Mövzusunda ən çox maraqlanılan

1 İçkinin haram olmasının səbəbi nədir?

 

İbadətlər və haramlar hamısıyla Allahın iradəsinə və istəyinə görə təyin olunur. Bunu bizim sorğulama və ya etiraz etməyə deyil hikmətini anlamağa çalışmalıyıq. Belə ki, şəriətin iki növ hökmləri vardır.

 

1. Taabbudi dediyimiz yəni hikməti bilinməyən və hamısıyla Allahın əmr və qadağanına baxan qaydalardır.

 

2. Makulul məna dediyimiz ilahi əmrlər və ya qadağanlarda yatan hikmətlərin araşdırıla biləcəyi qisim.

 

Sizin soruşduğunuz suala bu tərəfdən də baxaq. Niyə səhər namazı 4 rükətdir 10 və ya 20 rükət deyil. Cavab: Allah əmr etdiyi üçün. Günorta namazı Allah tərəfindən 10 rükət olaraq təyin edilmişdir. Bunun hikmətini araşdırmaq nəticəsiz olacaq. Çünki Allah elə əmr etmişdir. Və bunun əsl cavabı budur. Amma bəzi şəriət qaydaları hikmətlə izah edilə bilər. Amma hikmətlər əsl deyil. Əsl olan Allahın əmri və ya qadağan etməsidir.

 

Məsələn, Allah namazı niyə əmr etmişdir? Buna istədiyiniz qədər hətta dəlillərlə hikmət və məqsəd baxımından cavab verilə bilər. Niyə oruc tuturuq, hikmətləri araşdırılıb cavab verilə bilər. Amma hikmət və faydalar Allahın əmri yerinə keçə bilməz. Belə ki, orucun bir hikməti insanların aç qalıb, yoxluq içərisində yaşayan insanların halından anlayıb onlara şəfqətlə yaxınlaşmalarını təmin etməkdir.

 

İndi biri bunu əsas tutub "mən daha çox aç qalıb daha çox şəfqət hissim qabarsın və kasıblara daha çox köməkdə olum " deyə bilər. İmsak vaxtı saat 4.00 olduğu halda, bu adam gecə saat 11.00dən oruca niyyət edib, lakin axşam vaxtına 5 dəqiqə qala orucunu açsa orucu səhih olar? Əlbəttə olmaz. Çünki orucun açılması üçün müəyyən bir zaman var və bu adam daha çox aç qaldığı halda, oruc tutmuş olmur. Yəni orucdan gözlənilən hikmət daha çox yerinə gəlmiş, lakin Allahın icazə vermədiyi bir zamanda açdığı üçün oruc yerinə gəlməməkdədir.

 

 

İçkinin heç bir zərəri olmasa belə Allah qadağan etdiyi üçün içməmək lazımdır. Bununla birlikdə içkini zərərli olduğunu bütün dünya qəbul edir.

 

İçki niyə birdən qadağan edilmədi?

 

İslam gəlir gəlməz, Ərəb Yarımadasındakı insanlardan, uzun illərdən bəri damarlarına yerləşmiş olan vərdişlərini birdən birə atmaq, əlbəttə çətin olacaqdı. Hələ spirtli içkilər kimi, istifadə edildikcə sanki insanı özünə əsir edən maddələrdən imtina etmək, daha da çətindir. Lakin İslamın gətirdiyi nur, bütün pis adətlər kimi, spirtli içkiləri də o cəmiyyətdən uzaqlaşdırdı.

 

Allahın bir adı da Hakim' dir. Yəni etdiyi hər işi, hikmət və faydalara görə yaradar. Necə ki insanın böyüyüb kamala çatması, nüvənin yaşıllaşıb ağac olması, bir yumurtanın açılıb quş olması müəyyən bir müddətlə reallaşmaqdadır. Allahın kainatda etibarlı olan bu qanununu, dinin bəzi əmrlərində də görmək mümkündür. Uca Rəbbimiz, Hakim adının gərəyi olaraq, spirtli içki vərdişini o cəmiyyətdən atmaq üçün, yavaş yavaş məhrum etmə metodunu buyurmuşdur. Digər tərəfdən, içki birdən-birə haram edilsəydi, içkiyə mübtəla olmuş o əsrin insanları İslamı qəbulda nazlana bilərdilər. Vərdişlərini buraxmaq istəməyə bilərdilər. Bu baxımdan Qurani Kərimdə içki ilə əlaqədar ayələr, addım-addım bu sıraya görə nazil olmuşdur:

 

1. "Xurma ağaclarının meyvəsindən və üzümlərdən həm içki edir, həm də gözəl ruzi əldə edirsiniz. Bunda ağlı çatan qövm üçün əlbəttə ibrət vardır." (Nəhl, 67) Bu ayədə içkinin gözəl ruzi olmadığı açıqlanmışdır. Bu ayənin nüzulu ilə, içkinin təsdiq edilməyən bir maddə olduğu aydın olduğundan, bəzi səhabələr içkini tərk etmişlər. Əslində bu ayənin enişi ilə, içkinin qarşıda haram olacağı da aydın olmuşdu.

 

2. "Sənə içkini və qumarı soruşurlar. De ki: Onlarda həm günah, həm insanlar üçün faydalar vardır. Günahları isə faydalarından daha böyükdür." (Bəqərə, 219)

 

3. "Ey iman edənlər! Siz sərxoşkən, nə söyləyəcəyinizi bilənə qədər namaza yaxınlaşmayın." (Nisa, 43) Bu ayə, sərxoşkən namaz qılmağı məhrum etmişdir. Bu vəziyyətdə, beş vaxt namazını heç keçirmədən qılan bir səhabənin, gündüz iki namaz arasında içki içməməsi lazım idi. Əks halda, yəni gündüz iki namaz arasında içki içəcək olsa, spirtli içkinin sərxoşluq edici təsiri keçməyəcəyi üçün namazı qıla bilməyəcəkdi. Bəlkə şam namazından sonra içki içə biləcəkdi. Bu vəziyyətdə böyük bir səhabə kütləsi daha içkidən tamamilə imtina etmişlər. Çünki spirtə alışmış olan bədənlər, artıq yavaş yavaş ondan uzaqlaşırdı.

 

4. Ey iman gətirənlər! Şərab da (içki də), qumar da, bütlər də, fal oxları da Şeytan əməlindən olan murdar bir şeydir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə, nicat tapasınız! (Maidə 90)

 

5. "Şeytan, içkidə və qumarda aranıza düşmənlik və kin salmaq, sizi Allahı xatırlamaqdan və namaz qılmaqdan saxlamaq istər. Artıq siz hamınız imtina etdiniz deyilmi?" (Maidə 91)

 

Bu son ayə ilə spirtli içkilər qəti olaraq haram edilmişdir. Səhabələrdən Hz. Ənəs (r.ə.) izah edir: Biz içki aləmindəydik. Mən paylayırdım. Bir adam gəldi "içki haram edildi" dedi. Yoldaşlar dərhal "bu içki qablarını tök, təmizlə" əmrini verdilər. O xəbərdən sonra kimsə ağzına içki almadı.

 

İçkinin zərərləri: Azı və ya çoxu sərxoşluq verən hər içkinin azı da, çoxu da haramdır. Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) bəyanıyla: "Bir küpü sərxoş edən şeyin, bir ovucu da haramdır." (1)

 

İçkini haram edən ayə, bu qadağanın səbəbini və hikmətini də açıqlamışdır: Şeytan işi pislik olması, səadətə çatmağa maneə təşkil etməsi, insanlar arasında düşmənliyə gətirib çıxarması, kin və nifrət oyandırması, bədəni korlaması, Allahı xatırlamaqdan və namaz qılmaqdan saxlaması. (2) İçki; sinir sistemində, beyin damarlarında, onurğa iliyi və ətraf sinirlərində çox böyük və çox tez bezdirici və mənfi təsirlər edər. Beyin üzərində öldürücü zərbələri vardır. Beyin sinirlərini zədələyərək qismi ifliclərə gətirib çıxarar və müxtəlif xəstəliklərə səbəb olar. Göz sinirlərini korlayaraq gözlərin pozulmasına səbəb olar. Ürək hüceyrələrini zədələyər və yorar. Ürək hüceyrələrində içki səbəbiylə meydana gələn yorğunluq, "miyokard" deyilən ürək əzələsinin köhnəlməsinə səbəb olar. Böyrəklərdə yara açar, qanın süzülməsini axsadar. İçkidən ötəri yaralanan böyrəklər, sidikdəki zəhərləri süzə bilməz hala gələr. Bu zəhərli maddələr qana qarışar və "artımı" deyilən qan zəhərlənməsinə gətirib çıxarar. Damarlarda əhənglənmə meydana gətirər. Bu da erkən ağlını itirməyə səbəb olar. Hüceyrələri keyidər, bədənin xəstəliklərə qarşı müqavimətini qırar. Qaraciyərin, qan yığılmasıyla əvvəl böyüməsinə, sonra büzülməsinə və çürüməsinə gətirib çıxarar.

 

 

 

 

 

İçkili ikən və ya sərxoşkən namaz qılınmaz. Lakin xalq arasında içki içdikdən sonra qırx gün namazın qəbul olmayacağı və ya namazın qılınmayacağı tərzindəki söz-söhbət doğru deyil. Sərxoşluq keçdikdən sonra namaz qılına bilər, peşmanlıq olar, bir daha içki istifadə etməməyə səmimiliklə söz verilə bilər, tövbə və istiğfar edilə bilər və təbii ki namaz qılına bilər. Qul ilə Allah arasına kim girə bilər ki?

 

1-Əhməd, Müsnəd, 6/71, 72, 131;

2-Maidə Surəsi, 5/90, 91;

2 Quranı Kərimin yazılması, toplanması və kitab halına gətirilməsi.

Sualınıza qısa bir cavab verdikdən sonra ətraflı bir şərhi də əlavə edəcəyik.

Peyğəmbər Əfəndimiz bir çox Hədislərində özündən sonra xüsusilə dörd xəlifəyə və ümumiyyətlə də səhabələrinə tabe olmağı əmr edər. Əgər Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm hər mövzuda vəsiyyət etsəydi, o zaman yeni hadisələr qarşısında "vəsiyyət olmadığı üçün edə bilmərik" kimi düşüncələrlə həllər çıxarıla bilməzdi. Bu səbəblə Xəlifəlik və Qur`anın toplanması kimi əhəmiyyətli mövzularda belə vəsiyyət edilməmişdir. Belə çox əhəmiyyətli mövzularda belə səhabələrin həll yollarına uyğun gəlilməsi, digər mövzularda onların nümunə götürüləcəyinə ayrıca bir dəlil ola bilmişdir. Digər tərəfdən bu və buna bənzər mövzularda səhabələrin həll yolu tapması, bundan sonra meydana gələcək hadisələrdə necə bir üsul izlənilməsi lazım olduğu da göstərilmiş olmaqdadır.

O (s.ə.s.), insanlığı qurtuluşa çağıran, qaranlıq dünyada yolları işıqlandıran bir ziya və nur mənbəyidir. Bu vəzifə üçün seçilərək ilahi bir tərbiyədən keçmiş və nəhayət, kamal dövründə vəzifələrin ən ucası ilə vəzifələndirilmişdi. Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm, vəzifəsində son dərəcə titiz idi. Vəhyi dərk edərkən və də sonrakı davranışları bunu ortaya qoyar. Məsələn O (s.ə.s.), vəhy halı baş verdiyində, bildiriləni tez əzbərləyib ürəyinə yerləşdirmək üçün dilini hərəkət etdirir. (Qiyamət, 16) Gələn vəhyləri xüsusi katiblərinə qeyd etdirir, buna müqabil Qur`an ilə qarışmasın deyə öz sözlərinin yazılmamasını səhabələrindən istəyirdi.

 QUR`ANIN MÜQƏDDƏS KİTAB HALINA GƏTİRİLMƏSİ:

Hz. Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) vəfatından sonra ilahi rəhbər Qur`an mətninin, ümmətin icmasından keçmək surətiylə, tək sözündən şübhə edilməyəcək tərzdə; qiyamətə qədər heç kimin etiraz edə bilməyəcəyi tərzdə toplanması lazım idi. Zeyd İbn Sabit (Allah ondan razı olsun) deyir ki:

"Yeməmə Döyüşündə səhabələrin öldürülməsinin ardınca, Hz. Əbu Bəkir radıyallahu anh məni çağırtdı. Yanına gəldim. Hz. Ömər radıyallahu anh də orada idi. Əbu Bəkir (r.a) mənə dedi ki: Ömər mənə gəlib dedi ki: "Yeməmə ‘də Qur`an hafizləri çox şəhid oldu. Bu kimi hadisələrdə hafizlərin ölmələriylə Qur`anın bir çoxunun itməsindən narahatlıq edirəm. Məncə Qur`anın cəm edilməsi üçün bir əmr verməyin lazımdır." Mən də Ömərə belə cavab verdim: "Rəsulullahın etmədiyi bir işi necə edə bilərsən?", Ömər: "Vallah bu xeyirli bir təşəbbüsdür, dedi." Sonra bu iş üzərində o qədər dayandı ki, mənə söyləyə söyləyə nəticədə Allah ürəyimə bu işi yatırtdı, mən də onun fikirini mənimsədim." Zeyd davamla deyir ki: "Əbu Bəkir mənə dönüb belə dedi: "Sən gənc, dinc, ağıllı bir adamsan. Kimsə ittiham edə bilməz. Onsuz da Rəsulullahın da vəhy katibi idin. Qur`an mətnini yığ. "Vallah bir dağı yerindən çıxatmağımı istəsəydilər, Qur`anı toplama məsuliyyəti qədər mənə ağır gəlməzdi." Nəticədə Qur`anı xurma budaqlarından, yastı daşlardan və insanların yaddaşlarından yığmağa başladım." (Buxari)

Qaynaqların ittifaqla bildirdiyinə görə, Hz. Əbu Bəkir radıyallahu anh, Zeydə əsla yaddaşına güvənməməsini, hər ayə üçün 2 dəlil olmaq üzrə, 2 şəxsdən yazılı nüsxə axtarışını əmr etdi. Bu iş üçün Zeyd radıyallahu anh , Hz.Ömərin köməyini istəmiş, O da ciddi bir şəkildə özünə kömək etmişdir. Zeyd şəxsən özü yaxşı bir hafiz olduğu halda, özü kimi başqa hafizlərlə də kifayətlənməyib, hər ayə haqqında qarşılıq görmüş 2 yazılı şahid axtarmaq kimi son dərəcə titiz və elmi bir üsul təqib etmişdir. Tək Tövbə Surəsinin sonundakı 2 ayə haqqında, araşdırmasına baxmayaraq 2 yazılı şahidi tapa bilməmiş, Əbu Huzeymədəki yazılı nüsxəyə istinad etmək vəziyyətində qalmışdır. Bu şəkildə Hz. Əbu Bəkir dövründə bir yerə gətirilən səhifələrə "əl- Müqəddəs kitab" deyilmişdir.

II. Osman Dövrü: 2. Yığma:

1 Məhərrəm 24/646 da Osman xilafətə gətirildi. Osman dövründə Müsəlmanların hakimiyyətində olan torpaqlar Ərəbistanın sərhədlərini aşdı. Ana dili xarici olan bir çox Müsəlman Qur`anı Ərəbcə oxumada çətinlik çəkmirdi. Buna Ərəblər arası ləhcə, şivə fərqlilikləri də əlavə olunmalı. Bu fərqli oxuyuşlar qarşılıqlı günahlandırmalara da çevrilə bilirdi. (1) Şam xalqı Ubeyyin, Kufə kalkı İbnu Məsudun Basra xalqı Əbu Musanın qiraətiylə oxuyurdu.

Kimi fərqli oxuyuşlar səhih sənədlərlə Peyğəmbərə də dayana bilirdi. Huzeyfətu'l-Yeman Şam ordularıyla Ermənistan və Azərbaycan üzərinə getmişdi. (25/646). Gazvə əsnasında Şamlı əsgərlərlə İraqlı əsgərlərin Qur`an oxuyuşunda ixtilaf etdiyini gördü və ixtilaflardan narahat oldu. (51) Hadisə təkfir nöqtəsinə çatırdı .Vəziyyəti Xəlifəyə çatdırdı.

"Ey Möminlərin Əmri! Qalx! Müsəlmanlar, Qur`anın qiraətində Hrıstiyanlarla Yəhudilərin ixtilafları kimi ixtilaf etmədən əvvəl bu işin çarəsinə bax" dedi. (2)

Rəsmi Müqəddəs kitaba Alınmayan Ayələr Var?

Ayə ədədlərində kitablarda görülən ixtilaf, kimi ayələrin ortadan bölünüb iki ayə sayılmasından, ya da bismillahın hər birinin ayrı hesaba qatılıb qatılmamasından qaynaqlanmaqdadır.

Ubey ibnu Ka'b, Müqəddəs kitabın Osman zamanındakı çoxaltılması üçün yaradılan komissiyanın üzvü idi. Onun kunut dualarını Qur`andan saymış olması bu səbəblə mümkün deyil.

Əbu Bəkr Müqəddəs kitabı:

Əbu Bəkr zamanında iki qapaq arasında toplanıb mühafizə edilən Qur`ana nə oldu? Unudulmamalıdır ki o dövrdə bu nüsxədən yüzlərləsi Müsəlmanlar tərəfindən saxlanmışdır. Yəni bunun yox olması və ya yandırılması Qur`anın yox olması demək deyil.

Əbu Bəkr radıyallahu anh tərəfindən iki qapaq arasına toplanan bu nüsxə Əbu Bəkr öldükdən sonra Ömərə keçdi. Ömər öldükdən sonra da qızına keçdi. Osman öz dövründə bunu Ömərin qızı Hafsadan istəyərək çoxaltdı və İslam mərkəzlərinə göndərdi. Sonra da Hafsaya qaytardı. Sonra nə oldu? Ət-Taberaninin etibarlı yolla Salimdən rəvayət etdiyinə görə Mədinə Valisi Mərvan, Hafsaya adam göndərərək bəlkə də Osmanın icazəsi ilə bu nüsxəni Ondan istədi. Hafsa vermədi. Hafsa öldükdən sonra (h. 41) Mərvan, İbnu Ömərə adam göndərərək ‘bu nüsxəni mənə göndər', dedi. O da göndərdi. Beləliklə bu nüsxənin Mərvan dövründə Əməvilərə keçdiyini görürük. Nüsxənin bundan sonrakı aqibəti mövzusunda hər hansı bir qeydə rast gəlinməməkdədir.

 

 

 (*) Qaynaqlar:

Qur`ani Kərim və Qur`an Elmlərinə Giriş Yazıçı: Dos. Dr. Suat İldırım Yayınevi: Ənsar Nəşriyyat

Mifologiya Kitabı Müqəddəs və Qur`ani Kərim

Diyanət Vəqfi

 

 (1) Əbu Kılabədən rəvayət edilər: Osman Xəlifə olunca Qur`an oxudan müəllimlər təyin etdi, Hər müəllim öz müəlliminin qiraətini öyrədirdi. Şagirdlər bir-birləriylə qarşılaşdıqlarında ixtilaf edirdilər. Müəllimlər bir-birlərini küfrlə ittiham edəcəkdi. Osman hadisəni eşidincə xütbədə belə dedi: Siz mənim yanımda ixtilaf edirsiniz, məndən uzaq şəhərlərdə olanların ixtilafları daha şiddətlidir.

 (2) əl-buxari/Qur`anın Cəmi Babı, Ənəs ibnu Malik rəvayəti.

3 Bismillahsız başlayan surə hansıdır?

Qurani Kərimin ilk enişində ayə və surələr qələmlə yazıya keçdiyində Tövbə Surəsinin başına Bismillah yazılmadığı kimi, nə Səhabələr, nə Tabiin, nə Tabi Tabiin, nə də bunlardan sonra gələn alimlər yazmamışlar. Surənin başına Bismillah yazılmamasının və oxunmamasının səbəb və hikmətini bir neçə maddədə yığmaq mümkündür.

 

Birincisi: Tövbə Surəsi uzun bir fasilədən sonra nazil olmuşdur. Nazil olduğunda da məna və məzmun etibarilə Ənfal Surəsi ilə yaxın bir əlaqəsi görüldüyündən onun davamı kimi mütaliə edilmişdir. Belə ki:

Ənfal surəsinin son ayələri müşriklərlə Müsəlmanlar arasında cərəyan edən cihad və bənzəri münasibətlərlə bitərkən, bu surənin ilk ayəsi də tərcümə olaraq, "Müşriklərlə aranızda andlaşma olanlara..." şəklində başlamaqdadır. Hətta belə ki, Səhabələr arasında bu ikisini bir surə zənn edənlər belə olmuşdur. Lakin həm ayələrinin çoxluğu, həm surənin bir çox adla məşhur olması, həm də Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) açıq olaraq bunun başqa bir surənin davamı olub olmadığı barəsində səssiz qalması, Tövbə Surəsinin ayrı bir surə olduğunu bəyana kafi gəlmişdir. Ayrıca tərtib baxımından da Ənfalın son səhifəsi ilə Tövbənin ilk səhifəsinə baxıldığında surələrin bir-birlərinin davamı olduğu sezilə bilməkdədir. Bu səbəblərdən ötəri surənin başına Bismillah yazılmadığı kimi, oxunmamaqdadır da.

İkinci bir səbəb: Surə müşriklərə və münafiqlərə qarşı şiddətli hədələmələr etdiyi və müşriklərə qarşı döyüş elanı ilə başladığı üçün; rəhməti, təhlükəsizliyi və salamatlığı ifadə edən Bismillah, surənin başında iştirak etməmişdir. Necə ki, Abdullah bin Abbas, Həzrəti Əliyə (r.ə.) "Ənfal ilə Tövbə arasına Bismillah nə üçün yazılmadı" şəklindəki suala Hz. Əli bu hikmətli cavabı vermişdir: "Çünki Bismilləhir-rahmənir-rahim də təhlükəsizlik vardır. Halbuki bu surə qılınc və razılaşmağı pozan müşriklər haqqında nazil olmuşdur."

Üçüncü bir səbəb isə; bu surə ilə Müsəlmanların daha əvvəl ortaq müdafiə etmə və bənzəri xüsuslarda müşriklərlə imzalamış olduqları andlaşma və dostluqların tamamilə qaldırıldığı bəyan edilməkdədir. Necə ki 5-ci ayədə tərcümə olaraq, "Haram aylar çıxınca müşrikləri tapdığınız yerdə öldürün, əsir alın, həbs edin ..." buyurulmaqdadır. Hərbdə də əmin-amanlıq olmadığından surənin başına Bismillah qoyulmamışdır. Hətta Rəhman və Rəhm adlarını zikr etməyərək surəyə "Bismilləh bəraətin minallah" deyərək başlamaq belə uyğun hesab edilməməkdədir. Bunun üçün surənin başında Bismillah nazil olmadığı və yazılmadığı kimi, oxunması da caiz görülməmişdir. Hətta namazda zammı surə bu surənin başından etibarən oxunaraq başlansa da namazın pozulacağı bildirilməkdədir. Ancaq bu üzrlü surənin başıyla əlaqəlidir. Surənin müstəqil ayələri digər surələrin ayələri ilə eyni hökmü daşıyar, yəni Bismillah oxuna bilər. Məsələn surənin sonunda "Ləkad caəkum" ilə başlayan ayə oxunarkən Bismillah tərk edilməz. (1)

 

1. Yəsəlunəkə Fid-dini vəl-Həyat, 1:313-314: Haqq Dini Quran Dili, 4:2442-44.

 

Məmməd Paksu Məsələlər və Həlləri-2

4 "Ayətəl-Kürsi"nin tərcüməsi.

“Allahdan başqa heç bir ilah yoxdur. (Zatı və kamal sifətləri ilə hər şeyə qadir olub bütün kainatı yaradan və idarə edən, bəndələrini dolandıran və onların işlərini yoluna qoyan) əbədi, əzəli varlıq Odur. O nə mürgü, nə də yuxu bilər. Göylərdə və yerdə nə varsa (hamısı) Onundur. Allahın izni olmadan (qiyamətdə) Onun yanında (hüzurunda) kim şəfaət (bu və ya digər şəxsin günahlarının bağışlanmasını xahiş) edə bilər? O, bütün yaranmışların keçmişini və gələcəyini (bütün olmuş və olacaq şeyləri) bilir. Onlar (yaranmışlar) Allahın elmindən Onun Özünün istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun kürsüsü (elmi, qüdrət və səltənəti) göyləri və yeri əhatə etmişdir. Bunları mühafizə etmək Onun üçün heç də çətin deyildir. Ən uca, ən böyük varlıq da Odur!”.

5 Hər yerdə günahlar hakimdir. "Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır." ayəsi necə həyata keçəcək?

     Hər il dünyanın müxtəlif ölkələrində yüz minlərlə adam müsəlman olur. Bütün dünyada İslamiyyət sürətlə irəliləyir. Axır zamandayıq deyə beş-on il sonra qiyamət qopacaq deyə düşünmək səhv olar. Qiyamətin nə vaxt qopacağı müəyyən deyil ki! .. Allah vəd edibsə əlbəttə ki, vədini yerinə yetirəcəkdir. Hətta qiyamətə bir il qalmış olsa yenə Allah vədini yerinə yetirər. Allah üçün bu çətin deyildir. 

"Onlar Allahın nurunu öz ağızlarından (çıxanlarla) söndürmək istəyirlər. Halbuki kafirlərin xoşuna gəlməsə də, Allah Öz nurunu tamamlayacaqdır." (Saff, 61/8)

     1. Bu söz həm ayələrdə, həm də hədislərdə keçir. Allah vədini yerinə yetirəcək və nurunu tamamlayacaqdır.

   2. Bizim vəzifəmiz insanları zorla Müsəlman etmək deyildir. İnsanların qəlbində imanı yaradacaq olan Allahdır. Toxumu vaxtında tarlaya əkib onun cücərməsinə qarışa bilməyən bir əkinçi kimi, biz də iman və İslam toxumlarını insanların qəlb tarlasına əkəcəyik. Onların cücərməsini Allaha həvalə edəcəyik.

   3. Qışın arxasından yazı, gecənin qaranlığından gündüzü hər il və hər gün gətirən; buludlarla örtülmüş göy üzünü bir anda açıb günəşi hər yerdə göstərən Allah, bu küfr gecələrini, səfahət buludlarını və çirkinliklərlə dolu qış mövsümünü də bir anda gündüzə,günəşə və yaza çevirə bilər. Yetər ki, bizlər o gözəlliklərə layiq olaq. Onun rəhmət və bərəkətinə etimad edib güvənək.

   4. Bəzi peyğəmbərlər gəlib ki, özlərinə bir neçə adam inandığı halda peyğəmbərlik savabını tam almışlar. Bu səbəblə Allah insanların neçə insanı mömin və müsəlman etdiyinə deyil, nə qədər izah edib yaşadığına görə onlarla rəftar edəcəkdir.

     5. Ümidsizlik həm böyük günah, həm də insanı yeyib-bitirən bir xəstəlikdir. Bundan Allahın rəhmətinə sığınmalıyıq. Sovet Sosialist Respublikalar Birliyinin (Rusiyanın) belə asan dağıla biləcəyini kim təxmin edə bilərdi? Bu səbəblə işimizə baxaq. Allah nə edəcəyini ən yaxşı biləndir ...

6 Quranda niyə deyilir ki, "bəlkə bağışlanarsınız"?

Gələcəyin pərdəli olmasının hikməti, insanların qorxu və ümid arasında bir tarazlıqda olmalarını təmin etməkdir. Çünki insan ancaq bu iki halı tarazlıqda tutmaqla, istiqamətli bir həyat yaşaya bilər. Etdiyi ibadətlərlə cənnəti qazanacağını görən bir mömin, qürura düşə bilər. Günahlar içində ömür keçirən biri, aqibətinin cəhənnəm olduğunu görsə, "necə olsa batdıq" deyib, tamamilə günahlara dala bilər.
Halbuki gələcəyin pərdəli olması, birinci adamı qürurdan, ikinci adamı da ümidsizlikdən qurtarar. Çünki ibadət içində ömür keçirən biri qürura düşsə, böyük zərərə uğrayacağı kimi, günahlara batan biri, səmimi bir tövbəylə həyatının son günündə belə olsa xilas ola bilər.
Qurani Kərimdəki "Allahdan qorxun, olar ki rəhmətinə məzhər olarsınız" (Ənam, 155) şəklindəki ayələrdə belə bir incəlik vardır. Bu kimi ayələrdəki (olar ki, ümid edilər ki, bəlkə) Quran oxuyanlar üçün "təracci" ifadə edər. Yəni, "belə etdikdə ilahi rəhmətə nail olmağı ümid edə bilərsiniz, amma qətilik duyğusuna qapılmayın!" şəklində bir dərs verər.

7 Qur`an-ı Kərimdə izah edilən Hekayələrin əhəmiyyəti nədir. Baş vermiş hadisələrdir?

Bu bir həqiqətdir ki; kainatı yaradan və dolayıs ilə onun həqiqi sahibi olan Uca Allah`ın aləmdəki sonsuz varlıqlar içindən seçərək özünə həmsöhbət qəbul etdiyi, fitrət etibarilə ən gözəl, ən qiymətli bir şəkildə yaradaraq xilafətə layiq gördüyü, hətta elm öyrənmə və elm çıxarma cəhətiylə mələklərdən də üstün bir mövqeyə oturtduğu müstəsna varlıq İnsandır. Qur`an-i Kərim isə, yaradılışındakı üstün fitrətiylə aşan varlıq olan, Allah`a həmsöhbət olmağa layiq görülən və şəxsən Qur`anın bəyanlarıyla üstünlüyü mələklər, ruhanilər tərəfindən səcdə edilərək həqiqətən təsdiq edilən insana Allah tərəfindən rəhmət olaraq göndərdiyi ən son ilahi mesajdır. Həqiqətən Allah insan əlaqəsi çərçivəsində mövzu qiymətləndirildiyində yaşadığımız bu aləmdə insan üçün ilahi mesajların, xüsusilə ən son ilahi mesaj olan Qurani Kərimin əhəmiyyəti və zərurəti inkar edilə bilməz bir həqiqətdir. Çünki insan, hər nə qədər fitrətən ən üstün olaraq yaradılmışsa da yaradılan olması səbəbiylə ağlı, idrakı, məlumatı, gücü v. b. qabiliyyətləri cəhətiylə əskik, qüsurlu və məhdud bir varlıqdır. Buna görə də özünü yaradan mütləq varlıq olan Allaha hər vaxt möhtacdır. İnsanlığın hər dövrdə ilahi vəhyə ehtiyacı, gecənin zülmət qaranlığında yolunu itirib əl prosedurasıyla yolunu tapmağa çalışan çarəsiz bir insanın işığa, nura ehtiyacı kimidir. Ən son ilahi vəhy olan Qurani Kərim də həmsöhbətlərinə, gərək özünü, gərəksə özündən əvvəlki ilahi vəhy məhsulları olan məsələn Tövratı və İncili təsvir edib tanıdarkən bir çox ifadələrin yanında "Nur" və "Dıya'=İşıq" ifadələriylə də xüsusilə təyin etməkdədir. (1) Hətta eyni məna çərçivəsində ilahi vəhylərin və Quranın insanları qaranlıqlardan nura çıxardan ilahi bir kitab olduğu israrla vurğulanmaqdadır. (2) Tarixi və Quranı həqiqətlər çərçivəsində sabitdir ki, Qurani Kərim; insanlığa ən doğru, ən ədalətli yolu təsvir edən, hər iki dünya səadətinə hidayət edən, Allahın ən son olaraq göndərdiyi, alternativi olmayan din və hidayət kitabıdır. Qurani Kərim hidayət və din kitabı olaraq ilahi mesajı insanlığa təqdim edərkən təbiətiylə insanlıq anlayış və mədəniyyətində var olan bəyan və üslubları ilahi bəyan və üsluba yaraşar ən gözəl və möcüzə şəkillərdə istifadə etmişdir. Şəxsən Qurani Kərim; insanlar həqiqəti daha yaxşı anlasın daha yaxşı dərs və ibrət götürsün, ilahi mesaj və hidayət yolunu daha asan qavrasın deyə müxtəlif bəyan və üslub şəkillərini istifadə etdiyini, növ növ nümunələr ehtiva edən ayələri açıqladığını əhəmiyyətlə vurğulamaqdadır. (3) Şübhəsiz Qurani Kərimin istifadə etdiyi bir çox üslub şəkilləri içində ən əhəmiyyətlilərindən biri də "Hekayələr" üslubudur. Təxminən olaraq Quranın yarısını təşkil edən hekayələrin mahiyyətini anlamaq və Quranın digər bir əhəmiyyətli üslub növünü, izahat metodu olaraq məsəllərlə qarışdırmamaq və ya hekayə sözünə, kök quruluşunda mövcud olmayan mənalar yüklənərək ədəbiyyatdakı ‘hekayə' növü ilə qarışdırmamaq üçün hekayə sözünün lüğətdəki və Quran terminindəki mənalarına işarə etmək uyğun olacaq. Ərəbcədə hekayə sözü, (K. S. S.) kökündən törədilən bir sözdür. Sözün kökündə; izah etmək, xəbər vermək, bildirmək, rəvayət etmək, sözü nəql etmək, rəvayət etmək, izləmək, kəsmək, vs. mənalar var. İslami ədəbiyyatda və ya Quran terminində hekayə deyildiyində, Quranda izah edilən tarixi hadisələr və peyğəmbərlərin həyat hekayələri aydın olmaqdadır. Ancaq Qurani Kərimdə haqqında danışılan məzmunda şəxsən hekayə olaraq deyil də eyni kökdən gələn, əslində ad olub, məsdər yerinə də istifadə edilən qəsəs şəklində keçməkdədir. (4) Yenə eyni sözün müştakları bir çox yerdə izah etmək, rəvayət etmək; iki yerdə də izləmək, mənalarında istifadə edilmişdir. (5) Quranda əhəmiyyətli bir yekun təşkil edən tarixi hadisələrə qəsəs deyilməsi təsadüfi olmamışdır. Bu ad Quranda, tarixi hadisələrin keyfiyyət və ölçülərini göstərən çox incə mənalar güdülərək seçilmişdir. Bu həqiqəti anlaya bilmək üçün hekayə sözünün kökündə mövcud olan bu dörd təməli unutmamaq lazımdır. Birincisi: İz sürmək, birini izləyib arxasından getmək. Daha əvvəl də ifadə edildiyi kimi söz mövzusu bu mənada Qurani Kərimdə 2 yerdə istifadə edilmişdir. İkincisi: Bir kimsəyə bir xəbər və ya sözü bildirmək, açıqlamaq, izah etməkdir. Söz bu mənasıyla da Qurani Kərimdə təxminən 17 yerdə keçməkdədir. (6) Üçüncüsü: Bir şeyi qayçıla kəsmək, qırxmaqdır. Yenə Ərəbcədə Kusasətu'ş-Şa'ri təbiri, saçlardan kəsilən bir miqdarı ifadə edər ki "Bir tomar saç" şəklində tərcümə etmək mümkündür. Eyni kökün dördüncü mənası olaraq da əslində ad olub məsdər mənasında istifadə edilən qəsəs və kass sözlərinə baxdığımızda; sinə, sinənin başı, ortası və sinə sümüyü mənalarıyla bir şeyin əhəmiyyətli qisimi, müəyyən bir hissəsi, parçası mənalarını verdiyini görməkdəyik. Bu son məna, Ərəblərin Kusasu'ş-Şa'ri təbirində, alın qisimində saçların bitiş nöqtəsi, ön cəbhədə başın orta nöqtəsi, alın kimi mənaları ifadə etdiyini görürük. İndi Quran ədəbiyyatında qəsəs, hekayə və ya hekayələr deyildiyində dərhal Quranda əhəmiyyətli yer tutan keçmişə aid hadisələrin izah edilməsi ağla gəldiyi kimi, elmi və obyektiv bir nəzərlə diqqət yetirildiyində eyni zamanda sözün kokündə var olan əsl dörd mənadan ötəri təməl ünsürləriylə Quran hekayələrinin mahiyyətini, həqiqətliyini əks etdirdiyini də görərik. Quranın, "And olsun ki peyğəmbərlərin hekayələrində ağlı olanlar üçün ibrətlər vardır. (Vəhyə, Qurana gəlincə) o heç bir şəkildə uydurulmuş bir söz ola bilməz. "(7) "Şübhəsiz bu izah edilənlər həqiqi hekayələrdir. "(8) tərcüməsindəki ayələriylə, bənzər mənadakı bir çox Quran ayələri(9) mantukunca, Quran terminində Qəsəs və ya Hekayə deyildiyində bunu anlamaqdayıq: Tarixin dərinliklərində itmiş, unudulmuş və ya bəzi izləri insanlığın yaddaşında varlığını qoruya bilmiş, hər vaxt üçün etibarlı mütləq həqiqətləri, yüksək dini dəyərləri, istiqamətləndirmə, təşviq kimi ünsürləri başqa hekayələrdə olmayan bir şəkildə ehtiva edən tarixi hadisələrin, özündən daha doğru bir kimsənin olmadığı Allah tərəfindən Quran tərəfdarlarına; sanki hadisələrə yenidən bir canlılıq verərək izah edilməsidir. Ancaq hadisələr izah edilərkən Quran, tarix kitabı olmadığından, təfərrüat məsələlərini, lazımsız qisimlərini tərk etmiş, -bir bənzətmə edəcək olsaq makaslamış- yalnız Quranın hidayət rəhbəri oluşuna uyğun bir şəkildə həmsöhbətləri irşad edib işıqlandıracaq qisimlərini izah etmişdir. Hekayə kökünün lüğət və termini mənasıyla əlaqədar yuxarıdakı şərhlərdən, Quran hekayələrinə nə üçün ilk baxışda daha uyğun görünən hekayə deyilmədiyini asanca anlamaq mümkündür. Çünki hekayə sözünün lüğət mənası; bir şeyin eynisini və bənzərini gətirmək mənasını verməkdədir. Ərəbcədə "Heka anhu'l-hadis" (Ondan sözü rəvayət etdi) deyincə; söz, hərəkət və digər xüsuslarda təfərrüatda eynisini nəql etdi demək olar.

 

Haşiyələr:

1- Baxın. Maidə 5/15, 44, 46; Tövbə 9/32; Ənbiya 21/48; Səff 61/8

2- Baxın. Maidə 5/16; İbrahim 14/1, 5; Hədid 57/9; Talaq 65/11

3- Baxın. Ənam 6/46, 65, 105; Əraf 7/58; İsra' 17/41, 89; Kəhf 18/54; Taha 20/113; Əhqaf 46/27; Furqan 25/50

4- Baxın. Al-İmran 3/62; Yusuf 12/3; Qəsəs 28/25 və digərləri

 5- Baxın. Kəhf 18/64; Qəsəs 28/11

6- Əraf 7/176; Yusif 12/3; Kəhf 18/13 və digərləri

7- Yusif 12/111

8- Al-İmran 3/62

9- Kəhf


Prof. Dr. İdris Şəngül - A. Ü. İlahiyyat Fakültəsi Müəllimi


8 Ulul əzim peyğəmbərlər kimlərdir?

Əzm və səbat sahibi peyğəmbərlərə ulul-əzm peyğəmbərlər deyilir. Bunlar Allahın əmirlərini həyata keçirmə barəsində ən çox diqqət və titizlik göstərən peyğəmbərlərdir.

Bütün peyğəmbərlər bezmədən-usanmadan tövhid inancını yaymağa çalışmışlardır. Bu peyğəmbərlər zamanlarındakı zorbalar qarşısında bütün sıxıntılara, maneələrə, çətinliklərə , anlayışsızlıqlara qatlaşmış, xəyanətlərə və işgəncələrə sinə gərmişlərdir.

Bütün peyğəmbərlərin səbat sahibi olduğu barədə alimlər ittifaq ediblər. İslam alimlərinin əksəriyyəti aşağıdakı ayələrdə adları çəkilən peyğəmbərlərin bir dərəcə daha üstün olduğunu qəbul ediblər.

"Allah Nuha tövsiyə etdiyini, sənə vəhy etdiyimizi, İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi sizin üçün də dində qanun etdi: "Dinə doğru-düzgün etiqad edin və onda bölünüb firqə-firqə olmayın!" " (əş-Şura; 46/13).

" Bir zaman Biz peyğəmbərlərdən əhd almışıq; səndən də, Nuhdan da, İbrahimdən də, Musadan da, Məryəm oğlu İsadan da! Biz onlardan möhkəm bir əhd almışıq. " (el-Ahzab, 33/7).

Əzm sahibi peyğəmbərlərin ən önəmli xüsusiyyətlərindən biri də səbir sahibi olmalarıdır. Quran-i Kərimdə bu hal belə bildirilir:

" Elçilərdən möhkəm iradə sahiblərinin səbir etdiyi kimi, sən də səbir et! " (Əhqaf, 46/35).

İslam alimləri Hz. Nuhu, İbrahimi, Musanı, İsanı, peyğəmbərlərin sonuncusu Hz. Muhammədi (s.ə.s) ulul-əzm peyğəmbərlərdən sayarkən bu ayələri dəlil göstərirlər.

Buna görə ulul-əzm sifətinin sadəcə bu peyğəmbərlərə verilməsinin səbəbi bunların müstəqil şəriət sahibi olmaları və bu şəriətlərini yaya bilmək üçün hər cür çətinlik və düşmənliklərə sinə gərib səbr etmələridir (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'ân Dili, VI - 4363, 4364).

9 Quranı dəstəmazsız oxumaq olar?

Quran Allahın kəlamıdır. Vakiyə surəsi 79-cu ayədəki "O Qurana təmizlənənlərdən başqası əl sürə bilməz." əmrindən ötəri Qurana dəstəmazsız toxunmaq doğru deyil.

Bu ayəni fərqli şərh edənlər var isə də İslam alimlərinin ortaq fikiri Qurana dəstəmazsız toxunmanın doğru olmadığıdır. Ancaq dəstəmazı olmayan birinin əl toxundurmadan qarşısında olan Qurandan oxuması və ya əzbərindən bildiyi ayə və surələri oxuması caizdir.

Qüslsüz olan bir kimsə isə Qurana əl sürə bilmədiyi kimi onu oxuya bilməz də. Ayetelkürsi, Fatihə və İxlas kimi ayə və surələri oxumaq istəyən kimsə bunları dua niyyətiylə oxusa bir qorxusu olmaz.

10 Quran oxumanın əhəmiyyəti nədir, ədəbi necədir?

Quranı Kərim oxumanın və dinləmənin ədəbi:

 

1- Oxumağa başlamadan əvvəl ağzı misvakla təmizləmək.

 

2- Quranı məscid və ya bir başqa təmiz yerdə oxumaq.

 

3- Qibləyə yönəlmək və diz üstü oturmaq.

 

4- Allah Təalanın: "Quran oxuyacaq olduğun zaman, qovulmuş şeytandan Allaha sığın" ayəsi (Nəhl, 98) Quran oxumağa başlarkən əuzu çəkmək.

 

5- Tövbə Surəsi xaric hər surənin başında bismillah çəkmək.

 

6- Oxunan Quran ayələrini huşu ilə dinləyib mənaları haqqında düşünmək.

 

Allah Təala, Məhəmməd Surəsinin 24-cü ayəsində bu xüsusa işarə edir:

 

"Onlar Quranı düşünmürlər? Yoxsa ürəkləri kilidlidir?!" buyurmaqdadır.

 

7- Səsi gözəlləşdirmək və Quranı dənə dənə oxumaq (Müzzəmmil, ayə: 4).

 

8- Tələsik oxumamaq.

 

9- Uzatmaları yerli yerində etmək.

 

Quran Oxumanın Əhəmiyyəti və İnsana Qazandırdıqları

 

Yaradılan minlərlə canlı içərisində ağıl və şüur sahibi olan və eyni zamanda Hz. Allahın (c. c.) dünyada xəlifəsi olma şərəfini üzərində daşıyan yalnız insandır. İnsana, başda hər hansı bir iradi funksiya olmadan bu şərəfi qazandıran Cənabı Haqqdır. Göndərilən bütün ilahi bəyanlardakı təməl məqsəd, insana ilahi olaraq verilən bu şərəfin əsla unudulmaması, yaradılışdakı sirrin fərqində olunması və nəticə olaraq da dünya-axirət xoşbəxtliyinin tutulmasıdır. İnsanlığın başlanğıcından günümüzə bəzi təməl prinsiplərin xaricində, həyat şərtləri və ehtiyaclar fərqli olduğu kimi, bu ehtiyaclara hər dövrdə verilən ilahi bəyandakı prinsiplərdə də zaman zaman dəyişikliklər olmuşdur. Hz. Adəmə o dövrün ehtiyaclarına görə "səhifə"lər şəklində verilən ilahi bəyan, özünü izləyən Hz. İdris, Hz. Nuh və Hz. İbrahim kimi peyğəmbərlərə səhifəsi və məzmunu daha geniş "səhifə"lər şəklində davam etmiş, Hz. Musa və Hz. İsaya "kitab" olaraq nazil olmuş, son olaraq da Hz. Məhəmmədə (s.ə.s), bütün kitabları yekunlaşdıran, təsdiqləyən, bütün zaman və məkanlara çatacaq ölçülərə sahib olan xüsusiyyətləriylə Quran nazil olmuşdur.

 

Quran, kainat kitabının bir tərcüməsidir. Cənabı Haqqın həm yaratma həm də qanun ayələrini oxuyan bir tərcüməçisidir. Görünməyən və görünən aləmin açıqlayıcısıdır. Allahın ad, sifət və hərəkətlərinə aid xüsusiyyətləri izah edən bir rəhbərdir. Meydana gəlmiş və gələcək hadisələri xəbər verəndir. İnsanlığın tərbiyəçisidir. İnsanlığı xoşbəxtliyə aparan həqiqi mürşiddir. Xülasə ilə, bütün insanlığın hər cür mənəvi və fikri ehtiyaclarına qaynaq olacaq kitabları ehtiva edən müqəddəs bir kitabdır.

 

 

Quran, gərək həyatda, gərəksə vicdanlarda yerləşdirdiyi prinsiplərlə, həyatın bütün istiqamətlərini çox açıqlığıyla bir metod ortaya qoymuşdur. Elə orijinal bir metod ki, insanlıq daha əvvəl onun bənzərini görməmişdir. O, insanlığa, maddə və mənada daha əvvəl heç bir sistemin vermədiyini vermişdir. Eyni zamanda, keçici və regional peyğəmbərlik dövrü onunla sona çatmış, hər kəsi içinə alan zaman-məkan baxımından universal peyğəmbərlik müəssisəsi onunla başlamış və onunla qiyamətə qədər davam edəcək.

 

 

A. QURAN OXUMANIN DÜNYADA QAZANDIRDIQLARI

 

Quran, Nəsihət, Dərdlərə Şəfa, Hidayət və Rəhmətdir.

 

Quran, yalnız insanların ölüm sonrası həyatlarını maraqlandıran xüsusları açıqlayan, ibadətlər haqqında məlumat verən və Yaradıcının birliyi və varlığını ortaya qoyan dəlilləri deyil, eyni zamanda o, insanların dünyadakı xoşbəxtliklərini təmin barəsində də yol göstərəndir. Quran, insanlar üçün gözəl bir nəsihətçi, yol göstərici və ürəklərin şəfa qaynağıdır. Bu mövzuda Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), bir həkim, həkimin əlindəki resept də Qurandır. Bu xüsus, Uca Bəyanda belə ifadə edilər:

 

"Ey insanlar! Sizə, Rəbbinizdən bir öyüd, könüllərdəki dərdlərə bir şəfa, möminlərə doğru yolu göstərən bir hidayət və rəhmət gəldi." (Yunus 57)

 

Quran, bu ayədə insanlara dörd mərhələdəki müdaxiləsini ifadə etməkdədir. Əvvəlcə, insanların maddiyyətinə-mənəviyyatına zərər verəcək olan bəzi zərərli ünsürlərə qarşı xəbərdarlıq edilir, bəlkə bu mənada bəzi məhdudlaşdırmalar qoyulur və beləcə ilk müdaxilə edilmiş olur. Bu vəziyyət, ayədə "məviza" (öyüd) olaraq ifadə edilir. Bu mərhələdən sonra şəfaya çatdırmağa keçilir. Bu da, həkimin xəstəsinə, xəstəliyə səbəb olan xarab şeyləri içərisindən atacaq dərmanları içirməsinə bənzəməkdədir. Quran da, insanlara təhlükəli şeyləri qadağan etməklə onları tərtəmiz hala gətirir və bu vəziyyəti qazanmaları üçün də insanların bəzi səylərdə olmasını tövsiyə edir. Necə ki bu ayə, bu xüsus üçün veriləcək bir çox misaldan yalnız biridir:

 

"Allah, ədaləti, hətta ədalətdən də çox olaraq lütfkarlığı (ən gözəl davranışı), möhtac olduqları şeyləri yaxınlara verməyi əmr edər. Həyasızlığı, çirkin işləri, zülm və təcavüzü qadağan edər. Düşünüb tutasınız deyə sizə öyüd verər." (Nəhl 90) İnsanlar, tövsiyə edilən əmr və qadağanları tam mənasıyla yerinə yetirincə də dərdlərdən xilas olar, könüllər güvən və təhlükəsizliyə çatar və nəticədə Uca Yaradıcının:

 

"Ey könül dincliyinə çatmış ruh! Sən Rəbbindən razı, O səndən razı olaraq dön Rəbbinə! Sən də qatıl xas qullarım içinə, gir Cənnətimə!" (Fəcr 27-30) bəyanındakı sirri tutmuş olar. Bu sirrlə də İlahi rəhməti tutar ki, ayənin sonunda ifadə edilən "Quranın rəhmət olması" ifadəsi buna işarə etməkdədir.

 

 

Qiyamətdə Nur

 

Quranın adlarından biri də "Nur"dur. Nurun mənalarından biri də, ətrafı işıqlandıran və görməyə kömək edən işıqdır. (İbn Faris, Mu'cem Mekayis Filliyə, 368; Rağıb, Tədris planı, 508) Quran, insana maddi-mənəvi bir işıqdır. Ona yol göstərən bir lampadır. Bu dünyada içindən çıxa bilməyəcəyi mövzularda bir rəhbərdir. Necə ki;

 

"Ey insanlar! Sizə Rəbbinizdən bir dəlil gəldi, sizə açıq bir Nur endirdik." (Nisa 174) ayəsi də bunu vurğulamaqdadır.

 

 

Hər Hərfinə On Savab

 

Rəhməti sonsuz Uca Yaradıcı (c. c.), insanlara verdiyi saysız nemətlər yanında, ayrıca etdikləri yaxşı işlərə də qat qat savab və mükafat verməkdədir. Pisliklər bir misliylə qarşılıq gördüyü halda, yaxşılıqların qarşılığı on, yüz və ya daha çox qatını tapa bilməkdədir. Necə ki

 

"Kim Allaha gözəl bir işlə gəlirsə, yaxşılıq işlərsə, ona on misli verilər; kim də bir pisliklə gəlirsə, yalnız pisliyinə bərabər bir cəza görər və heç kimə haqsızlıq edilməz." (Ənam 160) ayəsi bu həqiqəti ifadə etməkdədir. Şübhəsiz ki işlərin ən xeyirlisi və qiymətlisi, Cənabı Haqqın Kəlam sifətindən gələn Qurani Kərimin oxunub başa düşülməsi və yaşanmasıdır. Onun hər bir cümləsi, sözü, hətta hərfi Allah Təala qatında ayrı bir qiyməti sahibdir və qarşılığı ən üst səviyyədən veriləcək. Bu xüsusu Allah Elçisi bu açıq bəyanlarıyla ifadə etmişlər:

 

"Qurani Kərimdən tək bir hərf oxuyana belə bir savab vardır. Hər savab on misliylə qiymətləndirilər. Mən "Əlif lam Mim" bir hərf demirəm. Əksinə "Əlif" bir hərf, "Lam" bir hərf, "Mim" də bir hərfdir." (Tirmizi, Sevabu'l-Quran, 16)

 

C. QURANDAN UZAQLAŞMANIN SONU

 

Qiyamətdə Peşmanlıq və Hz. Peyğəmbərin Şikayəti

 

İnsanın dünyaya gəlişi bir dəfədir. Öldükdən sonra yenidən dünyaya çevrilməsi qeyri-mümkündür. Dünyada ikən lazımlı hazırlıqları etməyən insanlar, ölümlə qarşılaşdıqlarında böyük bir peşmanlıq içərisində olacaq və Cənabı Haqqdan yenidən dünyaya dönməyi tələb edəcəklər. Ancaq bu tələbləri qəbul edilməyəcək.

 

"Axirəti inkar edənlərdən birinə ölüm gəlib çatınca, o zaman: "“Ey Rəbbim! Məni geri (dünyaya) qaytar! Bəlkə, (indiyə qədər) zay etdiyim ömrüm müqabilində yaxşı bir iş görüm! (Yaxud, bu günə qədər tərk etdiyim imana qayıdıb saleh bir əməl edim!) Xeyr, bu onun dediyi boş (faydasız) bir sözdür. Onların önündə dirilib (haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda) duracaqları günə (qiyamət gününə) qədər maneə (öldükdən sonra qiyamətədək qalacaqları bərzəx aləmi) vardır. (Muminun 99-100)

 

 

Rəsulullah da (s.ə.s.) ümmətinin Qurandan uzaqlaşmalarını, onunla olan bağlarını qoparmalarını və ona lazımlı əlaqəni göstərməyişlərini Haqqa şikayət edəcək:

 

"O gün Peyğəmbər: 'Ya Rəbbi, xalqım bu Quranı tərk edib ondan uzaqlaşdılar!' deyər." (Furqan 30)

 

 

NƏTİCƏ

 

Nəticə etibarilə, Uca Yaradıcının rəhmət vəsiləsi olaraq göndərdiyi İlahi Kəlam, oxumamız və anlamamız lazımlı olan bir mövqeyə malikdir. O, həm dünya həm də axirətimiz baxımından qurtuluş vəsiləmizdir. Dünyada bizlər üçün əhəmiyyətli bir nəsihət, dərdlərimizə şəfa, hidayət qaynağı və rəhmətdir. İnsanlığın dərdlərinə resept olub, onları ən doğru yola çatdırar. Quranın oxunduğu yeri mələklər ziyarət edər və orada dinclik olar. Quranın oxunub başa düşülməsi, Allah qatında insanlara üstünlük qazandırar. Quran, qəbirdə bir nur olar. Çətinlik çəkərək öyrənib oxuyanın mükafatı iki qat verilər. Oxunan hər hərfi üçün, ən az on savab vardır. Qurandan uzaqlaşılınca, o, axirətdə uzaqlaşanlardan şikayətçi olar. Onu unutma böyük bir günah olub, əmanətə sahib çıxmama mənasını verər. Quran, insana və cəmiyyətə dinclik və etibar gətirər.

 

 

(Yrd.Doç.Dr Muhiddin Akgül, Yeni Ümid)

11 Quranda niyə "Allah buyurdu", "Allah dedi" kimi ifadələr var?

Qurani Kərim Allah tərəfindən Peyğəmbərimiz Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)ə vəhy yoluyla endirilən son ilahi kitab olub Allahın sözü/kəlamı olaraq qəbul edilir. Beləliklə hər müsəlmanın Quranın Allahın kəlamı olduğuna inanması lazımdır.

Bunun üçün Quranda Allahın hər şeyin yaradıcısı olduğu vurğulandığı kimi, Qurani Kərimin də Allah tərəfindən endirilmiş olduğu vurğulanar. Bu səbəbdən Allahın buyurması və söyləməsindən məqsəd Quranda zikr edilən ayələr yəni Allahın buyruqları, hökmləri, əmr və qadağanlarıdır.

Quranda "Mən-Biz " müraciətlərindən istifadə edildiyi kimi, Allah və digər adları da istifadə edilməkdədir. İnsanlar, Allahın mahiyyətini bilə bilməzlər. Onun ad və sifətlər kimi ünvanlarla tanıyarlar. Allah ləfzə-i cəlal, bütün ad, sifət və ünvanları içinə alan əhatəli bir ismi-əzamdır. Sözgəlişi, Xaliq deyildiyi zaman, yaradıcı, qafur deyildiyi zaman bağışlayan, Rəzzaq deyildiyi zaman ruzi verən ağla gəlir. Halbuki Allah deyildiyi zaman həm Rəzzaq, həm Qafur, həm Xaliq kimi bütün ad və sifətləri  ağla gəlir. Bu səbəblə Allah ləfzə-i cəlal Quranda iki min dəfə zikr edilmişdir. İnsanlar ancaq Allah ləfzə-i cəlalın pəncərəsindən onun ad, sifət və şəxsi adını mülahizə edə bilərlər. Bu mülahizəni zehinlərə yerləşdirmək üçün bu ad tez-tez nəzərə verilməkdədir.  Bu adın üçüncü tək şəxs kimi istifadə edilməsi ayrıca böyüklüyü də ifadə etməkdədir.


http://www.sorularlaislamiyet.com/index.php?s=show_qna&id=34087

12 "QurandaKerimde" ilk ve son nazil olan aye?

Quranın ilk enən ayələri Ələq surəsinin ilk ayələri olaraq qəbul edilir. Ancaq son enən ayələri ilə əlaqədar fərqli rəvayətlər vardır. Ən qəbul görən görüşə görə son enən ayə Maidə surəsinin 3-cü ayəsi olan 'Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və bir din olaraq sizin üçün İslamı bəyənib seçdim. "ayəsidir. 

Quranın iyirmi iki il, iki ay, iyirmi iki gündə endiyinə dair rəvayət vardır. Ancaq ümumi qəbul görən görüşə görə iyirmi üç ildə enmişdir.

Geniş bilgi için aşağıdaki linklere de bakabilirsiniz.

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/5693/ilk-vahyin-gelisi-nasil-gerceklesmistir.html

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/12051/kur-an-i-kerim-in-son-inen-ayeti-hangisidir.htm

http://www.sorularlaislamiyet.com/article/9671/kur-an-neden-yirmiuc-senede-indirilmistir-bir-defada-gonderilemez-miydi.html

13 Niyə Quran dili ərəbcədir?

Cavab 1:

Bu mövzuda ətraflı bir şeylər yazmaq "sual-cavab" stilimizi aşar, kitab yazmaq və ya uzunca bir məqalə yazmaq zərurət edər. Bu səbəblə, -bildiyimiz qədəriylə- bu mövzunun başa düşülməsinə bəzi nöqtələrə diqqət çəkməklə kifayətlənəcəyik.

a. Qur`anın özünə vəhy olaraq endiyi peyğəmbər (s.ə.s.)`ın dili Ərəbcə idi. Bir insan olaraq Hz. Muhəmməd (s.ə.s.)`a Qur`an başqa bir dildə ensəydi əlbəttə onu anlaya bilməyəcəkdi. Təbliğ və açıqlamaqla vəzifəli olan peyğəmbərin (s.ə.s.) anlamadığı bir kitabı başqasına təbliğ və şərhi mümkün ola bilər?

"Biz hər peyğəmbəri, öz millətinin dili ilə göndərdik, ta ki onlara həqiqətləri yaxşıca açıqlasın"(İbrahim, 4),

"Əgər biz Qur`anı xarici bir dillə göndərsəydik deyərdilər ki: "Niyə, onun ayələri açıqca bəyan edilmədi? Dil xarici, həmsöhbət Ərəb! Olarmı belə şey?" (Fussilət, 44) tərcüməsindəki ayələr bu həqiqətə diqqət çəkmişdir.

b. Qur`an, Allah`ın digər kitabları kimi əlbəttə müəyyən bir yerdə, bir mühitdə, bir ətrafda gəlmək məcburiyyətində idi. Yəni, bütün insanlara birdən xitab edəcək şəkildə, bütün dillərdə birdən göydən yağar kimi dünyaya enməsi sünnətullaha zidddir.  Sözgəlişi İbranicə danışanlara Tövrat o dildə gəldiyi kimi, Qur`anın da ilk həmsöhbətləri olan Ərəblərə Ərəb diliylə gəlmək vəziyyətində idi.

c. Qur`an-ı Hakim, digər səmavi kitablardan fərqli olaraq ifadə tərziylə, ləfziylə də bir möcüzə olmasıdır. İlk həmsöhbətləri olan Ərəblər tərəfindən, Qur`anın bu möcüzə bəlağəti,  bənzərsiz gözəl' sənətinin başa düşülməsi üçün, ilahi hikmət tarix içərisində Ərəbcəyə -digər dillərdən fərqli- bir xüsusiyyət, bir genişlik, qazandırmışdır. Bu məzmunda Ərəbləri də ümmi bir millət olaraq hazırlayıb, tarixi iftixar tablolarını yazıya tökə bilmədikləri üçün yaddaşlarına yazmaq məcburiyyətində buraxmışdır.

Bu sistem Ərəblərdə şeir və bəlağəti insanlıq ictimaiyyətində bənzərsiz bir zirvəyə daşımışdır. Bu xüsus, Ərəblərin Qur`anı bəşər üstü bir kəlam olduğunu anlamalarını təmin etmişdir. Bu səbəblədir ki, yüz minlərlə insan Qur`anın bəlağətinə səcdə etmək məcburiyyətində qalmışdır. Böyük əksəriyyəti Qur`anın bu bənzərsiz üslubu qarşısında çox dözə bilməyib İslam dininə girmişdir. Siyasi, ictimai, mədəni, iqtisadi kimi səbəblərdən ötəri, İslamın həqiqətlərinə qulağını bağlayanlar belə Qur`anın bu bənzərsiz ifadə tərzinin gözəlliyini etiraf etmək məcburiyyətində qalmışlar. Atalarının dinlərini tərk etməmə adına bu möcüzəyə "sehr" deməklə işin içindən sıyrılmağa çalışmışlar.

Bu şərhlərdən aydın olur ki, Qur`anın Ərəbcə olaraq enməsinin bir hikməti də -mənəvi və dili bir möcüzə olan Qur`anın möcüzəliyini əks etdirmə qabiliyyətində olan- Ərəbcə dilinin bu xüsusi mövqeyidir.

d. Hikmət baxımından əhəmiyyətli bir xüsus da bu ola bilər ki; universal bir vəhy olan, bütün insanlara xitab edən, qiyamətə qədər qüvvədə olmağa davam edən Qur`anın istifadə etdiyi dilin mövqeyi böyük əhəmiyyət ifadə edər. Sözlərinin dəyişik mənalara gələ biləcək şəkildə  geniş əhatə, az sözlə çox mənaları ifadə edə biləcək şəkildə yığcam üsluba, məcaz və həqiqəti, məntiq və məfhumu, dəlalət və məzmunu, əks etdirə biləcək şəkildə incəlikləri saxlayan estetik sənətə sahib olmasıyla Ərəbcə -belə cihanşümul bir vəhy olan- Qur`anın dili olmağa haqq qazanmışdır.

e. Bunu da unutmamaq lazımdır ki, Qur`an hansı dildə gəlsəydi, eyni suallar onun üçün də etibarlı olacaqdı. Halbuki vəhy, mütləq insanların istifadə etdiyi dillərdən biriylə enmək vəziyyətindədir. 

 

Cavab 2:

Bir ilahi kitab eyni anda bütün millətlərin dilində göndərilməyəcəyinə ,və peyğəmbər eyni anda bütün millətlərdən çıxa bilməyəcəyinə görə bir dilin və qövmün seçilməsi ağlan zəruridir.

Peyğəmbərimizin ərəblər içindən göndərilməsinin və Qur`anın ərəbcə olmasının milliyyətçiliklə əlaqəsi yoxdur. Çünki islam mənfi milliyyətçiliyi yəni irqçiliyi qadağan edər. Hər millət ibadətlər, haram- halallar və Qur`anın nəzərdə tutduğu ehkam xaricindəki öz ənənə və mədəniyyətinə görə hərəkət edər, öz ənənələrini yaşar. Digər millətlərin ərəb mədəniyyətini yaşamaqda zəruriliyi yoxdur. Amma eyni dinə mənsub olmanın verdiyi əlaqəylə müsəlman millətlərin bir-birini təsir etməsi təbiidir.

İkinci bir xüsus Qur`anın ərəbcə olmasını və Hz. Peyğəmbərin ərəb millətindən çıxmasını təqdir edən Allahdır. Allah isə etdiklərindən ötəri qullara hesab verməz.

Qur`anın, hər cür xarici təsirdən masun qalan və zəif dili olan ərəb diliylə göndərilməsinin saysız hikmətləri vardır.

Bizi yaradan Allah, Qur`ani Kərimi Ərəbcə olaraq bizə göndərmiş. Əlbəttə ki mənasını öyrənmək üçün Türkcə, İngiliscə kimi tərcümələri oxumamız lazımdır. Ancaq namaz ibadətində oxuduğumuzda mütləq əslindən orijinalını oxumalıyıq. Çünki onun əsli Ərəbcədir. Allah Qur`anı Ərəbcə olaraq endirmişdir. Tərcüməsi Qur`an yerinə keçə bilməz.

Məsələn bir nüvənin əslini pozaraq parçalara ayırsaq, sonra da torpağa əlavə etsək ağac ola bilməyəcək. Çünki xüsusiyyətləri itmişdir. Bunun kimi Qur`an ayələri, sözləri və hərfləri bir nüvə kimidir. Başqa dillərə çevrilincə xüsusiyyətini itirəcəyi üçün Qur`an olmayacaq.

Cavab 3:

İlk nəzərdə möminin, Allahına anladığı bir dil ilə qulluq etməsi daha təbii görünür; bunun üçün də ən yaxşı vasitə ana dilidir. Lakin məsələ araşdırıldığında, fərqli ölçülərə çatmaqdadır: Hər şeydən əvvəl dua ilə namaz arasında açıq bir ayrım etmək lazım olar. Namaz xaricindəki duada möminin ehtiyaclarını və diləklərini Rəbbinə istədiyi dildə bildirməsi qadağan deyil. Bu şəxsi bir məsələdir və qulun, Xaliqi ilə olan vasitəsiz münasibətləri ilə əlaqədardır. Buna müqabil namaz, kollektif və ümumi bir ibadətdir və namazda iştirak edən digər möminlərin ehtiyacları da diqqətə alınmalıdır. Namaz, prinsip olaraq camaatla qılınar; tək başına (fərdi olaraq) qılınan namaza icazə vardır, lakin əsla seçilməz, seçim camaatla qılınan namazadır.

Əgər, İslam hər hansı bir bölgənin, irqin və ya millətin dini olsaydı, heç şübhəsiz yalnız bu bölgənin, bu irqin və ya bu millətin dili istifadə edilə bilərdi. Lakin, bütün irqlərdən və dünyanın bütün nöqtələrində oturan və hər biri digərləri tərəfindən aydın olmayan yüzlərlə dili danışan möminlərə sahib bir dinin zərurətləri başqa olacaq. Məsələn Çincə bilməyən bir Azəri Çinə getdiyində, küçələrdə bir sıra Çincə səslər eşidəcək və onlardan heç bir şey anlamayacaq. Əgər bu sözlər azanın və ya Allahu Əkbərin tərcüməsi isə, heç bir şeyin fərqinə çata bilməyəcək və məsələn Cümə namazını qaçıracaq. (Çindəki məscidlər, Azərbaycandakı minarələri ilə özünü müəyyən edən məscidlərə heç bənzəməz.) Eyni şəkildə Azərbaycandan keçən Çinli bir Müsəlmanın, (Türkiyədəki Müsəlmanlar öz dilləriylə ibadət etdikləri təqdirdə) dindaşlarıyla ortaq heç bir tərəfi olmayacaq. Bu halda bir dinin bəzi müştərək əsasları olmalıdır. Bu mövzuda azan və qiraət, şübhəsiz iki əsas ünsürü təşkil edər.

Məsələnin digər bir cəbhəsi daha vardır: Heç bir tərcümə, əsla orijinalının yerini tuta bilməz. Burada bu nöqtəni xüsusilə ifadə edək ki, İslamdan başqa heç bir din, peyğəmbərinə göndərilən vəhyin orijinalına sahib deyil. Bütün Xristianların, Yəhudilərin və Atəşpərəstlərin sahib olduğu dini kitablar, tərcümələr, toplamalar, vs. dir.

Bunu da unutmayaq ki, namazda istifadə ediləcək çox az söz vardır. Əvvəl azan və qamət, sonra Allahu Əkbər, Sübhane rabbiye'l-azim, Sübhane rabbiye'l-a'la kimi ifadələrin yanında Fatihə surəsi və iki qısa surə. Hamısı bir səhifəni aşmaz. Və bu sözlərin əksəriyyəti hər kəs tərəfindən bilinər, bütün Müsəlmanların dillərinə keçmişdir. O dərəcə ki, uşaq və ya namaza yeni başlayan biri, onları mənalarıyla birlikdə və özünü zəhmətsiz və böyük bir səy sərf etmədən öyrənər. Bu ifadələrin mənası bir dəfə öyrənilincə, artıq etiraza yer qalmaz.

Dünya işləri üçün lüğətlər dolusu xarici sözü əzbərləyənlər, əbədi səadətin resepti olan ibadətlərimiz üçün Allah kəlamından bir səhifəlik əzbəri çox görürlərsə, bu həqiqəti xatırlasınlar: Allahın, bizim ibadətlərimizə ehtiyacı yoxdur. Ona ehtiyac duyanlar yalnız bizlərik.

Cavab 4:

 Qur`an nə üçün əslindən oxunmalıdır?

Qur`ani Kərimdə altı yerdə "Qur`anən arabiyyən" ifadəsi keçər. Yəni cənabı haqq, Qur`ani Kərimi ərəbcə olaraq endirdiyini bildirər. İbrahim surəsinin 4-cü Ayəsinin tərcüməsi də belədir:

"Haqq dini onlara açıqlasın deyə, hər peyğəmbəri biz öz qövmünün diliylə göndərdik. Sonra Allah, dilədiyini pozğunluğunda buraxar, dilədiyini də doğru yola çatdırar. Onun qüvvəti hər şeyə qalibdir və o hər şeyi hikmətlə edər."

Bu vəziyyətdə Qur`anın mənası necə Allahdan gəlmişsə, ləfzi, ifadəsi və yazılışı baxımından da ilahidir. Qur`an deyildiyi zaman həm onun ərəbcə olaraq oxunan ləfzi və sözləri, həm də aydın olan mənası ağla gəlir və həqiqətdə də elədir. Bu iki xüsusiyyəti bir-birindən ayırmaq, fərqli mütaliə etmək mümkün deyil. Qur`an ancaq öz dili üzərinə oxuna biləcəyi üçün, yalnız o dilin öz hərfləriylə yazılar, o hərflərlə oxunar.

Ərəblərdən başqa farsca, hind tərəfindən, çincə, uzaq şərq dilləriylə danışan müsəlmanlar da, biz türklər də müsəlman olmağımızdan bu yana Qur`anı ərəbcə olaraq yazmış, o dillə oxumuşuq. İslam alimlərinin də ortaq fikiri, Qur`anın başqa dillə yazıla bilməyəcəyi yolundadır. Bunda ittifaq vardır.

Onsuz da Qur`anı başqa bir dillə yazmaq mümkün olmadığı kimi, başqa bir dillə doğru olaraq oxumaq da mümkün deyil. Çünki Qur`an hərflərinin özünə xas xüsusiyyətləri vardır. Bu hərflərin bəzilərinin qarşılığı və oxunuş şəkli başqa dilin əlifbalarında mövcud deyil. Söyləniş baxımından bir-birinə bənzər hərflər olsa da, ağızdan çıxış yerləri etibarilə də fərqlidir. Məsələn, ərəbcə üçün "lüğəti dad" deyilir; yəni fatihə surəsinin sonundakı "veleddallin" dəkı "dad" hərfi heç bir dildə yoxdur. Bu hərfin olduğu bir sözü başqa bir dilin ifadə etməsi mümkün deyil.

Yenə Qur`an hərflərinin içində üç ədəd "ze" vardır. Biri incə "ze", biri pəltək "zel", digəri də "zı" dır.

İndi Qur`an hərflərini bilməyən bir adam, yuxarıdakı hərflər türkcə ilə yazıldığı zaman necə oxuyacaq? Bu hərfləri ayırd edə bilmədiyi kimi, oxuduğu söz və ayələr də bir Qur`an sözü və ayəsi olmaqdan uzaq olmazmı?

14 Qur'an-ı Kərimdə oğurluq edənin əlinin kəsilməsi əmr edilməkdədir. Bu oğurluq cinayətin cesası, insan hüquqları baxımından ağır bir cəza sayılmazmı?

    "Başqasına aid bir malı, qorunduğu yerdən, sahibinin xəbəri olmadan gizlicə almaq." mənasına gələn oğurluq, mala və mülkiyyət hüququna qarşı işlənən təməl cinayətlərdən biridir. Alın tərindən və məşru (halal) qazancdan formalaşan sərvətin qorunması İslâm'ın təməl prinsipləri arasındadır. İslâm əməyi və mülkiyyəti müqəddəs saymış, mülkiyyətə haqsız olaraq əl uzatmağı cəzalandırmışdır. Beləliklə bütün ilâhî dinlərdə və hüquqi sistemlərdə olduğu kimi, İslâm'da da oğurluq həm hüquq nizamı baxımından cinayət, həm də dini baxımdan və əxlaqi cəhətdən böyük günah və ayıb sayılmışdır.

    Oğurluq, başqasının tər tökmək surətiylə qazandığı malını oğurlayıb, qəlbini yaralayan böyük bir xəyanət, vicdana sığmayan bir cinayətdir. Bu cinayət, hər əsrdə və hər yerdə mövcud olmuş və olmaqdadır. Bunun üçün; uca İslam dini, verilən cəza, edilən işə uyğun olsun deyə bu insafsızlığı edən kimsə üçün ağır bir sanksiya gətirib əlinin kəsilməsini əmr etmişdir. Bu əmr, tətbiq olunsaydı oğurluq hadisələri ən az səviyyəyə düşərdi.

   Oğurluq; kitab, sünnə və icma dəlilləriylə qadağan edilmişdir. Qur'ân'da belə buyurulur:

"Oğurluq edən kişi və qadının əllərini kəsin." (Maidə, 5/38).

   Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur:

"Sizdən əvvəlkilər bu səbəblə həlak oldular; onlar, möhtərəm bir kimsə oğurluq etdiyi zaman, oğrunu sərbəst buraxarlar. Zəif bir kimsə oğurluq edəndə da, ona cəza tətbiq edərdilər." (Əş-Şövqəni, Neylü'l-əvtar, VII, 131,136).

    Oğurluq sabit olduqda, əl kəsmə (had cəzası) tətbiq edilər. Had cəzası gərəkmədiyi hallarda isə zərərin kompensasiya edilməsi yolu seçilər.

    İslâm hüquqçuları cinayət və cəzada qanunîliyi, ədalət və haqpərəstliyi təmin etmək məqsədiylə oğurluq günahının hansı şərtlərdə işlənmiş sayılacağı, cəzanın tətbiq oluna bilmə şərtləri, təkrarlama, məcbur etmə və əfv kimi halların cəzaya təsiri mövzularını ayrı-ayrı müzakirə etmişlər və bu mövzuda zəngin bir hüquqi doktrinası formalaşmışdır. Qısaca, oğurluq günahının tam meydana gəlməsi üçün aclıq, zərurət, məcbur etmə kimi, oğurluq günahını işləməyi qismən və ya tamamilə üzrlü edəcək bir bəhanənin olmaması, cinayətin bilərək və istənərək işlənməsi, oğurluq edənin öncədən məhkumluğu, oğurlanan malın hüquqi cəhətdən qoruma altında olması və müəyyən bir miqdardan çox olması kimi şərtlər qoyulmuşdur.

     İslam hüququnda cəzalar, günahı önləmək üçün lazım olan ilkin tədbirlər alındıqdan sonra, tətbiq olunma imkanı olan ən son və məcburi müdaxilə xüsusiyyəti daşıyır. Buna görə, İslâm'ın təməl məqsədinin, bəzi kimsələri cəzalandırmaq deyil, əksinə oğurluq günahının işlənməsinə imkan buraxmayacaq tədbirləri almaq, iqtisadi və ictimai inkişafı və tarazlığı təmin etmək, insanların maarifləndirmək və istiqamətləndirmək olduğu burada təkrar xatırlanmalıdır. Cəmiyyətdə bütün bu səylərin müvəffəqiyyətli olması, dini təhsil və tədrisin, cəmiyyətin ümumi əxlaqi dəyərlərinin, buna əlavə olaraq qanuni tənzimləmələrin və tətbiq olunan rəsmi siyasətin bir-biriylə uyğun olması zəruri bir əhəmiyyət daşıyır.

   Haqq Təâlâ oğurluğun cəzasını əmr etmişdir. Bu ümumi şərtlər altında isə oğurluğa cəsarət edən bir əlin, İslâm sosial təşkilatı içərisində qanqren olmuş bir üzv kimi kəsilməsi gərəkli olar.

   Ey möminlər! Oğru kişi və oğru qadının da, yəni şübhə və bəhanədən azad olaraq oğurluğu ortaya çıxan gərək kişi və gərək qadın oğruların da qazandıqları işə bir cəza, Allah'dan bir nekâl, yəni bir daha etməmələri üçün haqqı ilə bir bağ, bir qandal olmaqla əllərini kəsin. Çünki Allah həm Aziz (üstün), həm Hakîm (hikmət sahibi) dir. Əmrinə qarşı gəlinməz, hökmünü hikmətlə verər. "Haqq" O'nun yüksək himayəsində, cəza O'nun hikməti cümləsindəndir. Zülm və fitnə-fəsad törətməyə razı olmayan, xeyir və haqqa çalışmaq üçün əl və qüdrət ehsan edən; Allah'dan lazımınca qorxmağı, vəsilə axtarmağı, mübarizəni əmr edən; kasıbları qorumaq, sıxıntılı olanları qorumaq, düşkünlərə kömək etmək üçün bu qədər ayələr və hökmlər endirən; infaq, zəkat, sədəqə, yardımlaşma hökmləriylə gücü olanlara vəzifələr fərz edən, zənginlərin mallarından dilənçilərə, düşkünlərə müəyyən bir haqq verən Allah Təâlâ'nın bu əmrlərini, bu hökmlərini icra və tətbiq edən Müsəlman sosial cəmiyyəti içində Allah'dan qorxmayaraq, Allah'a yaxınlaşmaq üçün gözəl vəsilələr diləyində olmayaraq və Allah yolunda mücahidə etmək üçün nəfsinin, şəhvətinin istəklərinə sabr edə bilməyərək, başqasının hüququna gizlicə əl uzatmaq özünün nə haqqı, nə də haqqı olduğu şübhəsi olmayan bir malı, Allah görmürmüş kimi oğurlamağa cəhd etmək, əlbəttə, Allahın izzətinə bir təcavüz və gizlidən gizliyə bir hərbdir. Və belə bir əlin cəzası da kesilmektir.

  O halda cinayət ilə cəza arasında bərabərliyin olmadığı zənn edilməsin. Çünki bu cəza yalnız malın qarşılığı deyil, gizli bir xainlik və Allah'ın izzətinə bir təcavüz olan oğurluq felinin cəzasıdır. Bu əl özünü atəşə salmış və ya qılınca uzatmışdır. Bu, gərək ona və gərək ona tabe olub azanlara Allah tərəfindən sabit bir qandaldır. Bununla həm oğru fəsaddan təmizlənər, həm də digərləri.

    Sonra Allah Təâlâ'nın izzətinə bu şəkildə təcavüz edənləri bu cəzaya layiq qılması və belə davamlı bir qandala qoyub həddini bildirməsi yalnız bir qəzəbin əsəri deyil, sırf hikmətdir. Bu cəza tətbiq edilən sosyal cəmiyyətdə oğurluğun kökü kəsilər. Kəsilməyə layiq əl tapılmaz olar. O şərt ilə ki, haqqı ilə  tətbiq edilsin və hər şübhədən təmizlənmiş olaraq tətbiq edilsin də heç bir haqsızlığa yol verilməsin. Əks halda Allah'ın izzət və hikməti də tərs şəkildə ortaya çıxar. Haqsız yerə bir mal oğurlayan əlin cəzası kəsilmək olarsa, haqsız yerə bir əl oğurlayan əllərin cəzasının nə olması gərəkdiyi təsəvvür olunsun!

    Yəni oğurluq edib öz əlinin kəsilməsinə səbəb olaraq özünə zülm etmiş olan oğru kişi və ya oğru qadından hər hansı biri, əli kəsildikdən sonra tövbə edib əməllərini düzəldərsə, Allah əfv edən və mərhəmətli olduğu üçün tövbəsini -hər halda-qəbul edər. Və axirətdə ona başqa əzab etməz, rəhmət və məğfirət edər. Bu halda əli kəsilmiş və tövbəkar olmuş olanlara daha əvvəl oğurluq edib deyə pis gözlə baxmamalı, şəfqət göstərib kömək edilməlidir.

 

15 Sudə, naz adı Quranda keçir, mənası nədir?

Bir adın Quranda keçməsi şərt deyil. Sünnəyə uyğun olan mənası gözəl olan adların qoyulmasıdır.

 

SUDƏ: 1-Sürülmüş, tarla kimi işlənmiş, 2-Boyalı, sürməli

 

NAZ : (Fars.) Ka. 1. Özünü bəyəndirmək üçün geyinilən süni cilvə, işvə. 2. Bir şeyi bəyənmirmiş kimi görünmə. Ərköyünlük. 3. Yalvarma, xahiş.

16 Pul qarşılığında Qurani-Kərim oxumaq, oxutmaq, həmçinin öyrətmək caizdir?

     Quran öyrətmək müqabilində ödəniş almaq barəsində üləma ixtilaf etmişsə də, ümumiyyətlə haram olmadığına hökm etmişdir.

     Buxarinin qeydinə görə, Şabi: "Müəllim müəyyən bir şey verilməsini şərt qoymasın, nə verilərsə, onu alsın." deyər. əl-Hakim: "Müəllimin ödəniş almasını məkruh hesab edən heç kimsə görmədim." demişdir. Hz. Muâviyə'yə bu barədə soruşulduqda: "Onun əmək haqqı almaq hüququnun olduğu fikirindəyəm." deyər.

     Həsəni-Bəsrî özünü yetişdirən müəllimə on dirhəm ödəmişdir. Bir başqa rəvayətdə Hasan-ı Basrî'nin, əvvəlcədən ödəniş şərti qoymağı məkruh hesab etməklə yanaşı: "Müəllimin yazı öyrətməsi müqabilində ödəniş almasında bir günah yoxdur." dediyi rəvayət edilmişdir.

     Qatadənin: "İnsanlar üç şey ortaya çıxardılar ki, bunların üzərinə ödəniş alınmaz: Damazlıq aşırtma, mal bölgüsü, tə'lîm." dediyi qeyd olunur.

     Hənəfilər isə rukyə üçün ödənişi caiz görsələr də tə'lîm üçün caiz görməmişlər: "Çünki demişlər, Quranın öyrədilməsi ibadətdir, onun ödənişi Allah 'a aiddir." (bax. İbrahim Canan, Kutubu-u Sitə Müxtəsəri və Tərcümə şərhi Akçağ Nəşrləri, III / 349)

    Qurâni-Kərîm'i tilavət etmək böyük ibadətlərdən biridir.Cənâb-ı Haqq müxtəlif ayələrdə Qur`an-ı Kərîm'i tilavət edən kimsələri mədh və səna edərək böyük mükafatlarla mükafatlandıracağını vəd edir. Hz.Peyğəmbər (s.ə.s.) də Qur'ân-ı Kərîm'in hər hərfi üçün on həsənə olduğunu müjdələyir. Yalnız başqası üçün Qur'ân-ı Kərîm'i tilavət etmək barəsində ixtilaf vardır. İmam Şâfi'î ilə bir çox səhabələr; namaz, oruc və zəkat kimi ibadətlər başqası üçün caiz olmadığı kimi, tilavət də başqası üçün caiz olmaz deyirlər .( Muğni'l-Muhtac, III / 70.)

    Hənəfi üləması ilə Şâfi uləmasının bir qisimi, duaya qiyas etmək surətiylə başqası üçün Qurân;-Kərîm'i oxumaq caizdir deyirlər.

     Ancaq Şafii məzhəbinə görəQəbristanlıqda və meyidin yanında Qurâni-Kərîmi oxumaq rəhmətin enməsinə səbəb olduğu kimi, birisini ürəkdən xatırlayıb oxunan "Qurâni-Kərîmin savabı qədər filan adama ver." deyərək, dua etmək də xatırlanan adamın (kimsənin) rəhmətə nail olmasına vəsilə olar. Və bu halda tilavət ödənişi alına bilər .( Tuhfətü'l-Muhtac, Bİ / 158.)

     Qur'an'ın oxunması ölüyə getməz; oxumadan dolayı Allah'ın lütf etdiyi savab ölüyə hədiyyə edilər. Bu səbəblə məqsədi pul almaq olan bir insan pul üçün Qur'an oxusa ibadət olmayacağından savab gözləmək də doğru deyildir. Bu səbəblə alimlər Qur'an pul üçün oxunmaz demişlər.

    Amma Hənəfi məzhəbində isə ta'at və ibadət qarşılığında ödəniş almaq haram olduğundan Qur'ân-ı Kərîm'i mənfəət qarşılığı oxumaq caiz deyildir.

     Ödəniş alan da məsul, verən də məsuldur. Hz Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurur:

     "Qurâni-Kərîm'i tilavət edin. Lakin qarşılığında ödəniş alıb mənfəət təmin etməyin."

Tirmizinin İmran b. Husayn'dan rəvayət etdiyi:

"Qur'an oxuyan onunla Allah'dan istəsin. Çünki bir sıra insanlar gələcək, Qur'anı oxuyacaqlar və onunla insanlardan mənfəət təmin edəcəklər." (Sünən-i Tirmizi, (Misir, 1975 (I395) VI / 79 (K.46 B. 20 H. 2917) Şövqani, age. V / 322; eyni, age. XN / 96.)

"Qur'ân-ı Kərimi oxuyun; onunla əməl edin; ondan əsla uzaqlaşmayın, onun haqqında həddi də aşmayın; onun tilavəti qarşılığında ödəniş alıb verməyin, onunla dünya malını çoxaltma yoluna girməyin." (Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, Qahirə, I3l3. NI / 428.)

    Ancaq Hənəfi məzhəbinin son alimləri azan, imamət, vəz və Qur'ân-ı Kərim öyrətmək müqabilində ödəniş almağa icazə vermişlər və haram olmadığını söyləmişlər. Çünki ödəniş müqabilində müəyyən kimsələrə bu vəzifə etdirilməzsə, vəzifə çatışmazlığı olacaq və İslâm şəriətinin ortadan qalxmasına səbəb olacaq. (Əl-Fiqh "alal-Mezahib əl-Ərba'a, III / 127; Rəsail İbni Abidin, s. 158-171)

    Bu məlumatlardan əsasən, əgər Xoca pul almaq istəmirsə, çox təkid etməmək daha uyğundur.

 

17 Qur`an necə xətm oluna bilər?

Bəli, bu şəkildə də xətm olar.

Toplu halda xətm etmək Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm dövründə edildiyinə dair bir rəvayət bilmirik. Ancaq belə bir tətbiqat caizdir.

İslam dini ibadətlərin camaatla edilməsini tövsiyə edir. Bunun ən açıq bir dəlili, camaatla qılınan namazlara iyirmi yeddi qat çox savab verilməsidir. Üç adam camaat olmuşlarsa hər birinə doqquz deyil, iyirmi yeddi qat savab verilər. Bunun səbəbi, nur və savabın bölünməyi qəbul etməməsidir. Necə ki oxuduğumuz bir Fatihanı yaxud bir xətmi-i şərifi min adama bağışlasaq, savab minə bölünməz, hər birinə eyni savab verilər.

Nur Külliyyatında "İxlas risaləsində" bu həqiqət belə bir misalla çox gözəl işıqlandırılırlar:

"Necə ki dörd-beş adamdan iştirak niyyətiylə biri qazyağı, biri fitil, biri lampa, biri şüşə, biri kibrit gətirib lampanı yandırdılar. Hər biri tam bir lambaya malik olur. O iştirak edənlərin hər birinin bir divarda böyük bir âynası varsa, hər birinin nöqsansız, parçalanmadan birər lampa otaq ilə birlikdə âynasına girər. " (Ləm`alar, İyirmi Birinci Ləm`a)

Fərqli yerlərdəki insanların Qur'an cüzlərini paylaşaraq xətm savabı alması ilə əlaqədar hədis və ya ayələr var mı? Hatim üçün cüzləri paylaşanların eyni məkanda olma şərti var mı?

Fərqli yerlərdəki insanların ortaq xətm etməsində bir problem yoxdur. Bu şəkildə də xətm endirilə bilər.

"Ölülərinizə (ölmək üzrə olanlara) Yasin surəsini oxuyun." (Əbu Davud, Cənaiz 24, (3121); İbnu Macə, Cənaiz 4, (1448).

Hədisdə, "muhtazara (ölüm ayağında olan) oxuyun" demir, "ölülərinizə oxuyun" deyir. Alimlər əksəriyyətlə "ölülər" təbirindən ölümə yaxınlaşanları yəni muhtazarları anlamış isə də, bəziləri zahiri mənanı əsas alaraq ölülərə oxumağı əsas götürmüşdür. Amma, "ən doğrusu hər ikisinin də nəzərdə tutulduğunu anlamaqdır" deyənlər də olmuşdur.

Bir qisim Hənəfilər bu hadise əsaslanaraq "İnsan əməlinin savabını bir başqasına bağışlaya bilər, əməli qiraət, namaz, oruc, sədəqə, həcc, hansı növdən olursa olsun fərq etməz." deyə hökm etmişdir.

Mötəzilə "İnsan üçün ancaq çalışdığı vardır." (Nəcm, 53/39) ayəsini göstərərək etiraz etmiş isə də, üləma müqabil dəlillər zikr edərək Mötəzilənin fikiri rədd etmişlər (Feyzü'l-Qədr 2, 67). (İbrahim Canan, Kutub-i Sittə Tərcümə və Şərhi, Akçağ Yayınları: 15 / 238-239.)

Bunun kimi bir qrupun toplanıb Qur`an xətmi etsə hər birinə bir xətm savabı gedə bilər. Çünki hədisdən də anlaşıldığı kimi, insan bir əməlinin savabını başqa bir kimsəyə hədiyyə edə bilməkdədir. Ayrıca camaatla edilən ibadətlərdəki fəzilətin çox olmasıyla əlaqədar hədislər də bu mövzunu dəstəkləməkdədir.

18 Əraf suresi ,26-cı ayənin təfsiri? Geyim və Təqva Libası.

Və aleykum Salam və Rahmətullahi və Bərakətuhu

    "Ey Adəm oğulları, sizə ayıb yerlərinizi örtəcək və bəzək olacaq libas endirdik; lakin təqva libası hamısından xeyirlidir. Bu, Allah`ın ayələrindəndir ki, bəlkə, onlar nəsihətə qulaq asarlar." (Ə'raf, 6/26)

      Öncəki âyələrdə Hz. Âdəm haqqında qısa lakin son dərəcə ibrətli məlumatlar verildikdən sonra burada da "Âdem'in övladlarına  yəni ümumiyyətlə insanlığa xitab edilərək, Allah`ın yaratdığı nemətlərin ən önəmlilərindən olmaq üzrə, bütün tarix boyunca və bütün insanlar tərəfindən həm bədənin qorunması, həm əxlaqın qorunma­sı, həm də bir zinət və prestij vasitəsi olaraq istifadə edilən libasın əhəmiyyətinə diqqət çə­kilmişdir. Burada, belə önəmli olan bu nemətin sahibinə təşəkkür edilməsi gərəkdiyinə bir işarət vardır. Çünki geyinmə və örtünmə yalnız insana xas bir dav­ranış və insan olmanın bir əlamətidir; mədəniyyətin də ən qədim təzahürlərindəndir. Bu səbəblə Qur`an`da "Biz libas endirdik"; "Dəmiri endirdik" (Hadîd 57/25); "Allah heyvanlardan sizə səkkiz cüt endirdi" (Zumər 39/6) kimi ifadələrdəki "endir­mə" (inzal) kəliməsi, ifadə edilən nemətlərin bir ilâhî lütf olduğuna, insanların bu nemətlərin dəyərini və istifadə etmə zərurətini fitrî olaraq qavradığına işarət edər. Âyədə paltarın və örtünmənin əhəmiyyətinə diqqət çəkilməklə, dolaylı olaraq Kəbən`i çılpaq vəziyyətdə təvaf edən müşriklər də tənqid olunmuşdur.

      Lüğətdə "quş tükü" mənasını verən âyə mətnindəki rîş kəliməsi, burada mə­cazi olaraq "zinət libası" mənasında işlədilmişdir.      

Âyədə üç müxtəlif libasdan söz edilmişdir: 
 

1. Yalnız örtünmə ehtiyacını qarşı­layacak olan adi və sadə libas. 

2. Örtünmədən əlavə zinət məqsədi də daşı­yan keyfiyyətli, təmiz və düzdün libas. 

3. "Təqva libası". 
   

     Burada, sırf örtünmə məqsədli libasdan əlavə zinət məqsədi və dəyəri daşıyan paltarın da Allah`ın lütfü və neməti olaraq anılması, dağınıq pal -paltarı zöhd və təqva gərəyi sayan anlayı­şın isabətsizliyinin dəlilidir. 

      Təqva paltarı təfsirlərdə "bədəni qoruyan paltar; zireh, dəbilqə və s. döyüş geyimləri, məcazi olaraq sâleh əməl; iffət; yaxşı xasiyyət; tövhid" kimi müxtəlif şəkillərdə açıqlanmışdır. (Razi Mefatih, əlaqədar ayənin təfsiri)

      Âyədə təqvanın "həya" ilə əlaqəsinə işarə edilməkdə; ayrıca dolaylı bir üslubla təqva, günah duyğularını örtüb bağlayan, cilovlayan və beləcə günah işləməyi önləyən bir qoruyucu, ruhu bəzəyən bir ərdəm şəklində təqdim edilməkdədir. Yəni paltar bədəni bağladığı, qorudu­ğu və bəzədiyi kimi təqva da həm ruhumuzun pis duyğularını örtər, həm də ruhu­muzu bəzəyər. Belə olunca təqva sahibi adamın kobud, sərt, haqsız, üsyankâr, şəh­vət düşkünü, ac gözlü, ədəbsiz, həyasız ... olması düşünülə bilməz. (Diyanət Təfsiri Qur`an Yolu, Heyət, əlaqədar ayə)

      Övrət yerlərini örtdüyü üçün maddî libas əhəmiyyətlidir, amma daha əhəmiyyətlisi, insanın mənəvi, içindəki iman libasının, yəni həya, utanma və iffət duyğularının müştərəkən(birlikdə) meydana gətirdikləri təqva paltarıdır.

      Uca Allah, təqva dediyi çəkinmə duyğusu ilə iffətin doğuşdan gələn psixoloji xüsusiyyətlər olduğunu, ancaq ilâhî tərbiyə ilə bunların tərbiyə oluna biləcəyini, canlandırıla biləcəyini və inkişaf etdirilə biləcəyini bu ayədə ələ almaqdadır. Beləcə duyğu tərbiyəsi ilə insanın bir təqva libası olduğunu və onun dəyə­rinin xarici geyimdən daha çox olduğunu açıqlayaraq, duyğu aləminin önə gəlməsini təmin etmək istəmişdir.

      Uca Allah həm maddî həm də təqva libasının öz âyələrindən ol­duğunu bildirməkdədir. Bunları açıqlamasının təməl səbəbi, insanı düşünməyə sövq etmek və öyüd almasını təmin etməkdir. Hz. Âdəm (as) ilə yoldaşının başından keçənlərin izah edilməsinin səbəblərindən biri də həya duyğusu, geyim və tak­va libaslarının öyrədilmək istənilməsidir.

      Görüldüyü kimi bu ayədə də insanlara bir mesaj verilmək istənilmiş, təqva libasının əhəmiyyəti vurğulanmış və öz azad iradələri ilə düşünüb öz yollarını cızmaları isdənilmişdir.

19 Qurani-Kerimi oxuyub qutaranandan sonra bu sözü deyiler (sadaqallahül azim). Mənasını bilmək olar mı? Bu sözü demek bidət sayılır ya yox.

Quranı oxuduqdan sonra Sədəqallahül Əzim demək fərz olmasada gözəl adətdir, deyilməsində fayda vardır. 

Əlavə məlumat üçün baxın:

http://www.sorularlaislamiyet.com/qna/1438/kur-an-okuduktan-sonra-sadakallahulazim-demek-sunnet-midir-sadakallahul-aliyyul-azim-ile-sadakallahul-azim-in-arasinda-fark-var-midir.html

20 Allah hesabı tez görəndir

"Allah hesabı tez görəndir" tərcüməsindəki Quranın ifadəsi, kafirlərə dərhal cəza verəcək və ya möminlərə dərhal mükafat verəcək mənasını verməz. Əksinə, Allahın sonsuz elmiylə hər şeyi  əhatə etdiyini, kimin nə qədər savaba medar yaxşılıqları və ya cəzaya medar nə qədər pislikləri olduğunu tək-tək bildiyini və bu səbəblə qiyamət günü bir anda onların hesabını görəcəyini ifadə etməkdədir.

"Onlara möhlət verər" tərcüməsindəki ifadə isə, "dünyada ikən dərhal cəza verməz, bir az daha onlara fürsət verər, üzr bəyan etsələr bəhanələrini qəbul edər" şəklində qiymətləndirilə bilər. "Allah imhal edər, lakin laqeyd yanaşmaz" ifadəsi bu gerçəyin vurğulayan bir epiqramdır. Yəni dünyada bir müddət möhlət verər, lakin axirətdə mütləq onu sorğuya çəkər.

Halım sözü, xoşgörüşlü, dözümlülüklü, başqasının cahilliyinə qarşı dərhal hirslənməyən, üzrünü bəyan edənin bəhanəsini qəbul edən kimsə mənasını verər. Quranda bu adın istifadə edildiyi yerlərdə, Allahın bu xüsusiyyətinə diqqət çəkilmiş, orada söz mövzusu edilən pisliyə qarşı dərhal cəzanın verilməməsi və ya səhvlərinin bağışlanmasının səbəbi olaraq bu xüsusiyyət göstərilmişdir. Məsələn, Bəqərə 225. ayəsində bir qəsd olmadan qəflətlərindən ötəri  etdikləri andlarından ötəri Allahın özlərini cəzalandırmamasının səbəbi, Allahın bağışlayıcı və helm xüsusiyyətinə sahib  olduğunu göstərmək üçün "Gafur-Halim" adları ayənin sonunda zikr edilmişdir.

21 Allah Qur`an’da Muminun suresinin 14-cü ayesinde, " Ahsənü'l-Xâliqîn = Yaradanların ən gözəli" deməkdədir. Sanki başqa yaradan yaradıcılar varmış da onların arasından bu işi ən gözəl edən ALLAH`mış kimi bir mənâ çıxır?

Və aleykum Salam

“Həqiqətən, insanı, süzülmüş palçıqdan yaratdıq. Sonra onu möhkəm bir yerdə nütfəyə çevirdik. Sonra nütfəni laxtalanmış qana (rüşeymə) çevirdik, sonra laxtalanmış qanı bir parça ət etdik. Sonra o əti sümüklərə döndərdik, sonra sümükləri ətlə örtdük.Sonra onu başqa bir məxluqat formasına saldıq. Yaradanların ən gözəli olan Allah nə qədər uludur!” (əl-Mu’minun surəsi,23/12-14).

             (13)وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ(12)  ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ   

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ

(14)خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

      Əvvəla, bu kimi ifadələrdən, başqa ilahların varlığını düşünmək təbii ki, mümkün deyil. O halda, Qur`an’da  belə bir üslubun istifadə edilməsi nəyi ifadə edir?

Bu mövzunu Risale-i Nur Külliyatındaki məlumatlara görə, bir neçə maddə halında izzah etməyə çalışacağıq:

a.Qur`ân başdan-başa tövhidi isbat edib göstərməkdədir . Bu xüsus , Qur'ân-ı Hakîmdə yer alan bu kimi təbirlərin əsla tövhid inancını zədələyən bir mənâ  taşımadığının açıq bir göstəricisidir. Bilindiyi kimi, digər sifətlər kimi xâliqiyyətin / yaradıcılığın da çox mərtəbələri vardır. Qur`an’da "Ahsənü'l-Xâliqîn" təbirinin istifadə edilməsi, başqa yaradanların varlığını deyil, Allah`ın yaradıcılıq mərtəbələrinin ən gözəlində varlığı yaradan bir yaradıcı olduğunu vurğulamaq üçündür. Yəni , Allah, "hər şeyi , hər şeyə lâyiq  bir tərzdə, ən gözəl bir mərtəbədə xəlq edən bir Xâliqdir/ yaradan bir yaradıcıdır." Necə ki bu mənâ  " O hər şeyi ən gözəl şəkildə yaratdı." (Səcdə,32/ 7) məalindeki ayə və bənzərlərində ifadə edilməkdədir.

b. "xəlq" / "yaratma" kəlməsi ərəb dilində yoxdan var etmək mənâsında istifadə edildiyi kimi , " gözəlcə ölçüb biçmək, meydana gətirmək, inşa etmək" mənâsında da istifadə edilər. İkinci mənâsıyla yaratma sözü həm Allah, həm də insanlar üçün istifadə edilə bilər. Məsələn ;

"Həmd olsun Allah`a ki, göyləri və yeri yaratdı." ( Ənam , 6/ 1)

məalindəki ayədə keçən " HLK " feili(hərəkəti), daha əvvəl bir modeli olmadan, Allah`ın onları yoxdan var etdiyi mənâsında istifadə edilmişdir. Bu cür xəlq / yaratma, Allah`a məxsusdur.

 " Yaradan ilə heç bir şey yaratmayan, bir olarmı? Heç mi düşünmürsünüz ?" (Nəhl,16 / 17)

 məalindəki ayədə bu həqiqətə işarə edilmişdir.

 Hz. İsa (Aleyhissəlâm) ilə əlaqədar olan:

 "Hanı bir vaxt sən, mənim iznimlə palçıqdan / torpaqdan quş şəklinə bənzər bir şey xəlq edirdin."

məalindəki ayədə isə, " HLK " feili, bir maddədən bir şey düzəltmək, inşa etmək mənâsında, insan üçün istifadə edilmişdir. ( bax.Isfahanî, Mufrədatu'l-Qur'an, "HLK" maddəsi ).

Buna görə , "Ahsənü'l-Xâliqîn" kimi təbirlər, insan ağlının dərk etməsinə kömək edən bir səviyyəni göz önündə tutan bir ifadə tərzidir. İnsanoğlu, bəzən bəzi sənətləri gözündə elə böyüdər ki, onları düzəldən ustaları təqdis edərcəsinə bir rütbə, dərəcə verər. Budur Qur`an, istifadə etdiyi bu kimi ifadələrlə, o kimi insanlara dərs verir və Allah`ın yaratması ilə insanların ustalığı arasında yerdən göyə qədər fərq olduğunu bildirir və sanki belə buyurur:

Allah`ın yaratdığı kainatın möcüzəliyi, Qur`an’ın möcüzəliyi kimidir. Dəyişik elementləri ehtiva edən torpağı insan ələ aldığı zaman , ondan kərpic, kirəmit, saxsı, sütun və bənzəri şeylər meydana gətirər. Halbuki Allah eyni torpaqdan insan kimi bir möcüzəvi varlıq yaradır. Həyat xəlq edir. Nəbzi atan və ürəyi döyünən canlılar yaradır.

Qur`an’ın vəziyyəti də bundan fərqli deyil. Eyni söz və hərfləri insan istifadə etdiyi zaman normal bir söz olar, bir qafiyə olar. Ancaq Allah`ın istifadə etdiyi söz və hərflərdən isə, möcüzəli Furqan və Qur`an meydana gəlir.

Budur Qur`an, öz möcüzəliyini gözlər önünə sərmək üçün, bir tək surəsinin bir bənzərini gətirmələrini istəyərək, muarızlarına(qarşı çıxanlar) qarşı meydan oxuduğu kimi, bəzən də Allah`ın feilləri ilə insanların feilləri, Allah`ın kainatdakı tarazlıqları qoruyan qərarları ilə insanın kiçik ölçüdəki qərarları, Allah'ın bütün varlıqlar haqqında göstərdiyi mərhəmət ilə, insanların cüzi ölçüdəki mərhəmətlərinin müqayisəsinə imkan verən və möcüzə dərəcəsindəki Allah`ın yaratması və mərhəmətinin həqiqətinə, insan ağlının diqqətini çəkən Ahsənü'l-Xâliqîn/Xayru'l-Fasılin / Ərhamu'r-Rahimin ( iş görən ustalarını ən gözəli/işləri həllə qovuşduranların ən yaxşısı/ mərhəmət edənlərin ən mərhəmətlisi ) kimi təbirlərlə meydan oxuyur.

c . Bəzi kafirlər, öz etiqadlarına görə Allah`dan başqasının da yoxdan var edə bildiyini iddia edirdilər. Materialist düşüncədə olduğu kimi , təbiəti və səbəbləri bir yaradıcı olaraq düşünənlərə - öz dillərindən -cavab vermək lazım idi. Qur`an-i Kərim Ahsənü'l-Xâliqîn təbiriylə onların ağıllarına xitab edir və sanki belə deyirdi:

"Fərz edin ki, sizin öz xəyalınızda təsəvvür edib iddia etdiyiniz kimi, bir Allah`dan başqa yaradıcılar vardır. Belə də olsa, Allah`ın yaratmasıyla, onların o mövhum(Gerçəkdə olmayıb var zənn edilən, var deyə düşünülən) yaratmaları arasında bənzərlik belə yoxdur. Allah, o mövhum yaradanların ən gözəlidir. " ( qr. İsfahani , a.g.e. ).

"Yoxsa Allah`a onun kimi yaradan bir sıra şəriklər mı tapdılar da, yaratmanın kim tərəfindən olduğunu mu qarışdırdılar ? De ki : Allah hər şeyin yaradıcısıdır. O birdir, hər şeyə gücü yetəndir!" ( Rad , 13/ 16)

məalindəki ayədə bu etiqatdakı insanların halına işarə edilməkdədir.

d. Ahsənü'l-Xâliqîn, Allah`u Əkbər, Xayru'l-Fâsılîn, Xayru'l-Muhsinîn( Yaradanların ən gözəli, Allah ən böyükdür, işləri həllə qovuşdurub qərara bağlayanların ən xeyirlisi, yaxşılıq edənlərin ən yaxşısı) kimi təbirlərdəki bir müvazinət / müqayisə, Cənâb-ı Haqq’ın mövcud sifət və feilləri ilə, bu sifət və feillərin(hərəkətlərin) kiçik nümunələrinə sahib olanlarla bir müvazinət / müqayisə deyil. Çünki bütün kainatda, cinlərdən, insanlardan və mələklərdə olan kamallar, Onun kamalına nisbətən zəif bir kölgədir; necə müvazinətə gələ bilər? Əksinə buradakı müvazinət /müqayisə, insanların və xüsusîlə qəflətdə olanların nəzərinə / baxışına görədir.

Məsələn, necə ki, bir əsgər, onbaşısına qarşı gözəl itaət və hörmət göstərir, bütün yaxşılıqları ondan bilir və elə görür; padşahı isə çox az düşünər. Onu düşünsə belə, yenə təşəkkürlərini onbaşıya edir. Budur, belə bir əsgərə qarşı deyilər : "Yahu, padşah sənin onbaşından daha böyükdür. Yalnız ona təşəkkür et. " Və şübhəsiz , bu sözlə , padşahın bir reallıq olaraq var olan haşmətli həqiqi komandanlığıyla, onbaşısının gerçəkdə olmayan o görünüşdəki kiçik komandanlığı arasında bir müqayisə edilməmişdir. Çünki belə müqayisə mənâsızdır. Əksinə edilən şey, söz mövzusu əsgərin dünyagörüşünə görə formalaşan və onbaşını padşahdan daha üstün görən yanlış anlayışını formalaşdırmaqdadır.

Eynilə bu misal kimi, Xaliq / yaradıcı və Mün`im / nemətləri verən varlıqlar olaraq təvəhhüm(zən) edilən zâhirî səbəblər, qəflətə dalmış insanların nəzərində Mün'im-i Hakikîyə/ əsl nemətlərin sahibi olan Allah`a pərdə olar. Qafil insanlar onlara yapışar, nemət və ehsanı onlardan bilər, mədh / tərif və sənâlarını(şükür) onlara verər. İşdə Qur`an bu kimiləri qəflətdən oyandırmaq üçün deyər ki: "Cənâb-ı Haqq daha böyükdür, daha gözəl bir Xâliqdir, daha yaxşı bir Muhsindir. Ona baxın, Ona təşəkkür edin."

e. Söz mövzusu müvazinət / müqayisə və üstünlük xüsusîyyəti, mövcud varlıqlar üçün keçərli olduğu kimi, varlığı mümkün, hətta farazi(fərziyyəyə əsaslanan) əşyalar üçün də belə ola bilər. Necə ki, varlıqların əksəriyyətinin mahiyyətlərində mütəaddit / çoxlu mərtəbələr var. Elə də, Allah`ın gözəl ad və sifətlərinin mahiyyətlərində də, ağıl etibarilə hədsiz mərtəbələr ola bilər. Ancaq Cənâb-ı Haqq, o sifət və adların mümkün və düşünülmüş bütün mərtəbələrinin ən mükəmməlində, ən gözəlindədir. Bütün kainat, kəmâlâtıyla(mükəmməlliklər) bu həqiqətə şahiddir .

"Ləhu'l -Əsmâü'l-Hüsnâ = Ən gözəl adlar onundur. " ( Ta Ha, 20 /6 )

 ayəsində olduğu kimi, Allah`ın bütün adlarının "ən gözəl" olaraq səciyyələndirilməsi da bu mənânı ifadə etməkdədir.

f. Bu müvazinət və qarşılaşdırma, Cənâb-ı Haqq ilə mâsivâ / digər varlıqlar arasında keçən bir müqayisə deyil. Əksinə, bu müqayisə, Allah`ın iki cür təcəllisi arasında aparılır.

Bu təcəllilərdən biri, vahidiyətdir. Uca Allah, vahidiyyət sirrilyə vasitələr və səbəblər pərdəsi altında və bir ümumi qanun surətində kainatda tasarruf edər (istədiyi işi etmək) .

İkincisi, əhadiyyətdir. Uca Allah, bu Əhadiyyət sirriylə, pərdəsiz, birbaşa, xüsusî bir təvəccöhlə kainatda tasarruf  edər(işlər görər). Bu iki təcəlli bir-birindən fərqlidir. Sirr-i əhadiyyət daha parlaq, tövhid həqiqətini daha açıq göstərən bir təcəllidir.

İşdə, bu müqayisə: "Allah`ın ehadiyet sirriylə, birbaşa etdiyi ehsanı, ikramı, icadı və kibriyâsı / əzəməti/böyüklüyü, vahidiyet sirriylə vasitələr gerisində və səbəblər arxasında ancaq görünən ehsanlarından, icadlarından və bu şəkildə görünən kibriyâsından / böyüklüyündən daha böyük, daha gözəl, daha yüksək olduğu " xüsusu vurğulanmışdır.

Məsələn, necə ki bir padşahın - lakin vəlî bir padşahın - ki, bütün məmurları və komandanları sırf bir pərdə olub, bütün hökm və işlər Onun əlində fərz edirik. O padşahın tasarrufları və işi iki növdür:

Biri, ümumi bir qanunla, zahiri məmurların və komandanları  surətinə / şəklinə / vəziyyətinə və məqamların qabiliyyətinə görə verdiyi əmrlər və göstərdiyi işlərdir .

İkincisi, ümumi qanunla deyil və zahiri məmurları da pərdə etməyərək, birbaşa etdiyi şahanə lütf və möhtəşəm işlərdir. Bu ikincisi daha gözəl, daha yüksək bir iş tərzidir, deyilə bilər.

İşdə bunun kimi, Əzəl və Əbəd Sultanı olan Xâliq - ı Kâinat/Kâinatın yaradıcısı, hər nə qədər səbəb və vasitələri icraatına(işlərinə) pərdə etmək surətiylə, rübubiyyətinin / yaradıcılıq və idarəçiliyinin əzəmətini göstərmiş. Lakin, qullarının qəlbində xüsusî bir telefon buraxmış ki, səbəbləri arxada buraxıb, birbaşa o qəlb telefonuyla Ona təvəccöh edib yönelsinler. Bu səbəblədir ki, onları übudiyyət-i xassa/digər varlıqlardan ayrı olaraq, xüsusî bir qulluqla mükəlləf etmişdir. Xüsusîlə beş vaxt namazda ,

"(Rabbimiz!) yalnız sənə qulluq edir və yalnız Səndən kömək diləyirik."

deyin, deyə əmr edib, kainatdan üzlərini özünə çevirməyi hədəfləmişdir.

İşdə bu müqayisə etmədə "Ahsənü'l-Xâliqîn, Allah`u əkbər, Xayru'l-Fâsilîn, Xayru'l-Muhsinîn, Ərhamu'r-Rahimin ( Yaradanların ən gözəli, Allah ən böyükdür, işləri həllə qovuşdurub qərara bağlayanların ən xeyirlisi, yaxşılıq edənlərin ən yaxşısı, mərhəmətlilərin ən mərhəmətlisi ) təbirləri bu mənâya da uyğun gəlir.

( bu mövzuda geniş məlumat üçün bax . Sözler , Otuz İkinci Söz , s. 616-619 ).

22 Cümə günü Kəhf surəsini oxumağın fəziləti haqqında məlumat verə bilərsiniz?
Kəhf surəsini cümə gecəsi və gündüzü oxumağın çox fəzilətli olduğuyla əlaqədar hədislər vardır.
 
Məsələn:
 
 
"Cümə gecəsi Kəhf surəsini oxuyan, Qiyamətdə, yerdən göyə qədər bir nurla aydınlanar. İki
 
cümə arasında işlədiyi (kiçik) günahları da əfv olar." (Müxtəlif rəvayətlər üçün bax. Ət-Tərğib
 
vət-Tərhib, Kitabul-Cuma, 1 / 512-513)
 
 
 
Ancaq təşviq üçün edilən bu rəvayətləri qiymətləndirərkən bəzi nöqtələrə diqqət etmək gərəkdir.
 
 
Kəhf surəsi haqqında rəvayət edilən digər hədislərdən ikisinin mənası belədir:
 
 
"Səhabədən Useyd ibni Xudayr, Kəhf surəsini oxumuşdu. Evində də bir atı var idi. Bu əsnada at
 
ürkməyə, yerində hərəkət etməyə başladı. Bunun üzərinə (Useyd) 'Ya Rəbb! Sən afətdən əmin qıl.'
 
deyə dua etdi. Dərhal onu duman kimi bir şey, yaxud bir bulud əhatə etdi. Sonra (Useyd) bu
 
hadisəni Hz. Peyğəmbərə (asv-aleyhissalatu vəssalam) dedi. Rəsulullah (asv), "Oxu ey adam.
 
 Çünki o bulud kimi görünən şey Səkinədir. Quran dinləmək üçün, yaxud Quranı ucaltmaq 
 
üçün enmişdir. "buyurdu.(Buxari, Mənaqib, 25; Buxari, Fədailul-Quran, 11; Tirmizi, Fədailul
 
Quran,6).
 
 
Hz. Peyğəmbər (s.a.s) belə buyurmuşdur:
 
 
"Kim, Kəhf surəsinin əvvəlindən (bir rəvayətdə sonundan) on ayə əzbərləsə, Dəccaldan
 
qorunmuş olar." (Muslim, Müsafirun, 257; Əbu Davud, Mənahim, 14; Tirmizi, Fitən, 59; İbn Macə,
 
Fitən, 33).

23 Quranda arıların meyvə yeməyindən danışır, amma arılar meyvə yeməzlər. Bunu necə başa düşək?

Arılar da meyvə yeyərlər. Ancaq arılar sağlam meyvələri yeməzlər. Bir meyvədə yara açılmışsa yəni çürüyəcək vəziyyətdə isə o zaman bal arıları meyvələri yeyərlər. Ayrıca ayədə keçən semerat sözü yalnız meyvə mənasında deyil. Fayda verən hər cür bitki mənşəli qida mənasında da istifadə edilə bilər.



Nəhl surəsi ayə 69: "Sonra hər cür bəsləyici məhsullardan ye; rəbbinin qoyduğu qanunlara boyun əyərək çəkdiyi yollardan get!" Onların qarınlarından, fərqli rənglərdə bir şərbət çıxar ki onda insanlara şəfa vardır. Bunda da düşünən bir birlik üçün açıq dəlil var"


Ayədəki deyimiylə "hər cür besle­yici məhsullardan nektar deyilən bal xam maddəsi və çiçək tozu yığaraq bunları həm öz istehlakı üçün həm də bal və bal şamı etmək üçün dəyərləndirməkdədir. Bu vaxt meyvə, tərəvəz və əkinlərdə tozlaşmağı sağlam mövzusunda da bütün digər böcəklərin cəmindən daha çox iş görməkdədir. (bax. Diyanət Təfsiri, Quran yolu: III/366-367.)

24 Eraf suresi 40 aye tefsiri?

 Və aleykum Salam.

     Bilindiyi üzrə, kafir olaraq ölən ruhlar, cəhənnəm çuxurlarından bir çuxura gedəcək. Haşirdəki hesabdan sonra da cəhənnəmə girəcək. 

    Allah`ın âyələrini yalan və əsassız saymaq surətiylə ülûhiyyət, tövhid, nü­büvvət, âxirət kimi təməl dinî təlimləri inkâr edənlər üçün "göyün qapıları açılma­yacaktır". Fahrəddin ər-Râzî âyənin bu ifadəsiylə əlaqədar olabiləcək mənaları bu şəkildə sıralamaqdadır: 
 

1. Onların əməlləri, duaları və itaət cinsindən digər fəaliyyət­ləri qəbul edilməz.
2. Göylər, möminlərin ruhlarına açılarkən onların ruhlarına açılmaz. 
3. Onların göyə yüksəlmələrinə və cənnətə girmələrinə İcazə verilməz. 
4. Onlara bərəkət və xeyr enməz.

    Râzî'nin düşüncəsinə görə âyə buna dəlâlət edir: Ruhlar, ya göydən üzər­lərinə müxtəlif xeyrlər endirilmək ya da əməlləri göylərə yüksəldilmək surətiylə məmnun olarlar. Bu da göylərin, ruhlar üçün sevinc və xoşbəxtlik yeri olduğunu, xeyr və bərəkətlərin göylərdən endiyini, ruhların da göylərə yüksələrək xoşbəxtliklərin ən mükəmməlinə çatıb qurtuluşa ərəcəklərini  göstərər. 

    Bu halda "Onlara göyün ka­pıları açılmayacaq" ifadəsi, xəbərdarlıq və təhdidlərin ən əhəmiyyətlisini meydana gətirməkdədir. Də­vənin iynə dəliyindən keçməsi necə qeyri-mümkün isə inkarçılara göyün qapılarının açılması və cənnətə çatmaları da eləcə qeyri-mümkündür. 

    Fərqli bir oxunuşa görə mə­alində "dəvə" anlamı verilən kəlimə "urgan" mənasına gəldiyindən bu mənanı əsas alan təfsirçilərə görə tərcüməsi, "urgan iynə dəliyindən keçənə qədər..." şək­lindədir.

    Eyni təfsirçinin verdiyi məlumatlara görə tənasüh (reinkarnasiya) inancını müdafiyə edənlər bu ayəni görüşlərinə dəlil göstərmişlər. Onlara görə âsi ruhlar, bədənin ölümündən sonra bədəndən bədənə keçərək əzab görməyə da­vam edərlər; nəhayət dəvə kimi iri bir bədəndə həyat sürdükdən sonra iynə dəliyin­dən keçə biləcək kiçiklikdəki bir canlının bədəninə girərlər və o zaman bütün gü­nahlarından təmizlənmiş olaraq cənnətə qovuşar, xoşbəxtliyə çatarlar. Ancaq, tənasüh batil bir inanc olduğu kimi bu görüş də əsassızdır (Razi, Məfatih, əlaqədar ayənin təfsiri)

    Qur`an dilində səmâ sözü bilinən mənası yanında, yüksək âləmlərin ta­mamını əhatə edəcək bir genişlikdə də istifadə edilər. Bu âləmlərin müxtəlif mərtəbələri olub mələklər, saleh (yaxşı və faydalı) ruhlar orada olarlar; vəhy səmadan gəlir. Ərz âlə­minə fışqıran cismanî  və ruhanî  xeyr və bərəkətlərin, müsibət və şərlərin qayna­ğı o âləmlərdədir. ( qrş. Bəqərə 2/59; A'râf 7/96; İsrâ 17/95; Zâriyât 51/23; ayrıca bax. Bəqərə 2/29)

    "Onlara göyün qapıları açılmayacaq" cümləsi, bütün ilâhî  və saf xeyrlərdən məhrumiyyəti dilə gətirən əhatəli bir ifadədir. (Qur`an Yolu, əlaqədar ayənin təfsiri)

 

Ə'raf Surəsi 40. ayədə keçən, "… dəvə (və ya kəndir) iynə dəliyindən keçənə qədər onlar cənnətə girə bilməyəcəklər." ifadəsi nə deməkdir?

25 Ayət-i kərimədə (Ə'raf, 7/46) keçən və ə'raf əhlindən cənnətlik və cəhənnəmliklərin hər birini simalarından tanıyacaq olan kəslər kimlərdir?

Və Aleykum Salam.

“O ikisinin (cənnət ilə cəhənnəmin) arasında pərdə var.Əraf üzərində isə insanlar vardır ki,  onlar hamını üzündən tanıyıb cənnət əhlinə: “Sizə salam olsun!”- deyə səslənərlər. Onlar çox istədikləri halda ora girməmişolanlardır.” (Ə’râf, 7/46)

 Ə’râf: Arf’in cəmidir. Yüksəkdə olan hər şeyə arf deyilər. Məşhur görüşə görə ə’râf, cənnət ilə cəhənnəm arasındakısurun(böyük divar) yüksək təpələri, deməkdir. Hasan əl-Basrî (r.h) demişdir ki: "Ə’râf, marifət sözündən olub cənnətliklərlə cəhənnəmlikləri simalarından tanıyan kəslər." deməkdir.

Hasili ə’râf haqqında iki görüş vardır:

   Birincisi Əbu Huzeyfe və digər bəzi şəxslərdən rəvayət edildiyi üzrə bunlar, əməldə qüsur etmiş və mizanda yaxşılıqları ilə pislikləri bərabər gəlmiş, Allah’ı bir tanıyan kəslərdir ki ,cənnət ilə cəhənnəm arasında bir müddət qalarlar. Sonra Haqq Təala, haqqlarında bir hökm verər. İkincisi: Bunlar peyğəmbərlər (Allah’ın Salamı Onların üzərinə olsun), şəhidlər,salehlər, âlimlər kimi yüksək dərəcəli şəxslərdir.

    Âyənin sonundakı "ləm yedhulûhâ" (hələ cənnətə girməmiş olanlar) birinci görüşə görə, ə’râf əhlini təsvir edər: Yəni cənnətliklər cənnətə girmiş, bunlar girməmişlər. Lakin arzu və ümid edərlər. Onlara etina edərlər də "Salam və salamatlıq sizə" deyərlər. İkinciyə görə isə, o sırada cənnət əhlinin halıdır. Yəni hələ cənnətə girməmiş və girmək ümidində olmuş olduqları sıradadır ki ə’râf əhli, onları selamete çatacaqlarına dair müjdəliyərlər

    "Ə’râf’la əlaqədar izaha keçmədən əvvəl, Ə’râf surəsində keçən "ə’râf"  "ə’râf əhli" haqqındakı âyə tərcümələrini verək. Cənnətliklərlə cəhənnəmliklərin vəziyyəti və aralarındakı danışmaların qeyd edildiyi âyələrdən sonra "ə’râf"la əlaqədar bu âyələr yer almaqdadır:

 "Cənnət ilə cəhənnəmin arasında bir sur vardır. Orada olan ə’râf əhli kəslər, cənnət və cəhənnəm əhlinin hamısını üzlərindən tanıyar. Onlar cənnət əhlinə,‘Sizə salâm olsun’ deyə səslənərlər. Özləri cənnətə girməmiş, lakin girmə arzusu içindədirlər."

 "Gözləri cəhənnəm əhlinə çevrildiyində isə, ‘Ey Rabbimiz! Bizi zâlımlarla bərabər etmə!' deyərlər."

 "Ə’râf əhli, üzlərindən tanıdıqları cəhənnəmliklərə səslənərlər və deyərlər ki: ‘Nə dünyadakı tərəfdarlarınızın çoxluğu, nə sərvətiniz, nə də təkəbbürünüz sizə bir fayda vermədi.’"

 “Allah onları rəhmətinə çatdırmaz deyə and içərək kiçik hesab etdiyiniz kəslər bu cənnət əhli olan zəif və kasıb möminlər idimi? Siz də ey möminlər girin cənnətə.Sizin heç bir qorxunuz yoxdur və siz qəm-qüssə görməyəcəksiniz!'”1

     Bəli, "ə’râf", "arf" sözünün cemidir. Atın saçına və xoruzun pipiyinə "arf" deyilməkdədir. Təfsirlərimizdə Ə’râf haqqında bir çox izahlar var. Ancaq bunların içində təfsirçilərin çoxunun ittifaq etdiyi görüş, "Ə’râf"ın cənnətlə cəhənnəm arasında bir pərdə, yüksək bir sur və təpələr mənâsını verdiyidir." İbni Abbas isə, "Sırat Körpüsü üzərində olan şerefelerdir." deməkdədir. Hasan-i Basrî Həzrətləri isə belə deməkdədir:

    "Axirətdə cənnətliklərlə cəhənnəmlikləri sîmalarından tanıyan bəzi insanlar vardır." deyincə, ətrafında olanlar, "Bunlar savab və günahları bərabər olan kəslərdir." deyərlər. Əllərini dizlərinə vuran Hasan-i Basrî, "Bu kəslər, Allah’ın, cənnət və cəhənnəm əhlini bir-birindən ayırmaq üçün təyin etdiyi insanlardır. Vallah, bilməm, amma bunlardan bəziləri indi bərabərimizdədir." cavabını verər.2

    A'raftakilere, "ə’râf" deyilməsinin səbəbi isə, onların, insanları əməllərinə görə tanımalarıdır. Yenə təfsirlərimizdə izah edildiyinə görə, Cənab-ı Haqq, Mizanda savab və günahları dartıb, cənnətlik və cəhənnəmlikləri ayırd etdiyi zaman, savab və günahı bərabər gələnləri bir müddət gözlədəcək. Sırat Körpüsünün yanında olan bu kəslər, cənnətlik və cəhənnəmlikləri tanıyacaqlar. Cənnət əhlini gördükləri zaman, "Allahın salâmı sizin üzərinizə olsun." deyəcəklər, sol tərəflərinə baxdıqları zaman da cəhənnəm əhlini görəcəklər, olduqları yerdə Allah’a sığınaraq, "Ya Rabbi, bizi bu zâlim birlikdən etmə." deyə dua edəcəklər. Cənnətliklər və cəhənnəmliklər getdikdən sonra Cənab-ı Haqq onları rəhmətiylə bağışlayıb cənnətə qoyacaq. 3

    Necə ki, Peyğəmbərimizə (Aleyhissalâtü Vəssəlâm) Ə’râf əhlinin kimlər olduğu soruşulduğunda belə buyurmuşdur:

 "Cənab-ı Haqq qullarını ayırıb bitirdikdən sonra ən son qalan qullarına da, ‘Savablarınız sizi cəhənnəmdən qurtardı, lakin cənnəti haqq edə bilmədiniz. Sizi mən rəhmətimlə cəhənnəmdən azad edirəm. İstədiyiniz cənnətə daxil olun.’ buyuracaq." 4

     Ayrıca, ə’râf əhlinin bəzi rəvayətlərdə insan olmayıb mələklərdən bir sinif olduğu da bildirilməkdədir. Bütün bu izahlar və şərhlər, ayələrin məfhum və tərcüməsinə uyğundur.

    Lakin İbrahim Haqqı Həzrətləri, Mârifətnâmə’nin 21. səhifəsində, dinî mükəlləfiyyətlərdən azad tutulan dəlilərin və kâfir uşaqlarının ə’râf əhli olduğunu, cənnətlikləri gördükləri zaman, o nemətlərə qovuşa bilmədikləri üçün qəmli olduqlarını, cəhənnəmliklərə baxdıqları zaman da öz hallarına şükr etdiklərini və bu halda əbədî olaraq orada qalacaqlarını bildirməkdədir. Bir mənâ böyüyü olan İbrahim Haqqı Həzrətlərinin şərhi də məsələnin dəyişik bir cəhətdən izahıdır. Bununla birlikdə, "ə’râf" və ə’râf əhli ilə verilən bütün izahlar âyənin bir təfsiri dərəcəsindədir. Əsas mahiyyətini ancaq Allah Təâlâ bilər.

    Kafir uşaqlarının və heç bir dinî eşitməyənlərin hesabdan sonra torpaq olacaqları məsələsinə gəlincə, Nəbə' surəsinin son âyəsində keçdiyi kimi, kâfirlər, heyvanların torpaq olduqlarını görüncə, özlərinin də heyvan olaraq yaradılmaları xahişində olacaqlar və hayıflanacaklar.Vâkıa surəsinin 17.ayəsində keçən "gənc xidmətçilər"in bir mənasının da, bir savab və günahı olmayan kâfir uşaqlarının olduğu və onların cənnət əhlinə xidmətçilik edəcəkləri bildirilməkdədir. 5

    Bu vəziyyətdə, kâfir uşaqlarının torpaq olmayacaqları, torpaq olacaqların yalnız heyvanlardan ibarət olduğu aydın olmaqdadır. Yenə bu barədə İbrahim Haqqı Həzrətlərinin izahını özünə xas bir şərh olaraq qəbul edə bilərik.

Haşiyələr:

1. Ə’râf, 7/47-49.

2. et-Tefsiru'l-Kebir, XIV/87.

3- Taberi Təfsiri, VIII/136-139.

4. age.

5.Tefsîrü'n-Nisâbûrl (Taberi Təfsirinin kənarında iştirak etməkdədir), XXVII/105.

 

26 Hz. Yusuf ilə Züleyxa hadisəsini xəbər verən ayədə "Əgər Rəbbinin bürhanını görməsəydi, o da qadına meyl edəcəkdi" deyilməkdədir. Bu ayədə keçən "burhan" nədir?

    Əlaqədar ayənin tərcüməsi belədir:

"Doğrusu, xanım ona sahib olmağı əməlli-başlı ağlına qoymuş və buna cəhd də etmişdi. Əgər Rəbbinin burhanını görməsəydi, o da qadına meyl edəcəkdi. Biz, ondan pisliyi və föhşü uzaqlaşdırmaq üçün məhz belə etdik. Çünki o, ixlasa nail edilmiş qullarımızdandı. "(Yusuf, 12/24)

    İlk olaraq bunu qeyd edək ki, Hz. Yusuf aleyhissalam'ın ona meyl etməsi, insanın fitrətində, yaradılışında var olan təbii bir duyğunun -iradəsi xaricində- hərəkətə keçməsi mənasındadır. Qur`anın bu ifadəsi, bir tənqid deyil, tərif mənasınadır. Çünki, əgər Hz. Yusuf'un qadınlara qarşı fitri,təbii bir meyli olmasaydı, ondan uzaq qalmağın təriflənəcək bir yanı olmazdı. Önəmli olan, bu qeyri-məşru (haram) olduğu qədər qeyri-ixtiyari olan meyli, öz ixtiyarı ilə, azad iradəsi ilə saxlamaqdır. Məhz Hz. Yusuf gördüyü burhanla ən doğru yolu izləmişdir.

    Hz. Yusuf'un gördüyü bu "burhan" mövzusunda alimlərin fərqli fikirləri vardır. Bunları qısaca belə açıqlaya bilərik:

   a. Buradakı "burhan" dan məqsəd, Allah'dan gələn və bu əməlin çirkinliyini göstərən bir ilhamdır. Bu görüş daha üstünlük təşkil etməkdə və yuxarıdakı açıqlamalardan da daha doğru olduğu anlaşılmaqdadır. Hz. Yusuf`u qoruyan, onun İlahi əsma və sifətə olan bilgisi və Allahû Təalâ'nın elminə, qüdrətinə və onun hər an Səmi 'və Basir olduğuna dair yəqinidir (şəkksiz, şübhəsiz imanı). Başqa bir ifadə ilə desək, müzakirə mövzusu "burhan" dan məqsəd, təhlükə ərz edən hallarda və kədər anlarında mömin və muxləs (xalis edilmiş) qulların yararlandığı və onları şeytani təsirlərdən və nəfsanî vəsvəsələrdən qoruyan İlahi yardımlar və Rəbbani təsdiqləyicilərdir.

    Ayənin sonlarında keçən cümlələr, bunun ən gözəl şahidi və dəlilidir. Ayənin sonunda belə buyurur:

    "Bax, beləcə biz, bunu, pislik və föhşü ondan uzaqlaşdırmaq üçün etdik. Şübhəsiz ki, o ixlaslı qullarımızdandı. "

    Göründüyü kimi, Allah-u Təala, Hz. Yusuf'un bu bəla və pislikdən qorunmasının səbəbi olaraq, onun muxləs qullardan olduğunu göstərir. Sanki bu İlahi qoruma, xalis imana və təmiz əməllərə sahib olanlara bir mükafat olaraq bəxş edilməkdədir.

     Onsuz da bu ayədəki şərhə əlavə olaraq, başqa ayələrdə də şeytanın muxləs qullara hər hansı bir təsirinin mümkün olmadığını (Hicr, 15/40; Sad, 38/83) şeytanın bir etirafı olaraq xəbər verilmişdir.

    Bununla yanaşı bu şərhlər da edilmişdir:

    b. Əlaqədar burhan, Hz. Yusuf'un o anda qeybdən eşitdiyi bir səsdir. Bu səs "əsla ha!" deyirdi.

    c. Atası, Hz. Yaqub -Allah'ın inayətiylə- oradaca göründü və onun üçün əngəlləyici bir burhan oldu.

   d. O anda Hz. Yusuf'a "Şübhəsiz sizin hər şeyinizi qeyd altına alan şərəfli -mələk- katiblər sizi izləməkdədir" tərcüməsindəki ifadə -qeybdən- gözünə göründü. (bax. Razi, Zəməxşəri, əlaqədar ayənin təfsiri).

    Bu mövzuda oxşar başqa şərhlər da vardır. Ancaq, daha öncə də ifadə edildiyi kimi, bu mövzuda (a) variantı ən qüvvətli fikir olaraq qəbul edilə bilər. Bu xüsus imtahan sirrinə daha uyğun, Hz. Yusuf'un təqvasına daha münasib, onun iffətli vəsfinə daha müvafiqdir.

    Allah'ın ilhama əsaslanan Bürhanı, layiq olan hər kəsə aid ola bilər. Səmimi olaraq Allah'ın əmr və qadağalarına riayət etmək istəyən və bu səmimiyyətini praktikada, əməldə də göstərən insanlara, -yanlışa sürüşməklə qarşı-qarşıya qalacaqları anlarda- Allah'ın ilham deyilən daxili xəttdən o qulu ilə ünsiyyət qurması və ona xəbərdarlıq edərək köməyinə gəlməsi sonsuz rəhmət və hikmətinin şəninə yaraşan bir lütfdür.

    Necə ki bir hədis-i şərifdə bu gerçək belə vurğulanmışdır:

"Allah bir quluna xeyir murad edərsə, onun içindən özünə yaxşılıqları əmr edən, pisliklərdən çəkindirən bir nəsihət edici və bir xəbərdar edici təyin edər"

   Zeynu'l-İraqi, bu hədisin sənədinin həsən olduğunu söyləmişdir. (bax. Tahricu əhadisil-İhya-İhya ilə birlikdə-, 3/11; Acluni, 1/78; Kənzul-Ummal, h. No: 30762)

27 "Məliki yəvmiddiin" doğru şəkildə necə yazılır və deyilir ?

    Salam aleykum. 

    Deyəsən fatiha surəsindəki مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ  ayəsinin tələffüz şəkilni soruşursunuz.

    1) Fatiha surəsinin 4-cü ayəsi olan bu ayə bu şəkildə deyilir: Məliki yəvmiddiin

" مَالِكِ - Məliki "-ni deyərkən bütün hərfləri aydın ,açıq bir şəkildə deməlisiniz.Burda dodaq və dil aktiv şəkildə iştirak edir. "Məliki"-dəki "k" incə və aydın şəkildə deyilir.

    2) "Yəvmiddin"-dəki   "و-v" incə bir hərf olub ,dodaqlar bağlamadan büzülüb önə doğru uzadılması surətiylə deyilir. Bu zaman dodaqlar qönçə formasını alır. Bəzi qardaşlar bu formada "و-v" deyə bilməyib, bunu "yəuu" şəkilində  deyirlər. Bu yalnış oxuma şəklidir. "و - V" hərfinin oxunuşu elədir ki, tələffüzdə asanlıqla  "u" hərfinə çevrilə bilir. Ona görə də " يَوْمِ - yəvmi " deyərkən, tələffüzümüzdə olan hərflərdə "و - v " səsinin olmasına diqqət etməliyik.

    3)" دِّينِ - diin " səsində " i " səsini iki "i" qədər uzatmaq lazımdır. Bu halda digər ayələrdə də uzatma iki hərəkə (hərflərin aşağı və yuxarısında olan düz xətlər hərəkə adlanır)  qədər olmalıdır. Əgər "دِّينِ - diin" də "i"dörd "i" qədər uzadılarsa , onda digər ayələrdə olan uzatma hallarında da dörd hərəkə qədər uzadılmalıdır. İki hərəkə qədər uzatmaq caiz deyil.

28 Kehf suresin 54 ayeti kerimenin tefsirini

Kəhf Surəsinin 54. Ayəsinin tərcüməsi belədir:

"And olsun ki biz bu Qur`an’da insanlara (məlumatlar, ibrətlər və nəsihət alınacaq) hər cür məsəlləri bir-bir, təkrar-təkrar açıqladıq. İnsan isə ən çox mübahisə edəndir."

Mövzuyla əlaqədar bir hədis rəvayəti belədir:

Hz. Ali (Allah ondan razı olsun) nəql edər:

Bir gecə vaxtı Rəsulullah (Allah’ın Salamı və Salatı Onun üzərinə olsun) qapımıza gəldi. Mənlə Fatimə yatırdıq. "Qalxıb namaz qılmazsınızmı?" deyə səsləndi. Mən də: "Yox Rəsulullah! Canlarımız Allah`ın qüdrət əlindədır. O dilədiyi zaman bizi qaldırar." dedim. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Əfəndimiz mənim bu sözüm üzərinə bir şey demədən ayrılıb getdi. Sonra eşitdim ki, Əfəndimiz (asm) gedərkən elini dizinə vurub, "Bu insanlar hər şeydən daha çox mübahisə  edib çəkişərlər!" buyurmuştur. (Buxari, Teheccüd,  5, Təfsir, 18)

Quranda Təkrarlanan Və Açıqlanan Xüsuslar

"And olsun ki biz bu Quranda insanlara (məlumatlar, ibrətlər və nəsihət edər alınacaq) hər cür məsəlləri bir-bir, təkrar -təkrar açıqladıq.."

Qur`an, insanın sonsuz ehtiyaclarını qarşılayacaq zənginlikdə endirilmiş; bəşər həyatını nizamda tutacaq hökmlər, nəsihətlər, ibrətlər və vədlərlə təchiz edilmiş və elmi araşdırmaya imkan vermək üçün ana fikirlər, təməl məlumatlar gətirmişdir.

Bəzi hökmlər, vədlər,vaîdler(Yaxşılığa sövq və ya pislikdən qurtarmaq üçün irəlidə olacaq qatı hadisələri xəbər verərək qorxutmaq. * cəhənnəmi xəbər vermək) ,misal və nəsihətlər ara-sıra təkrarlanar. Əslində bunlar bir təkrar deyil. Çünki hər biri olduğu cümlə içində, bağlı olduğu mövzu çərçivəsində fərqli məna və hökmlər daşıyır. İlk baxışda təkrar kimi görünməsi, mövzuya qarşı insan idrakını oyanıq tutmaq üçündür, eyni zamanda yaddaşda buraxdığı izi dərinləşdirmək kimi bir məqsədə yönəlmişdir.

İnsan ağlının məhsulu olub onun qələmindən çıxan və bəzi mövzuları, misalları və fikirləri arabir təkrarlayan hər kitab bezginlik verər. Hətta eyni paraqrafda eyni cümlə, ya da sözün iki, üç dəfə təkrar edilməsi, onun axıcılığını, cazibədarlığını azaldar; oxucusundan yaxşı bir dəyər almaz. Çünki insan, etdiyi təkrarı ayrı hökmlərə və ya nəsihətlərə yönəldib dəyişik mənalar verəcək, həmsöhbətinin beynində fərqli məlumatlar doğuracaq gücde deyil.

İşdə Qur`an’ı digər bütün kitablardan ayıran xüsusiyyətlərindən biri də budur.

Quru və sonsuz bir tərcüməni və ya elmi dəyəri olmayan bir təfsiri oxuyan kəslərin Qur`an haqqında bəzən xəyal qırıqlığına uğradıqlarını eşitməkdəyik. Bunun səbəblərindən biri, Qur`andakı ucalıq və incəliyi, ilâhî hikmət və metodu idrak edə bilməmələrindəndir. Buna tam olmasa belə, yaxın  bir nümunə vermək istəsək, yüksək səviyyədə hüquqçuların hazırladığı bir konstitusiyanı göstərə bilərik. Hüquqi məlumatı olmayan, qanunun səbəbini bilməyən bir adamın onu oxuyub anlaması nə dərəcə doyurucu olar?

Qur`an isə, müqayisə ölçüsünə gəlməyəcək bir güc və qüdrətdə hazırlanıb endirilmişdir. O bütün çağlara, ictimai inkişaflara, inkişaf edən elmlərə və millətlərə səslənməkdədir. Sahəsi bu qədər geniş olan bir kitabı tam doğru anlaya bilmək üçün mütləq mütəxəssis qələmlərdən çıxan əhatəli, planlı və proqramlı təfsirə ehtiyac vardır.

Hər Mütəxəssis, Quranda Özünə Aid Bir Şeylər Tapa bilər

Quran çox yönlü, çox əhatəli bir kitabdır. Tamamilə ilâhîdir. Hər sinif insana rəhbər olacaq, yol göstərəcək yüksək mənada bir qüdrətdir.Bu baxımdan bilgi və mədəniyyət səviyyəsi nə olursa olsun, hər kəs mütəxəssisliyi, mədəniyyəti, məlumatı, zəkası və idrakı nisbətində Qur`an’dan nəsibini ala bilər.

Şübhəsiz ki, bu dediklərimiz boş bir tərif, dəlilsiz və əsassız bir şişirtmə, ya da Qur`an’ın ucalığını əks etdirmə babında ədəbî bir yaraşdırma deyil, gerçəyin özüdür. Buna bir neçə misal vermək surətiylə maraqlıları aydınlatmağa çalışaq:

a) Yüksək səviyyədə bir fizika alimi, yer kürəsinin iki ayrı hərəkəti, buludların elektrik istehsalı, yer ilə göydəki cisimlərin əvvəllər tək bir parça halında olduğu, çünki ikisində eyni elementlərə rast gəlindiyi haqqında ana fikirlər, təməl məlumatlar tapa bilər.

b) Mütəxəssis bir bioloq, insanın yaradılışı, hüceyrələrinin daşıdıqları canlılıq xüsusiyyətləri, sperma və dölyatağı, dölün ana rəhmindəki inkişaf mərhələləri haqqında təməl məlumatlar görə bilər.

c) Bir hüquqçu, ahkâm-ı şahsiyye, ailə hüququ, dövlətlər hüququ, cəmiyyət hüququ və hüququn digər qolları ilə əlaqədar bir çox hökmləri, ana fikirləri tapıb çıxara bilər.

d) Müəllim, mütəxəssis pedagog lüzumu qədər vəsait yığa bilər.

e)   İş adamı, iş əxlâqının bütün incəliklərinə rast gələ bilər.

f) Dövlət adamı, xalqı idarə etmə sənətinin ana xətlərini, idarə edənlə, idarə edilənlər arasındakı münasibətin qayda və prinsiplərini tapıb təsbit edə bilər.

g) Mütəxəssis bir iqtisadçı, iqtisadî mövzularda özünə görə bölümlər, fikirlər, mövzular tapa bilər.

 h) Yenə mütəxəssis bir psixoloq, insan ruhunun bir çox yönlərini, incəliklərini seçib lazımlı vəsaiti yığa bilər.

İşdə əlaqədar ayətlə Qur`an’ın bu çox istiqamətliliyinə işarə edilərək maraq oyandırılmaq istənməkdədir: "And olsun ki, biz bu Quranda insanlara (məlumat, ibrət və öyüd) olacaq hər cür kimi (mövzunu) bir-bir, təkrar təkrar açıqlamışıq."

 İnsan Ən Çox Mübahisə Edən Bir Canlıdır

"İnsan hər şeydən çox mübahisəedib durandır."

Mübahisə duyğusu insanda yaradılışdan mövcuddur. Sonra doğulub böyüdüyü ətraf ya bunu inkişaf etdirər, ya da korlaşdırar; ya qanuni sərhədlər içinə alıb insaf ölçülərinə çevirər, ya da başı boş buraxıb onu təcavüzkar, incidici, hörmətsiz edər.

Bilindiyi kimi, mübahisə; bənzərləriylə yarışa çıxıb üstün gəlmə istəyindən qaynaqlanar. Ancaq bu istək və doğurduğu mübahisə təməlində cəhaləteqoizm varsa, pis və təhlükəli nəticələndirər doğurar və ya doğura bilər.

Bunun əksinə təməlində elm, mədəniyyət, hakkaniyet və möhkəm imân varsa, çox faydalı nəticələrin meydana çıxmasını təmin etməyə vəsîlə olar. Necə ki İmam Şafiî deyir ki: "Nə qədər bir elm adamıyla bir mövzu üzərində görüş alış-verişində oldumsa, mütləq haqqın onun dilində təcəlli etməsini Allah’dan dilədim, onun xəcalətli olmamasına diqqət göstərdim.." deyərək mübahisəni  eqoizm duyğusunun xaricində tutmağı, əxlâq və fəzilət çərçivəsinə almağı və insanları xəcalətli etmək üçün ən kiçik bir cəhddə belə olmamağı tövsiyə etmişdir.

Qur`an-i Kerîm insanın psixoloji quruluşunda yer alan bu duyğunu, küfr və cəhalətlə birləşdiyi üçün tənqid etməkdə, lakin insanın bu duyğu ilə doğulduğuna işarə edərək faydalı bir səviyyəyə gətirilməsini, meşru(qanuni) sərhədlər içində tutulmasını nəsihət etməkdədir.

 

29 "Bugün sizin üçün dininizi kamil etdim və sizə olan nemətlərimi tamamladım" (Maidə,3)....bu ayedə keçən sizə olan nemətlərimi tamamladım deyərkən Cənab-ı Haqq Qur`an`ımı nəzərdə tutur,yoxsa başqa nemətlərimi və nələri.?

    Və aleykum Salam.Cənab-ı Haqq cümləmizi razı olduğu işlərlə məşğul eyləsin.  

5. Maidə ('Süfrə') surəsi

 "(Bunlar) sizə haram edildi; Ölü heyvan, qan, donuz əti, Allah`dan başqasının adı ilə kəsilmiş, boğulmuş, vurulmuş, yıxılaraq ölmüş, buynuzlanıb ölmüş, vəhşi heyvanların parçalayıb yediyi. Canı çıxmamış kəsdiyiniz müstəsnadır. Dikinə qoyulmuş daşlar (bütlər) üzərində kəsilmiş heyvanlar, və də fal oxları ilə pay bölmək; Bunlar günahdır. Bu gün kafirlər dininizdən ümidlərini kəsdilər. Onlardan qorxmayın və Məndən qorxun! Bu gün dininizi sizin üçün kâmil etdim. Sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din kimi İslâm`ı bəyəndim. Kim aclıq üzündən çətinliyə düşsə, günaha meyl etmədən (haram ətdən yeyə bilər). Şübhəsiz, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir! " (əl-Maidə surəsi,3)

   Bu ifadə ilə əlaqədar bu iki izah edilmişdir:

      a) Bu söz, sûrənin başından bura qədər bəhs edilən şeylərin hamısı ilə əlaqədardır. Çünki Allah Təâlâ, sûrənin başında yeməklərdən ləzîz  və xoş olanlar (tayyibât) ilə qadınları mübah edərək qullarına in'am(ehsan) etdiyini ifadə etmiş, bundan sonra da dəstəmazın fərz olma xüsusiyyətlərindn bəhs etmişdir. Buna görə də sanki Cənab-ı Haqq (subhanəhu və təâlâ), bu ifâdə də belə demək istəmişdir: "Mən, öncə dünya nemətlərindən, ikinci olaraq da din nemətlərindən bəhs ­edərək, nemətlərimi (saymağı) tamamladım."

      b) Bundan murad, "Səfər və xəstəlik halında təyəmmümə və mükəlləfiyyət­lərinizi yüngülləşdirməyə icazə verərək, sizə olan nemətlərimi tamamladım. Buna görə də sizlər bununla, Qiyamət günündə də, günahlarınızı əfv edib, pisliklərinizi bağışlamaq surətiylə cəzanızı yüngülləşdirəcəyimə istidlal edin(nəticə çıxarın)" mənasıdır. (Razi, Məfatih, əlaqədar ayənin təfsiri)

      Ayənin, həm bu iki mənanı, həm də başqa nemətləri içinə aldığı deyilə bilər. Necə ki Elmalılı Hamdi Yazar ayənin bu qisimini belə açıqlamışdır:

      "Müfəvvəqiyyət və hidayətlə tam səadətə çatdırdım, qalib və müzəffər etdim. Məkkəni fəth etməyi və cahiliyyə nişanelerini yıxmağı, müşrikləri Kəbə`yə yaxınlaşmaqdan və çılpaq təvaf etməkdən qadağan edərək, sizi bu gün tam təhlükəsizlik və üstünlüklə həcci əda etməyi və hökmlərini yerinə yetirdiyiniz bu məsud məqama çatmağı nəsib etdim.

      Mücadilənizin meyvələrini yığdıraraq, xülasəylə sizi qüvvətli bir gücə və hakim bir dövlətə məzhər edib tam mənasıyla "Ancaq sənə ibadət edərik və ancaq səndən kömək diləyərik" (Fatihə, 1/4) deyə bilən tək sosyal cəmiyyət halına gətirərək, olduğunuz bu müqəddəs mövqedə, "Allahım, mən sənin əmr və fərmanına hər zaman tabe oluram, hər vaxt itaət edirəm. Sənin şərikin yoxdur. Dəvətinə sədaqətlə icabət edirəm(qəbul,razılıq). Şübhəsiz həmd də, nemət də, mülk də, sənə məxsusdur. Əmr və dəvətinə tabe oluram" deyə Allah`ın sözünü ucaldan, şükrünü elan edən, alınları ağ, könülləri pak, seçmə və uca bir Muhamməd ümməti etdim də "sizə olan nemətimi tamamlayım" (Bəqərə, 2/150) vədimi yerinə yetirdim, və sizə din olaraq İslâm'ı  bəyəndim, ona razı oldum ki, Allah qatında bəyənilən din başqası deyil, ancaq odur.

        Sayılan haramlar, bu ən mükəmməl din və bu tam nemət və bu İslâm cümləsindəndir. Bu halda müsəlmanlar bundan belə başqa təbliğləri gözləməyərək və bu haramların dəyişdirilə biləcəyini düşünməyərək bu din gərəyincə əqdlərini(vədlərini) yerinə yetirməyə diqqət göstərməyə və ilâhî minətlər ilə nemətlənmiş olmağa davam etməlidir." (Haqq Dini, əlaqədar ayənin təfsiri)
 

30 Qur`an`da bəzi ayələrdə keçən andların mənası və sebebi nədir?

 Və aleykum Salam

İnsanoğlu tarix boyu danışdıqlarına və sözlərinə qüvvət vermək, həmsöhbətini inandırmaq, sözlərinin doğruluğuna güvənilməsini istəmək və bunu təmin etmək üçün anddan istifadə etmişdir. Yəni andlı ifadələr istifadə etmək, insanoğlunun yad olduğu bir üslub deyil. Qur`an`da keçən andlı ifadələr də, insanın anladığı səviyyədən insana xitab edən Allah`ın şübhəsiz bir sözüdür.

Ayələrdə də görüləcəyi kimi, Cənâb-ı  Allah şəxsən Öz Uca Adı üzərinə and içdiyi kimi (Hicr, 15/92); peyğəmbərlərinə (Yâsîn, 36/1), peyğəmbərlərin yaşadığı və ya vəhyin gəldiyi diyarlara (Tûr, 52/1-3; Bələd, 90/1), mələklərə (Sâffât, 37/1; Nâziât, 79/1-2), Qur’ân’a (qıa, 56/77; Tur, 52/2), qiyâmət gününə (Qiyâmət, 75/1), kâinâtda var olan önəmli varlıqlar üzərinə, məsələn qələmə (Qələm, 68/1), səmaya (Burûc, 85/1; Târık, 86/1), günəşə (Şəms, 91/1), aya (Şəms, 91/2), gecəyə (Leyl, 92/1), səhərə (Fəcr, 89/1), quşluq vaxtına (Duhâ, 93/1), zamana (Əsr, 103/1), ulduza (Nəcm, 53/1), havaya (Zâriyât, 51/1) və bitkilərə (Tîn, 95/1) and içmişdir.

Qur`an, aləmlərin Rəbbi sifətiylə Allah`dan, qullarına gələn İlahi kəlamlar məcmuəsidir. Bizim fikir, idrak etmə və anlayış səviyyəmizə enən Qur’ân-ı Hakîm’in, ayələrində və bəyanlarında andlı ifadələrə yer verməsi də, bizim idrâk etdiyimiz şəkildə anlaşıqlığını, ciddiliyini və sözlərində xilafı olmadığını anlamamızı təmin etmək üçündür. Cənâb-ı Haqq, bəzən andla ayələrini təsdiqləmiş və qüvvətləndirmiş; bəzən də bir sıra varlıqları and mövzusu edərək bu varlıqların insanlıq üçün dəyərinə və qiymətinə işarə etmiş və diqqətləri bu varlıqlar üzərinə çəkmişdir.

Cənâb-ı  Allah, insanların âyələrə olan îmân və güvənlərini təmin etmək, verdiyi xəbərləri qüvvətləndirmək, əhəmiyyətli varlıqlar və nəsnələr üzərində təfəkkürü təşviq etmək, əhəmiyyətli nemətləri xatırlatmaq; Qur’ân’ın verdiyi xəbərlərin, qiyâmət gününün, âxirət gününün, öldükdən sonra dirilişin, hesabın, Cənnətin və Cəhənnəmin haqq olduğu mövzusunda insanları inandırmaq və bunlarda olabiləcək şek və şübhəni ortadan qaldırmaq kimi hikmətlərlə, âyələrini andlı ifadələrlə möhkəmləndirmişdir.

Mövzuya mənâ-yı ismiylə deyil, mənâ-yı hərfiylə baxmamız lazımdır. Yəni, Allahın üzərinə and içdiyi hər şey, öz başlarına qiymətli deyil, Allahın yaratmış olması etibarilə ucadır, dəyərlidir və qiymətlidir. Cənâb-ı Allah Öz Zâtının ucalığını bildirmək və isim və sifətlərinin təcəllilərinin kamâlını və bənzərsizliyini göstərmək üçün varlıqlar üzərinə müxtəlif şəkillərdə diqqətləri çəkmişdir. Hər şey Allah`ın qüdrətinin və xilqətinin bənzərsiz şəkildə təcəllisi və tasarrufu deyilmi? Zatı Uca olan Cənâb-ı Allah, bənzərsiz və sonsuz isim və sifətlərinin əsəri olan varlıqlar üzərinə and içməklə, əslində qüdrətinin və xilqətinin müxtəlif təcəllilərinə, dolayısıyla qüdrətinin əzəmətinə, hikmətinin kamâlına, rəhmətinin əhatə ediciliyinə, xilqətinin bənzərsiz gözəlliyinə and içmiş olmaqdadır. (bax. Nursi, Məktubat, s. 378)

Allahın üzərinə and içdiklərinə bir nümunə olaraq, "And olsun əsrə ki..." ( Əsr, 103/1) ayəsini qısaca açıqlamaq istəyirik:

Bu kərim ayədə Cənâb-ı Haqq, yaratdığı varlıqlardan biri üzərinə and içir. Bu nöqtədə düşünülməsi lazım olan iki xüsus vardır. Bunlardan birincisi, Allah nə üçün and içər?

And ümumiyyətlə söylənən bir sözə, ortaya atılan bir iddiaya həmsöhbətini inandıra bilmək üçün, hörmət edilən, iki tərəfdən də müqəddəs olaraq bilinən və adı anıldığında, söylənən sözün yalan və səhv olmayacağı qəbul edilən bir varlığın adını zikr etmək, beləcə qarşı tərəfə iddianın doğru olduğu mesajını verməkdir. Çox vaxt isə and üçün adı verilən varlıq, qüdrətli və aldadan kimsəni cəzalandırması gözlənilən bir varlıqdır. Müsəlmanların bu mənada Allah`dan (Cəllə Cələluhu) başqasının adına and içməsi haramdır.

Yaxşı Allah (subhanəhu və təala) nə üçün and içir? Əlbəttə ki, Allah`ın (subhanəhu və təala) belə bir şahid gətirməyə, sözünün doğruluğunu isbat etmək üçün bir başqa varlığa ehtiyacı yoxdur. Onun bu andından qəsd, and içdiyi varlıqla əlaqədar olaraq insanların səhv düşüncələrini düzəltmək və insanların diqqətini anddan sonra gələn ifadənin əhəmiyyətinə çəkməkdir. İnsanlar bəzən varlıqların dəyərlərini olduğundan daha aşağı göstərər və onlara uğursuzluq, pislik və çirkinlik sifətlərini yaraşdırarlar. Halbuki onlar Allah`ın (c. c.) yaratdığı digər varlıqlar kimi şərəflidir və bu pis sifətlərə sahib deyil. İnsanlar bəzən də bu varlıqlara, onlarda olmayan sifətlərlə nəzər edərlər və onlarda üluhiyyət vəhm(xəyal) edərlər. Bu da doğru deyil. Onlar yalnız Allah`ın (c. c.) yaratdığı varlıqlardır. İşdə Allah Təala (c. c.) bu varlıqlara and içərək bunların nə insanların su-i zənn etdiyi kimi uğursuz və dəyərsiz varlıqlar olduğunu, nə də insanların onlarda vəhmetdiyi kimi bir üluhiyyət xüsusiyyətlərinin olmadığını, bunların yalnız Allah`ın (c. c.) əsərlərindən olduğunu vurğulamaq üçün üzərlərinə and içmişdir.

Düşünülməsi gərəkən ikinci xüsus isə "Əsr" ın mənasnı və Allah`ın (c. c.) nə üçün onun üzərinə and içdiyidir.

Bir görüşə görə "Əsr" zaman (ət-dəhr) deməkdir. Zaman insanların həyatlarını, hərəkətlərini əhatə edən bir hadisədir. Etdiyimiz yaxşı və ya pis bütün işlər, zaman içərisində gerçəkləşər. Rahatlıq, çətinlik, xəstəlik, səhhət, zənginlik, kasıblıq həmişə zamanın içində meydana gəlir. Buna görə zaman, insanların diqqətini çəkən bir hadisədir. Zamana and içməklə, insanların diqqətləri daha sonra deyiləcək sözlərə çəkilmişdir.

Ayrıca cahiliyyə Ərəbləri zərər və ziyanı, zamanın pisliklərinə bağlar idi. Bu gün belə insanlar başlarına bir iş gəldiyində günlərin və rəqəmlərin uğursuzluğundan bəhs etməkdələr. Beləcə Cənabı Haqq, əsrə yəni zamana and içərək, insanlara pisliyin zamanda deyil özlərində olduğunu ifadə etmişdir.

Digər bir görüşə görə (Əbu Müslim) "Əsr", ilkindi vaxtı deməkdir. Allah (c. c.) quşluq vaxtına (Duha) and içdiyi kimi, günün digər ucu olan ilkindi vaxtına da and içmişdir. Ayrıca ilkindi vaxtının əhəmiyyətini bildirən bir çox hədisi şərif vardır. İlkindi, artıq günün sonunun yaxınlaşdığı, insanların işlərini bitirmək üçün məşğul olduğu, qazanc və ya itki hesablarının edildiyi bir vaxtdır. Və bu xüsusiyyəti ilə qiyamətdən öncəki, və ya ölümdən öncəki son vaxtlara bənzəməkdədir. Artıq hüsranda olan və ya səadət içərisində olan insan, hesab verməyə hazırlanmaqdadır.

Ayrıca cahiliyyə Ərəblərinin bu vaxtda işlərini bitirərək, Kəbə ətrafına toplandığı, burada işsiz gücsüz insanların dedi-qodu və digər müxtəlif pis işlərə daldığı, bunun nəticəsində müxtəlif döyüş və çirkin nəticələrin hasil olduğu rəvayət edilmişdir. Bunun nəticəsində Ərəblər, ilkindi vaxtının uğursuzluğuna hökm etmişlər və əslində özlərində olan pisliyi, ilkindi vaxtına yükləmişlərdi. İşdə Allah (c. c.) bu vaxta and içərək, insanlara onun, Allah`ın (c. c.) yaratdığı şərəfli bir varlıq olduğunu ifadə etmişdir.

Üçüncü görüşə görə, "Əsr" ilkindi namazı deməkdir. Buna dəlil olaraq Bəqərə Surəsinin 238. ayəsində keçən "və, ...orta namaza (ilkindi namazına) da davam edin." əmri göstərilməkdədir. Hz. Hafsa'nın(Allah ondan razı olsun)  Mushaf'ında bu ayənin şərhi "ilkindi namazına (salat il-Asri)" şəklində keçməkdədir. Peyğəmbər Əfəndimiz(s. a. v) bir hədisində

"İlkindi namazını qılmayan kimsə, sanki uşaqlarını və malını-mülkünü itirmişdir." buyurmuşdur. (Buxari, Məvakit, 14; Müslim, Məsacid, 200, 201).

İlkindi namazı, gündüz vaxtı qılınan ən son namaz olması etibarı ilə də çox qiymətli bir namazdır. Elə buna görə də Allah (c. c.) ona and içmişdir.

Dördüncü və son görüşə görə "Əsr", Peyğəmbər Əfəndimizin yaşadığı zaman dilimidir. Zaman, Hz. Adəm`dən Hz. Musa`ya qədər ilk əsrlər, Hz. Musa`dan Hz. Peyğəmbərə qədər orta əsrlər, Hz. Peyğəmbərdən sonra isə son əsrlər (axır zaman) olaraq üçə ayrılmışdır. Hz. Peyğəmbərlə birlikdə İslam bütün insanlara və cinlərə, onları qaranlıqlardan aydınlıqlara çıxarmaq üçün göndərilmiş, vəhy son dəfə enmişdir. Və Allah (c. c.),

"Siz insanlar üçün çıxarılmış ən xeyirli bir ümmət oldunuz." (Âl-i İmran, 3/110)

buyuraraq, Peyğəmbərimizin ümmətini övmüşdür. Elə buna görə də, Allah (c. c.) Peyğəmbər əfəndimizin yaşadığı zamana and içmişdir.

Nəticə olaraq "Əsr" kəliməsi, müxtəlif mənalara gələn müştərək bir ləfzdir. Və bunlardan birinə istiqamətli qəti bir ipucu yoxdur. O halda "Əsr" ə bu mənaların hamısı aid ola bilər.

 

Qaynaqlar:

Və'l-Əsr Təfsiri - Ahməd Hamdi Aksəki

Təfsiri Kəbir - Fahruddin Ər-Razi

Haqq Dini Qur'an Dili - Elmalılı Hamdi Yazır.

Safvet üt təfasir - Muhamməd Ali Əssabuni

31 Göyün Üzündəki Qırmızı Gül

     Rəhman surəsi 37-ci ayət-i kərimədə Rəbbimiz belə buyurur.

"Göy yarılıb ərimiş yağ kimi qıpqırmızı bir gül olduğu zaman." (Rəhman 37)

Bu ayət-i kəriməni izah etmədən əvvəl ayədə keçən bəzi kəlimələri təhlil edək.

Əvvəlcə ayənin başında إذا kəliməsi vardır. Bu kəlimə gələcək zaman zərfi olub şərt mənası daşıyır. Bundan başqa gizli bir fel olan رأيت '' (ra əytə) sən gördün '' felinin məfulu (obyekti) olur. Yəni məna "sən görəcəyin zaman" mənasındadır. İkinci olaraq انشقت (inşəqqat) kəliməsi istifadə edilmişdir. Bu söz lüğətdə ''yarılmaq'' mənasında işlədilir. الدهان (əddihan) isə ərəbcə iki mənada işlədilir. Birincisi qızğın yağ, ikincisi isə aşılanıboyanmış dəri (sahtiyan) mənasında işlədilir.

Bu izahlardan sonra indi ayət-i kəriməni yenidən tərcümə edək. Əgər göyün üzü yarılsa sən göyün üzünü sahtiyan (aşılanmış və boyanmış dəri) kimi və ya qızğın yağa bənzəbir gül olaraq görərsən.

Bu ayət-i kəriməni bir çox müfəssir qiyamətin qopacağı andakı səmanın vəziyyəti olaraq təfsir etmişdir. Çünki səmanın yarılması onlara qiyaməti xatırlatmışdır. Halbuki biz bu anda göyün üzünün yarılmasını atmosferin dəlinərəkosmosa gedilməsi olaraq başa düşə biləcəyimiz kimi, teleskoplarla da nəzərimizin göyün üzünü yarıb o biri tərəfləri seyr etməsi olaraq da başa düşə bilərik. Məhz bu cəhətdə ayənin mənası ''Əgər siz göyün üzünü deşərək kosmosa çıxmağa güyetirsəniz və ya icad etdiyiniz alətlərlə göyün üzünü yarıb o biri tərəfi seyr etməyə müvəffəq olsanız gül rəngində bir sahtiyan və ya qızğın yağ görəcəksiniz ''deməkdir.

Yaxşı "ərimiş bir yağ kimi qıpqırmızı bir gül" nə deməkdir? İstəyirsinizsə bu mövzuda elm adamlarının və kosmik tədqiqatçıların fikirlərinə yer verək.

Nebula kosmosda olan və geniş sahələrə yayılmış olan qazlar, toz, hidrogen, helium və digər ionlaşdırıcı qazlardan ibarət buluda bənzər quruluşlara verilən addır. Bu qaz püskürmələri olduqca böyük və sürətlidir. Daha sonra bu qazlar yaxınlaşaraq bir qaz buludu meydana gətirirlər. Bu qaz buludunun istiliyi 15.000 ° C-dən çoxdur. Həqiqətən də müasir dövrdə edilən kosmik araşdırmalar nəticəsində elm adamları eynilə ayədə ifadə edildiyi kimi ərimiş bir yağ kimi qıpqırmızı bir gül rəngində bir Nebula ilə qarşılaşmışdır.

Bəli,bu Nebula eynilə bir gülə bənzədiyinə görə elm adamları tərəfindən Gül şəklini xatırladan qaz buludu mənasında "Rosette Nebula" olaraq adlandırılmışdır. Rosette Nebula geniş bir toz və qaz kütləsidir və Dünyadan təxmini olaraq 5200 işıq ili uzaqlıqda və diametri təxminən 130 işıq ilidir və görünüşü isə eynilə Quranda ifadə edildiyi kimi ərimiş yağ kimi qıpqırmızı bir gül şəklindədir.

Günümüzdəki texnoloji müşahidə vasitələri ilə ancaq ortaya çıxarıla bilən bu həqiqətin elm və texnikanın olmadığı bir əsrdə, oxuma-yazma belə bilməyən bir insan tərəfindəxəbər verilməsi sizcə nə mənaya gəlir? Bəli madam o əsrdə yaşamış oxuma-yazma bilməyən bir insanın belə bir xəbər verməsi mümkün deyil, o halda Quran Allahın əzəli kəlamı və bu xəbəri bizlərə gətirən şəxs də (aleyhissalatu vəssəlam) onun elçisidir. İnandıq və itaət etdik.

hapod.nasa.gov

www.nasa.gov

32 Kim Rahman`ın zikrindən qafil olarsa, .. ayəsini necə anlamalıyıq?

    - Əlaqədar ayənin tərcüməsi belədir:

"Kim Rahman'ın zikrindən üz döndərərsə, Biz ona bir şeytan ürcah edərik və onun yaxın dostu olar .." (əz-Zuxruf, 43/36)

  Ayədə qeydə olunmuş "zikr" dən məqsəd Qur'an'dır. Kim mal-mülk, məqam-vəzifə kimi dünyəvi mənfəətlərə düşkünlük göstərər və onlardan başqa bir şey görə bilməzsə, Qur'an'ı da görə bilməz və ya görməzlikdən gələr və Qur'an'a qarşı kor vəziyyətə düşər. (Razi, əlaqədar yer)

"Rahman Qur'an'ı öyrətdi." (Rahman, 55 / 1-2)

    tərcüməsindəki ayə ilə bu ayəyə birlikdə baxıldığında buradakı "zikr" dən məqsədin Qur'an olduğu daha yaxşı aydın olar. Çünki, hər iki ayədə də "Rahman" adının zikr edilməsi, buradakı "zikr" in oradakı "Qur'an" olduğunu göstərir.

    - Bildiyimiz kimi, insanın fikir, düşüncə, ağıl və duyğuları bir anda çox şeylərlə məşğul ola bilməz. Biriylə məşğul olacağı təqdirdə, digərlərinə səhlənkar yanaşmaq məcburiyyətində qalar.  

    Buna görə ayədə bu dərs verilir ki, əgər bir insan öz azad iradəsilə bizim zikrimizdən / Qur`an`ımızdan üz çevirər, sanki özünü korluğa vurub onu görməzlikdən gələrsə, biz də onu daima pisliklə məşğul edəcək, onu haqq və həqiqəti öyrənməkdən məhrum qoyacaq bir şeytanı yoldaş verəcəyik.

     - Həmçinin, İnsan qəlbinin sağ tərəfində qüvvəyi-i mələkiyə, sol tərəfində isə lümmə-i şeytaniyə adında iki mərkəz vardır. Bu iki mərkəzdən insana təlqinlər gəlir. Mələkdən ilham, şeytandan vəsvəsə, pis təlqinlər gəlir.

    Əgər bir kimsə, qulluq prinsiplərinə yaraşan bir üslubda Allah'ın razılığını axtarmağa çalışarsa, onun bu xidmətinə mələklər də kömək edərlər.

     Əgər pis bir yolu seçərsə, o zaman da şeytanın təlqinlərinə məruz qalar.

    Gözəl düşüncələr, haqq və həqiqətli fikirlər, mələklərin yolunu; pis düşüncələr də şeytanların yolunu açar.

     Məhz ayədə bu həqiqətə də işarə edilmişdir. Yəni, kim Qur'an'ın həqiqətlərinə qarşı korluq edib onları görməzlikdən gələrsə, onun düşüncə dünyasına açılan qapı, lümmə-i şeytaniyə olacaqdır. Artıq o daim bu xəttdən gələn şeytani mesajları eşitmək, dinləmək və onlara görə hərəkət etmək vəziyyətində qalar.

33 Quran-i Kərimi azərbaycan dilində məalından oxudum halda xətm etmiş sayılırammı?

    Va aleykumussalam!

    Heç bir kitabın tərcüməsi orijinal olmadığı kimi, Qur`ani Kərimin tərcüməsi də Qur`an deyildir. Ona görə də Qur`anın tərcüməsini ibadət niyyəti ilə oxumaq doğru deyildir, oxunsa belə savabı yoxdur. Siz Ramazan boyu Qur`anın özünü oxumağı öyrənə və savabınızı qazana bilərdiniz. Mənasını başa düşmək üçün isə Qur`anın tərcüməsini oxumaqda heç bir məhzur yoxdur. Müvəffəq edən Allah`dır.

QURAN HAQQINDA BİLMƏMİZ VACİB OLAN İLKİN MƏLUMAT

Niyə Quran dili ərəbcədir?


 


34 Nur Surəsinin 60. ayəsində yaşlı qadınların zinətlərini göstərmədən xarici paltarlarını çıxarmalarında bir günah yoxdur deyilir. Bu yaşlı qadınların yaşı neçə yaşından etibarən başlar? Bu ayəsni təfsir edərsinizmi?

Əlaqədar ayənin tərcüməsni belədir:

Artıq evlənmə ümidi bəsləməyən, aybaşıdan və doğumdan kəsilmiş yaşlı qadınların zinətlərini göstərmədən xarici paltarlarını çıxarmalarında özləri üçün bir günah yoxdur. Amma yenə çəkinmələri onlar üçün daha xeyirlidir. Allah haqqıyla eşidəndir, haqqıyla biləndir. (Nur Surəsi, 60)

Təfsiri:

Bu ayədən əvvəlki 30-31. ayələrdə, Rəbbimiz iffətin qorunması və bir tədbir olaraq örtünməyi əmr etmişdi. Örtünməklə əlaqədar istisnalar arasında uşaqlar, yaşlılar, ev xalqı ilə içli xaricli yaşamaq vəziyyətində olan xidmətçilər vardı. Burada istisnalar, yəni məqsədə zidd düşmədiyi üçün örtünmə öhdəçiliyinin yüngülləşdirilməsiylə əlaqədar bir başqa hökm daha vardır. Buna görə yaşlanmış, ədəd/adət görməz hala gəlmiş, cinsi cazibəsini itirmiş, normal şərtlərdə özünə izdivac təklifi edilməz olmuş qadınlar, gənclərə nisbətlə daha az örtünə biləcəklər, bir başqa ifadəylə bəzi geyimlərini çıxara biləcəklər. "Bu geyimlər nələrdir və harada çıxarılacaq?" sualının cavabı fərqli dünya görüşlərindən və şərhlərdən ötəri müxtəlif olmuşdur.

Bu ayələ 30-31. ayələr arasında maraq/əlaqə quranlar və istisnanı oradakı örtünməyə bağlayanlar, çıxarıla biləcək geyimlərin çadra, entari üzərinə geyilən jilet vs. ikinci geyim olduğunu söyləmişlər; təbiin alimlərindən Cabir b. Zeydin anlayışı belədir. Bəzi təfsirçi və fiqhçilər isə yaşlı qadının da namazda saçlarının övrət (açılması haram) olduğundan hərəkət edərək istisnanı, Əhzab surəsindəki cilbab ayəsinə (33/59) bağlamışlar və icazə verilən açılmanın yalnız cilbab (çadranın və entarinin üzərinə örtülən xarici geyim) olduğunu irəli sürmüşlər. Bu qrupdan bəziləri, "Məqsəd xarici kimsənin görmədiyi yerdə başını açmasıdır" demişlərsə də Cessas, haqlı olaraq "Bunu yaşlı qadınlara xas etmənin mənasnı yoxdur, gənc qadınlar da xarici kimsənin görmədiyi yerlərdə başlarını aça bilərlər" deyərək bu şərhi tənqid etmişdir (III, 334; krş. Əbu Bəkir İbnü'l-Arabi, III, 1401).

Bizə görə burada icazə verilən açılma baş və boyunla əlaqədardır; ayə, Əhzab surəsindəki cilbabla deyil, bu surənin 31. ayəsindəki çadrayla əlaqədar bir istisna gətirməkdədir. Çünki Ərəbcədə, "paltarlarını çıxarmaları" deyə tərcümə etdiyimiz "vad u's-siyab", xarici geyimin deyil, çadranın açılması mənasını ifadə etməkdədir (İbn Atıyye, IV, 195; Kurtubi, XII, 308). Başı və boyu örtmənin səbəbi cinsi cazibə idi, yaşlılarda bu səbəb ortadan qalxdığı üçün örtünmə külfəti yüngülləşdirilmişdir; necə ki 31. ayədəki istisnalardan biri də "şəhvətlə maraq/əlaqəsi olmayan və ya qalmayan" kəslərdir. Yüngülləşdirmə xarici geyimin deyil, başın və boyun açılmasıyla hasil olar. Yerində açıqlanacağı üzrə xarici geyim (cilbab) əmrinin səbəbi iffətin qorunması deyil, azad qadınların nökərlərdən ayırt edilməsidir. Nökərin tapılmadığı və ayırmanın başqa üsullarla təmin edildiyi zaman və zəminlərdə təsəttür üçün lazımlı olan cilbab deyil, müəyyən yerlərin uyğun şəkildə örtülməsidir. Ayənin sonundakı xəbərdarlıq, qadınlar yaşlı da olsalar özlərinə maraq duyulması ehtimalı ol/tapıldığı üçün bu sənədi istifadə edərkən diqqətli olmalarına, məqsədə görə hərəkət etmələrinə istiqamətlidir.

(Qaynaq: Diyanət İşləri Başqanlığı, Quran Yolu Təfsiri)

Geniş məlumat üçün Təsəttür Risaləsi adlı hissəsni oxumanızı tövsiyə edirik.

35 Qur`anın, aciz insana qarşı şiddətli şikayətləri, qorxutmaları və böyük təhdidlərinin hikməti nədir?

İnsan acizdir, gözlə görülə bilməyən bir mikroba məğlub olacaq qədər və insan fəqirdir, əlindəki sərmayəsi isə yalnız cüzi bir ixtiyar və zəif bir iradə. Halbuki ehtiyacları və arzuları sonsuzluğa qədər uzanır. Belə aciz, zəif və fəqir olan insana qarşı, Qur`anın şiddətli şikayətləri, böyük təhdidləri və müdhiş qorxutmalarının hikməti nədir.

Şeytanlar və şeytanlara tabe olanlar, zəlaləti özlərinə yol seçdikləri üçün, kiçik bir hərəkətlə çox təxribat edə bilərlər. Və çox məxluqatın hüququna, az bir hərəkət ilə çox xəsarət verirlər.

Necə ki, bir sultanın böyük bir ticarət gəmisində, bir adam az bir hərəkətlə, bəlkə kiçik bir vəzifəni tərk etməklə, o gəmiylə əlaqədar bütün vəzifədarların çalışmalarının səmərəsinin və əməllərinin nəticələrinin məhvinə və ləğvinə səbəb olduğu üçün, o gəminin Sahibi, o asidən, o gəmiylə əlaqədar olan bütün rəiyyətinin hesabına böyük şikayətlər edib, dəhşətli təhdid edər. Və onun o cüzi hərəkətini deyil, bəlkə o hərəkətin dəhşətli nəticələrini nəzərə alaraq və özü üçün deyil, bəlkə rəyyətini hüququ adına dəhşətli bir cəza verər.

Təmsillər uzaqdakı həqiqətləri ağlın gözünə yaxınlaşdıran durbin olduğu üçün biz də bunu iki təmsil ilə aydınlaşdıraq.

Birinci təmsil:

Məsələn, içində nəhayətsiz meyvələr və çiçəklər olan bir bağ təsəvvür edək. O bağa baxmaq üçün bir çox xidmətçi təyin edilmişdir. Hər birinin fərqli vəzifələri var. Bir xidmətçinin vəzifəsi isə, sadəcə o bağa yayılacaq və içiləcək suyun kanalındakı dəliyin qapağını açmaqdır. Qapağı açmalıdır ki, oradan axan su ilə bitkilər, ağaclar və bağın digər sakinləri sulansın. Yoxsa hamısı susuzluqdan öləcəkdir.

İndi bu xidmətçi tənbəllik etsə və dəliyin qapağını açmasa, o bağ da qurusa, görəsən belə bir vəziyyətdə, o bağın digər bütün xidmətçilərinin bu axmaqdan şikayətə haqları yoxdurmu? Əlbəttə, vardır. Çünki suyu açmamaqla bağı qurutdu, digər xidmətçilərin xidmətlərini və bütün işlərini nəticəsiz qoydu, heç elədi. Və zərər verdi.

 İkinci təmsil:

Məsələn, padşaha aid böyük bir gəmidə, yüzlərlə adam çalışır. Hər birinin fərqli vəzifələri vardır. Bir adamın vəzifəsi isə sadəcə sükanı döndərməkdir. İndi o sükançı adam, görünüşü kiçik ancaq nəticəsi çox böyük olan bu vəzifəni tərk etsə və gəmi bir qayaya çarparaq aşsa, ya da quruya çıxsa, gəmidəki bütün digər vəzifədarların xidmətlərinin nəticələrinə zərər verdiyindən hətta məhv etdiyindən, bütün o vəzifədar-lar adına, gəmi sahibi ondan şikayət etsə, qusar sahibi sükançı deyə bilərmi ki; "Mən adi, bəsit bir adamam, əhəmiyyətsiz ehmalıma görə bu şiddətli töhmətə layiq deyiləm". Əlbəttə, deyə bilməz. Çünki o adam vəzifəsini etməməklə gəminin digər işçilərinin hüquqlarını zay etdi. Tək bir laqeydliyi, ehmalı ilə həddsiz zərərləri nəticə verdi.

Məhz dünya, təmsildəki şəhanə bağ və böyük bir gəmi hökmündədir. Küfr və zəlalət, azğınlıq və üsyan isə; Başqasının hüququnu çeynəyən böyük bir cinayətdir.

Çünki bunların əsası və mayası inkardır və rəddir , tərkdir və qəbul etməkdir. Bu səbəbdən digər varlıqların əməllərinin nəticələrinə zərər verdiyi kimi, ilahi adların, gözəl təzahürlərinə də pərdə çəkər. Məxluqatın qiymətlərini mindən birə salar. Onların vəzifələrini inkar edər, təsbihlərini mənasızlıqla ittiham edər.

 Məsələn, günəş, Allahın adlarına bir aynadır.

 Varlığı ilə Allahın Xaliq, Mücid adlarına,

 İşığı ilə Allahın Nur adına,

 Böyüklüyü ilə Allahın Azim, Kəbir, Mutəkəbbir, Ali, Aziz kimi adlarına,

 İşığı və istiliyi Allahın Rahim, Kərim, Rahman adlarına və bunlar kimi hər halı ilə, Allahın digər ad və sifətlərinə ayna olmaq vəzifəsilə məmurdur.

Halbuki inkar və qəflət ilə Allahı tanımayanlar, günəşin, Allahın adlarına etdiyi bu ayinədarlıq vəzifəsini inkar ilə rədd edirlər.

Əlbəttə, günəş, onu vəzifəsizliklə və mənasızlıqla ittiham edib, başıboş və sərsəri zənn edən kafirə qarşı iddiaçı olacaqdır. Sultanı olan Allaha, onu şikayət edəcəkdir.

Həm "Əsər qiymətini, sənətkarından alır" qaydasıyla, günəş, Allahın sənəti olmaq cəhətilə qiymət qazanıb, dəyərli bir əsər hökmündə ikən, inkar gözü ilə adi və qiymətsiz bir alov topu dərəcəsinə düşər. Əlbəttə, dərəcəsini mindən birə salan kafirə qarşı şikayəti yenə haqq və ədalətdir.

Həm günəş Allahı min bir adı ilə təsbih və zikr edərkən, inkar, onun zikrini rədd etməklə onu vəzifəsizliklə ittiham edir.

 Əlbəttə, günəş və digər bütün varlıqlar özlərinə edilən bu təcavüzdən dolayı, kafiri, sultanları olan Allaha şikayət edəcəklər.

 Və əlbəttə ki, Allah, məxluqatının hüququnu qorumaq və mühafizə etmək üçün kafiri şiddətlə qorxudub, təkrar və təkrar təhdid edəcəkdir və etməsi hikmətin və ədalətin ta özüdür.

 Və o asi bəşər, şiddətli təhdidlərə əlbəttə, layiqdir və dəhşətli qorxutmalara layiqdir.

Məlumdur ki, belə az bir hərəkətlə çox təxribat görən dəhşətli düşmənlərə qarşı olduqca mətin bir qalaya sığınmayan, çox pərişan olur. Məhz, ey əhli iman, o polad və səmavi qala, Qurandır. İçinə gir, qurtul.

 

(Məqalənin hazırlanmasında  Risalə-i Nur Külliyatında On Üçüncü Ləm'adan istifadə olunmuşdur)

36 Furqan surəsi, 43-44 ayələrin təfsiri...

    HƏVA: Nəfsin özbaşına yönəldiyi istək və arzusu, mücərrəd istəyidir. Pis duyğularını özünə tanrı edən deyilməyib də ikinci əməlin öncə qeyd edilməsi, məhdudlaşdırmaq üçündür ki, ürəyinin istədiyindən başqasını tanrı tanımayan, deməkdir. Belə insanlarda heç haqq sevərlilik yoxdur, sadəcə bir mənlik, eqo vardır. İstəyi də gerçək bir fayda deyil, sadəcə ürəyinin istədiyi vəsvəsə, vəhmdən ibarətdir. Bunlar, dəlil, şahid, haqq, hüquq tanımaz, yalnız öz istək və zövqünə taparlar, zövqləri özlərinin fəlakətinə səbəb olduğunu bilsələr də yenə haqqı zövqlərinə qurban edərlər.

   Dini də insanın mücərrəd duyğularından, yəni sadəcə istək, arzu və zövqlərindən ibarət sayarlar; könülləri nəyə istəsə ona taparlar, gerçəyin zövqünü axtarmaz, haqqın razılığını düşünməz, düşünmək istəməzlər, bilsələr belə yenə tanımazlar.

   Təbərani və Hilyə adlı əsərində Əbu Nuaym, Əbu Ümamə (r.ə)`dən belə rəvayət etmişlər: O, demiş ki; Hz Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurdu:

"Uca Allah'ın nəznində, səma kölgəsi altında Allah'dan başqa tapılan tanrılar içində, tabe olunan həva`dan (nəfsin özbaşına yönəldiyi istək və arzu) daha böyüyü yoxdur".

   Artıq sənmi ona vəkil olacaqsan?

  Əvvəlki sual təqriri (bəyan etmək), bu sual isə inkardır. Yəni gördün də, ona vəkil ola bilməzsən, üzərinə vəkil olub da qurtara bilməz.

    Yoxsa sən onların çoxunun həqiqətən də söz dinləyəcəyini, yaxud ağıllanacağınımı zənn edirsən? Xeyr, nə gətirilən bir dəlili tanıyar, söz dinləyər, nə də əqli dəlili tanıyıb ağıl ilə hərəkət edirlər. Həqiqətən, onlar heyvan kimidirlər. Ağlına və eşitdiyinə görə hərəkət etməz, mücərrəd istəklərinə uyarlar, onların ardınca gedərlər. Hətta bu hallarına görə daha sapqındırlar. Çünki, ev heyvanları özlərinə baxanlara bağlanarlar, özlərinə yaxşılıq edənlərlə pislik edənləri seçərlər, faydalarına olan şeyləri axtarar, zərər verən şeylərdən qaçarlar, yediyi içdiyi yeri tanıyar, öyrəndiyi yolu qarışdırmazlar. Özlərinə verilən güclərdə tənbəllik etməz, yaradıldıqları istiqamətdə sərf edərlər.

    Haqq və xeyr inancı olmayan da haqsızlıq və pislik inancı da yoxdur. Bu kimsələr Rəbblərini tanımazlar. O'nun nemətlərinə qarşı nankordur. Əbədi fayda olan savabı istəməz, ən böyük zərər olan əzabdan qorunmazlar. Yurdlarına belə xəyanət edərlər. Yaradılışı pozmağa, fitnələr çıxarmağa çalışar, haqsızlıq və fitnə ilə yalan dolan və aldatma ilə dünyanı qarışdırarlar.

    Bu şəkildə, öz istək və arzularına tapan kimsələrin zəlalətləri izah edildikdən sonra uca Allah'ın Rəbb olmasına aid dəlillərdən, O'na aid gözəlliklərdən, O`nun əzəli və əbədi qüdrətindən bəzi işlərə diqqətlər çəkilərək buyurulur ki:

   45. Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik.

أَلَمْتَرَإِلَىٰرَبِّكَكَيْفَمَدَّالظِّلَّوَلَوْشَاءَلَجَعَلَهُسَاكِنًاثُمَّجَعَلْنَاالشَّمْسَعَلَيْهِدَلِيلًا

 

46. Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.

ثُمَّقَبَضْنَاهُإِلَيْنَاقَبْضًايَسِيرًا

 

47. Sizin üçün gecəni örtük, yuxunu rahatlıq, gündüzü də canlanma vaxtı edən Odur.

وَهُوَالَّذِيجَعَلَلَكُمُاللَّيْلَلِبَاسًاوَالنَّوْمَسُبَاتًاوَجَعَلَالنَّهَارَنُشُورًا

 

48. Küləkləri Öz mərhəməti önündə yağışdan qabaq müjdəçi olaraq göndərən Odur. Biz göydən tərtəmiz su endirdik ki,

وَهُوَالَّذِيأَرْسَلَالرِّيَاحَبُشْرًابَيْنَيَدَيْرَحْمَتِهِۚوَأَنْزَلْنَامِنَالسَّمَاءِمَاءًطَهُورًا

 

49. onunla ölü bir diyarı canlandıraq, yaratdığımız neçə-neçə heyvanlara və neçə-neçə insanlara ondan içirdək.

لِنُحْيِيَبِهِبَلْدَةًمَيْتًاوَنُسْقِيَهُمِمَّاخَلَقْنَاأَنْعَامًاوَأَنَاسِيَّكَثِيرًا

 

50. Biz düşünüb ibrət alsınlar deyə o suyu onların arasında paylaşdırdıq. Lakin insanların çoxu küfrdən başqa bir şey qəbul etmədilər.

وَلَقَدْصَرَّفْنَاهُبَيْنَهُمْلِيَذَّكَّرُوافَأَبَىٰأَكْثَرُالنَّاسِإِلَّاكُفُورًا

 

51. Əgər istəsəydik, hər kəndə qorxudan bir peyğəmbər göndərərdik.

وَلَوْشِئْنَالَبَعَثْنَافِيكُلِّقَرْيَةٍنَذِيرًا

 

52. Belə olduqda sən kafirlərə baş əymə və onlara qarşı bununla (bu Quranla) böyük bir cihad et!

فَلَاتُطِعِالْكَافِرِينَوَجَاهِدْهُمْبِهِجِهَادًاكَبِيرًا

 

53. Birinin suyu dadlı və şirin, digərininki isə duzlu və acı olan iki dənizi qovuşduraraq aralarında maneə və keçilməz sədd qoyan Odur.

وَهُوَالَّذِيمَرَجَالْبَحْرَيْنِهَٰذَاعَذْبٌفُرَاتٌوَهَٰذَامِلْحٌأُجَاجٌوَجَعَلَبَيْنَهُمَابَرْزَخًاوَحِجْرًامَحْجُورًا

 

54. Sudan insan yaradan, ona qan qohumları və sonradan qohum olanları bəxş edən Odur. Rəbbin hər şeyə Qadirdir.

وَهُوَالَّذِيخَلَقَمِنَالْمَاءِبَشَرًافَجَعَلَهُنَسَبًاوَصِهْرًاۗوَكَانَرَبُّكَقَدِيرًا

 

55. Onlar Allahı qoyub özlərinə nə xeyir, nə də zərər verə bilməyənlərə sitayiş edirlər. Kafir öz Rəbbinə qarşı şeytana köməkçidir.

وَيَعْبُدُونَمِنْدُونِاللَّهِمَالَايَنْفَعُهُمْوَلَايَضُرُّهُمْۗوَكَانَالْكَافِرُعَلَىٰرَبِّهِظَهِيرًا

 

56. Biz səni ancaq müjdə verən və xəbərdarlıq edən kimi göndərdik.

وَمَاأَرْسَلْنَاكَإِلَّامُبَشِّرًاوَنَذِيرًا

 

57. De: "Mən bunun əvəzinə sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Təkcə onu istəyirəm ki, insanlar Rəbbinə tərəf aparan bir yol tutsunlar".

قُلْمَاأَسْأَلُكُمْعَلَيْهِمِنْأَجْرٍإِلَّامَنْشَاءَأَنْيَتَّخِذَإِلَىٰرَبِّهِسَبِيلًا

 

58. Ölməz, əbədi Yaşayana təvəkkül et və Onu həmd-səna ilə təriflə. Onun Öz qularının günahlarından agah olması kifayətdir.

وَتَوَكَّلْعَلَىالْحَيِّالَّذِيلَايَمُوتُوَسَبِّحْبِحَمْدِهِۚوَكَفَىٰبِهِبِذُنُوبِعِبَادِهِخَبِيرًا

 

59. O, göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdı, sonra da Ərşə ucaldı. O, Mərhəmətli olan Allahdır. Bunu biləndən soruş!

الَّذِيخَلَقَالسَّمَاوَاتِوَالْأَرْضَوَمَابَيْنَهُمَافِيسِتَّةِأَيَّامٍثُمَّاسْتَوَىٰعَلَىالْعَرْشِۚالرَّحْمَٰنُفَاسْأَلْبِهِخَبِيرًا

 

60. Onlara: "Mərhəmətli Allahdır səcdə edin!"– deyildikdə: "Mərhəmətli Allah nədir? Məgər bizə əmr etdiyin şeyə səcdə etməliyik?"– deyərlər. Bu da onların nifrətini artırar.

وَإِذَاقِيلَلَهُمُاسْجُدُوالِلرَّحْمَٰنِقَالُواوَمَاالرَّحْمَٰنُأَنَسْجُدُلِمَاتَأْمُرُنَاوَزَادَهُمْنُفُورًا۩

 

61. Səmada bürclər qoyan və orada günəş və nurlu bir ay yaradan Allah nə qədər xeyirxahdır.

تَبَارَكَالَّذِيجَعَلَفِيالسَّمَاءِبُرُوجًاوَجَعَلَفِيهَاسِرَاجًاوَقَمَرًامُنِيرًا

 

62. Yada salmaq və şükür etmək istəyənlər üçün gecə ilə gündüzü bir-birinin ardınca gətirən Odur.

وَهُوَالَّذِيجَعَلَاللَّيْلَوَالنَّهَارَخِلْفَةًلِمَنْأَرَادَأَنْيَذَّكَّرَأَوْأَرَادَشُكُورًا

 

63. Mərhəmətli Allahın qulları o kəslərdir ki, onlar yer üzündə təvazökarlıqla gəzər, cahillər onlara xoşagəlməz bir söz dedikdə: "Salam!"- deyərlər.

وَعِبَادُالرَّحْمَٰنِالَّذِينَيَمْشُونَعَلَىالْأَرْضِهَوْنًاوَإِذَاخَاطَبَهُمُالْجَاهِلُونَقَالُواسَلَامًا

 

64. Onlar gecələrini Rəbbi üçün səcdədə və qiyamda keçirərlər.

وَالَّذِينَيَبِيتُونَلِرَبِّهِمْسُجَّدًاوَقِيَامًا

 

65. Onlar deyərlər: "Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq elə. Doğrusu, onun əzabı həmişəlikdir.

وَالَّذِينَيَقُولُونَرَبَّنَااصْرِفْعَنَّاعَذَابَجَهَنَّمَۖإِنَّعَذَابَهَاكَانَغَرَامًا

 

66. Həqiqətən, o, nə pis məskən, necə də pis iqamətgahdır!"

إِنَّهَاسَاءَتْمُسْتَقَرًّاوَمُقَامًا

 

67. Onlar mallarını xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bunların arasında orta bir yol tutarlar.

وَالَّذِينَإِذَاأَنْفَقُوالَمْيُسْرِفُواوَلَمْيَقْتُرُواوَكَانَبَيْنَذَٰلِكَقَوَامًا

 

68. Onlar Allahla yanaşı başqa məbuda yalvarmaz, Allahın haram etdiyi cana haqsız yerə qıymaz və zina etməzlər. Bunu edən kimsə cəzalandırılar.

وَالَّذِينَلَايَدْعُونَمَعَاللَّهِإِلَٰهًاآخَرَوَلَايَقْتُلُونَالنَّفْسَالَّتِيحَرَّمَاللَّهُإِلَّابِالْحَقِّوَلَايَزْنُونَۚوَمَنْيَفْعَلْذَٰلِكَيَلْقَأَثَامًا

 

69. Qiyamət günü onun əzabı qat-qat artırılar və onun içində zəlil olub əbədi qalar.

يُضَاعَفْلَهُالْعَذَابُيَوْمَالْقِيَامَةِوَيَخْلُدْفِيهِمُهَانًا

 

70. Ancaq tövbə edib iman gətirən və saleh əməllər edənlərdən başqa. Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!

إِلَّامَنْتَابَوَآمَنَوَعَمِلَعَمَلًاصَالِحًافَأُولَٰئِكَيُبَدِّلُاللَّهُسَيِّئَاتِهِمْحَسَنَاتٍۗوَكَانَاللَّهُغَفُورًارَحِيمًا

 

71. Kim tövbə edib yaxşı iş görərsə, o, doğrudan da Allaha tərəf qayıtmış olar.

وَمَنْتَابَوَعَمِلَصَالِحًافَإِنَّهُيَتُوبُإِلَىاللَّهِمَتَابًا

 

72. Onlar yalandan şahidlik etməz, lağlağı məclisinə rast gəldikdə oradan ləyaqətlə ötüb keçərlər.

وَالَّذِينَلَايَشْهَدُونَالزُّورَوَإِذَامَرُّوابِاللَّغْوِمَرُّواكِرَامًا

 

73. Onlara Rəbbinin ayələri xatırlandığı zaman o ayələrə qarşı kar və kor kimi davranmazlar.

وَالَّذِينَإِذَاذُكِّرُوابِآيَاتِرَبِّهِمْلَمْيَخِرُّواعَلَيْهَاصُمًّاوَعُمْيَانًا

 

74. Onlar deyərlər: "Ey Rəbbimiz! Bizə gözümüzün aydınlığı olan zövcələr və övladlar bəxş et və bizi müttəqilərə imam et!"

وَالَّذِينَيَقُولُونَرَبَّنَاهَبْلَنَامِنْأَزْوَاجِنَاوَذُرِّيَّاتِنَاقُرَّةَأَعْيُنٍوَاجْعَلْنَالِلْمُتَّقِينَإِمَامًا

 

75. Onlar səbir etdiklərinə görə Cənnətdə olan yüksək məqamla mükafatlandırılacaq, orada xeyir-dua ilə, salamla qarşılanacaqlar.

أُولَٰئِكَيُجْزَوْنَالْغُرْفَةَبِمَاصَبَرُواوَيُلَقَّوْنَفِيهَاتَحِيَّةًوَسَلَامًا

 

76. Onlar orada əbədi qalacaqlar. O, nə gözəl məskən, necə də gözəl iqamətgahdır!

خَالِدِينَفِيهَاۚحَسُنَتْمُسْتَقَرًّاوَمُقَامًا

 

77. De: "Əgər yalvarmağınız olmasaydı, Rəbbim sizə diqqət yetirməzdi. Siz haqqı yalan saydınız. Ona görə də əzab sizi rahat buraxmayacaqdır!"

 

37 Ələq surəsi ilk enən surə ola bilərmi? İlk ayəsinin təfsirini verərsiniz?

Fərqli görüşlər olsa da, çoxu təfsirçiyə görə Ələq surəsinin ilk 5 ayəsni ilk vəhy olan ayələrdir. 

Ələq Surəsi 1. Ayəsinin Təfsiri:

"Nüzulu" hissəsində açıqlandığı üzrə bu ayələr Hz. Peyğəmbərə enən ilk vəhy olub ona və onun şəxsində bütün müsəlmanlara oxumağı əmr etmiş, onları qələmlə yazmağa və elmdə inkişaf edib yetkinləşməyə təşviq etmişdir. İlk vəhyin "oxu" əmriylə başlaması və bu əmrin iki dəfə təkrar edilməsi, oxumanın və bilmənin dində və insan həyatında nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərməkdədir. Quranın, canlılar arasında insanın fərqli və üstün yerini onun öyrənmə xüsusiyyəti ilə təyin etməsi son dərəcə mənalıdır (ayrıca bk. Bəqərə 2/31). Ayədə Hz. Peyğəmbərə əmr edilən oxumanın mövzusu ifadə edilməmişdir; çünki başda özünə endirilən vəhy və kosmik kainatdakı ayələr olmaq üzrə, oxunması yəni üzərində araşdırma edib zehin yoraraq haqqında məlumat əldə edilməsi, dərs və ibrət götürülməsi lazım olan hər şeyi tanıması, həqiqətini anlayıb qavraması istənməkdədir. Şübhə yox ki yaradanı tanımaq, dinin də elmin də təməl məqsədidir. Bu səbəblə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" buyurularaq Hz. Peyğəmbərin oxuma fəaliyyətinə və ya hər hansı bir işə, başqa varlıqların adıyla deyil, yaradan rəbbinin adıyla başlaması və ONdan kömək istəməsi əmr edilmişdir. Ayəyə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" şəklində də məna verilə bilər. Nəticədə oxumanın (və ya hər hansı bir fəaliyyətin) Allahın adıyla, Allah üçün və Allah adına edilməsi əmr edilmişdir. Ayədə "Yaradan rəbbinin adıyla oxu!" buyurularaq xüsusilə yaratma sifətinə vurğu edilmişdir. Çünki həm insandakı oxuma qabiliyyəti və imkanını həm də onun oxuduğu, araşdırdığı, anlamağa və qavramağa çalışdığı objeleri, obyektləri yaradan Allahdır. İnsan, məlumat əldə etmə müddətində Allahın verdiyi imkan və qabiliyyətləri istifadə etməkdə, onun yaratdığı şərtlərdə və onun yaratdığı varlıqlar üzərində araşdırma və araşdırmalar etməkdədir. Vəziyyət belə ikən, yəni onun yaratdığı qabiliyyətlərlə onun yaratdığı varlıq aləmini araşdırarkən, bütün bu lütfləri görməzlikdən gələrək Allaha şükr etməmək, ONU tanımamaq, üstəlik bunu elm adına etmək böyük bir nankorluqdur.

Qaynaq: Diyanət İşləri Başqanlığı, Quran Yolu Təfsiri

38 Qur`an sorğulayıb öyrənməyi qadağan edirmi? (Maidə surəsi, 101-102-ci ayələr)

Allah Təala (cəllə cəlaluhu) Qur`ani-Kərimdə Maidə surəsinin 101-102-ci ayələrində möminlərə belə buyurur:

“101. Buna baxmayaraq Qur`an endirilərkən (peyğəmbər aranızda olduğu zaman) onları soruşsanız, sizə (hökmü) açıqlanır. Allah onları (keçmişdəki suallarınızı) bağışladı. Çünki Allah, Ğafur (çox məğfirət edən)dir, Halîm (cəzalandırmaqda heç tələsməyən)dir.

102. Sizdən əvvəl bir tayfa (belə lüzumsuz şeyləri) soruşmuş, sonra da buna görə (onlara aid olan hökmləri inkar edib yerinə yetirmədikləri üçün) kafir olmuşdu.”

   Bəziləri yuxarıda qeyd etdiyimiz ayələrin mənasını təhrif edərək qəsdən elə şəkildə təqdim edirlər ki, guya İslam dininə əsasən sual soruşmaq, araşdırmaq insanı küfrə saldığına görə Allah Təala (c.c) bu ayələrdə insanlara düşünüb araşdırmağı, soruşub öyrənməyi qəti şəkildə qadağan edir. Halbuki məsələnin məğzini araşdırdıqda məlum olur ki, ateistlərin Qurana qarşı bu iddiası tamamilə əsassızdır. Burda mühüm olan odur ki, Quran ayələrindəki hökmlərin mahiyyətini və ya söhbətin nədən getdiyini düzgün anlamaq üçün əvvəlcə onların hansı hadisə ilə əlaqədar nazil olma səbəbini bilmək lazımdır. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır təfsirində Maidə surəsi 101-102-ci ayələrin nazil olmasının aşağıdakı iki hadisə ilə əlaqədar olduğu deyilir:

    1-ci hadisə. Hz. Əlidən (r.a) rəvayət olunduğu üzrə “Gücü çatan hər bir kəsin həccə gedib o evi ziyarət etməsi insanların Allah qarşısında borcudur.” (Âl-i İmrân, 3/97) ayəsi nazil olduğu zaman Rəsulullah bir xütbə oxudu, Allah Təalaya həmd və sənadan sonra, “Allah həcc etməyi sizin üzərinizə fərz qıldı.” buyurdu.

    Əsəd oğullarından Ukaşə b. Mihsan və ya başqa bir rəvayətə görə Süraka b. Mâlik: “Hər il mi, ey Allahın rəsulu?” dedi.  Rəsulullah cavab vermədi, o da üç dəfə sualı təkrar edincə peyğəmbər:

“Xeyr, fəqət ‘bəli’ deməyəcəyimə necə əmin oldun, vallahi ‘bəli’ desəydim (hər il həcc etmək sizə) vacib olacaqdı, vacib olsaydı (bunun çətinliyinə) dözə bilməyəcəkdiniz, tərk etsəniz də kafir olacaqdınız. O halda mən sizi tərk etdiyim müddətcə siz də məni tərk edin, sizdən öncəkilər həmişə çox sual soruşmaq və peyğəmbərlərinə qarşı ixtilaf etmək səbəbindən məhv oldular. Bir şeyi əmr etdiyim zaman, gücünüz çatdığı qədər əməl ediniz. Bir şeyi yasaqladığım zaman da çəkinin.” buyurdu. (Müslim, Hac, 412)

    2-ci hadisə. Hz. Ənəs və Əbu Hürəyrədən rəvayət edildiyi kimi “İnsanlar, Rəsulullaha bir çox şeyləri soruşmuş, hətta israr və təkid dərəcəsinə çatmışdılar. Bir gün Rəsulullah əsəbi şəkildə xütbəyə çıxdı, Allaha həmd və sənadan sonra: ’Soruşun, Allaha and olsun ki, bu məqamda olduğum müddətcə hər nə soruşsanız açıqlayacağam.’ buyurdu.”

   Əshab-ı kiram başlarına bir təhlükə gəlmək üzrə olduğundan qorxdular. Ənəs (r.a.) demişdir ki, ‘Sağıma, soluma baxdım, hər kəs əlbisəsini başına çəkib ağlıyırdı. Qureyşdən Bəni Səhmdən Abdullah b. Huzafə deyilən adam vardı ki, kişilərlə bir münaqişə etdiyi zaman atasından başqasına nisbət edilərdi. O qalxdı:
“Ey Allahın Nəbisi, mənim atam kimdir?” dedi. Peyğəmbərimiz də:
“Atan, Huzafə b. Kays ez- Zühridir.” buyurdu. Digər biri də qalxdı:
“Mənim atam hardadır?” dedi,
“Atəşdədir.” buyurdu. Sonra Hz. Ömər (r.a.) qalxdı:
Biz, Rəbb olaraq Allaha, din olaraq İslama, Rəsul və Nəbi olaraq Muhamməd Aleyhissəlama razı olduq, biz fitnələrdən Allaha sığınırıq, hələ ki,  bir cahillikdən və şirkdən yeni qurtulduq. Bu halda bizi əfv et, ey Allahın Rəsulu.” dedi, Rəsulullahın əsəbi yatdı’.

   Göründüyü kimi əslində həmin ayələrin nazil olma səbəbi tam başqadır və ateistlərin iddiası ilə yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur. Hər iki hadisədən anlaşıldığı üzrə peyğəmbərimiz (s.a.v) müsəlmanlara nəyisə araşdırıb öyrənməyi yasaq etmir. Sadəcə olaraq, həcc ibadətinin icrası ilə bağlı sıxıntıya düşməmələri və onları məyus edəcək bəzi xəbərləri eşitməmələri üçün müsəlmanların lüzumsuz suallar verməkdən uzaq durmalarını istəyir.

    Ümumiyyətlə, İslam dininə görə sual vermək insanı küfrə düşürməz.  Lakin peyğəmbərə (s.a.v) sual verib, sonra aldığı cavabdan razı qalmayaraq haqqı inkar etmək insanı küfrə düşürə bilər. Çünki əvvəllər bir qrup yəhudilər peyğəmbərə (s.a.v) çoxlu suallar vermiş, sonra aldıqları cavablardan narazı halda bilə-bilə haqqı inkar etmişdilər.

     Sual soruşmaq məsələsi ilə bağlı məşhur İslam alim və qazılarındən biri olan İbn Abdil-Bərr deyir ki, bir kimsə elmə olan arzusu və bilgisizliyini dəf etmək istəyilə dini baxımdan bilinməsi gərəkli olan bir suala dair mövzunu anlamaq üçün sual soruşsa, bunda bir qəbahət yoxdur. Çünki, cahilliyin əlacı sual soruşmaqdır. Kim də bilgisini artırmaq və ya öyrənmək niyəti olmadan sadəcə bəhanələr irəli sürmək məqsədilə sual soruşsa, az və ya çox da olsa halal olmaz.

   Deməli, bilmədiyini öyrənmək və elmini artırmaq məqsədilə faydalı suallar soruşmaq İslamda əsla qadağan deyil. Zatən diqqət edilərsə, Maidə surəsi 101-ci ayədə açıq-aydın “Buna baxmayaraq Qur`an endirilərkən (peyğəmbər aranızda olduğu zaman) onları soruşsanız, sizə (hökmü) açıqlanır. ” deyilir.

   Qısacası, burdan bir daha aydın olur ki, Quranda Allahın soruşulmasını istəmədiyi suallar elm öyrənmək məqsədi daşımayan və möminlər üçün faydasız olan, habelə açıqlanacağı təqdirdə sual verən şəxsi məyus edəcək gizli sirrlər və ya soruşulması qeyri-etik olaraq qəbul edilən mənasız suallardır.

    Göründüyü kimi ateistlərin bu iddiası da bütünlüklə əsassızdır və Qurana atılmıış növbəti iftiradan başqa bir şey deyil. Təəssüf ki, ateistlər əksər hallarda ayələrin nüzul səbəbini araşdırıb öyrənmədən öz təxəyyüllərinə uyğun şəkildə Quran ayələrinə iftira atmaqla məşğul olurlar.

39 Ayədə, Biz onu genişlədəniz, genişlədiciyik demək üçün "və nahnu ləhu mustəvziun" deyilməsi lazım deyildimi?

    1) "Mûsiûn" sözü, "Musi" ismi failinin (feli icra edən) cəm formasıdır. Musi, sözü isə ifal babından "Əvsəa" filindən ismi faildir. "VSA" kök hərflərindən meydana gələn sözlərin əsl Lüğət mənası, qüvvət deyil, genişlikdir.

   Ancaq Ərəb dilində ikinci dərəcədəki bir məna və ya bir növü məcaz mənasıyla "qüvvət" mənasında da istifadə edilmişdir. Allahın "Vasi / Musi" ismi də belədir.

    Genişlik ən-boy genişliyi olduğu kimi, qüvvət, nüfuz genişliyi də vardır. Məsələn, Allahın qüdrətini, qüvvətini ifadə edən, Qavii, Qadiir, Qaâdir kimi adları vardır.

   Demək ki "Vasi / Musi" adının başqa bir hikməti vardır. O da Allahın qüvvət və qüdrətinin genişliyini, hər yerdə nüfuzunun olduğunu, əmrlərinin keçərli olduğu sahənin sanki sonsuz genişlikdə olduğunu ifadə etmək kimi mənalar ola bilər.

Demək ki, Zariyat surəsinin əlaqədar ayəsində yer alan "və innə lə Mûsiûn" ifadəsinin ilk mənası, "şübhəsiz ki, (o göyü) biz genişlədəniz / onu genişlədən bizik" şəklində olmasının Ərəbcə qaydalar baxımından heç bir xəta yoxdur.

2) Bir çox təfsirə baxdıq; demək olar ki, heç birində bu sözə tək bir məna verilməmişdir. Hətta qüvvət mənasını verənlər belə, yenə də genişlik mənasını da ifadə etmişlər. (Misal olaraq. Bax. Maverdi, Səmərqənd, Quşeyri, İbn Atiyə, Razi, Beydavi, Hazin, İbn Acibə, Qurtubi, Cəzairi / Əysəru't-Təfasir, ət-Təfsirul-müyəssər, İbn Aşur, əlaqədar yer)

Həmçinin bu ayə haqqında aşağıdakı təfsirlər də vardır.

- Həsən-ı Bəsri: Biz yağış yağdırmaq surətiylə ruzini genişlədərik.

- İbn Zeyd: Biz göyü genişlədirik.

- Bəziləri: Biz göyün genişliyindən daha çox genişlikləri yaratmağa qadirik.

- Mucahid: Biz indiki göy kimi başqa göyü də genişləndirə bilərik.

- Biz geniş qüdrətə malikik. İradə etdiyimiz heç bir şey bizə çətinlik verməz. (Bax. Maverdi, əlaqədar ayənin təfsiri; Bənzər izahlar üçün bax. Beydavi, əlaqədar yer.)

- Daha sonrakı İslam alimləri tərəfindən -digər mənalarla yanaşı- kainatın davamlı genişləməyə davam etdiyinə də işarə edilmişdir. (Bax.İbrahim əl-Qatdan, Teysiru't-təfsir; Abdulqadir b. Huveyş əl-Ani, Kitabu'l-Məani, əlaqədar ayənin təfsiri)

3) Bəzi alimlər, "Mûsiûn" kəlməsinə genişlik mənasını verməklə bərabər, onu keçmiş mənasında istifadə etmiş və "Biz göyü geniş olaraq bina etdik" demişlər. Halbuki, Ərəb qrammatika qaydalarına görə, ismi fail prinsip olaraq indiki və gələcək zaman üçün istifadə edilər. Keçmiş zaman üçün istifadə edilməsi isə ancaq bəzi fərziyyələrlə ola bilər.

Demək ki, bu sözü "genişlətdik" olaraq  izah edənlər , "genişləndirik-genişlətməkdəyik-genişlədəcəyik" şəklindəki mənaları daha da qəbul etmək vəziyyətindədir. Necə ki bəzi təfsirçilər bu iki mənını da mənimsəmiş və ayəyə "Biz səmanı geniş olaraq bina etdiyimiz kimi, onu (bundan sonra da) genişləndirməyə qadirik" şəklində mana vermişlər. (Bax. Cəmaləddin əl-Qasımi)

- Maverdi, "Mûsiûn" kəlməsnin ümumi beş mənasını yer vermişdir. Bunlardan üçü: "Biz yağışla ruziləri genişləndirik", "Biz səmanı genişləndirir", "Biz səmanı indiki genişliyindən daha çox genişləndirməyə qadirik." (Maverdi, əlaqədar yer)

- Məşhur təfsirçi Beydavi də "Mûsiûn" sözünün fərqli mənalarını belə yekunlaşdırmışdır: "Biz buna (göyü belə yaratmağa) qadirik. Və ya: Biz göyü genişlətməkdəyik, genişlədənik. Və ya: Göy ilə yer kürəsi arasını genişləndirməyə qadirik. Və ya: (Möhtac olanlara) ruzilərini verməyə qadirik. "(Beydavi əlaqədar yer)

4) Əvvəlki zamanlarda elmi kəşflərin olmadığı dövrlərdə bir ayənin, fen elminin son iki əsrdə ortaya qoyduğu elmi həqiqətlərə olan işarəsini təsbit əmək və ayədə yer alan əlaqədar kəlmələri və ifadəni ona görə şərh, izah etmək əlbəttə asan bir iş deyildir.

Hər şeydən əvvəl o günkü insanların nəzərində bir xəyal kimi görünən bəzi gerçəkləri ayələrdən istinbat etmək (məna çıxarmaq) Qurana zərər belə verə bilərdi.

40 Zariyat 47-ci ayəsində keçən "genişlətməkdəyik" ifadəsində nə üçün "hâ" əvəzliyi gəlməmişdir?

Əlaqədar ayənin tərcüməsi:

"Göyü qüdrətimizlə biz qurduq və şübhəsiz biz genişlətməkdəyik." (Zariyat, 51/47)

Sizin də ifadə etdiyiniz kimi, "mûsiûn" sözünün sonunda bir əvəzlik gətirilməmiş və burada nəyin genişlədiləcəyi açıq bir şəkildə ifadə edilməmişdir.

Bu, Quranın möcüzəvi cəhətindən biridir. Beləcə Quranın bütün həmsöhbətləri, müxatabları hər zaman hər yerdə və hər vəziyyətdə özünə uyğun bir məna anlaya biləcəkdir.

Məsələn, "Məhz onlar Rəbblərindən bir hidayət üzrə olanlar və məhz onlardır fəlaha nail olanlar." mənasındakı ayədə də  fəlaha ərənlər (nicat tapanlar) mənasındakı "muflihun" sözünün sonunda da əvəzlik yoxdur. Burada nəyə fəlah əldə etdiklərinin bildirilməməsi  tamim/ hər xeyirli şey üçündür. Çünki Quranı oxuyan, ondan istifadə edənlər təbəqə-təbəqədir və bunların istəkləri də fərqli fərqlidir.

- Bəzisi cəhənnəm atəşindən xilas olmaq istər.

- Bəzisinin bütün məqsədi cənnəti əldə etməkdir.

- Bəzisi yalnız Allahın razılığını axtarar.

- Bəzisi ancaq Allahın camalının rüyətini (Allahı görmək) sevər ... və s ...

Beləcə Allah, inananların nəyə fəlah tapacaqlarını bildirməyərək ehsan süfrəsini ümumi tutmuş, ta ki hər kəs istədiyini oradan ala bilsin. (Bax. Nursi, İşaratül-İcaz, Bəqərə surəsi 5-ci ayənin təfsiri)

Məhz eynilə bunun kimi, sualda keçən ayədəki "mûsiûn" sözündə əvəzliyin olmaması da  tamim (ümumiləşdirmə, hər tərəfli)  üçündür. Əgər "hâ" əvəzliyi gəlsəydi, o zaman məna məhdudlaşdırılmış olardı.

Buna görə, imanın və İslamın təməl əsaslarına zidd olmamaq şərtiylə, hər əsr hər insan hər elm adamı hər qrup bu ayədən özünə uyğun bir məna anlaya bilər.

Ayədə keçən "mûsiûn" üçün edilmiş başlıca izahlar bunlardır:

a) Biz vüs'at, yəni genişlik və qüdrət sahibiyik; Səmadakı bu ehtişamı təmin etməklə qüdrətimizdən bir şey azaldığı, əksildiyi zənn edilməməlidir, istəsək daha da genişlədərik.

b) Heç bir şeyə möhtac olmadığımız kimi nemətləri bol bol ehsan edən də bizik; çətinlikləri aradan qaldırar, darda qalanlara genişlik verərik. (Şövqânî, Elmalılı, əlaqədar ayənin təfsiri)

c) Kainatı genişlətməkdəyik. Bu şərh daha çox, kosmos cisimlərinin bir-birindən uzaqlaşdığı və aralarındakı məsafənin get-gedə artdığı istiqamətindəki elmi təsbitdən hərəkətlə ortaya qoyulan "genişləmə nəzəriyyəsi" işığında edilmişdir. Göy kəlməsinin Qurandakı istifadələri nəzərə alınaraq genişlədilən şey, bu və bənzəri kontekstlərdə "kainat", "dünyanın xaricindəki bütün kainat" mənalarında izah edilir. (Bax. Cəlal Kırca, Quran-ı Kərimdə Fen Bilimleri, İstanbul, 1984, s. 62-63)

Təfsirçi Razi göyün binaya və yerin döşəyi bənzədilməsini, göyün əsas strukturunda dəyişmə olmamasına, yerin isə genişləmə daralma, dənizlərinin quruya çevrilməsi kimi dəyişgənliklərə müsait olmasına bağlayır. (Razi, müvafiq ayənin təfsiri)

Özündən əvvəlki bütün bu anlayışlara təmas edən Əbus-Suud Əfəndi, hamısının də doğru ola biləcəyini ifadə edir. (Əbus-Suud, Təfsir, əlaqədar ayənin təfsiri.)

Mövzuyla əlaqədar başqa təfsir və şərhlər da vardır. (Bk. Cəlal Yeniçəri, Kosmos Ayələri Təfsiri, s. 110-115)

Demək ki, Quranın susması da onun möcüzəvi istiqamətlərindən biridir. Az söyləyər, ta ki mana uzun olsun, hər kəs öz hissəsinə düşəni alsın.

41 Qadınlıq hallarında Quran və digər dini kitablara toxunmaq və onları oxumağın hökmü...

İçində Quran yazısı (ayə, hədis) olan dini (təfsir) kitabları dəstəmazsız, aybaşı halında / heyzli ikən almaq, oxumaq günahdırmı?

Quran-ı Kərimə dəstəmazsız olaraq toxunulmayacağı və ələ alına bilməyəcəyi bütün fiqh kitablarında qeydə alınmışdır. Məzhəblərin bu barədəki dəlili bu məaldakı ayə-yi Kərimə:

"Ona tərtəmiz olanlardan başqası toxuna bilməz." 1

Bəzi təfsirlərdə bu ayənin bir neçə mənaya gəldiyi bildirilirsə də, üzərində ittifaq edilən məna budur:

"Qurana hədəsdən, yəni dəstəmazsızlıqdan və qüslü gərəkdirən bir haldan təmizlənmiş olanlardan başqası toxuna bilməz."

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) də Yəmənlilərə yazdığı bir məktubda, Quran-ı Kərimə ancaq dəstəmazlı olaraq və qüslü zəruri edən hallardan təmizləndikdən sonra əl vurula biləcəyini bildirmişdir.2

Fəqət bəzi zəruri hallarda, dəstəmazsız olaraq da Müshəfin ələ alına biləcəyi barəsində sənədlər mövcuddur. Yanma, suya düşmə kimi təhlükəli vəziyyətlərdə Quranın hədər olmaması üçün dəstəmazlı olmadan da olduğu yerdən alınıb qurtarıla bilər. Yenə Quran, bir yerdən başqa bir tərəfə alınıb qoyulması lazım olduğu hallarda, təmiz bir bez və kağız parçası ilə tutulub götürülə bilər.

Bundan başqa, əgər Quran özünə bitişik olmayan bir qab, çanta içində isə və ya bir bezə sarılı haldadırsa, yenə dəstəmazsız olaraq ələ alına bilər. Hələ həddi büluöa çatmamış bir uşaq öyrənmək məqsədilə dəstəmazsız olaraq Quranı ələ alıb oxuya bilər. Hətta Maliki məzhəbinə görə, Quran təlimçisi olan bir kimsə dəstəmazlı olmadığı halda, əgər qadındırsa və heyzli olsa belə, sırf öyrətmək məqsədilə Quranı əlinə ala bilər.

Quran-ı Kərim dəstəmazsız olaraq ələ alınmamaqla birlikdə, əl sürməmək şərtiylə baxaraq oxuna bilər. Yenə dəstəmazı olmayan kimsənin əzbərdən Quran ayə və surələrini oxumasında bir zərəri yoxdur. Lakin cünub olan bir kimsə, aybaşı halında və lohusa olan qadın Qurana əl vura bilməyəcəyi kimi, nə əzbərinə, nə də Müshəfə toxunmadan oxuya bilməz. Yalnız Fatihə, Âyətə'l-Kürsi və Muavvizəteyni (Qul əuzular) kimi surə və ayələri dua məqsədilə oxuya bilər.

Quranın xaricindəki dini kitablara gəlincə; Quran-ı Kərim üçün dəstəmaz almaq fərz ikən fiqh, hədis və əqaid kitablarını alıb oxumaq üçün, onlara hörmət olaraq dəstəmaz almaq məndubdur.

Hənəfi məzhəbinin böyük alimlərindən İmamı Səraxsi bir gecə Quran oxumaqla məşğul idi. Lakin bir qarın ağrısından ötəri tez-tez tualetə çıxmaq məcburiyyətində qalmışdı. Əlindəki kitabı dəstəmazsız olaraq da oxumaq istəmirdi. Bunun üçün bir gecədə on yeddi dəfə dəstəmaz alma vəziyyətində qaldı.

Bu xüsus, məsələnin təqva cəhətidir. Onsuz da o şəxslərin ucalmasındakı bir sirr də elmə və kitaba olan bu hörmətlərindən ötəri deyilmi?

Hələbi-i Sağîr kimi bəzi fiqh kitablarında, dini kitabların dəstəmazsız olaraq ələ alınması məkruh sayılırsa da, İmam-ı Azam'dan rəvayət edilən bir görüşə görə -ki səhih olan budur- məkruh olmadığıdır. Çünki insan bu kitabları əllə tutub oxumaqla birbaşa Qurana toxunmuş olmur. Çünki bu kitablardakı ayələr əsas kitabın məzmununun az bir hissəsini təşkil edir. Bu səbəbdən, məkruh olmaz, deyilir.3

Təfsir kitabları barəsində Hənəfi məzhəbinin görüşü, onları dəstəmazsız olaraq ələ alınmasının məkruhluğu şəklindədirsə də, Tahtavî'də belə bir ibarə yer alır:

"Təfsirlərdəki Quran ayələrinə əl sürülməsi caiz deyildir. Fəqət digər qisimlərinə əl sürtülə bilər." 4

Şâfiîlərə görə isə, əgər təfsir qismi Qurandan çox isə dəstəmazsız olaraq ələ alına bilər. Əgər Quran qismi çoxdursa toxunmaq caiz olmaz.5

Bu şərhlərdən sonra belə deyilə bilər:

Təfsir kitabları, içindəki ayələrə əl sürmədən alınıb oxuna bilər. Ayrıca Risalə-i Nurlar da bir Quran təfsiri olduqlarından onlar da dəstəmazsız olaraq oxuna bilər; ancaq bu halda ikən içindəki ayələrə toxunulmaması lazımdır. Lakin üstün olanı, mümkün olduğu qədər dəstəmazlı halda ikən oxumaqdır. Quran məallarında (tərcümə) əksəriyyətlə Quran-ı Kərimin hamısı olduğundan onları oxuyarkən dəstəmazlı olmağa səy göstərilməlidir.

Hörmətsizlik məqsədi olmadan, Quran-ı Kərimi beldən aşağıda tutmaq caizdir.

Quran məalı (tərcüməsi) dəstəmazsız oxuna bilər. Ancaq Quran-ı Kərim və məalı bir aradadırsa, Məallı Quran-ı Kərim də Quran hökmündə olduqlarından, dəstəmazsız tutulması caiz deyildir.

Qaynaqlar:

1. Vaqiyə surəsi, 79.

2. Darimi, Talaq: 3.

3. İbrahim Hələbi. Hələbi-i Sağîr, s.40.

4. ət-Təhtavi. Hâşiyətu'Tahtâvî alə Mərâki'l-Fələh. (İstanbul: Təməl Nəşriyyat, 1985), s.66.

5. Abdurrahman əl-Cəzərî. Kitabu'l-Fiqhi alə'l-Məzâhibi'l-Ərbaa. (Qahirə: Mətbəətu'l-İstikamə) 1/49.

Yazıçı:

Mehmet Paksu

42 Tədbir olaraq yandırılan müshəf Quranın əslinin yandırılması demək deyildir!!!

Qurani Kərimin əsli heç bir zaman yandırılmamışdır. Çünki əsli deyilən şey Peyğəmbər əfəndimizin (s.ə.s.) və əshabının qəlbinə və dilinə nəqş olan və günümüzə qədər gələn şəklidir. Sonradan Müshəf halına gətirilən də budur. Müshəf tədbir olaraq yandırıldı deyə Quran əslinin yandırıldığından bəhs edə bilmərik. Belə ki: bu gün yer üzündəki bütün Müshəflər bir anda ortadan qeyb olsa və tək bir dənə də qalmasa, Quran ın əsli yox olmuş olur? Əlbəttə xeyr. Belə bir halda da Həmd olsun ki, günümüzdə bəlkə də yüz minlərlə Hafizin qəlbi və dilində əsli saxlıdır. Həm də Peyğəmbərimiz (s.ə.s) və əshabının qəlbi və dilində olanın eyniylə.

Mövzu vəsvəsədən çox amma çox uzaqdır. Üstəlik Rəbbimizin bizə bu mövzuda vədi varkən. 

Quranın ilk yazılmış nüsxələri nə üçün aradan qaldırıldı?