulçuların görüşlərinə ziddir. Çünki onlara görə, sünnət, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) və ya rəşidi xəlifələrin davam etdiyidir. Gərək Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, gərəksə də, rəşidi xəlifələrin davam etmələri səbəbilə, onlar, təravihi, camaatla, 20 rükət olaraq qılmağın sünnət olduğunu açıqlamışlardır. Müctəhid imamlar da, bu görüşü mənimsəmişlərdir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, "Sünnətimə və rəşidi xəlifələrin sünnətinə möhkəm sarılın." hədisi də, bu görüşü dəstəkləməkdədir. Hədisi Tirmizi rəvayət edərək, "Bu, həsən-səhih bir hədisdir." açıqlamasını vermişdir.

Hədisdəki "aleykum" kəliməsi də, gərəklilik ifadə etməkdədir. Dil cəhətindən, ətf edilən ilə, üzərinə ətf edilənin hökmü, eynidir. Beləcə, rəşidi xəlifələrin sünnətinə tabe olmaq, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in sünnətinə tabe olmaqla eynidir. Bu 2 sünnəti, "birinə tabe olmaq, sünnət; digərinə tabe olmaq isə, məndubdur." şəklində ayırmaq, isabətli deyildir. Çünki məndubun yerinə yetirilməsi, gərəklilik ifadə etməz. Hədisdə, "Möhkəm sarılın." ifadəsi də, hər 2 sünnəti də ehtiva etməkdədir. Bu ifadə, sadəcə rəşidi xəlifələrin sünnətinə tabe olmağın məndub olacağını bildirmədən, hər 2 sünnətə da tabe olmağa da təşviq etməkdədir. Ömər (radiyallahu anh)'ın, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən rəvayət etdiyi bir hədisə görə, bizim digər səhabələrin sünnətinə tabe olmağımız da, müstəhəbdir. Bu hədisdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), "Rəbbimdən, məndən sonra səhabələrimin ixtilafını soruşduğumda, 'Ey Muhamməd! Səhabələrin, göydəki ulduzlar kimidir. Aralarında fərqliliklər mövcud olmaqla birlikdə, hər biri, bir yol göstərəcək biliyə sahibdir. Onların ixtilaflarından birinə sarılan da, hidayət üzərədir."

Hədisi, Rəzin rəvayət etmişdir. (Ayrıca, bax: "əl-Mişqat", s. 473)

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, -başda əbu Bəkr və Ömər olmaq üzərə-, rəşidi xəlifələrin sünnətinə tabe olmağımızı təşviq etdiyində, şübhə yoxdur. İbnu'l-Hümam, "Təravih namazını 23 rükət qılmaq, müəkkəd sünnətdir. 11 rükəti isə, bəhsi edilən rəvayətlər səbəbilə, müəkkəd sünnət olmaları əvləviyyətlə gərəklidir. şəklində açıqlasa idi, daha isabətli olardı. Çünki bilindiyi kimi, müəkkəd sünnətlərin dərəcələri də bir-birindən fərqlilik ərz etməkdədir.

Əsəd b. Amr'ın nəqlinə görə, imam əbu Yusuf'un, "Ömər (radiyallahu anh), təravihdə nə etmişdir?" sualına, imam əbu Hənifə,

"Təravih, müəkkəd sünnətdir. Ömər, onunla bağlı, özündən bir şey ortaya atmadı. O, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dövründə mövcud olan bir tətbiqatı əmr etdi." deyə cavab vermişdir.

Eyni məlumat, "Məraqi'l-Fəlah"da (s. 239), "əl-İxtiyar"dan da nəql edilməkdədir.

İmam əbu Hənifənin bu açıqlamasında, təravihin, Ömərin əmr etdiyi şəkildə 20 rükət olaraq müəkkəd sünnət olduğu ifadə edilmək istənilmişdir.

İbnu'l-Hümam'ın açıqlaması isə, əbu Sələmə b. Abdu'r-Rahmən rəvayətinə istinad etməkdədir. Buna görə, onun, "Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ramazandakı namazı, necə idi?" sualına, Aişə (radiyallahu anha), "Gərək ramazanda, gərəksə digər zamanlarda, (gecə) 11 rükətdən çox namaz qılmazdı." deyə cavab vermişdir. (Muslim, Musafirin/125).

İbnu'l-Hümam, hədisi, gərək ramazanda, gərəksə də digər zamanlarda, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in gecə qıldığı namazın, cəmi 11 rükət olduğu şəklində başa düşmüşdür.

Halbuki, bu hədisdə zikr edilən, gecə qıldığı namazların hamısı deyil, sadəcə təhəccüd namazıdır. Necə ki, səhih rəvayətlər də, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazan ayında, gecələri daha çox namaz qıldığını ifadə etməkdədir. Necə ki, Aişə (radiyallahu anha) da, "Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ramazanda, digər gecələrdən daha çox gecə namazı qılardı." (Muslim, Etiqaf/8) demişdir.

Başqa bir rəvayətdə, Aişə (radiyallahu anha): "Ramazanın son 10 günündə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), xanımlarından uzaq durar, gecələrini ibadətlə keçirər və xanımlarını da oyadardı." demişdir. (Buxari, Təravih/6)

Uzun ramazan gecəsini, qiyamını uzadaraq qılınan 11 rükət namazla ibadət etmək, uzaq və çətin bir ehtimaldır. Rəvayətlərdən, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazan gecələrini çox namaz qılaraq keçirdiyi başa düşülməkdədir. Necə ki, Beyhaqi'nin "Şuabu'l-İman"da, Aişə (radiyallahu anha)'dan nəql etdiyi hədis də, bunu dəstəkləməkdədir. Onun nəqlinə görə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ramazan ayı girdiyində, xanımlarından uzaq durar, ramazan ayı bitincəyə qədər, yatağına gəlməzdi.

Hədisin isnadı, həsəndir.

Digər rəvayətdə isə, Aişə (radiyallahu anha), "Ramazan ayı gəldiyində, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) namazını artırar, çoxca dua edərdi. (Çoxca ibadəti səbəbilə), rəngi dəyişərdi." demişdir. (Əzizi, lll, 127)

Bəhsini etdiyimiz rəvayətlər, təhəccüd, xaricində, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in nə qədər namaz qıldığını qəti olaraq ifadə etməməklə bərabər, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazan gecələrində, digərlərindən daha çox namaz qıldığını ortaya qoymaqdadır. Araşdırmalarımızda, əbu Bəkr b. əbu Şeybə'nin, "əl-Musannəf"ində (ll, 394),

Yezid b. Harun ---> İbrahim b. Osman ---> Hakəm ---> Miqsəm

isnadı ilə, ibn Abbas (radiyallahu anh)'ın bir açıqlamasını təsbit etdik. Buna görə o,

"Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), ramazan ayında, 20 rükət namaz və vitr namazını qılardı." demişdir.

Hədisi:

~ Kəşşi, "əl-Müsnəd"ində;

~ Bəğavi, "Mu'cəm"ində;

~ Taberani, "əl-Mu'cəmu'l-Kəbir"ində;

~ Beyhaqi, "əs-Sünənü'l-Kubra"sında (ll, 496)

rəvayət etmişlərdir. Hədis,

~ "ət-Tə'liqu'l-Həsən"də (ll, 56) də mövcuddur.

İsnad yer alan əbu Bəkr b. əbu Şeybə'nin babası İbrahim b. Osman xaricindəki ravilər, siqadır. Alimlərin əksəriyyəti, onun zəif olduğunu söyləmişlərdir. İbn Adiy'in, onunla bağlı açıqlaması, belədir:

"Onun, dəlil ola biləcək rəvayətləri vardır. O, İbrahim b. əbu Hayyə'dən daha yaxşıdır. Yezid b. Harunun verdiyi məlumata gərə, o, dövrünün ən adil qadısı idi. Yezid b. Harun, onun qadılığı dövründə, hədis yazmaqda idi." (bax: "Təhzibu't-Təhzib", Vl, 138)

Təsbitlərimizə görə, haqqında ixtilaf edilməsinə baxmayaraq, İbrahim b. Hayyə, rəvayətləri həsən bir ravidir. Osman əd-Darimi'nin nəqlinə görə, Yəhya b. Main, onu, "şeyx, siqa" ləfzlərilə vəsf etmişdir (bax: "Lisanu'l-Mi'zan", l, 53). Bu halda, ondan daha yaxşı olan İbrahim b. Osman da, ən azından, rəvayətləri həsən bir ravi olmalıdır. Dolayısı ilə, digər səhih hədislərdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, ramazan gecələrində, daha çox namaz qıldığı, ümumi olaraq ifadə edilərkən; bu hədisdə, açıqca bildirilməkdədir.

İbnu'l-Hümam'ın,

"Bu rəvayət, əbu Şeybə İbrahim b. Osman səbəbilə zəifdir. Onun, səhih rəvayətlərə zidd rəvayətlər nəql etdiyi səbəbilə, zəif olduğunda ittifaq vardır." açıqlaması, isabətli deyildir. Çünki ibn Adiyy, onun, siqa olduğunu bildirmiş və rəvayətləri həsən olan başqa bir raviyə, onu tərcih etmişdir. Bəhsi edilən ravinin zəif olduğunu qəbul etsək belə, ibnu'l-Hümam, şəxsən özü, "Fəthu'l-Qadir"də (l, 44) "zəif bir rəvayət, səhih olduğuna dair xarici dəlillərlə dəstəkləndiyində, səhih olacağı" qaydasından bəhs etməkdədir. O, itin yaladığı qabın 3 dəfə yuyulması ilə bağlı rəvayətini, əbu Hureyrə (radiyallahu anh)'ın görüşünün də bu yöndə olması səbəbilə, səhih olacağını söyləyərkən, bu qaydanı əsas almışdır. Onun başqa bir yerdəki açıqlaması da, belədir:

"Nəticə etibarı ilə mərfu (haşiyə) olmayan və ya mərfu olan bir rəvayət, başqa bir mərfu rəvayətin onu dəstəkləməsilə, səhih olduğu qəbul edilir. Çünki bənzəri bir rəvayət, onun səhih olduğunu göstərir." (bax: "Fəthu'l-Qadir", l, 115)

------------------------

(Haşiyə:

"Mərfu" kəliməsi, lüğətdə, "yuxarı qaldırmaq, yüksəltmək" mənasına gələn "rəf" məsdərindən ismu'l-məfuldur. Rəf kəliməsi, əvvəlki dövrlərdən bəri, "bir sözü, bir xəbəri, bir kimsəyə nisbət etmə" mənasında istifadə edilməyə başlanılmış (Müsnəd, V, 153); zaman keçdikcə də, "bir sözü, bir xəbəri, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə nisbət etmək" şəklindəki termin mənasını qazanmışdır.

Mərfu deyə vəsf edilən rəvayətin sənədinin olub-olmaması, səhih və ya uydurma olması arasında bir fərq yoxdursa da; bir rəvayətə "mərfu" deyildiyində, onun, qətiliklə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə aidiyyəti bildirilmiş olur.

--------------------------------------

Rəşidi xəlifələrin və səhabələrin, ramazan gecələrində zikr edildiyi qədər namaz qılmağa davam etmələri də, bəhsi edilən rəvayəti dəstəkləməkdədir.

Müqəddimədə ifadə etdiyimiz üzərə, mürsəl hədis, imam Şafi və onun görüşünü mənimsəyənlərə görə, zəifdir. Ancaq səhabələrdən birinin görüşünə uyğun olan mürsəl hədis, bütün alimlərə görə, dəlildir. Bunu, ibnu'l-Hümam da ifadə etməkdədir. Necə ki, o,

"Tirmizinin, 'Alimlər, buna görə əməl etməkdədirlər.' ifadəsi, hədisin bu rəvayəti zəif olsa belə, bir əslinin olduğuna dəlalət etməkdədir." deməkdədir. (bax: "Fəthu'l-Qadir", l, 188)

Hansı alim, rəşidi xəlifələrdən və səhabələrdən daha fəzilətli ola bilər? Onların tətbiqatları, rəvayətin əslinin olduğuna necə dəlalət etməmiş olur? Dolayısı ilə, bəhsi keçən rəvayət, səhih deyilsə belə, ən azından həsəndir.

İbnu'l-Hümam'ın, "Səhih rəvayətə müxalif olmaqla bərabər" ifadəsi haqqında, yuxarıda açıqlama vermiş və səhih rəvayətlərə zidd olduğu görüşünün, sadəcə ibnu'l-Hümama aid olduğunu bildirmişdik. Aişə (radiyallahu anha)'nın,

"Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), gərək ramazanda, gərəksə də digər zamanlarda, (gecə), 11 rükətdən çox namaz qılmazdı." hədisi haqqındakı gecə namazlarının hamısı ilə bağlı olduğu şəklindəki ibnu'l-Hümamın izahı da, isabətli deyildir. Çünki bu hədisdə qəsd edilən, gecə namazlarının hamısı deyil, bir müddət yatdıqdan sonra, qalxıb qıldığı təhəccüd namazıdır. İbnu'l-Hümamın bəhs mövzusu izahının, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ramazan ayında, digər zamanlardan daha çox ibadət etdiyinə dair Aişə (radiyallahu anha) rəvayətlərinə də müxalif olduğunu ifadə etmişdik. Dolayısı ilə, bu mövzuda, bizim izahımız, daha isabətlidir. Burda, ibn əbu Şeybə'nin rəvayətinin, Aişə (radiyallahu anha) hədisinə zidd olmadığını, əksinə, onun, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ramazan ayında, digər zamanlardan daha çox ibadət etdiyinə dair rəvayətlərilə üst-üstə düşdüyünü də zikr etməliyik. Rəşidi xəlifələrin və digər səhabələrin eyni şəkildə qılmaları və ramazan gecələrində vitr xaricində 20 rükət namaz qılmaları da, bu görüşü dəstəkləməkdədir. Hədisin sihhəti üçün, bundan daha sağlam hansı xarici dəlil ola bilər?

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in gecə namazı ilə bağlı Aişə (radiyallahu anha)'nın rəvayəti, bir çox alimə görə, problemlidir. Hətta bəziləri, onun, mudtarib (haşiyə) olduğunu belə söyləmişlərdir.

--------------------------------

(Haşiyə:

Lüğətdə, "toqquşmak, dayanmadan hərəkət etmək və nizamın pozulması" kimi mənalara gələn "idtirab" məsdərindən ismu'l-fail olan "mudtarib", hədis termini olaraq, "içlərindən birini, tərcihə imkan verən bir səbəb və ya qərinə olmadan, fərqli (ixtilaflı) sənəd və mətnlərlə rəvayət edilmiş hədis" deməkdir. İdtirab deyilən və bir həllə bağlana bilməyən bu ixtilaflar, hədisin eyni ravidən gələn fərqli rəvayətləri arasında ola biləcəyi kimi; bir hədisi, eyni şeyxdən nəql edən 2 və ya daha çox saydakı ravinin rəvayətləri arasında da ola bilər.

Mudtarib olaraq vəsf edilən bir hədisin fərqli rəvayətlərinin arasını cəm etmək; ya da bu rəvayətlərin birini, ravisinin yaddaş cəhətindən üstünlüyü və ya şeyxinə olan yaxınlığı kimi bir tərcih səbəbinə söykənərək, digərinə tərcih etmək mümkün olarsa, idtirab ortadan qalxar və hədis, məhfuz, mə'ruf, şazz və ya münkər olaraq adlandırılar.

-----------------------------------------

İbn Həcərin, "Fəthu'l-Bari"dəki (lll, 17) açıqlaması, belədir:

Daha əvvəl, vitr namazı ilə bağlı olaraq zikr etdiyimiz üzərə, əbu Sələmə, Aişə (radiyallahu anha)'nın, "Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), gərək ramazan ayında, gərəksə də digər zamanlarda, 11 rükətdən çox namaz qılmazdı." dediyini rəvayət etməkdədir.

Hişam b. Urvə'nin atası vasitəsilə rəvayətinə görə isə, Aişə (radiyallahu anha):

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), gecə 13 rükət namaz qıldıqdan sonra yatar, sabah namazının azanı oxununca, qalxıb 2 rükət namaz qılardı."

Hədisi, Buxari (Tatavvu, 4) rəvayət etmişdir.

İbnu'l-Hümam'ın açıqlamasının qəribə bir yönü də, rəşidi xəlifələrin, səhabələrin, müctəhid imamlar və ümum müsəlmanların tətbiqatına uyğun olduğu halda, ibn əbu Şeybə'nin rəvayətini, dəlil olaraq istifadə etməməsidir. Halbuki o, digər rəvayətlərinə müxalif olmasına baxmayaraq, Aişə (radiyallahu anha)'nın rəvayətini isə, dəlil olaraq istifadə etməkdədir. İbnu'l-Hümam'ın,

"Bəhs mövzusu səbəb mövcud olmadığında, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, namazı, zikr edəcəyimiz şəkildə qılacağını başa düşməkdəyik. Bu halda, təravih namazının 20 rükət qılınması, müstəhəb; bəhsi edilən miqdarda (yəni, 8 rükət) qılınması isə, sünnətdir." açıqlaması da yalnışdır. Çünki bəhsi edilən səbəb mövcud olmasaydı, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), Özündən sonra rəşidi xəlifələrin və səhabələrin qıldığı kimi qılmağa davam edərdi. Necə ki, isnadının həsən olduğunu təsbit etdiyimiz ibn Abbas (radiyallahu anh) rəvayətində də, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, təravihi 20 rükət qıldığı ifadə edilməkdədir. Bu rəvayətin zəif olduğu iləri sürüləcək olarsa, rəşidi xəlifələr və səhabələrin tətbiqatlarının, bəhsi edilən zəifliyi ortadan qaldırdığını unutmamaq lazımdır.

Nəticə etibarı ilə, təravih namazının 20 rükət qılınması, ardınca vitr namazının qılınması, müəkkəd sünnətdir. Dolayısı ilə, bunu tərk edən, yalnış etmiş olar. Əskik qılan da, qınanar.

İmam Malik, ibn əbu Şeybə və Səid b. Mənsur'un, Muhamməd b. Yusuf vasitəsilə rəvayətlərinə görə, Səib b. Yezid:

"Ömər, Ubey b. Ka'b və Təmim əd-Dari'yə, 11 rükət namaz qıldırmalarını əmr etdi. İmam, hər rükətdə, 200 ayət oxumaqda idi. Biz, qiyamın uzun olması səbəbilə, əsalarımıza söykənmək məcburiyyətində qalırdıq." (İbn əbu Şeybə, "əl-Musannəf", ll, 391; "Asaru's-Sünən", ll, 52)

Bu rəvayət əsas alınaraq,

"Ömərin insanlara təravihi 20 rükət qılmalarını əmr etməsi, qəti deyildir. Əksinə, o, insanları, təravihi 11 ilə 23 rükət arasında camaatla qılmaları üçün toplamışdır." deyilə bilməz. Çünki bu rəvayətin mətni, problemlidir. Çünki Muhamməd b. Yusuf, hədisi, fərqli ləfzlərlə rəvayət etmişdir. Necə ki,

~ imam Malik, onun vasitəsilə, "Muvatta"sında (bax: Salat fi'r-ramadan", 4);

~ ibn əbu Şeybə, Yəhya b. Səid əl-Qattan vasitəsilə;

~ Səid b. Mansur da, Əbdü'l-Əziz b. Muhamməd vasitəsilə,

11 rükət olaraq rəvayət etmişlərdir.

"Qiyamu'l-Leyl"də, Muhamməd b. Nasr, Muhamməd b. İshaq ---> Muhamməd b. Yusuf vasitəsilə, 13 rükət ləfzilə rəvayət etmişdir.

İbn Həcər'in, "Fəthu'l-Bari"də (lV, 219) ifadə etdiyinə görə, Abdu'r-Rəzzaq b. Həmmam isə, başqa bir isnadla, Muhamməd b. Yusuf'dan 21 rükət ləfzilə nəql etmişdir. (bax: Abdu'r-Rəzzaq b. Həmmam, "əl-Musannəf", lV, 260)

Rəvayətlə bağlı bu ixtilaflar, onun dəlil olmasına əngəldir.

İbn Abdi'l-Bərr'in rəvayətlə bağlı açıqlaması isə, belədir:

Bu hədisi, imam Malik xaricindəkilər, 21 rükət olaraq rəvayət etmişlərdir. Səhih olan da, budur (yəni, 21 rükət). İmam Malik xaricində, onu, 11 rükət olaraq rəvayət edən başqa birini bilmirəm. Mənə görə, "11 rükət" qismi, böyük bir ehtimalla, xətalıdır.

Bu məlumat, "ət-Tə'liqu'l-Həsən"də (ll, 52), Zurqani'nin "Şərhu'l-Muvatta"sından nəql edilməkdədir.

Bizə görə, xəta, imam Malikdən deyil, Muhamməd b. Yusuf'dan qaynaqlanmaqdadır. Çünki hədisi, 21, 11 və 13 olmaq üzərə fərqli ləfzlərlə rəvayət edən, odur. İbn Həcər və digərlərinin də ifadə etdiyi üzərə, bəhsi edilən ixtilafları, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in fərqli zamanlardakı tətbiqatları olaraq açıqlamaq, çətin bir izahdır. Çünki hamısının qaynağı, birdir. Bu halda, fərqli zamanlardakı tətbiqatlar olaraq açıqlamaq, isabətli olmaz.

Mövzu ilə bağlı səhih rəvayət, Yezid b. Xasifə'nin nəqlidir. Onun rəvayətinə görə, Səib b. Yezid,

"Ömər zamanında, səhabələr, təravih namazını, 21 rükət olaraq qılmaqda idilər." demişdir.

Yuxarıda da zikr etdiyimiz üzərə, bunu, Beyhaqi ("əs-Sünənü'l-Kubra", ll, 496) rəvayət etmişdir. İsnadı, səhihdir. İbn Həcər, "Fəthu'l-Bari"də (lV, 219), onu, imam Malikin rəvayət etdiyini söyləmişdir.

Bəhsi keçən hədisi dəstəkləyən, bir çox rəvayət də mövcuddur. Necə ki, imam Malik'in rəvayətinə görə,

~ Yezid b. Ruman,

"Ömər (radiyallahu anh) dövründə, insanlar, təravih namazını, vitrlə birlikdə 23 rükət qılmaqda idilər." demişdir. Mürsəl olmaqla birlikdə, isnadı, güclüdür.

~ Yəhya b. Səid,

"Ömər (radiyallahu anh), imama, insanlara 20 rükət təravih namazı qıldırmasını əmr etmişdir." demişdir. Mürsəl olmaqla bərabər, isnadı, güclüdür.

~ Əbdü'l-Əziz b. Rəfi də,

"Ubey b. Ka'b, Mədinədə, insanlara, 20 rükət təravih və 3 rükət vitr qıldırırdı." demişdir. Mürsəl olmaqla bərabər, isnadı, güclüdür.

Bu rəvayətlərin hamısını, yuxarıda da zikr etmişdik.

Yezid b. Xasifə'nin Səib b. Yezid'dən rəvayəti, Muhamməd b. Yusuf rəvayətindən daha güclü və tərcihə daha uyğundur. Çünki Muhamməd b. Yusufun rəvayətində ixtilaf edilərkən; onun rəvayətilə bağlı, hər hansı bir ixtilaf mövcud deyil.

Ömər (radiyallahu anh)'ın, Ubey b. Ka'b və Təmim əd-Dari'yə, insanlara 11 rükət təravih namazı qıldırmalarını əmr etdiyi, səhih qəbul edildiyi təqdirdə, bu rəvayətdə, onun, insanlara, 11 və 23 rükət qılmalarına icazə verdiyinə dair, hər hansı bir dəlil mövcud deyil. O, başlanğıcda, məlumatı olmadığı üçün 11 rükət qılmalarını; daha sonra isə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in 20 rükət təravih və 3 rükət vitr qıldığına dair gələn məlumat üzərinə, bu şəkildə qılmalarını əmr etmiş ola bilər. Əgər Ömər, həm 11, həm də 23 rükət qılına biləcəyini söyləsəydi, bu, daha sonra, Osman və Əli dövründə də davam edərdi. Halbuki, bu 2 xəlifə dövründə, təravihin, bəhsi edilən 2 şəkildə də qılına biləcəyinə dair, hər hansı bir məlumat yoxdur.

İmam Malik'in, A'rəc'dən nəql etdiyi:

"Ramazanda, müsəlmanlar, (qunut dualarında), kafirlərə bəd dua (qarğış) edirlərdi. İmam, Bəqərə surəsini, 8 rükət təravih namazında oxuyurdu. İnsanlar, imamın geri qalan 12 rükətdəki oxuduğu Quranı isə, az görürlərdi." ("Muvatta", "Salat fi'r-Ramadan/6) şəklindəki xəbərdə, imamın, 8 rükəti, bir salam; 12 rükəti də, 1 salamla qıldığı deyilməməkdədir. Bu rəvayətdə, bildirilmək istənilən, 20 rükət qılınan təravihin, ilk rükətlərində qiraətin uzun, geri qalanlarında isə, qısa tutulduğudur. Ehtimalın olduğu yerdə, dəlil, məqbul olmaz.

İbn Qudamə'nin "əl-Muğni"dəki (l, 803) açıqlaması, belədir:

Əhməd b. Hənbəl'in tərcihi, təravihin 20 rükət olduğudur. Süfyan əs-Sevri, imam əbu Hənifə və imam Şafi də, bu görüşdədirlər. İmam Malik isə, Mədinə əhlinin başlanğıcdakı tətbiqatına görə, təravih namazının 36 rükət olduğunu ifadə etmişdir. Ona görə, Salih Məvlə't-Təv'əmə, "İnsanları, 5 rükəti vitr olmaq üzərə, 41 rükət təravih namazı qılarkən gördüm." demişdir.

Bizim (HƏNƏFİLƏRİN) dəlilimiz isə, əbu Davudun rəvayət etdiyi, Ubey b. Ka'b'ın, Ömərin əmri üzərinə, insanlara 21 rükət təravih namazı qıldırmasıdır. Bunu, Səib b. Yezid rəvayət etmiş, ayrıca bu hədis, başqa bir çox isnadla da nəql edilmişdir.

İmam Malikin nəqlinə görə də, Yezid b. Ruman,

"Ömər dövründə, insanlar, 23 rükət təravih namazı qılırlardı." ("əl-Muvatta", "Salat fi'r-Ramadan", 5) demişdir.

Əli (radiyallahu anh)'ın da, təravih imamına, 20 rükət qıldırmasını əmr etdiyi rəvayət edilmişdir.

Bu rəvayətlər, təravih namazının, 20 rükət olduğuna dair icmanın mövcud olduğu mənasına gəlməkdədir.

Salih Məvlə't-Təv'əmə'nin rəvayəti isə, zəifdir. Ayrıca, onun, "insanlar" ifadəsilə kimi qəsd etdiyini də bilmirik. Möhtəmələn, o, bəhsini etdiyi şəkildə namaz qılan bəzi kimsələrə rast gəlmişdir. Ancaq bu, dəlil olmaz. Mədinə əhlinin bəhs edildiyi kimi qıldıqları səhih olsa belə, tabe olunmağa, Ömər və səhabələrin icması, daha layiqdir. Bəzi alimlər, Mədinə əhlinin təravihi bu şəkildə qılmalarının, Məkkə əhlinə bənzəmək olduğunu söyləmişlərdir. Çünki Məkkə əhli, təravih namazında, hər salamdan sonra, Kəbəni 7 dəfə tavaf etməkdə idilər. Mədinəlilər də, bunun yerinə, 4 rükət namaz qılmaq istəmişlərdir. Ancaq Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələrinin tətbiqatı, ən uyğun; və tabe olunması ən çox lazım gələndir.

İbn Həcər, "Fəthu'l-Bari"də (lV, 220), Muhamməd b. Nasr vasitəsilə nəql etdiyinə görə, Davud b. Qays:

"Mədinədə, Əban b. Osman və Ömər b. Əbdü'l-Əziz dövrlərində, insanların 3 rükət vitr və 36 rükət təravih namazı qıldıqlarını gördüm." demişdir.

Zafərani'nin nəqlinə görə də, imam Şafi:"İnsanların, təravih namazını, Mədinədə, 39; Məkkədə isə, 23 rükət qıldıqlarını gördüm." demişdir.

Nəticə etibarı ilə, səhabənin, təravih namazını 20 rükətdən daha az qıldığına dair Muhamməd b. Yusuf rəvayəti xaricində, başqa bir məlumata sahib deyilik. Ancaq yuxarıda da ifadə etdiyimiz üzərə, mətn cəhətindən problemli olduğu üçün, dəlil ola bilməz. Əgər ibnu'l-Hümam'ın iddia etdiyi kimi, təravih namazının 11 rükəti, sünnət; geri qalanı, müstəhəb olsaydı, sələfin belə bir tətbiqatı, mütləq nəql edilərdi. Dolayısı ilə, bu görüş, yalnışdır və icmaya da müxalifdir.

"əl-Hidayə" müəllifinin: "Rəşidi xəlifələrin, təravihi 20 rükət qılmağa davam etdikləri, doğru deyildir. Çünki əbu Bəkr (radiyallahu anh), təravihi, 20 rükət qılmamış və qıldırmamışdır." iddiasına, "əl-Fəth"də (l, 407), verilən cavab, budur:

"Rəşidi xəlifələr, təravihi 20 rükət qılmağa davam etmişlərdir." cümləsi, ümumilikdə belə olduğunu ifadə etməkdədir. Xəlifələrin hamısı deyil, Ömər, Osman və Əli, 20 rükət qılmağa davam etmişlərdir.

"əl-Hidayə" müəllifi, "Ömər və Osmanın, təravih namazını camaatla 20 rükət olaraq qıldıqları, sabit deyildir." ifadələrilə, 3 xəlifənin də təravihi 20 rükət qılmağa davam etmədiklərini qəsd etmiş olmalıdır.

"əl-Hidayə" müəllifinin açıqlamaları, tamamilə yalnışdır. Bunun səbəbi, onun anlayış və araşdırmalarının, kifayət qədər olmaması ilə fiqhi məfhumları bilməməsidir. Çünki sünnəti müəyyənləşdirən, sadəcə bir şeyə davam etmək deyildir. Bir şeyin sünnət olduğunu müəyyənləşdirən "davam etmək" də, 2 qisimdir:

1. Birincisi: Rəvatib sünnətlər və camaata getmək də olduğu kimi, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in şəxsən tətbiqatıdır.

2. İkincisi isə: Azan və iqamə gətirmədə olduğu kimi, davamlı edilməsinə dair Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in təşviqinin mövcud olmasıdır. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, şəxsən, nadir olaraq tətbiq etdiyini bilmələrinə baxmayaraq, alimlər, bunların sünnət olduğunda icma etmişdir. Alimlər, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in məşru qılması və əhəmiyyətlə təşviq etməsi səbəbilə, bunların sünnət olduğunu söyləmişlərdir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in davam etməsi, ikiyə ayrıldığı kimi; rəşidi xəlifələrin davam etmələri də, 2 qisimdir. "Bahru'l-Ulum"un, "Şərhu't-Tahrir"də, "Fətava'l-allamə Abdu'l-Hayy"da (l, 128) ifadə edildiyi və bir çox üsul aliminin fərqli yerlərdə zikr etdikləri kimi, bunlardan hər biri, sünnəti müəyyənləşdirir.

3 xəlifənin 20 rükət təravih namazını camaatla qılmağa davam etmədiklərini qəbul etsək belə, bu, feli olaraq davam etmədikləri mənasına gəlir. Çünki yuxarıda zikr etdiyimiz rəvayətlərdən, onların, təravihə davam etmələrinin, dini olduğunu qəbul etdikləri başa düşülməkdədir. İbn Qudamə, bu mövzuda, icma olduğunu söyləmişdir. Əhməd b. Hənbəl'in həyatını tədqiq edən, onun, Ömərin təravih namazını camaatla qıldığını qəti olaraq ifadə etdiyini görər. Ayrıca, o, səhabələrdən: Cabir b. Abdullah, Əli və Abdullah'ın da, təravihi camaatla qıldıqlarını söyləmişdir. Bunları, yuxarıda da, "əl-Muğni"dən nəql etmişdik. Əhməd b. Hənbəl, bunları, dəlil olaraq zikr etmişdir.

Bəzilərinə görə hədis hafizi və iləridə gələn alim olaraq vəsf edilən Şəvkani'nin "Neylu'l-Əvtar"dakı (ll, 295) açıqlaması, belədir:

"Alimlər, təravih namazının camaatla və ya evdə fərdi olaraq qılınmasında, ixtilaf etmişlərdir. İmam Şafi və ona tabe olanların əksəriyyəti; imam əbu Hənifə; Əhməd b. Hənbəl; Maliki'lərdən bir qismi və digər bəzi alimlər, camaatla qılınmasının daha fəzilətli olduğu görüşündədirlər. Ömər və səhabələr də, camaatla qılmışlar; müsəlmanlar da, bu şəkildə qılmağa davam etmişlərdir."

Bu açıqlamalar da, Ömər'in, təravihi, camaatla qıldığını ifadə etməkdədir.

Ancaq ibn Vehb ---> Leys isnadı ilə nəql edildiyinə görə, Yəhya b. Səid, idarəçinin, imamın arxasında namaz qılması ilə bağlı bir suala,

"Ömər və Osmanın, təravihi, məsciddə camaatla qıldıqlarına dair bir xəbər gəlməmişdir." şəklində cavab vermişdir. Bu, "əl-Müdəvvənə"də (l, 194) də nəql edilməkdədir.

Ancaq bu, yuxarıdakı rəvayətlə ziddiyyət içində deyildir. Çünki bu xəbərdə, Ömər və Osmanın, imama tabe olaraq təravih namazı qılmadıqları ifadə edilməkdədir. Ancaq onların, insanlara, təravih namazı qıldırdıqlarından isə, bəhs edilməməkdədir. Ayrıca, Yəhya b. Səid'in bilməməsi, mövzu ilə bağlı, başqalarının da bilmədikləri mənasına gəlmir. Necə ki, Ömər, Əli, Cabir və Abdullahın, təravihi, camaatlara qıldıqları xəbəri, Əhməd b. Hənbəl'ə çatmışdır. Üstəlik, ona görə, bu xəbər, səhihdir. Bizə görə, xəlifələrdən birinin davam etməsi və digər səhabələrin ittifaq etmələri, təravih namazının sünnət olması üçün, kifayətdir.

Beyhaqi'nin, "əs-Sünənü'l-Kubra"sında (ll, 496),

əbu'l-Hüseyn b. Fadl əl-Qattan ---> Muhamməd b. Əhməd b. İsa b. Abd ər-Razi ---> əbu Amir Ömər b. Təmim ---> Əhməd b. Abdullah ---> Hammad b. Şuayb ---> Ata b. Səib ---> əbu Abdu'r-Rahmən əs-Suləmi

isnadı ilə nəql edildiyinə görə, Əli (radiyallahu anh), ramazanda, Quran hafizlərini çağıraraq, onlardan birinə, insanlara, 20 rükət təravih namazı qıldırmasını əmr etmişdir.

əbu Abdu'r-Rahmən əs-Suləmi, Əli (radiyallahu anh)'ın da, onlara, vitr namazı qıldırdığını söyləmişdir. "ət-Tə'liqu'l-Həsən"də də zikr edildiyi üzərə, hədis, başqa isnadla da nəql edilmişdir. Niməvi (ll, 56), isnaddakı Hammad b. Şuayb'ın, zəif olduğunu söyləmişdir. Niməvi, daha sonra, "Mizanu'l-İtidal"dan, onun zəif olduğunu ifadə edən münəqqidlərin (tənqidçilərin) görüşlərini nəql etməkdədir.

"Lisanu'l-Mizan"dakı (ll, 348) açıqlama isə, belədir:

~ İbn Adiyy, "Zəif olmaqla bərabər, hədisi, yazıla bilər." demişdir.

~ Hakim ən-Nisaburi, onun rəvayətini, "Müstədrək"inə almışdır.

Bəhsi edilən hədis, başqa isnadla da nəql edilmək surətilə, həsən səviyyəsinə çatmışdır. Orda, Əli (radiyallahu anh)'ın, təravih namazını 20 rükət qıldırmağı əmr etdiyi, açıqca ifadə edilməkdədir. Ayrıca, hədisdən, Əli (radiyallahu anh)'ın, təravih namazını, onlarla bərabər qıldığı da başa düşülməkdədir.

"əd-Durru'l-Muxtar"da: "Tərcih edilən görüşə görə, təravih namazında, hər salamdan sonra, oturular." deyilməkdədir.

Tahavi isə, imam Züfər'in, bunu, imam əbu Hənifədən rəvayət etdiyini söyləmişdir. Fətva da, buna görədir.

Arada bardaş quraraq və ya ayaqlarını qarnına doğru çəkərək oturula biləcəyi də söylənilmişdir.

Təravih namazında, təşəhhüdə gəlindiyində, üzrlü olan və ya olmayanın, təşəhhüddəki kimi otura biləcəyində, ixtilaf yoxdur. ("Nəhr", l, 463)

Deyirəm:

"Büluğu'l-Məram"da (l, 80), Aişə (radiyallahu anha)'nın:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'i, bardaş quraraq namaz qılarkən gördüm." (Nəsai, "Qiyamu'l-Leyl", 22) dediyi nəql edilməkdədir. Hədisi, Nəsai rəvayət etmiş; Hakim ən-Nisaburi də, səhih olduğunu söyləmişdir.

Hədis ilə bağlı "Neylu'l-Əvtar"dakı açıqlama, belədir:

"Hədis, oturaraq namaz qılan kimsənin, bardaş qurmasının müstəhəb olduğuna dəlalət etməkdədir. Bu, iman əbu Hənifə, imam Malik, imam Əhməd b. Hənbəl və bir rəvayətə görə imam Şafi'nin görüşüdür."

Ancaq bizə görə, hədis, buna dəlalət etməməkdədir. Çünki hədisdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, fərz və ya nafilə namaz qıldığı, üzr səbəbilə oturub-oturmadığı zikr edilməməkdədir.

(Təhanəvi, "İ'lau's-Sünən")

------------------------------------------------------------------------

• İmam Əbu Hənifə’nin məzhəbi və Təravih namazı

Hənəfi fəqihi Alləmə Burhənud-Din Əli bin Əbi Bəkr əl-Mərğinəni (vəfatı hicri 593) məşhur “əl-Hidəyə” kitabında deyir:

“Ramazan ayında işə namazından sonra insanların toplanması və imamlarının onlara beş tərvihə qıldırması müstəhəbdir.”[1]

Beş tərvihə isə iyirmi rükət edir, çünki hər tərvihədə dörd rükət olur. Əbul-Həsən Əli bin əl-Hüseyn əs-Suğdi (vəfatı 461) deyir: “Altıncı təravih namazıdır və o, ramazan ayının hər gecəsində (qılınan) iyirmi rükətdir; hər iki rükətdən bir salam verir...”[2]

Şəmsul-Əimmə Əbu Səhl əs-Səraxsi (vəfatı hicri 483) deyir: “... belə ki, o, bizə görə vitrdən savayı iyirmi rükətdir...”[3]

Həmçinin digər böyük hənəfi alimi Aləud-Din əl-Kəsəni deyir: “Miqdarına gəldikdə isə on salamdan və beş tərvihədən ibarət iyirmi rükətdir; hər tərvihədə iki salam vardır və bu, alimlərin böyük əksəriyyətinin görüşüdür. Malik isə bir görüşündə otuz altı rükət, digər görüşündə isə iyirmi altı rükət demişdir. Doğru olan əksəriyyətin görüşüdür, çünki rəvayət olunduğu kimi Ömər – radiyallahu anhu – Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – səhabələrini ramazan ayında Ubeyy bin Kəb’in arxasında topladı və (Ubeyy) onlara hər gecə iyirmi rükət qıldı. Heç kim ona bu əməlini inkar etmədi, beləliklə də bu, onlar tərəfindən bu əməl üzərində bir icma olur.”[4]

Hənəfi məzhəbində bu yöndə hər hansı bir ixtilafın olduğu bizə məlum deyildir. Bəzi cahillər, bəzi çaplardakı xətalara və ya anlaya bilmədikləri bəzi naqis sitatlara etibar edərək, təravihin, hənəfi alimlərində on bir rükət olduğunu söyləyiblər. Bu isə, cahilliklərinin qurbanı olmuş bəzi kəslərin acizlikdən söylədikləri sözlərdən başqa bir şey deyildir.

[1] “əl-Hidəyə fi Şərhil-Bidəyə”, 1/70;

[2] “ən-Nutəfu fil-Fətəva”, 1/106;

[3] “əl-Məbsut fi Şərhil-Kəfi”, 2/144;

[4] “Bədəius-Sanəi fi Tərtibiş-Şərai”, 1/288;

---------------------------------------

İmam əş-Şafeinin Görüşü - Təravih Namazı:

İmam əş-Şafei “əl-Umm” kitabında deyir: “Ramazan ayının qiyamına gəldikdə isə bir kimsənin onu tək qılması mənim üçün ondan daha sevimlidir. Mədinədə onları otuz doqquz rükət qılarkən gördüm, *mənim üçün sevimli olan isə iyirmidir, çünki bu, Ömərdən rəvayət olunub. Məkkədə də bu cür qılırlar və üç rükət vitr edirlər.“ [ əl-Umm”, 1/167 ]

Şafei fəqihi Fəxrul-İsləm Əbu Bəkr əş-Şəşi (vəfatı hicri 507) deyir: “Ratibə sünnətləri arasında təravih namazı da vardır və o, on salam ilə birlikdə iyirmi rükətdir. Əbu Hənifə və Əhməd də bu cür deyib. Onun camaatda qılınması daha əfzəldir; əl-Buveyti bunu bir mənalı olaraq bildirmişdir. Əshabımızdan elələri də var ki, məscidlərdə camaat tərk edilmədiyi müddətcə evdə qılınmasının daha əfzəl olduğunu söyləmişdir. Məzhəbin görüşü isə birinci görüşdür.” [ Hilyətul-Uləmə fi Mərifəti Məzəhibil-Fuqahə”, 2/119 ]

İmam ən-Nəvəvi deyir: “Məzhəbimiz budur ki, o, vitrdən savayı *on salamla birlikdə iyirmi rükətdir və bu, beş tərvihədir və bir tərvihə iki salamla birlikdə dörd rükətdir. Məzhəbimiz budur və Əbu Hənifə, onun əshabı, Əhməd, Davud və başqaları da bu görüşdə olmuşdur və bunu əl-Qadi İyad alimlərin əksəriyyətindən nəql etmişdir...” [ əl-Məcmu Şərh əl-Muhəzzəb”, 4/32 ]

----------------------------------------------------------------------------------------

• İmam Malikin görüşü və maliki məzhəbi / Təravih namazı;

İmam Malik “əl-Mudəvvanə əl-Kubra” kitabında deyir: “Əmir mənim yanıma (adam) göndərdi və insanların Mədinədə qıldıqları ramazanın qiyamını azaltmaq istədi.” İbnul-Qasim dedi: “Bu, vitr iləbirlikdə otuz doqquz rükətdir; (yəni) otuz altı rükət və vitr üç rükətdir.” İmam Malik dedi: “Ondan bir şey azaltmasını ona qadağan etdim və ona dedim: “Mən insanları gördüyümdən bu cür qılırlar və bu, insanların hər zaman üzərində olduqları qədim bir haldır.”[1]

əl-Mudəvvanə kitabını İmam Səhnun bin Said ət-Tənuxi öz şeyxi, İmam Malik’in tələbəsi İbnul-Qasim’dən rəvayət edir. Beləliklə də biz bu səhih, sabit, aşkar sözlərdən öyrənirik ki, İmam Malik özü otuz doqquz rükətin Mədinədə lap öncədən mövcud olduğunu deyir. Otuz altı rükəti azaltmaq istəyən əmirə bunu etməyi qadağan edən İmam Malik’in “bu qədər çoxlu rükətin haradan çıxarıldığını bilmirəm” deməsi, sağlam düşüncənin qəbul etmədiyi bir şeydir.

Onu da əlavə edək ki, İmam Malikdən gələn bir digər rəvayətdə o, cumhur ilə razılaşmışdır. Məşhur maliki fəqihi İbn Rüşd əl-Həfid deyir:

“İnsanların ramazan ayında qıldıqların rükətlərin sayında seçimə layiq olan sayın hansı olmasında ixtilaf etdilər; Malik - iki görüşündən birində -Əbu Hənifə, əş-Şafi, Əhməd və Davud, vitrdən savayı iyirmi rükətin qılınması görüşünə üstünlük verdilər. İbnul-Qasim isə Malik’dən onun otuz altı rükəti və üç rükət vitri gözəl görməsini zikr etmişdir.”[2]

Maraqlıdır ki, maliki alimlərindən bir çoxu təravihin əsl etibarı ilə iyirmi rükət olduğunu, sonra üzərinə əlavə edilərək otuz altı edildiyini qeyd edirlər. Misal üçün maliki fəqihi, üsulçu alim Cəməlud-Din bin Ömər İbnul-Həcib əl-Kurdi (vəfatı hicri 646) “Cəmi’ul-Ummuhət” kitabında deyir: “... və o, vitr ilə birlikdə iyirmi üç rükətdir və sonra otuz doqquz rükət edilmişdir...”[3]

Xalil bin İshaq da “əl-Muxtəsar” kitabında bu sözləri eyni ilə zikr etmişdir. Bunun səbəbini isə maliki alimi Şihəbud-Din Əhməd bin Ğanim ən-Nəfravi belə izah edir:

“Bu görüşü (yəni otuz altı rükət görüşünü) Malik “əl-Mudəvvanə” kitabında seçmişdir və gözəl saymışdır və Mədinə əhlinin əməli bunun üzərinədir. Ona tabe olanlardan bəziləri digər bütün ölkələrdən əməlinin bunun üzərində olması səbəbi ilə Ömər bin əl-Xattab’ın insanları üzərində cəm etdiyi saya, yəni birinci görüşə üstünlük vermişdir. Buna görə də Xalil cümləni “...vitr, onun iki rükəti iləbirlikdə iyirmi üç rükətdir” sözləri ilə başlamışdır.”[4]

Buna görə də, son dönəm maliki alimlərindən bir çoxu fiqh mətnlərində təravih’in sadəcəolaraq iyirmi rükət olduğunu qeyd etməklə kifayətləniblər. Misal üçün Əhməd bin Muhəmməd bin Əhməd əd-Dərdir (vəfatı hicri 1201) “Əqrabul-Məsəlik” adlı kitabında deyir:

“Təravih iyirmi rükətdir.”[5]

Bu kitaba müəllifin özünün yazdığı və “əş-Şərh əs-Sağir” adlı şərhə haşiyə yazmış əs-Savi adı ilə məşhur olan Əbul-Abbas Əhməd bin Muhəmməd əl-Xalvati haşiyəsində buna heç bir etiraz etməmişdir. Ümumilikdə orta əsrlərdən başlayaraq maliki fəqihləri də vurğulayırlar ki, təravihdə ümmət iyirmi rükət üzərində əməl etmişdir, bunun həm sələfin, həm də xələfin məzhəbi olduğunu deyirlər.

[1] “əl-Mudəvvanə əl-Kubra”, 1/287;

[2] “Bidəyətul-Muctəhid va Nihəyətul-Muqtəsid”, 1/219;

[3] “Cəmiul-Ummuhət”, səh: 132;

[4] “əl-Fəvakihud-Dəvani alə Risələti İbn Əbi Zeyd əl-Qayravani”, 1/319;

[5] “Əqrabul-Məsəlik ilə Məzhəbil-İməm Məlik”, səh: 20;

-----------------------------------------------

• İmam Əhmədin məzhəbi - Təravih namazı

Hənbəli fiqhində ilk müxtəsər fiqh mətnini yazmış Əbul-Qasim Ömər bin əl-Hüseyn əl-Xiraqi (vəfatı hicri 334) həmin müxtəsərində deyir:

“Ramazan ayının namazları iyirmi rükətdir.” [1]

Bu sözlərin şərhində əl-Muvaffəq İbn Qudəmə deyir: “Əbu Abdilləh’ə - rahiməhul – görə seçimə layiq olan iyirmi rükətdir; əs-Səvri, Əbu Hənifə və əş-Şafi də bu görüş də olub.”[2]

əd-Darir Nurud-Din əl-Bəsri deyir: “İmamımız Əhmədə –radiyallahu anhu – görə seçimə layiq olan iyirmi rükətdir və bu görüşdə həmçinin Əbu Hənifə və əş-Şafi olmuşdur.”[3]

Əbul-Bərakət Məcdud-Din Abdus-Sələm ibn Teymiyyə əl-Hərrani (vəfatı hicri 652) “əl-Muhərrar” adlı kitabında deyir: “Təravih sünnət namazı iyirmi rükətdir və arada nafilələr qılmaq məkruhdur.”[4]

Şəmsud-Din Muhəmməd bin Muflih (vəfatı hicri 763) bu sözlərlə bağlı deyir: “Qəsdi –doğrusunu Allah bilir – budur ki, əfzəl olan bu saydır, yoxsa digər sayların məkruh olması deyildir. İmam Əhmədin kəlamı da buna uyğundur, belə ki, o, iyirmidən artıq qılmaqda bir problemin olmadığını demişdir.” [5]

Fəqih Təqiyyud-Din İbnun-Nəccər əl-Fətuhi (vəfatı hicri 872) deyir: “Təravih ramazanda camaat ilə qılınan iyirmi rükətdir, hər iki rükətdən bir salam verilir...”[6]

İmam Əhmədin məzhəbində başqa bir görüş yoxdur. Bəziləri deyiblər ki, müəyyən bir say yoxdur, bütün saylar, caizdir. Lakin İmam Əhmədin əshabının üzərində durduğu və Əhmədin məzhəbi kimi müəyyənləşdirdiyi görüş budur ki, təravih iyirmi rükətdir. Bu görüşdə Əbu Hənifə, Sufyan əs-Səvri, Abdullah ibn əl-Mubərak, əş-Şafi və başqaları ilə razılaşmışdır.

[1] “Muxtəsar əl-Xiraqi”, səh: 29

[2] “əl-Muğni”, 2/123;

[3] “əl-Vadih fi Şərh Muxtəsar əl-Xiraqi”, 1/347;

[4] “əl-Muhərrar”, 1/90;

[5] əl-Muhərrar”, 1/90;

[6] “Muntəhə əl-İradət”, 1/269;

-------------------------------------------------------------------------------------

Əlavələr:

Təravih namazı (2)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-2

Təravih namazı (3)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-3

Təravih namazı (fiqh)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-fiqh

Xuşu, lüğətdə insanın özünü üstün görməməsi, təvazökarlıq, qəlbin yumşaqlığı, incəliyi, daim Allahdan qorxub ona qarşı hörmətlə dolması kimi mənalara gəlir. Namazdakı xuşu; namaz qılarkən insanın, ürəyini dünya sevgisi və işlərindən uzaq tutaraq Allaha bağlaması, özünü tam mənasıyla namaza verməsi, namazın xaricindəki hər şeyi unutması, zehini və qəlbi yalnız namaza yönəltməsidir.

"O gün (hər kəs) heç bir başqa tərəfə meyl etmədən carçının (hamını məhşərə çağıran İsrafilin) ardınca gedəcəklər. Rahmanın (əzəmət və heybətin)dən dolayı səslər kəsilmişdir, artıq səslərin ən xəfifindən (yalvaran dodaqların qıpırdaması, qorxulu ayaqların xışıltısından) başqa bir şey eşitməzsən!" (Taha, 20/108)

Bu ayədə, qiyamət günündə, insanların Allahın əzəməti qarşısındakı qorxuları, bükülüşləri, alçalışları, səssiz-sədasız duruşları "xuşu" anlayışıyla ifadə edilmişdir.

"İman edənlərin qəlbləri, Allahı və Ondan gələn həqiqətləri xatırlayaraq xuşu ilə dolma zamanı gəlmədimi?" (Hadid, 57/16)

Bu ayədə xuşu anlayışı birbaşa qəbin bir funksiyası olaraq ortaya qoyulmuşdur.

Termin olaraq "xuşu"; bir tərəfdən çəkinmək, qorxmaq, boyun əymək kimi qəlbin bir əməli, digər tərəfdən sükunət içində olmaq, hərəkətsiz duruş sərgiləmək kimi orqanların bir əməli olaraq özünü göstərir. Buna görə, xuşu; əsli qəlbdə, təzahürü/əks olunması bədəndə olmaqla iki istiqamətli bir təsirin adıdır. Qəlbə aid tərəfi isə, Rəbbin əzəmət və cəlalı qarşısında öz kiçikliyini göstərərək nəfsi, Haqqın əmrinə baş əydirib söz dinlətdirəcək və ədəb və əzmindən başqa bir şeyə yönəlməyəcək şəkildə qəlbin son dərəcə bir hörmət hissi duymasıdır.

"Möminlər, həqiqətən də, nicat tapmışlar; o kəslər ki, namazlarında mütidirlər (xuşuludurlar)". (əl-Mu'minun, 1-2). 

Ayə haqqında Mucahid (rahiməhullahu) belə deyir: "(Allaha hörmətlə boyun əymək kimi tərcümə edilən xuşu sözü) Allaha itaət, Allah qorxusu nəticəsində bədəndə yaranan #sükunət, qəlbdə olan qorxu, namaz qılarkən gözlərin aşağı baxması, çiyinlərin də aşağı vəziyyətdə olmasıdır". 

Abdullah ibn Ömər (radıyallahu anhumə) isə bu ayənin izahında belə deyir: "Səhabələr namaz üçün qiyama duranda heç bir şeylə maraqlanmaz və bütün varlıqları ilə özlərini namaza verərdilər. Gözlərini səcdə yerinə dikər və Allahın onlara baxdığını #düşünərdilər".

İnsanın daxili dünyası ilə əlaqədar olan xuşu halı xaricdəki davranışlarına yansıyar. Çünki bədən, ruhi hadisələrin aynasıdır. Məsələn; ruhunda kədər və ya sevinc olan adamın bu ruhi halını, yəni kədər və ya sevincini mimikalarından, üz xəttlərində və davranışlarından anlayarıq. Buna görə də, alimlər namazdakı xuşunu belə izah etmişlər: "Namazda xuşu; bütün himmətini namaz üçün toplamaq, namazın xaricindəki hər şeydən üz çevirmək, gözlərini səcdə yerindən ayırmamaq, sağa sola baxmamaq, paltarla oynamamaq və barmaqlarını çırtlatmamaqdır. (Ən-Nəsəfi, Qazı Beydavi və Haqq Dini Quran Dili, Muminun, 23/2).

Xuşu əsasən qəlbdə olmaqla yanaşı onun əlamətləri bədənin üzvlərindən görünür. Çünki bədənin bütün üzvləri ürəyə tabedir. Diqqətsizlik və ya vəsvəsə (insanı namazdan yayındıran xüsusiyyətlər) səbəbilə qəlbdəki xuşu yox olduğu zaman bədən üzvlərindəki ibadətin keyfiyyəti də yox olur. Çünki ürək padşah, onun başqa üzvləri isə sanki bir əsgərdir. Onlar ürəyin əmrlərinə tabe olur və bu əmrlərə uyğun hərəkət edirlər. Əlbəttə ki, yalnız görüntü olaraq yerinə yetirilən xuşu arzuolunmaz bir haldır. Çünki belə ibadət münafiqliyin (ikiüzlülük) əlamətlərindən sayılır. 

Bədəndə xuşu əlamətləri olduğu halda qəlbdə bu əlamətlərin olmaması təhlükəli bir haldır. Fudayl İbn İyad rəhmətullahi əleyh də belə buyurur: «Bir insanın qəlbində olan xuşudan daha artıq xuşulu görünməsi mənfi haldır».

İmam İbn Qeyyim əl-Cəvziyyə rəhmətullahi əleyh deyir: «Həqiqi imanla əlaqədar olan xuşu Allahın hüzurunda olmaq üçün qorxu, Onun əzəmətinə və böyüklüyünə qarşı ciddilik, qorxu və həyanın olmasıdır. Ürəkdə qorxu, utanmaq, məhəbbət olursa və qəlb Allahın nemətləri qarşısında öz səhv və qüsurlarını xatırlayarsa, bu zaman xuşu meydana gəlir. Qəlbdəki xuşu isə bədən üzvlərindən bəlli olur. Münafiqcəsinə yerinə yetirilən xuşu isə bədən üzvlərində xuşu olduğu halda qəlbdə xuşunun olmamasıdır. Bəzi səhabələrin belə dedikləri təsbit edilmişdir: «Münafiqcəsinə edilən xuşudan Allaha sığınıram». «Münafiqcəsinə edilən xuşudan məqsəd nədir» deyə sual verildiyi zaman: «Bədəndə xuşu olduğu halda qəlbin xuşu sarıdan boş olmasıdır kimi cavab verilmişdir. Sözün əsl mənasında xuşu sahibinin atəşli arzuları artıq sönmüş, hətta bunun dumanı qəlbdən çıxmış olur. Allah qorxusu onun qəlbini fəth edir. Onun nəfsanı istək və arzuları da məhv olur… 

"Həqiqətən Allah məhz müti kişilər və qadınlar, və Allahı çox zikr edən kişilər və qadınlar üçün məğfirət və böyük bir mükafat hazırlamışdır!" (əl-Əhzab, 35).

Xuşunun ən böyük faydalarından biri də namazı yerinə yetirməyin qul üçün asan və rahat olması, onun çətin gəlməməsidir. Allah subhanəhu və təala belə buyurur: «Səbr edin və namaz qılmaqla (Allahdan) kömək diləyin! Bu, ağır iş olsa da Allaha itaət edənlər üçün ağır deyildir» (Bəqərə» surəsi, 45).

Peyğəmbər salləllahu əleyhi və səlləm belə buyurmuşdur: «Bu ümmətdə ən əvvəl xuşu ortadan qaidırılacaq. Elə bir dövr gələcək ki, heç bir xuşu sahibinə rast gəlməyəcəksən». 

Şeytanın müxtəlif vasitə və səbəblərdən istifadə edərək törətdiyi ən böyük hiylə insanları xuşu ilə namaz qılmaqdan uzaqlaşdırmaqdır. O, bütün qüvvəsi ilə çalışır ki, bir tərəfdən, insanlar bu ibadətdən zövq almaqdan məhrum olsun, digər tərəfdən isə əcr və savabdan heç bir şey qazanmasınlar. 

Hüzeyfə radiyallahu anhın sözü sanki haqqımızda deyilmişdir. O, belə deyir: «Dindən ən əvvəl Allaha qəlbən və cismən boyun əymək hissi, daha sonra isə namaz aradan qaldırılacaqdır. Hətta elə namaz qılanlar da olacaq ki, onlar heç bir xeyir əldə etməyəcəklər. Bu vaxt çox da uzaqda deyil, sizlərdən biriniz məscidə gəldiyiniz zaman Allaha qəlbən və cismən boyun əyib namaz qılan bir insan belə görməyəcəksiniz». 

Xuşunu yaradan səbəblərin ən güclüsü budur ki, qulun namaz qılarkən nə dediyini bilməsi, dərk etməyə çalışması, qiraət, zikr, dualar haqqında düşünməsi və fikrində daim «Mən Allahla danışıram» sözünün olmasıdır. Çünki bir insan nə vaxt namaz qılmaq məqsədilə ayağa qalxırsa, o, Rəbbi ilə danışır. Peyğəmbər salləllahu əleyhi və səlləm ihsanın keyfiyyətini aşağıdakı kimi açıqlayır: «Allaha gözlərinlə görürmüş kimi ibadət et. Əgər bunu edə bilmirsənsə, ən azı bunu bil ki, O, səni görür». 

Qəlb insanın fikrini yayındıran düşüncələrdən təmizlənməlidir. Hər bir insan onu namazın məqsədindən uzaqlaşdıran səbəbləri düşünüb onları aradan qaldırmağa çalışmalıdır. Bu baxımdan hər bir insanın vəziyyəti fərqlidir. Vəsvəsə əsasən nəfsi arzuları (mənfi əməl və arzuları) çox olan insanda əmələ gəlir. Həmin insan nəfsi arzularının quluna çevrilir. Arzu etdikləri həyata keçmədiyi zamanda qəlbi rahat olmur, həmin arzulara bağlı qalır.

“Namazı iqamə etmək” ifadəsi Qurani-Kərimdə müxtəlif formalarda 50-dən çox ayədə işlənir. Namazı iqamə etmək namazı tədili-ərkana uyğun qılmaq deməkdir. Yəni namazın qiyam, rüku, səcdə kimi rüknlərini yerli-yerində, doğru-düzgün, təmkinlə, aramla, layiqincə yerinə yetirmək və bir mənada dinin dirəyini etina ilə dikəldib yerinə qoymaqdır. Quran namaz qılmaqdan bəhs edərkən “namaz qılmaq” mənasını verən “#sallə” əvəzinə “əqamə” felini işlədir ki, bu sözün bir mənası da bir işi “layiqincə yerinə yetirmək” deməkdir.

İmam Malik, İmam Şafei, Əhməd ibn Hənbəl, İmam Əbu Yusif, İmam Cəfər kimi əksər fiqh alimlərinə görə tədili-ərkan #fərzdir. İmam Əbu Hənifə və tələbəsi İmam Məhəmmədə görə isə tədili-ərkan vacibdir. (İbn Abidin, Rəddül-muxtar, I, 465). Tədili-ərkanın fərz olduğunu söyləyən alimlərə görə, buna riayət etməmək namazı batil edir və belə hallarda namazı tədili-ərkana riayət edərək yenidən qılmaq lazımdır. (Əli əl-Qari, Risalə fil-has ala tədilil-ərkan fis-səlat.vr.127b,128a)
Tədili-ərkanın vacib olduğunu deyənlərə görə isə, tədili-ərkan yerinə yetirilmədikdə səhv səcdəsi edilməlidir.

“Xüşu ilə qılınmayan, rüku və səcdələri tam yerinə yetirilməyən namaz (axirətdə) qatı qaranlıq halında peyda olacaq və sahibinə “Məni #hədər etdiyin kimi Allah da səni hədər etsin” deyəcək. Allahın dilədiyi vaxt gələndə bu cür qılınan namazlar köhnəlmiş paltarlar kimi bükülüb sahibinin üzünə çırpılacaq“. (Təbərani, “Əl-mücəmül-övsat”, 7/183)

“#Təənni (təmkin və aramla) hərəkət etmək Rahmandan, tələsmək isə şeytandandır” (Tirmizi, “Birr”, 66)

Tədili-ərkana riayətlə qılınan namazla əməl edilmədən qılınan namaz arasında çox deyil, bir neçə #dəqiqəlik zaman fərqi var. Hər bir rükətə ən az bir dəqiqə vaxt ayrılmalıdır.

Xoca Bahaəddin Nakşibənd Həzrətləri (ö.791 / 1389) namazda xüşu əldə etmək üçün bu dörd şərtin yerinə yetirilməsi lazım olduğunu söyləyir:

1. Halal loxma,
2. Allahın hüzuruna çıxacağı şüuru ilə dəstəmazı diqqətlə almaq,
3. İftitah təkbiri gətirərkən Allahın hüzurunda olduğunu hiss etmək,
4. Namaz xaricində da namazdaymış kimi hərəkət etməyə çalışmaq.

Quranda hər dəfə eyni ayələri təkrar-təkrar oxumaq insan üçün adiləşə bilər. Yeni ayələr əzbərləmək isə həm savab baxımından, həm də namazda diqqətin artması baxımından çox vacibdir. Həmçinin Quran oxumaq ən fəzilətli əməllərdəndir: "Quranı əzbər bilib oxuyan kimsənin misalı, vəhy daşıyan şərəfli və itaətkar mələklərin misalı kimidir. Çətinlik çəkərək Quran oxumağa davam edən kimsə üçün iki savab vardır". (əl-Buxari, Muslim Henefi«Xuşu-qorxub çəkinməkdən ötrü meydana gələn qəlbən və əmin olaraq təmkin və təvazökarlıqla namazı yerinə yetirməyin adıdır».