Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Hz. Müaviyə (r.ə.) Əbu Süfyan (r.ə.) və Hind (r.ə.)ın oğuludur. Özü Məkkənin Fəthindən əvvəl Müsəlman olduğunu və bunu ailəsindən gizlədiyini söyləmişdir. Məkkənin fəthindən sonra Huneyn Gazvesinə qatılmış və qənimətdən pay almışdır.

Hz. Əbubəkr zamanında Suriya tərəfinə gedən orduya qardaşı yezid ilə qatılmışdır. Hz. Ömər zamanında isə Dəməşq Valisi olan qardaşı Yezid, valiliyi qardaşına vəfatı anında buraxdı və Hz. Ömər bunu təsdiqlədi.

Hz. Osman zamanında isə bütün Suriyanın valisi oldu. Hz. Osmanın vəfatından sonra Hz. Əliyə beyət etmədi və Hz. Osmanın qatillərinin qanını istədi. Yığdığı tərəfdarlar ilə Sıffin də Hz. Əli ilə vuruşdu. Hz. Əli vəfat edib, Hz. Həsən xəlifə olduğunda isə, Hz. Müaviyə ilə vuruşmağı fitnə çıxması narahatlığıyla buraxıb xəlifəliyi Hz. Müaviyəyə buraxdı və Hz. Müaviyə Kufəyə gəlib xalqdan beyət aldı.

Hz. Müaviyə H. 60 ilində (digər bir rəvayətdə H 50 ilində ) vəfat etmişdir. Hz. Müaviyə (r.ə.) İslamın seçkiyə dayanan xilafət sistemini səltənətə çevirməklə tənqid edilmişdir. Ancaq bu unudulmamalıdır ki, Hz. Müaviyə də bir səhabədir və Rəsulullahın (s.ə.s.) heç bir ayrı-seçkilik etmədən bütün səhabələrini (təmizə çıxarmış) hansı olursa olsun dil uzadanı lənət etmişdir. Bütün əhli sünnə üləması, bunu mühüm bir əsas olaraq qəbul etmişdir. Ayrıca, o zamanda olan hadisələrdə qədərin payını da laqeyd yanaşmamaq lazımdır. Rəsulullah (s.ə.s..), səhih hədis kitablarının ifadəsi ilə, Hz. Müaviyə haqqında xeyir-dua etmiş və Hz. Ömərdən bir rəvayətdə Hz. Müaviyə üçün "Allahım, onunla (insanlara) hidayətini çatdır" deyə dua etdiyini bildirməkdədir. (Tirmizi Menakıb hədis nömrə: 3842)

Hz. Müaviyə dövrü, islam fəthlərinin davam etdiyi bir dövrdür. Xülasə; Hz. Müaviyə (r.ə.) də daxil olmaq üzrə heç bir səhabə haqqında, etdiklərindən ötəri ittiham və sui zənn edilə bilməz. Bu, həm Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) hədisləri ilə və həm də əhli sünnə alimlərinin ittifaqı ilə caiz deyil və edənlərə lənət edilmişdir.

Həzrəti Müaviyə İslamın yayılmasında çox qiymətli xidmətlər göstərdi. Sicistan, Sudan, Əfqanıstan, Buxara, Hindistanın şimal qisimi, Tunis bunun zamanında alındı. Kipr Bizansdan qurtarıldı. Qüds geri alındı. Yenə zamanında, İstanbul əhatə edildi; hər il yüklü vergi vermək şərti ilə əhatə etmə qaldırıldı.

Peyğəmbər əfəndimiz özünə , " Məndən sonra ümmətimin yerinə hakim olarsan. O zaman yaxşılara yaxşılıq et! Pislik edənləri də bağışla!" buyurmuşdu. Rəsulullahın bu xeyir-duasının bərəkəti ilə, İslam Hz. Müaviyə zamanıda bu qədər yayıldı.

Hz. Müaviyə, Peyğəmbərimizdən çox hədis rəvayət etmişdir. Bu hədislərdən bir neçəsi bunlardır:

"Allahu təala kimə yaxşılıq arzu etsə, onu din alimi edər və dayanana zərər verəcək şeyləri ona bildirər. Ona doğrunu göstərər."

"Əməl bir qab kimidir, sonu yaxşı olsa əvvəli də yaxşı olar."

"Ya Rəbbi, onu doğru yolda saxla!"

Hz. Müaviyə ömürünün son günlərində oxuduğu bir xütbədə bunları söylədi:

"Ey insanlar! Üzərinizdə çox qaldım. Sizi usandırdım. Artıq ayrılmaq istəyirəm. Siz də məndən ayrılmaq istər oldunuz. Lakin sizə məndən daha yaxşısı gəlməz. Necə ki məndən əvvəl gələnlər, məndən daha yaxşı idilər. Kim Allahu təalaya qovuşmaq istəsə, Allahu təala da ona qovuşmaq istər. Ya Rəbb! Sənə qovuşmaq istəyirəm, sənə qovuşmamı nəsib et! Məni mübarək və məsud et!"

Baxın. Canan İbrahim, Kutubu Sittə müxtəsəri tərcümə və şərhi XIII. 30-33; I. 518-530

Hicrətin beşinci ilində Qureyş və Qatafan qəbilələrindən 10.000 nəfərlik bir qüvvət Mədinə üzərinə yürüş etdi. Bunlara qarşı Səlmanı Farisinin təklifi üzərinə geniş bir xəndək qazıldı. Düşmən xəndəyi görüncə çaşıb qaldı. Çünki belə bir müdafiə etmə sistemi ərəblərin heç görmədiyi bir şey idi. Düşmən atlılarından bir neçəsi çətinliklə xəndəyi aşmağı bacarmışsa da, ya öldürülmüş və ya qaçmağa məcbur edilmiş olduğundan iki tərəf də ox atmaq surətiylə vuruşurdu.

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.v.), Mədine-i Münəvvərədə Məscidi Nəbəvinin içinə yaralıların müalicə edilməsi məqsədiylə bir çadır qurdurdu. Bu çadırın idarəsinə də Rüfeydə adında bir qadını gətirdi.

Vuruşma əsnasında düşmən tərəfindən atılan oxlardan biri, Ənsarın öndə gələnlərindən Sad bin Muazın qoluna batmış və "əkhal" deyilən qalın damarını qoparmışdı.

Bu hadisəni xəbər alan Peyğəmbər Əfəndimiz dərhal əmr buyurdular:

"Sadı dərhal Məsciddə olan Rüfeydənin çadırına aparın." Yaralını götürüb apardılar. Hz. Sadın yarası Rüfeydə xatun tərəfindən sarıldı və çadıra yatırdıldı. Lakin qan heç cür kəsilmirdi. Sonunda Hz. Sad qan itkisindən şəhid oldu.

Bu çadır içində Rüfeydə tərəfindən yarası sarılmış olan başqa yaralıların da olması çox təbii isə də, adları tarixə keçməmişdir. Rüfeydənin adı və çadırı da Sad bin Muazın yaralanması və yarasının orada sarılması münasibətiylə yazılmışdır.

Qaynaq: Mehmed Paksu, Çağın Gətirdiyi Suallar

Hz. Osman dövründə dövlət torpaqları genişləmiş və xalq içərisində etnik qruplar çoxalmışdır. Gərək dövlət içində çıxan iç üsyanlar və gərəksə xüsusilə yəhudilərin müsəlman xalq içərisində ayrılığa səbəb olacaq fitnə oxlarını atması dövlət içində bir sıra narahatlıqlar çıxmasına səbəb olmuşdur. Bütün bu hadisələrdən doalyı sanki Hz. Osman avtoritar davranmamışdır kimi düşünmək doğru deyil.

Hz. Osman on iki il xilafət mövqeyində qalmışdır. Bunun ilk altı ili dinclik və güvən içərisində keçmiş və heç kim rəhbərliyin tətbiqlərindən şikayətçi olmamışdır. Qureyş, onu Hz. Ömərdən daha çox sevmişdi. Çünki Hz. Ömər onlara qarşı şəriəti tətbiqdə dözümsüz və sərt idi. Hz. Osman isə yaradılışındakı yumşaqlıq və xoşgörüş ilə insanların sərbəstcə hərəkət edə bilmələrinə imkan təmin etmişdi. Onun bu quruluşundan istifadə edən əyalətlərdəki bir sıra valilər, məsuliyyətsiz davranışlar sərgiləməyə başlamışlar. Yüksələn şikayətləri ani və qəti qərarlarla qarşılaya bilməyincə, yavaş yavaş bir fitnə və qarışıqlıq mühitinin meydana gəlməsinə zəmin hazırlanmışdı.

Endelüsdən Hindistan hüdudlarına qədər çox geniş bir sahəni örtən dövlətin içərisində, müxtəlif din və irqlərə mənsub zimmi statusunda birliklər vardı. Bunlar, məğlub düşdükləri İslam Dövlətinə qarşı hər fürsəti qiymətləndirərək baş qaldırırdılar. Yəhudi ünsürü isə, İslam Ümmətini parçalayıb yox etmək üçün İslamın təməl prinsiplərini hədəf almışdı. Müsəlman olduğunu iddia edərək ortaya çıxan bir sıra Yəhudi əslli kəslər, zühur edən narahatlıqları qızışdırıb fitnəni hər tərəfə yaymağa çalışırdılar. Bunlardan biri təsirli nifaq hərəkətlərinin ortaya çıxmasını təmin edən və tam bir komitacı olan Abdullah İbn Səbadır. İbn Səba Yəmənli bir yəhudidir. O, səmimi kəslərin haqlı şikayətlərini istifadə edərək insanları Hz. Osmana qarşı qaldırdı. Bir tərəfdən Məhəmməd (s.ə.s.)ın təkrar dönüşü düşüncəsini yaymağa səy göstərərkən, bir tərəfdən də Peyğəmbərin arxasından xilafət haqqının Hz. Əli (r.ə.)a aid olduğunu və bunun da Allah tərəfindən təyin olunmuş bir həqiqətdən başqa bir şey olmadığını yayaraq daha sonra ortaya çıxacaq Şiə əqidəsinin təməllərini atırdı. Onun yaydığı düşüncələrə görə Əbu Bəkir (r.ə.), Ömər (r.ə.) və Osman (r.ə.), Hz. .Əli (r.ə.)ın haqqını mənimsəmişlər. O, Kufə, Basra və Şamda insanları qaldırarkən, Əbu Zərr (r.ə.)ın haqlı çıxışlarını da özünə götürürdü. (İbnü'l Əsir, Tarix, III, 154; H. İ. Həsən, age, I, 368-370)

Bir zaman sonra, Məhəmməd b. Əbi Bəkr və Məhəmməd b. Əbi Huzeyfe də, etmiş olduğu təyin etmələrdən ötəri Hz. Osmanı tənqid etməyə başladılar (İbnül-Esir. a. g. e., III, 118).

Üsyankarların özünü öldürməyə qərarlı olduğunu anladığında, onların belə bir iş işləyib qatillərdən olmalarını önləmək üçün özlərinə bir müsəlmanın qanının ancaq; zina, qəsdən adam öldürmə və dindən dönmək şərtləri daxilində halal olduğunu xatırladır və özünün bunlardan heç biri ilə ittiham edilə bilməyəcəyini izah edib dayanırdı.

Osmanın Hz. Osmanın həyatını izah edən Dos. Dr. Murad Sarıcıq Müəllimimizin Nəsil Nəşrlərində çıxan Dörd Xəlifə Dövrü 2-ci dərisini oxuya bilərsiniz.

Uhud Döyüşündə müsəlmanların məğlubiyyət səbəbi, Ali İmran Surəsi 152 və 165ci ayələrdə işarə edildiyi kimi, oxçuların mövqelərini tərk etmələridir. Hz. Peyğəmbərin əmrinə müxalifət, birdən döyüşün seyrini dəyişdirmişdir.

Bununla birlikdə, bu məğlubiyyətə hikmət nöqtəsindən baxdığımızda qarşımıza bu ayəti-kərimə çıxır:

"Əgər siz (Uhud döyüşündə) yara almışsınızsa, o (düşmən) qövm də bu cür yara almışdı. Biz bu günləri (qalibiyyəti və məğlubiyyəti) insanlar arasında növbə ilə dəyişdiririk ki, Allah iman gətirənləri üzə çıxarsın və aranızdan şəhidlər seçsin. Allah zalımları sevmir. " ( Al-i İmran, 140)

Bu ayədə buyurulduğu kimi, Allah müsəlmanların ixlasını və səmimiyyətini ölçmək, möminlərdən Hz. Həmzə və Mus'ab Min Umeyr kimi seçkin əshabələri şəhidlik mərtəbəsinə yüksəltmək və bilməyəcəyimiz minlərlə hikmətlərdən ötəri məğlubiyyət vermişdir.

Ayrıca bu döyüşdə, keçmişdəki əshabələr, gələcəkdəki əshabələrə qarşı məğlub olmuşlar. Müşriklər içində, o zamanda əshabə safında olan böyük əshabələrə müqabil gələcək Hz. Xalid kimi çox şəxslər olduğundan, şanlı və şərəfli olan gələcəkləri nöqtəsindən tamamilə izzətlərini qırmamaq üçün hikməti-İlahiyyə gələcəkdəki hasənatlarının (gözəl əməllərinin) öncədən bir mükafatı olaraq keçmişdə onlara qalibiyyət vermiş, tamamilə izzətlərini qırmamışdır.( Nursi, Ləmalar, s. 29)

Uhuddakı müşriklərin rəisi Əbu Süfyan, müsəlmanların məğlub olmasına ən böyük səbəb olan Xalid b. Vəlid kimi nə qədər kəslər, Hudeybiyə Barışından etibarən İslama girməyə başlamışlar.

Səlman (r.ə), Hicri 36 ilində Mədaində vəfat etmişdir. (İbnul-İmad, Şezeratu'z-Zeheb, I, 44; İbn Həcər, a. g. e., II, 63; İbnul-Esir, Tarix, III, 287; İbn Sad, a. g. e., VI, 17). Ancaq onun ölüm tarixi haqqında fərqli rəvayətlər var. Hz. Osman (r.ə)ın xilafətinin sonlarına doğru, 35 və ya 37 ilində vəfat etdiyi rəvayət edilir, hətta Hz. Ömər zamanında öldüyü də söylənir. (İbnul-Esir, Üsdü'l-Ğabe, II, 421).

İbn Həcər, onun ölümü ilə əlaqədar fərqli tarixləri verdikdən sonra, Ənəs (r.ə)dan, İbn Məsudun, ölüm döşəyindəki Səlman (r.ə)ı ziyarət etdiyi şəklindəki rəvayəti dəlil götürərək, İbn Məsudun 34-cü ildən əvvəl vəfat etdiyini, bu səbəbdən Səlman (r.ə)ın ölümünün 33 və ya 32 ilində olmalı olduğu fikrini irəli sürür. (İbn Həcər, a. g. e., II, 63). Onun iki yüz əlli ilə üç yüz əlli il yaşadığı şəklində rəvayətlər var və ravilər iki yüz əlli il yaşadığının şübhəsiz olduğunu söyləyirlər. (əl-Askalani, a. g. e., II, 62; İbnul-Esir, Tarix, II, 287; Üsdül-Ğabe, 421).

İbn Həcər, Zəhəbinin rəvayətlərini qiymətləndirdikdən sonra, onun ancaq səksən il qədər yaşamış ola biləcəyi qənaətinə gəldiyini nəql edir (İbn Həcər, eyni yer) ki, gerçəyə yaxın olan da budur. Səlman (r.ə)ın məzarı, Bağdadın 30 km şərqində Medain xarabaları yaxınlarından axan Dəyalə çayının kənarındadır. Onun olduğu yer Səlmanı Pak (təmiz Səlman) olaraq adlandırılmışdır. Onun məzarının içində olduğu məscid IV Murad tərəfindən təmir etdirilmişdir.

Səlman əl-Farisi:

Seçmə və məşhur əshabələrdən biridir. İran əslli olub, İsfahanın Cayy qəsəbəsində doğulmuşdur. Bir rəvayətə görə də doğum yeri Raməhürmüzdür. Doğum tarixi haqqında məlumat yoxdur. Səlman (r.ə)ın müsəlman olmadan əvvəlki adı, Mabah b. Buzahşandır. Müsəlman olduqdan sonra Səlman adını almışdır. Ləqəbi Əbu Abdullahdır. Ondan nəsli soruşulduğu zaman: "Mən; Səlman b. İslamam" demişdir. (İbn Sad Tabakatül Kübra, Beyrut (t. y.), IV, 75; İbnul-Esir, Üsdül-Ğabe, II, 417; İbn Həcər əl-Askalani, əl-İsabe, Bağdad (t. y.), ll, 62).

Səlman (r.ə)ın atası Atəşpərəstliyə həddindən artıq bağlı olan bir kənd ağası (Dikhan) olub böyük bir fermaya sahib idi. Onun evində bir atəşgədə vardı və onda atəşin sönmədən həmişə yanmasını təmin etmə işiylə Səlman (r.ə) məşğul olurdu. Atasının ona qarşı olan sevgisi həddindən artıq çox idi. Buna görə onu, bir zərər gəlməsin deyə evdə saxlayırdı. Bu vaxt Səlman (r.ə), atəşpərəstliyin gerçək bir din olub ola bilməyəcəyi haqqında düşünməyə başladı. Ancaq o öz deyimi ilə, bir kölə kimi evə həbs edildiyindən, çöldəki hadisələrdən çox da xəbərdar deyildi və buna görə atəşpərəstliyi digər dinlərlə müqayisə etmə imkanından məhrum idi. Bir ara atası, işləri artınca onu tarlalardan birinə baxması üçün göndərmək məcburiyyətində qaldı. Digər tərəfdən onun, özü üçün hər şeydən qiymətli olduğunu söyləyərək işini bitirincə gecikmədən evə dönməsi üçün tənbeh etdi. Bölgədə az da olsa xristian var idi. Yola çıxan Səlman (r.ə.), bir kilsənin yanından keçərkən, içəridə ibadət edənlərin vəziyyəti diqqətini çəkdi və içəri girərək onları izləməyə başladı. O, evdə həbs edilmiş olduğu üçün bu insanların dini haqqında heç bir məlumata sahib deyildi. Səlman (r.ə) tarlaya getməkdən imtina edərək, böyük bir maraq içərisində, axşama qədər orada qalmış və bu dinin atəşpərəstlikdən daha xeyirli olduğu qənaətinə gələrək, onlardan bu dinin qaynağının harada olduğunu soruşmuşdu. Onunla danışan xristianlar, dinləri haqqında onu məlumatlandırmış və bu dinlərinin qaynağının Suriyada olduğunu söyləmişdilər.

Səlman (r.ə), evə dönməkdə gecikincə atası narahat olmuş və onu tapmaq üçün adamlar göndərmişdi. Evə dönən Səlman (r.ə), başından keçən hadisəni atasına danışdı. Atası isə ona, gördüyü dində heç bir xeyrin olmadığını və atalarının dininin, qarşılaşdığı dindən daha yaxşı və üstün olduğunu söylədi. Səlman (r.ə) atasına qarşı çıxaraq, xristianlığın öz dinlərindən üstün olduğu mövzusunda onunla mübahisəyə başladı. Atası, onun bu vəziyyətindən təlaşlandı və ayaqlarından bağlayaraq onu həbs etdi. Səlman (r.ə), kilsədəki xristianlarla əlaqə yaradaraq, Suriya tərəfinə gedəcək bir karvan hazır olduğu zaman, ona xəbər vermələrini istədi. Belə bir karvan hazır olduğu zaman, ona verilən xəbər üzərinə evdən qaçdı və bu karvana qatılaraq Suriyaya getdi. Burada bir rahibin xidmətinə girdi və ondan xristianlığın əsaslarını öyrənməyə başladı. Ancaq bu rahib, pis kimsə idi. O, insanları sədəqə verməyə təşviq edir, lakin yığdığı bu sədəqələri yerlərinə sərf etməyərək özü üçün yığırdı. Bu rahib ölüncə, Səlman (r.ə), onun yerinə keçən rahibə tabe oldu. Bu kimsə zühd və təqva sahibi bir şəxs idi. Ona böyük bir sevgiylə bağlanan Səlman (r.ə), ölümü yaxınlaşdığı zaman; ona kimi tövsiyə edə biləcəyini soruşdu. Rahib ona, tabe oluna biləcək tək adamı tanıdığını, onun da Musulda olduğunu söylədi. Səlman (r.ə.), Musula gedib, bu kimsəyə tabe oldu. Onun ölümü yaxınlaşdığı zaman da ondan yenə kimin xidmətinə girməsi lazım olduğu barəsində tövsiyə istədi. Bu şəxs ona, üzərində olduqları etiqadda heç kimi tanımadığını, ancaq Nusaybində olan bir alimə tabe ola biləcəyini söylədi.

Səlman (r.ə) düz Nusaybine getdi. Nusaybindəki rahibin yanında bir müddət qaldıqdan sonra, onun da ölüm döşəyinə yatdığını görən Səlman (r.ə), yenə kimə tabe ola biləcəyini soruşdu. Bu kimsə ona tabe olunacaq tək bir kimsəni tanıdığını və onun Rum diyarında, Ammuriyədə olduğunu söylədi. O ölüncə Səlman (r.ə), Ammuriyəyə getdi. Ammuriyədə bir müddət qaldıqdan sonra burada yanında qaldığı rahibin ölümü yaxınlaşdığı zaman ondan da kimə tabe olacağı mövzusunda vəsiyyət etməsini istədi. Bu kimsə ona, yer üzündə tabe oluna biləcək bir kimsənin var olduğunu bilmədiyini söylədi və belə əlavə etdi: "Ancaq bir peyğəmbərin gəlməsi yaxındır. O, İbrahimin dini üzrə göndəriləcək və qövmünün arasından hicrət edib, içində xurma bağçaları olan iki harra arasındakı bir yerə gedəcək. Onun peyğəmbər olduğunu ifadə edən əlamətləri vardır: O, hədiyyə edilən şeyləri yeyər, sədəqə olaraq heç bir şeyi qəbul etməz. İki çiyini arasında da peyğəmbərlik möhürü var. Görüncə onu tanıyarsan. O ölkəyə gedib ona qoşulmağı bacara biləcəyinə inanırsansa bunu et." (Əhməd b. Hənbəl, V, 442-443; İbn Sad, IV, 77-78; İbnul-Esir, Üsdül-Ğabe, II, 417-418).

Səlman (r.ə), burada bir müddət qaldıqdan sonra, Kəlb qəbiləsindən bir tacirlə qarşılaşdı. Ondan, ölkəsi haqqında məlumat aldı və bəhs edilən nəbinin bu bölgədəki bir yerdən çıxmalı olduğu qərarına gələrək, bir ödəniş qarşılığında onu özü ilə birlikdə aparmasını istədi. Səlman (r.ə.)ın təklifini qəbul edən Kəlbli Ərəb onu yanına alaraq Hicaza doğru yola çıxdı. Ancaq, Vadil-Kuraya gəldiklərində bu kimsə Səlman (r.ə)a xəyanət etdi və onu kölə olaraq bir yəhudiyə satdı. Vadil-Kurada xurmalıqları görən Səlman (r.ə), ürəyi mutmain olmamaqla birlikdə, Ammuriyədəki rahibin təsvir etdiyi yerin bura olmasını arzulayırdı. Vadil-Kurada bir müddət qaldıqdan sonra, əfəndisinin əmisinin oğulu olan Qureyzaoğullarından bir kimsə tərəfindən satın alınaraq Mədinəyə aparılan Səlman (r.ə), buranı görüncə, müəlliminin ona bəhs etdiyi diyara gəldiyini anlamışdı.

Rəsulullah (s.ə.v) Məkkədə peyğəmbərliklə vəzifələndirilib Mədinəyə hicrət edənə qədər kölə olaraq xurma bağçalarında işləmiş və davamlı məşğul tutulduğu və sərbəst olaraq kimsəylə danışa bilmədiyi üçün, onun varlığından xəbərdar ola bilməmişdi. Rəsulullah (s.ə.v) Kubaya gəldiyi zaman yəhudilər, Evs və Hacrecin ona iman etməsinə hirslənir və bunu heç cür həzm edə bilmirdilər. Səlman (r.ə), xurma bağçasında bir ağacın başında işlədiyi sırada yəhudilərdən biri gəlmiş və ağacın altında oturan Səlman (r.ə)ın sahibinə (Evs və Hacreci nəzərdə tutaraq): "Allah Bənu Kayleyə lənət etsin. Vallah onlar bu anda, Məkkədən bu gün gələn bir adamın ətrafında toplanmış və onun nəbi olduğuna inanırlar,"- dedi. Səlman (r.ə) belə deyir: "Mən öz özümə: "bu, dəqiq o peyğəmbərdir,"- dedim. Elə bir titrəməyə başladım ki, ağacın altında dayanan sahibimin üzərinə düşəcəyim qorxusuna qapıldım. Sürətli şəkildə ağacdan aşağı enib: "Nə deyir? Bu xəbər nədir?"- deyə soruşdum. Bunun üzərinə sahibim mənə güclü yumruq vurdu və; "Bundan sənə nə! İşinin başına dön,"- deyə qışqırdı. Mən ona: "Yalnız eşitdiyim bu xəbərin nə olduğunu anlamaq istəmişdim,"- dedim. Axşam olunca Səlman (r.ə), yığmış olduğu bir miqdar yeməyi götürərək, Kubada olan Rəsulullah (s.ə.v)-in yanına getdi və ona: "Sənin saleh bir kimsə olduğunu eşitdim. Yanınızda ehtiyac sahibi olan yoldaşlarınız var. Sizin halınızı eşitdiyim zaman, bunları sizə verməyimin daha yaxşı olacağını düşündüm,"- dedi və gətirdiklərini Rəsulullah (s.ə.v)-in yanına qoydu. Rəsulullah (s.ə.v), əshabələrinə: "Yeyin,"- dedi. Ancaq özü bunlardan yemədi. Səlman (r.ə), sədəqə qəbul etmədiyini gördüyü zaman öz-özünə: "Bu, əlamətlərdən biridir,"- dedi. Daha sonra Rəsulullah (s.ə.v) Mədinəyə keçdi. Səlman (r.ə) təkrar bir şeylər hazırlayaraq Rəsulullah (s.ə.v)in yanına getdi və gətirdiklərinin sədəqə olmadığını, yalnız ona hədiyyə olaraq vermək istədiyini söylədi. Onun əshabələriylə birlikdə bunlardan yediyini görüncə ikinci əlamətin də onda var olduğuna əmin oldu.

Bir zaman sonra Səlman (r.ə) təkrar Rəsulullah (s.ə.v)in yanına getdi. Rəsulullah (s.ə.v) əshabələriylə birlikdə otururdu. O, onlara salam verdikdən sonra, Rəsulullah (s.ə.v)in ətrafında gəzməyə başladı. Onun, bildiyi bir şeyi araşdırdığını anlayan Rəsulullah (s.ə.v) ridasını qaldırdı. Səlman (r.ə), Rəsulullah (s.ə.v)in kürəyindəki möhürü gördüyü zaman Ammuriyədəki rahibin bəhs etdiyi möhürün eynisi olduğunu anladı və onu öpərək ağlamağa başladı. Rəsulullah (s.ə.v) onu yanına oturdaraq halını soruşdu. Səlman (r.ə), oraya çatana qədər başından keçən hadisələri danışdığı zaman, Rəsulullah (s.ə.v) və orada olan əshabələr bunu heyrətlər içərisində dinlədilər. (İbn İshak, əs-Sire, Nəşr: M. Hamdullah, İstanbul 1981, 66; Əhməd b. Hənbəl, V, 442-443; İbn Sad, a. g. e., IV, 77-79; İbnul-Esir, Üsdül-Ğabe, II, 418-419; Məhəmməd b. Həsən et-Diyarbekri, Tarihul-Hamis, Beyrut (t. y), I, 351-352; Əhməd b. Hafiz əl-Hakimi, əl-Kısasul-İslamiye, (ehtimalla) Riyad 1976, I, 187-189). Səlman (r.ə.), Rəsulullah (s.ə.v)in yanına gəldiyi zaman ərəbcəni, məramını izah edəcək ölçüdə bilmirdi. Onunla farscanı bilən bir tərcüməçi vasitəsilə danışmış olduğu rəvayət edilir. (Diyarbekri, a. g. e., I, 352).

Səlman (r.ə.)ın İsfahandakı kəndində başlayan və Müsəlman olub köləlikdən xilas olana qədər başından keçən bu hadisələri Əhməd b. Hənbəl, İbn Sad, İbnul-Esir və digərləri, onun özünün danışması ilə İbn Abbasdan rəvayət etməkdədirlər. İbn Sadın Kurre el-Kindidən nəql etdiyi başqa bir rəvayətdə isə Səlman (r.ə)ın bu hekayəsi fərqli bir şəkildə nəql olunur və onun, İslama qovuşmaqla nəticələnən səfəri əsnasında, xristian müəllimlərin vəsiyyətləriylə, Hımsa getdiyi; yenə buradan tövsiyə üzərinə Qüdsə gəldiyi; burada təsvir edilən şəxsi tapıb ondan elm təhsil aldığı; bu kimsənin ona son peyğəmbərin çıxacağı yer və əvvəlki rəvayətlərdə keçən əlamətləri bildirməsi üzərinə Hicaza doğru hərəkət etdiyi və sonunda Ərəblərdən bir topluluq tərəfindən kölə edilib Mədinədə bir qadına satıldığı nəql edilir. (İbn Sad, a. g. e., IV, 71-72; digər rəvayətlər üçün bk. əl-Hakim, əl-Müstedrek, Beyrut (t. y.), III, 598, vd.).

İbnul-Hacər, Səlman (r.ə)ın müsəlman olana qədər haqqında nəql edilən hekayələrin bir-birindən fərqli olduğunu, bunların arasını təlif etməyin çətin olduğunu söyləyir. (Askalani, a. g. e., II, 62).

Səlman (r.ə), Hicrətin beşinci ilinə qədər kölə olaraq yaşamışdır. Bundan ötəri o, Xəndək döyüşündən əvvəlki döyüşlərdə iştirak edə bilmədi. Uhud döyüşü əvvəlində Rəsulullah (s.ə.v) ona, sahibiylə mükatəbə (şərtli azad edilmə razılaşması) etməsini söylədi. Səlman (r.ə), bunun üzərinə sahibinin yanına gedərək onunla, üç yüz xurma tingini təmin edib əkmək və qırx uqıyə (1600 dirhəm) qızıl vermək şərtiylə razılaşdı. Bunun üzərinə Rəsulullah (s.ə.v), Əshabələrə: "Qardaşınıza kömək edin,"- dedi. Əshabələr gücləri miqdarınca ting təmin edərək üç yüz dənə tingi ona verdilər. Rəsulullah (s.ə.v), ona: "Səlman, get çuxurlarını qaz. Əkməyə sıra gəldiyi zaman onları sən əkmə, mənə xəbər ver. Onları öz əllərimlə yerlərinə qoyum,"-dedi. Səlman (r.ə), çuxurların qazılma işini Əshabələrin köməyiylə bitirdi. Rəsulullah (s.ə.v), bağçaya gedərək bütün tingləri yerinə qoydu. Bu tinglərdən heç bir dənəsi qurumamışdı.

Daha sonra, Rəsulullah (s.ə.v) Səlman (r.ə)ı yanına çağıraraq, sahibinə ödəməli olduğu qırx uqıye qızılı ödəməsi üçün ona yumurta böyüklüyündə bir qızıl külçəsi verdi. Səlman (r.ə): "Bu mənim ödəməli olduğum miqdarı necə qarşılayar, yə Rəsulullah?" deməkdən özünü saxlaya bilmədi. Rəsulullah (s.ə.v) ona, "Ey Səlman! Allah onunla sənin borcunu qarşılayacaq" dedi. Səlman (r.ə) belə deyir: "Nəfsim əlində olan Allaha and içirəm ki, onunla qırx uqiyəlik ödəməli olduğum miqdarı ödədim". Artıq beləcə Səlman (r.ə) azadlığına qovuşmuş olurdu. (Əhməd b. Hənbəl, V, 443-444; İbn Sad, a. g. e., IV, 79-80; Diyarbekri, I, 468; İbnül-Esir, Üsdü'l-Ğabe, II, 419; onun azad edilməsi haqqında dəyişik rəvayətlər üçün bk. Diyarbekri, a. g. e., I, 469).

Səlman (r.ə)ın qatıldığı ilk döyüş Xəndək döyüşüdür. Müşriklər, müttəfiqlərlə birlikdə on min nəfərlik orduyla Mədinəyə doğru hərəkətə keçdikləri zaman, Rəsulullah (s.ə.v), şəhər içində qalaraq müdafiə olunmağı qərara almışdı. Ancaq, Mədinənin ətrafında düşmənin şəhərə girişinə mane olacaq hər hansı bir qala yox idi. Bu vəziyyət şəhərin müdafiə olunmasını olduqca çətinləşdirirdi. Edilən müşavirələr əsnasında Səlman (r.ə), Rəsulullah (s.ə.v)ə, "Ey Allahın Rəsulu! Biz İranda mühasirəyə alındığımız zaman şəhərin ətrafında bir xəndək qazaraq özümüzü müdafiə edərdik,"-deyib, hücuma açıq bölgədə bir xəndək qazılması fikrini irəli sürmüşdü. (Taberi, Tarix, II, 566). Bu görüş Rəsulullah (s.ə.v) tərəfindən uyğun görülmüş və dərhal xəndəyin qazılması üçün fəaliyyətə keçilmişdi. Səlman (r.ə), qüvvətli bir kimsə idi və qazıntı işində olduqca məhsuldar çalışırdı. Ənsar qrupu, Səlman (r.ə)ı sahiblənərək: "Səlman bizdəndir," dedilər. Bunun üzərinə mühacirlər: "Xeyr Səlman bizdəndir,"- deməyə başladılar. Bunu eşidən Rəsulullah (s.ə.v): "Səlman bizdəndir. O, əhli beytimdəndir,"-deyərək onu əhli beytinə daxil etmişdir. (Taberi, eyni yer/yeyər; İbn Sad, a. g. e., IV, 83).

Səlman (r.ə), daha sonrakı bütün döyüşlərdə Rəsulullah (s.ə.v) ilə birlikdə olmuşdur. Məkkəli müşriklər, Mədinə önlərinə gəldikləri zaman şəhərlə aralarındakı xəndəyi gördükdə təəccübləndilər. Çünki Ərəblər daha əvvəl belə bir müdafiə etmə üsulundan xəbərsiz idilər. Müşriklər, bu xəndəyi keçməyi sınadılarsa da, bacara bilmədilər. Döyüşün qazanılmasında xəndəyin rolu o qədər böyük olmuşdur ki, bundan ötəri Xəndək döyüşü olaraq adlandırılmışdır.

Səlman (r.ə), Rəsulullah (s.ə.v)in yanından vəfat edənə qədər ayrılmadı. Hz. Əbu Bəkir (r.ə)ın xəlifəliyi zamanında da Mədinədə olmuşdur.

Ömər (r.ə) dövründə İslam ordusu İranın fəthi üçün hərəkətə keçdiyi zaman Səlman (r.ə) də bu orduya qatıldı. Səlman (r.ə) İran əslli idi. Buna görə düşmən ordusunun vəziyyətini çox yaxşı bilirdi. Ayrıca farsların İslam dinini qəbul edərək dəlalətdən xilas olmalarını şiddətlə arzulayırdı.

İranlılar, Kadisiyə məğlubiyyətindən sonra Mədaində toplanmışdılar . Müsəlmanlar Dəclə çayının kənarına gəldikləri zaman, qarşıya keçmək üçün heç bir şey tapa bilmədilər. Sad b. Əbi Vakkas, qarşı sahilə bir öncü birliyi göndərib keçid təhlükəsizliyini təmin etdikdən sonra, bütün orduya çayı keçmə əmrini verdi. Ordu, suları qabarmış bir şəkildə axan Dəclə çayına daldı. Sad (r.ə)ın yanında Səlman (r.ə) vardı. Sad (r.ə), dua edir və Allah Təalanın dostlarına kömək edəcəyini, dinini üstün edəcəyini və Allah Təalaya üsyan edən bir topluluğun yaxşılığa (İslama) qələbə çala bilməyəcəyini söyləyirdi. Çayın ortasında olduqca həyəcanlı halda olan Sad (r.ə)a, Səlman (r.ə) belə deməkdə idi: "İslam yenidir. Allah, quruları necə Müsəlmanların əmrinə vermişsə, dənizləri də onların əmrinə verəcək gücdədir. Allaha and içirəm ki, müsəlmanlar çaya necə axın-axın girmişdilərsə çaydan eləcə axın-axın çıxacaqlar". Həqiqətən Səlman (r.ə)ın dediyi kimi olmuş və müsəlman ordusu heç bir itki vermədən qarşı sahilə keçmişdi. (Taberi, Tarix, IV, 11-12; İbnul-Esir, əl-Kamil fi't-Tarih, II, 511-512). İranlı əsgərlər dəhşət içərisində, onların çayı keçmələrinə baxırlar və öz-özlərinə: "Şeytanlar gəlir. Vallah bizim döyüşdüyümüz bu topluluq cinlərdən başqaları deyil." -deyirdilər. (Taberi, II, 514). İranlı əsgərlər qaçaraq Kisranın sarayına sığınıb müqavimət göstərməyə davam etdilər. Bura göndərilən öncü birliyinin komandiri Səlman (r.ə) idi. O, qala divarının önünə gəldiyi zaman, İslamın əmr etdiyi şəkildə onları üç dəfə Müsəlman olmağa, qəbul etməzlərsə cizyə ödəməyə dəvət etdi. Səlman (r.ə) onlara belə deyirdi: "Mən də əslən sizdən biriyəm. Sizə acıyır və yumşaq davranıram. Əgər müsəlman olsanız bizim qardaşlarımız olaraq eyni haqlara sahib olarsınız. Bunu qəbul etməz, dininiz də qalmaq istəsəniz, bizə itaət edərək cizyə ödəyərsiniz. Bunu da qəbul etməsəniz, digərləri kimi sizinlə döyüşərik." (Taberi, a. g. e., IV, 14). Səlman (r.ə), məsələnin ərəblərin əcəmlərə hakimiyyəti məsələsi olmadığını onlara izah edə bilmək üçün, "Sizdən biri olduğum halda ərəblər mənə itaət edir."- deyərək (İbn Hənbəl, V, 444) razı salmağa çalışırdı. Səlman (r.ə) ilk iki şərti qəbul etməmələri üzərinə onlara üç gün düşünmələri üçün möhlət verdi. Üçüncü gün sarayda olan əsgərlər təslim olmağı qəbul etdilər və beləcə Kisranın möhtəşəm sarayı müsəlmanların əlinə keçmiş oldu. (Taberi, a. g. e., IV). Daha əvvəl Behurəsirdəkiləri də o İslama dəvət etmişdi. Ancaq buradakılar, cizyə verməyi də rədd edincə döyüşərək məğlub edilmişdilər . (Taberi, eyni yer).

Sad (r.ə) Mədaində qərargah qurmuşdu. Ancaq buranın havası, İslam əsgərlərinə pis təsir göstərmiş, iqlim dəyişikliyinə görə üzlərinin rəngləri dəyişmişdi. Bu vəziyyəti öyrənən Ömər (r.ə), Sada xəbər göndərərək, Müsəlmanların yaşamaları üçün uyğun bir yer təsbit edilməsi üçün Səlman (r.ə) ilə Huzeyfe (r.ə)ı vəzifələndirməsini istədi. Bu yer ilə Mədinə arasında nəqliyyat asanlığına maneə törədəcək bir çayın olmamasını xüsusilə vurğuladı. Bölgədə araşdırmalar edən Səlman (r.ə) və Huzeyfe (r.ə), sonunda Kufə üzərində qərar qıldılar və burada ordugah şəhəri tikildi. (17/638) (Taberi, a. g. e., IV, 40-41; İbnul-Esir, əl-Kamil fit-Tarih, II, 527-528). Səlman (r.ə) İranın fəthi üçün davam edən əsgəri hərəkatlarda aktiv olaraq rol almışdır. (Taberi, IV, 305; İbnul-Esir, əl-Kamil fit-Tarih, III, 132).

Səlman (r.ə), Hz. Ömər (r.ə) dövründə Mədain valisi olmuşdu. Səlman (r.ə), Hicri 36 ilində Mədaində vəfat etmişdir. (İbnul-İmad, Şezeratu'z-Zeheb, I, 44; İbn Həcər, a. g. e., II, 63; İbnul-Esir, Tarix, III, 287; İbn Sad, a. g. e., VI, 17). Ancaq onun ölüm tarixi haqqında fərqli rəvayətlər var. Hz. Osman (r.ə)ın xilafətinin sonlarına doğru, 35 və ya 37 ilində vəfat etdiyi rəvayət edilir, hətta Hz. Ömər zamanında öldüyü də söylənir. (İbnul-Esir, Üsdü'l-Ğabe, II, 421). İbn Həcər, onun ölümü ilə əlaqədar fərqli tarixləri verdikdən sonra, Ənəs (r.ə)dan, İbn Məsudun, ölüm döşəyindəki Səlman (r.ə)ı ziyarət etdiyi şəklindəki rəvayəti dəlil götürərək, İbn Məsudun 34cü ildən əvvəl vəfat etdiyini, bu səbəbdən Səlman (r.ə)ın ölümünün 33 və ya 32 ilində olmalı olduğu fikrini irəli sürür. (İbn Həcər, a. g. e., II, 63). Onun iki yüz əlli ilə üç yüz əlli il yaşadığı şəklində rəvayətlər var və ravilər iki yüz əlli il yaşadığının şübhəsiz olduğunu söyləyirlər. (əl-Askalani, a. g. e., II, 62; İbnul-Esir, Tarix, II, 287; Üsdül-Ğabe, 421). İbn Həcər, Zəhəbinin rəvayətlərini qiymətləndirdikdən sonra, onun ancaq səksən il qədər yaşamış ola biləcəyi qənaətinə gəldiyini nəql edir (İbn Həcər, eyni yer) ki, gerçəyə yaxın olan da budur. Səlman (r.ə)ın məzarı, Bağdadın 30 km şərqində Medain xarabaları yaxınlarından axan Dəyalə çayının kənarındadır. Onun olduğu yer Səlmanı Pak (təmiz Səlman) olaraq adlandırılmışdır. Onun məzarının içində olduğu məscid IV Murad tərəfindən təmir etdirilmişdir.

Səlman (r.ə), elm, fəzilət və zühd baxımından Əshabələrin ən öndə gələn simalarından biri olub, Rəsulullah (s.ə.v)a yaxınlığıyla tanınmaqdadır. Hz. Aişə (r.ə.), belə deməkdədir:

"Bir çox gecələr Səlman (r.ə) Rəsulullah (s.ə.v) ilə tək qalardılar. Bu birlik o qədər sürərdi ki, Rəsulullah (s.ə.v) xanımlarından birinin yanına belə girməzdi." (İbnul-Esir, Üsdül-Ğabe, II, 420). Rəsulullah (s.ə.v), Xəndək döyüşü əsnasında onun əhli beytindən olduğunu elan etmişdi.

Hz. Əli (r.ə.) onun haqqında: "Ona əvvəlkilərin və sonrakıların elmi verilmişdir. Onda olan bu elmə çatıla bilməz,"-demişdir. Başqa bir zaman da: "O bizim əhli beytimizdəndir. Aranızdakı mövqeyi Loğman Həkim kimidir. İlk və son kitabı oxumuşdur. Sonu olmayan bir dənizdir,"-demişdir. Muaz (r.ə.) yanına gələnlərə elmi, aralarında Səlman (r.ə)ın da olduğu, dörd adamdan tələb etmələrini söyləmişdir. Onun elmi haqqında edilən təriflər Rəsulullah (s.ə.v)in söylədiyi: "Səlman elmə doyuruldu." (İbn Sad, a. g. e., IV, 85) sözünə əsaslanır. Səlman (r.ə), Əbu Dərda (r.ə)ın gecə boyu namaz qıldığı və davamlı oruc tutduğunu gördüyü zaman onu dayandırıb hazırlanan yeməkdən yeyərək orucunu pozması mövzusunda israr etmiş və ona: "Üzərində gözünün haqqı vardır, ailənin haqqı vardır. Bəzən oruc tut, bəzən tutma, bəzən namaz qıl, bəzən ara ver." (bunları nafilə olan ibadətləri üçün söyləmişdir). Ebud-Dərda bu vəziyyəti Rəsulullah (s.ə.v)a çatdırdığı zaman o; "Səlman səndən daha alimdir."-dedi və bunu üç dəfə təkrarladı (İbn Sad, a. g. e., IV, 85-86).

Hz. Ömər (r.ə), ona böyük hörmət göstərərdi. Ümmətin idarəsinin məsuliyyəti altında əzilən Ömər (r.ə), eşitdiyi bir narahatlığını dilə gətirərək Səlman (r.ə)a belə soruşmuşdu: "Mən məlikəmmi (kral) , yoxsa xəlifəyəmmi?". Səlman (r.ə) ona belə cavab verdi: "Əgər sən Müsəlmanların torpağından bir dirhəmdən az və ya çox bir pul alar, sonra onu haqsız bir şəkildə sərf etsən, sən xəlifə olmayıb məlik olarsan." (Taberi, a. g. e., IV, 211; İbnu'l-Esir, Tarix, III, 59).

Hz. Ömər (r.ə), fey gəlirlərini bölərkən, Səlman (r.ə)a dörd min dirhəm hissə ayırmışdır. Bəzi kəslər, "Xəlifənin oğulu (Abdullah) üç min beş yüz dirhəm alır, bu farslı isə dörd min dirhəm alır."-deyərək bu vəziyyəti qəribsəmişdilər . Oradakılar: "Səlman, Rəsulullah (s.ə.v) ilə Abdullahın qatılmamış olduğu bir çox döyüşə qatılmışdır."- deyərək cavablandırdılar (İbn Sad, IV, 86). Başqa bir rəvayətdə, Ömər (r.ə), Fey gəlirlərindən Müsəlmanlara maaş bağlamaq üçün Divanul-Atanı təsis etdiyi zaman, Əshabələr üçün İslamdakı prioritetləri və qatıldıqları döyüşləri göz önünə alaraq bir qruplaşdırılma etdiyi; Səlman (r.ə)ı, Həsən (r.ə), Hüseyn (r.ə) və Əbu Zər ilə birlikdə olmadıqları halda Bədir əhlindən sayaraq alacağı miqdarı beş min dirhəm olaraq qərarlaşdırdığı bildirilməkdədir. (Taberi, a. g. e., III, 614).

Rəsulullah (s.ə.v) belə buyurmuşdur: "Cənnət üç adam üçün darıxar. Əli, Ammar və Səlman" (Tirmizi, Menakıb, 34).

Səlman (r.ə), son dərəcə təvazökar və qənaətkar bir həyat yaşamışdır. O, Mədaində vali olduğu və çoxu dövlət məmurlarından çox gəlirə sahib olduğu halda gündəlik həyatı, son dərəcə sadə idi. O, kölə olduğu zaman necə geyinər və necə gəzərdisə Mədain valisi olduğu zaman da eyni hal üzrə davam etmişdi. O, əlinə keçən pulu tasadduq edər və öz əməyi ilə əldə etdiyi şeylərdən başqasını yeməzdi. Tanımayan birinin, onun vali olduğunu anlaması mümkün deyildi. Mədain küçələrində gedərkən Suriya tərəfindən gələn bir tacir, üzərində adi bir əba ilə gördüyü Səlmanı çağıraraq yüklərini daşımasını istədi. O, heç tərəddüd etmədən yükləri kürəyinə aldı və adamla birlikdə getməyə başladı. Onu bu halda görənlər: "Bu validir"- dediklərində adam :"Səni tanımırdım"- deyərək üzr istədi. Səlman (r.ə) ona: "Xeyr bunları evinə qədər aparacağam" -deyərək yoluna davam etdi (İbn Sad, a. g. e., IV, 88; buna bənzər digər bir hadisə üçün bax. eyni yer).

Bəzi kəslərin geyimindən ötəri ona dil uzatmaları və hörmətsizlik etmələrinə qarşı heç bir reaksiya verməmişdir. Bir dəfə iki gənc əsgər yanından keçərkən, onu göstərərək: "Əmiriniz budur"-deyərək gülürdülər. Səlman (r.ə)ın yanındakı adam ona, "Ey Əbu Abdullah! Bunların nə dediyini görürsənmi?" -dedi. Səlman (r.ə) ona belə dedi: "Onları burax. Xeyr və şər bu gündən sonradır. Əgər torpaq yeməyi bacara bilsən onu ye amma, iki adama da olsa əmir olmaqdan qaçın. Məzlumun və çətin vəziyyətdəki kəslərin duasından çəkin. Çünki onların duaları ilə Allah Təala arasında pərdə yoxdur." (İbn Sad, a. g. e., IV, 87-88). Səlman (r.ə) çox comərd bir şəxsiyyətə sahib idi. Əlinə keçən hər şeyi kasıblara paylayardı. (İbnul-Esir, Üsdül-Ğabe, II, 420).

O, heç bir zaman sədəqə qəbul etməmişdir. Çox vaxt əlinə keçən pulla dərhal ət alır və onu bişirərək, hədis əhlini çağırar və birlikdə yeyərdilər (İbn Sad, IV, 9).

Səlman (r.ə), ölüm döşəyinə yatdığı zaman, ziyarətinə gedən Mədain valisi Sad b. Malik və Sad b. Məsud onu ağlayarkən gördülər. Niyə ağladığını soruşduqda o belə cavab vermişdi: "Rəsulullah (s.ə.v) bizdən bir əhd aldı. Heç birimiz onu qoruya bilmədik. O bizə belə demişdi: "Sizin dünyadakı dolanışığınız bir yolçunun azuqəsi qədər olsun."

Onun elmi və təqvası digər əshabələrə də təsir edirdi. Çünki onu ziyarətə gedən Sad b. Əbi Vakkas, necə davranması lazım olduğu şəklində tövsiyə verməsini istəmişdi (İbn Sad, a. g. e., IV, 90-91).

Səlman (r.ə), sıx saçlı, uzun boylu bir kimsə idi. Onun Mədaində Bukeyre adında bir xanımı vardı. (İbn Sad, IV, 92). Səlman (r.ə), Mədinədəykən Hz. Ömər (r.ə)ın qızını ondan istədiyi, lakin Əmr b. el-Asin bu mövzuda Səlman (r.ə)ı hirsləndirməsi üzərinə bundan imtina etdiyi nəql edilməkdədir. (İbn Abdırrabbih, Ikdu'l-Ferid, Beyrut 1949, VI, 90). Ancaq onun ailəsi haqqında açıq rəvayətlər yoxdur.

Sufilər, Səlman (r.ə)ı Ashabul-Suffe ilə birlikdə təsəvvüfün qurucularından biri olaraq qəbul edərlər. Bir çox təriqət silsiləsi ona əsaslandırılır. O, Rəsulullah (s.ə.v)ın bərbərliyini etdiyi üçün Futuvvet təşkilatına bağlı bərbərlərin piri olaraq qəbul edilməkdə idi. Səlman (r.ə)ın sahib olduğu haqlı şöhrəti, bütün Müsəlmanların ona qarşı içdən bir sevgi duymalarına səbəb olmuşdur. Sünni müsəlmanlar onun adını böyük bir sevgiylə xatırlayarlar. Əhli beytdən sayılması, Şiələrin ona qarşı fərqli bir maraq göstərmələrinə səbəb olmuşdur. Həcdən dönən Şiələr Kərbəladan sonra onun məzarını da ziyarət edərlər. Ayrıca, Şiələr, Hz. Əli və Əhli Beyt haqqında rəvayət olunan hədislərin çoxunu ona isnad edərlər.

Gulatı Şiə məktəblərində isə o, ilahi sudur əsnasında Əli (r.ə)dan dərhal sonra gəlir. Nusayrilər isə onu, üç gizli hərfdən biri qəbul edərlər. Nusayriliyin təslis əqidəsini ifadə edən ayn, mim və sin hərflərindən ayn Əlini, mim Məhəmməd (s.ə.v)ı, sin isə Səlmanı ifadə edir. Məna (Əli), ad (Məhəmməd), bab isə Səlmandır. Buna görə o Nusayri təslis əqidəsinin qapısı (bab) olub, üçüncü həddir. Durzilər isə, Quranın Səlmana vəhy olunduğuna, Peyğəmbərin Quranı ondan aldığına inanırlar. Bu məktəblər, meydana gətirdikləri inanc sistemlərində digər bir neçə əshabə ilə birlikdə Səlman (r.ə)ı təməl ünsür olaraq istifadə etmişlər və ona müxtəlif funksiyalar yükləmişlər. Bu məzhəblərin gerçəkdə münasib Şiə ilə əlaqələri yoxdur. Çünki məzmunlarındakı inanc prinsipləri nəzərə alındığı zaman İslami şəxsiyyətlərin adlarını istifadə edərək bütpərəst bir inanc sistemi meydana gətirdikləri görüləcək. (bax. Şamil İslam Ens. Ömər TELLİOĞLU)

Əshab-ı kiramın dinimizdəki yerini, onları sevməyin əhəmiyyətini və müsəlmanların əshabələr arasındakı fikir ayrılıqlarına necə baxmalı olduqlarını açıqlamaqda zərurət vardır.

Əshabeyi- Kiram Əfəndilərimiz, Rəsulu Əkrəm Əfəndimizə (s.ə.v.) haqqıyla varis və vəkil oldular. Sağa və sola meyl etmədən yalnız və yalnız doğru yol üzərində getdilər, Allaha aparan yollarda hər biri bir öndər, bir rəhbər oldular. Hansının ardından gedilsə doğru yola, səadət və salamatlığa çıxılmış olar. Çünki, Cənabı Haqq onlara, insanları hidayətə çəkən bir xüsusiyyət, bir cazibə vermişdir. Onlar Cənabı Haqqın ruhlar məclisində sevib, peyğəmbərimiz ətrafında bir halqa təşəkkül etdirdiyi, seçmə, çalışqan və yüksək səciyyəli insanlardır.

Əshabələrin hamısı istisnasız Rəsulullah Əfəndimizin söhbətiylə müşərrəf oldular. Onların ruhları, ağılları, qəlb və vicdanları və nəhayət bütün hissiyyatları, Peyğəmbər tərbiyəsindən keçdi, onun feyzilə böyüdülər. Başqa bir ifadəylə, onlar dağın cənub yamacındakı çiçəklər kimi, günəşdən birbaşa istifadə etdilər və onun zatıyla görüşdülər. Onlardan sonra gələn bütün müsəlmanlar isə, dağın şimal yamacındakı çiçəklər kimi, günəşin zatından deyil, ancaq işığından faydalandılar.

Onlardan sonra gələn heç bir övliyanın onlara yetişə bilməməsinin sirri, bax bu böyük fərqdə axtarılmalıdır. Onlar vəhyin gəlişinə şəxsən şahid oldular. Dıhyə surətində, dəfələrlə Cəbrayılı (a.s.) gördülər. Minlərlə möcüzəyə şahid oldular. Bütün insanlıq aləmini nura, hidayət və səadətə çatdırmaq üçün göndərilən Qurani Kərimi ilk dəfə onlar dinlədilər. Onlar Quranı Azimüşşanın ilk tələbələri olma şərəfinə nail oldular. Ondakı uca həqiqətləri Peyğəmbər Əfəndimizdən dərs aldılar. Quranı Hakimi bütün qəlblərə, ağıllara, vicdanlara və dolayısilə həyata hakim etdilər. Onlardan sonra gələn heç bir kimsənin çata bilmədiyi feyz və bərəkətə, elm və ürfana, ixlas və sədaqətə, farağat və fədakarlığa çatdılar. Baxışları ibrətlə, fikirləri elm və hikmətlə, qəlbləri ilahi söhbətlə doldu. Onları nə dünya əsir edə bildi, nə də Cənnətin gözəllik və cazibədarlığı cəlb etdi. Onlar dünya və axirət nemətlərinə deyil, o nemətləri verənə talib oldular və Onu tapdılar. Yalnız və yalnız Allaha qul olmağın uca şərəf və izzətiylə yaşadılar.

Onların hamısı qurtuluşa çatanlar zümrəsindəndir; hamısı "Əshabə" olma şərəfində ortaqdır. Allah və Elçisi, onların hamısından razı olmuş və onları tərifləyərək ucaltmışdır.

Cənabı Haqq, Tövbə surəsində Əshab-ı kiramdan razı olduğunu və onlar üçün əbədi nemətlər, səadətlər hazırladığını belə bəyan edir:

"Dində hamını ötüb ke­çən ilk mü­hacirlərə və ənsarlara, həm­çinin yax­şı işlər görməkdə onların ardınca gedənlərə gəlincə, Allah onlardan razı­dır, onlar da Ondan razıdırlar. (Allah) onlar üçün (ağacları) altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Cənnət bağ­ları hazırlamışdır. Bu, böyük uğurdur. " (Tövbə Surəsi, 100)

Yenə eyni surədə Cənabı Haqq Əshab-ı Kiramı tərifləyərək onların İslam uğrunda can və mallarıyla cihad etdiklərini ifadə edir və özlərini xeyr və lütfkarlıq ilə belə müjdələyir:

"Lakin (Allahın) Elçisi və onunla birgə iman gətirənlər malları və canları ilə cihad etdilər. Onlar üçün nemətlər hazırlanmışdır. Məhz onlar uğur qazananlardır. Allah onlar üçün (ağacları) altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Cənnət bağları hazırlamışdır. Bu, böyük uğurdur.." (Tövbə Surəsi, 88-89)

Əshabə haqqında daha bir çox ayəti- kərimə nazil olmuşdur. Nümunə olaraq bu iki ayə ilə kifayətlənirik.

Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz də Əshab-ı kiramı bir çox hədisi-şərifləri ilə səna etmişlər, onların Allah qatında qəbul olunmalarını və şərəflərinin ülviyyətini ümmətinə təlqin etmiş və onlara dil uzadanları təhdid etmişlər. Bunlardan bir neçəsini aşağıda təqdim edirik:

"Mənim əshabələrim ədalətlidirlər."

"Bir kimsə əshabəni sevsə məni sevdiyi üçün sevər. Onlara düşmənlik edən də mənə düşmənliyindən ötəri düşmənlik edər."

Əshab-ı kiramın heç birisinə düşmənliyin dinən mümkün olmadığı, istisnasız hamısının bir hidayət məşəli olduğu, bu hədisi-şərifdə ən yığcam ifadəylə ortaya qoyulmuşdur:

"Əshabələrim ulduzlar kimidir. Hansına tabe olsanız hidayətə çatarsınız." (Acluni, 1/132)

"Ulduz" olma xüsusiyyətində olan bütün ulduzlar bərabər olduqları halda, aralarında böyüklük və kiçiklik etibarilə fərqlər olduğu kimi, əshabələr arasında da fəzilət və mərtəbə nöqtəsində əlbəttə fərqlər olacaq. Bəzisi İslamiyyətlə daha əvvəl şərəflənmiş. xidmətdə digərlərini keçmiş, bir qismi ədalət və idarədə hamısının üzərinə çıxmış, bir başqası yumşaq xasiyyət və comərdlikdə daha irəli getmiş, bir başqası elm və qəhrəmanlıqda digərlərini keçmişdir.

Artıq bu hidayət ulduzları haqqında nalayiq sözlər danışmağın, onların bir qisminə sevgi bəsləyib, digər bir qismini pisləməyin, nə qədər böyük bir cinayət olduğunu müqayisə edin.

Bu da insafla nəzərə alınmalıdır ki, dinimizin gərək ibadətə, gərəksə əxlaqa aid bir çox həqiqəti, o haqsız hücumlara məruz qalan əshabələrdən dərs alınmışdır. Onlara hücum etmək, İslama hücum etmək hökmündədir.

Bəli, İslamın birinci safında olan və "Səbəb olan işləyən kimidir." hökmünə görə qiyamətə qədər gələcək bütün müsəlmanların qazandıqları savabın bir misli savab dəftərlərinə əlavə edilən, ən aşağı mərtəbədə olanına belə ən böyük bir vəlinin yetişə bilmədiyi bu seçmə kəslərə, Axırzaman Peyğəmbərinin o seçmə yoldaşlarına, o anlayışlı həmsöhbətlərinə kölgə salma səyləri, birbaşa İslamın özünə hücumdur.

Hədlərini təcavüz edərək, İslamın təməlinə qanlarını axıdan o seçmə camaatı mühakimə etməyə qalxanlar və birini haqlı çıxarıb, digərini tənqid edənlər, o hidayət ulduzlarına heç bir ləkə sürə bilməz, ancaq öz fəlakətlərini hazırlamış olarlar.

Qaldı ki, o mühakimə etdikləri kəslər, əshabələrin öndə gələnləridir. Bir qismi Cənnətlə müjdələnmişdir. Dedi-qodusunu etdikləri o kəsləri Quran və Peyğəmbər Əfəndimiz mədhü-səna etmişdir

İddiamıza qüvvətli bir dəlil də budur: Məlumdur ki, Səhihi Buxari gərək Əhli Sünnət və gərəksə şiələr arasında Qurandan sonra ən böyük kitab olaraq qəbul edilmişdir. Hər iki tərəf bu barədə eyni fikirdədir. Buxari-i Şərifdə, ixtilafa düşən o əshabələrin hər iki qanadından da etiqad, ibadət və əxlaqa dair bir çox hədisi-şərif rəvayət edilmişdir. Fiqh alimlərimiz və bütün ümmət bu rəvayətlərdən birini digərindən üstün tutmadan hamısını birdən qəbul etmişlər. Hədisləri rəvayət edən bütün mühaddislər də əshabənin fikir ayrılıqlarını heç nəzərə almamışlar, "Bu hədis, Hz. Əliyə və ya Hz. Müaviyəyə qarşı olan filan əshabədən rəvayət edildiyi üçün səhih deyil."-deməmişlər, belə bir səhvə yol verməmişlər.

Bu hala görə, bu nəticə ortaya çıxır; Bütün müctəhidlər, muhaqqiqlər, fakihlər, muhaddislər bu fikir ayrılıqları nəzərə almadan əshabənin hamısına hörmət etmişlər, məhəbbət bəsləmişlər və onların rəvayət etdikləri hədisi-şərifləri dinimizə əsas qəbul etmişlər. Bizim nə həddimiz var ki, bu möhtərəm kəslərin nəzərə almadıqları fikir ayrılıqlarını problemə çevirək.

Bu vəsilə ilə bu mühüm həqiqəti də diqqətə almaq lazımdır:

Hucurat surəsində, möminlərin sui -zəndən çəkinmələri belə əmr edilir:

" Sizdən biriniz ölmüş qardaşının ətini yemək istəyərmi ?" (Hucurat Surəsi, 12)

Cənabı Haqq bu ayəti-kərimədə bir mömini qeybət etməyin ölü əti yemək qədər çirkin və möminə yaraşmayan bir davranış olduğunu bizə xəbər verir. Hələ qeybət edilən bu mömin, əshabələrdən, həm də onların ən öndə gələnlərindən biridirsə, artıq məsələnin təhlükəsini siz təqdir edin.

Ümmü Eymən (r.ə) Rəsulullah Əfəndimizin (s.ə.v)dayəsi... 

“Anamdan sonra anam” deyə hörmət və iltifat görən, həyatda ikən cənnətlə müjdələnən, fədakar bir xanım səhabə... Fəxr-i Kainat Əfəndimizin (s.ə.v)atası Abdullahın cariyəsi...

O, Həbəşistanlı idi. Əsl adı Bərəkə binti S’ləbədir. “Ümmü Eymən” künyəsi ilə məşhurdur.

O, ilk dəfə Xazrəcoğullarından Ubeyd İbni Zeyd ilə evlənmişdi. Eymən adında bir oğlu oldu. Bu ilk uşağınagörə “Ümmü Eymən”  künyəsini almışdı.

Ümmü Eymən (r.ə) Rəsulullah Əfəndimizin (s.ə.v) dayəsi... “Anamdan sonra anam” deyə hörmət və iltifat görən, həyatda ikən cənnətlə müjdələnən, fədakar bir xanım səhabə... Fəxr-i Kainat Əfəndimizin (s.ə.v) atası Abdullahın cariyəsi...

Ümmü Eymən uzun illər Sevgili Peyğəmbərimizin (s.ə.s) atası Abdullahın cariyəsi olaraq peyğəmbər ocağındaqulluq etdi. Onun vəfatından sonra da eyni evdə qaldı. Artıq həm ana Aminənin, həm də varlıq Nuru Məhəmədin köməkçisiidi.

O,şəfqətli və sevgi dolu bir qəlbə sahib idi. Rəsul-i Əkrəm (s.ə.s) Əfəndimiz beş-altı yaşlarında ikən anası Hz. Aminə (r.ə) Ümmü Eyməni də yanına alaraq birgə Mədinəyə doğru səfərə çıxırlar.Həm əri Abdullahın məzarını, həm də dayılarını ziyarət etmək istəyirdi. Bir aya yaxınMədinədə qaldılar.

Ümmü Eymən bacarıqlı, işinibilən bir xanım  idi. Könüldən xidmət etməsi ilə özünü sevdirmişdi. Varlıq Nuru Məhəmmədə çox dərin sevgi bəsləyirvə gözünü ondan ayırmırdı. Onu yadlardan, pis niyətli insanların baxışından qorumağa çalışırdı. Birgün başına belə bir hadisə gəldi.Özü bu hadisəni belə danışır:

“Birgün iki yəhudi alimi yanıma gəldi. Əhmədi onlara göstərməyimi istədilər. Mən də o nur Əhmədi yanlarına apardım. Uşağı uzun uzun süzdülər. Hər tərəfinə baxdılar. Sonra belə dedilər: “Bu uşaq gözlənilən son peyğəmbər olmalıdır. Bura da onun hicrət edəcəyi yerdir. Bu məmləkətdə çox böyük müharibələr olacaq, böyük hadisələr baş verəcəkdir.” dedilər.

O, (s.ə.s) bir ananın balasını sevdiyi kimi daima Ümmü Eymənin (r.ə) diqqət mərkəzində idi. Ona bir zərər verəcəklərindən qorxmağa başladı. “Sevgili oğlunun” yanından heç ayrılmamağa çalışdı. Nəhayət, Məkkəyəqayıtmağa qərarverdilər.

Üç nəfərlik karvan  Mədinədən ayrılıb Məkkə istiqamətinəhərəkət etdilər. Sevincli halda yollarına davam edərək Əbva kəndinəqədər gəldilər. Yolda xəstələnən Hz. Aminə burada biraz istirahət etmək istədi. Ancaqxəstəliyi şiddətlənərək artmağa başladı. Ümmü Eymən bir tərəfdə Hz. Aminə anamızaxidmət edərkənnur Muhamməddən də gözünü ayırmırdı. Anasının başı ucunda oturan gələcəyin peyğəmbəri Varlıq Nuru Can Əhməd sevgili anasının çəkdiyi izdırablardan dolayı gözyaşı axıdırdı. Artıq anasındanayrılacağı düşüncəsi təzahür etməyə başladı. Sevgili anası Hz. Aminə dəOnun (s.ə.s)üzünə baxır, özağrılarını unudaraq onu düşünürdü. Nur Muhammədindən ayrılacağını hiss etməyəbaşlamışdı. Xəstəliyi də getdikcə şiddətlənməkdə idi. Bir ara gördüyü yuxunuxatırladı. Sevgili körpəsinin nur üzünə baxaraq ona belə xitab etdi:

“Ey mübarək uşaq! Ey dünyaya yanaşmadan qonub, sonra uçub gedən göyərçinin (Abdullah) oğlu!Atan hər şeyin sahibi və hər şeyi bilən Allahın yardımı ilə oxlarla püşk atıldığı günün sabahı yüz dəvə qarşılığında qurban edilməkdən xilas olmuşdu.

“Əzizim! Əgər yuxuda gördüklərim olacaqsa, sən bütün insanlığa göndəriləcək və halal-haramı öyrədəcəksən. İnsanları həqiqətə və İslama yönəldəcəksən. Atan İbrahimin dinində olacaqsan. Allah səni bütün bütlərdən və bütpərəstlikdən qoruyacaqdır. Sənin məfkurən insanlıq durduqca davam edəcəkdir.

Hər canlı öləcək, hər yeni köhnələcək, hər yaşlı dünyadan ayrılıb gedəcəkdir. Mən də ölürəm. Ancaq adım əbədiyyən qalacaq. Çünki arxamda xeyirli və tərtəmiz bir övlad buraxıram.” deyərək son sözlərini bitirdi. Sonra birdənəsiniəvvəl Allaha, sonra da dayəsi Ümmü Eymənəəmanət etdi. Otuz il kimi qısa bir ömür sürən Hz. Aminə (r.ə) anamız çox keçmədən ruhunu Uca Rəbbimizə təslim etdi.

Atadan yetim olaraq doğulan sevgili Peyğəmbərimiz altı yaşında ikən də anasından ayrılaraq kimsəsiz qaldı. Uca Rəbbimiz onu Özünə seçmişdi. Kimsəyə güvənib dayanmasını istəmirdi. Onu həyatın hər cürələmi ilə yetişdirərək əxlaqın ən zirvəsinəçıxarmaq istəyirdi. Ən kamil insan, ən gözəl insan olaraq qiyamətə qədər gələcək insanlığa “üsvə-i hasənə” “örnək insan” olması üçün Ondan başqasına güvənib dayanmasını istəmirdi. “Şübhəsiz ki sən ən uca əxlaq üzərəsən” (Qələm sürəsi: 4) xitabına layiq etmək istəyirdi.

Ümmü Eymən çiyninə ağır bir yük yükləndiyinihiss edirdi. Bundan sonra o, Varlıq Nurunaxidmət edərək anasının yoxluğunu hiss etdirməməyə çalışdı. Bunun üçün əlindən gələn fədakarlığı göstərməyə çalışırdı. Varlıq Nuruna öz övladı kimi baxdı. Onu bağrına basdı və bu sözləri ilə təsəlli etdi:

“Kədərlənmə, ağlama canım Məhəmmədim! İlahi qədərə qarşı boynumuz bükülüdür. An da Onun, mal da. Hamısı bizəəmanət. O necə vermişsə,elə də alar.” dedi.

Hz. Aminə (r.ə) Əbva kəndinə dəfn edildikdən sonra Nur Muhammədi Məkkəyəaparmaq vəzifəsi Ümmü Eymənə qaldı. Birlikdə iki dəvə üzərindəhüzünlü və məşəqqətli bir səfərdən sonra Məkkəyə çatdılar. Ümmü Eymən gözyaşları arasında Can Əhmədi babası Əbdülmüttəlibə təslim etdi.

Ümmü Eymən Can Əhmədə evlənənə qədər ürəkdənxidmət etdi. Bir ana şəfqəti ilə onu bağrına basdı. İki Cahan Günəşi Əfəndimiz (s.ə.s) də evləndikdən sonra fədakar dayəsiniheç unutmadı. Ona hər cür hörməti göstərdi. Ziyarətini əksik etmədi. Köməyini ondan əsirgəmədi. Bir övladın anasına göstərəcəyi sevgi və sayğını göstərdi. O, peyğəmbər olaraq göndəriləndə Ümmü Eymən ona ilk inananlardan oldu. İslama dəvətində də Onu (s.ə.s)tənha buraxmadı.

Ümmü Eymən (r.ə) ilk müsəlmanların çəkdiyi sıxıntıları, əzabları çəkdi. Ancaq əsla imanından dönmədi. Həbəşistana və Mədinəyə hicrət etdi. Sevgili Peyğəmbərimizi (s.ə.q) tənha buraxmadı. Əri Ubeyd İbni Zeyd iləxoşbəxt bir həyat yaşayırdı. Hüneyn döyüşündəəri şəhid olduqdan sonra dul qaldı.

İki Cahan Günəşi Əfəndimiz (s.ə.s) hər cür yoxluq, əzab vəizdırablara sinə gərən fədakar dayəsi Ümmü Eyməni (r.ə) yalnız buraxmaq istəmədi. Bir gün əshabı ilə oturarkən, “Cənnət əhlindən bir qadınla evlənmək istəyən Ümmü Eymənlə evlənsin.” buyurdu.

Ümmü Eymən (r.ə) bu müjdəli xəbəri eşidərkən sevincindən gözyaşlarını tuta bilmədi. Cənnətlik olmaq nə böyük bəxtiyarlıq idi.

Fəxr-i Kainat (s.ə.s) Əfəndimizin əmrini yerinə gətirmək üçün ilk tələb övladlığı Zeyddən gəldi. Zeyd İbni Harisə (r.ə) gənc idi. Ümmü Eymən (r.ə) kimi yaşlı bir qadınla evlənməkistəməsi sadəcə Rəsul-i Əkrəm (s.ə.s) Əfəndimizin məmnuniyyətini qazanmaq üçündü.

Əfəndimiz (s.ə.s) fədakar dayəsini gənc səhabəsi Zeydə nikahladı. Bu izdivacdan İslamın gənckomandiri Üsamə İbni Zeyd (r.ə) dünyaya gəldi.

Ümmü Eymən (r.ə) təslim və təvəkkül sahibi bəxtiyar bir xanım idi. Ən çətin vəziyyətlərdə  belə  Cənab-ı Haqqdan ümidini kəsməzdi. Onun köməyinin mütləqgələcəyinə inanırdı. Hicrət edərkən Rəvha yaxınlarında gecələmişdi. Çox susamışdı. Yanında heç suyu qalmamışdı. Amma Rəbbinin onu gördüyünə inancı sonsuz idi. Bu inancın, bu təslimiyyət və təvəkkülün mükafatını bəzən dərhal görərdi. Bu dəfə də Rəbbisinin yardımı yetişmişdi. Səmadan ağ ipləsallanmış bir vedrə gördü. Dərhal o tərəfə qaçdı. Çatanda gördü ki, içi saf, buz kimi su dolu. Doyunca içdi. Tamamilə susuzluğu keçdi və rahatladı. Bu hadisəniözü nəql etdikdən sonra: “Artıq bundan sonra mənə susuzluq hissi gəlmədi. Bir daha susuzluq çəkmədim.” dedi.

O gözütox, cəsur, qəhrəman bir iman fədaisi idi. Allah və Rəsulu yolunda həyatını ortaya qoymuşdu. Uhud günü İki Cahan Günəşi Əfəndimizin (s.ə.s) ətrafından dağılanlara çox kədərlənmiş və onlara: “Barı buradakı cəhrəni götür,ip əyir! Qılıncını da gətir mənə ver. Qadınlarla birlikdədöyüşüm.” deyə gileylənmişdi .

O, Uhud günü digər xanımlarla birlikdə yaralılarımüalicə etdi. Mücahidlərə su payladı. Rəsul-i Əkrəm (s.ə.s) Əfəndimizin ətrafından ayrılmadı.

O, bir peyğəmbər aşiqi idi. Onunla birlikdə sevinər, onunla birlikdəkədərlənərdi. Bir gün Rəsul-i Əkrəm (s.ə.s) Əfəndimiz xəstə bir uşağı qucağına almışdı Uşaq ağır xəstə idi.Əzabdan inləyirdi. Rəhmət Peyğəmbəri Əfəndimiz (s.ə.s)uşağın çəkdiyi acıya dözə bilmədi və gözlərindən yaş axmağa başladı. Əfəndimizin (s.ə.s) bu halını görən Ümmü Eymən də ağlama başladı. Şəfqət Peyğəmbəri Əfəndimiz (s.ə.s) ona: “Nə üçün ağlayırsan?” dedi. O da: “Allah Rəsulu ağlayarkən mən necə  ağlamaya bilərəm?” deyə cavab verdi. Əfəndimizə (s.ə.s) olan sevgisini bu davranışı ilə göstərmiş oldu.

Ümmü Eymənin  (r.ə) sevgili Peyğəmbərimizin yanında ayrı bir yeri var idi. Bəzən ona zarafat ilə qarışıq iltifat edərdi. Ancaq o Uca Peyğəmbər (s.ə.s) lətifəedərkənbelədoğrunu söyləyərdi. Onu incitmədən sevindirirdi. Bir gün Ümmü Eymən (r.ə) İki Cahan Günəşi Əfəndimizə (s.ə.s) gələrək: “Mənə bir minik təmin etsəniz.” deyəmüraciətetdi. Fəxr-i Kainat (s.ə.v) Əfəndimiz ona: “Səni dəvəbalasına mindirəcəyəm.” buyurdu. Bu incə mənanı tuta bilməyən Ümmü Eymən (r.ə): “Ya Rəsulallah! Balanın məni daşımağa gücü çatmaz. Həm mən dəvəbalası istəmirəm ki” dedi. Əfəndimiz (s.ə.v) təkrarən: “Səni ancaq bir dəvəbalasınamindirəcəyəm.” buyurdu.

O, Rəsulullahın (s.ə.s)məzələndiyini zənn etdi. Ancaq Əfəndimiz (s.ə.s) bir həqiqəti söyləməkdə idi. Hər dəvə bir dəvədən doğulması səbəbilə dəvəbalası deyildimi?

Ümmü Eymən (r.ə) İslamı öyrənmə və öyrətməhaqda da çoxsəy göstərirdi. Rəsul-i Əkrəm (s.ə.s) Əfəndimizin dünyadan köçdüyü gün gözyaşlarını tuta bilməmişdi: “Nə üçün bu qədər ağlayırsan?” deyəsoruşularkən o: “Mən vəhyin kəsilməsinə ağlayıram.” demişdi.Kədərindənbelə İslama bağlılığısezilirdi.

Ümmü Eymən (r.ə) üç xəlifədövrünü yaşamış gözü yaşlı, könlü sevgi, şəfqət və mərhəmət dolu bir xanım səhabə idi. Hz. Əbu Bəkir və Hz. Ömər (r.ə) tez-tez ziyarətedərdilər. Ona layiq olduğu hörməti göstərər, ehtiyaclarını təmin edərəkxidmət edərdilər. O da gözü yaşlı bir qadın olduğu üçün onları görərkənkədərlənir, Peyğəmbərimizi (s.ə.s) xatırlayar və vəhyin kəsilməsinə ağlayardı. Hz. Ömərin (r.ə) namazda yaralandığını öyrənərkən yenə gözyaşlarını tuta bilməmişdi. Ətrafındakılar niyə bu qədər ağladığını souşanda: “Bu gün İslam zəiflədi” demişdi.

Sevinci, kədəri, sevinci, ağlaması həmişə Allah üçün idi.Bütün düşüncəsi, davranışları, sözləri daim İslami səy və həssaslığın bir nəticəsi idi. Yaşı bir xeyli ilərləyən Ümmü Eymən (r.ə) Hz. Osmanın (r.ə) xəlifəliyinin ilk illərində rəhmətə qovuşdu. Cənab-ı Haqqdan onun kimi həssas ürəkli, dini səyə  sahib ola bilməyi və şəfaətlərini diləyirik. Amin.

1- Bədir Döyüşünə qatılanların cənnətlik olduqlarını şəxsən Əfəndimiz müjdələmişdir.

2- Döyüş əsnasında özlərinə Allah tərəfindən göndərilən mələklərin də qatıldığı Quranda bildirilmiş olub bu onlar üçün ayrıca bir fəzilət səbəbidir.

3- Əhli kamal bəzi zevatın bəyanına nəzərən Evliyaullahdan bir çoxu vəlilik mövqeyinə Bədir əhlinin mübarək adlarını oxumağa davam etməklə nail olmuşlar.

4- Bir çox xəstəliyə tutulan kimsənin Bədir əhlinin mübarək adını zikr edərək bu vəsilə ilə şəfa tələb edib lütfü ilahiyyə məzhər olaraq xəstəliklərindən xilas olduqları rəvayət edilməkdədir

5- Əhli mədəniyyət bir şəxs: "Xəstə bir kimsənin başına əlimi qoyub xalis bir niyyətlə Bədir səhabələrinin adını oxuduğumda mütləq şəfa hasil olmuşdur. Hətta xəstənin əcəli də gəlmişsə heç olmasa narahatlığı yüngülləşmişdir." deməkdədir.

6- Bəziləri də: "Duadan əvvəl Bədir səhabələrinin adlarının oxunmasının duanın sürətlə qəbuluna vəsilə olduğunu" söyləmişlər.

Cəfər b. Abdullah belə deyir:

"Atam mənə Peyğəmbər (s.ə.s.)in bütün səhabələrini sevməmi vəsiyyət edər və bunu əlavə edərdi.

"Ey canım balam, Bədir səhabələrinin adı zikr edilincə dua qəbul olunar, bu mübarək adları zikr edən qulu, ilahi rəhmət; bərəkət əhatə edər. Bu adları oxuyaraq ehtiyacda olanın diləyi mütləq yerinə yetirilər..."

Bu qədər var ki: Bu mübarək adların oxunuşu əsnasında hər birinin adı deyilincə, Radıyallahu ənh (Allah ondan razı olsun) demək lazımdır. Şübhə yox ki Peyğəmbərimizin adı deyilincə Sallallahu Əleyhi və Səlləm deyiləcək. Çünki bu ədəbə riayət etmək, məqsədin daha qısa zamanda əldə edilməsində vəsilədir.

Cənabı Haqq (c.c.) bizləri onların şəfaətinə nail etsin. Amin

(Rıdvanullahi əleyhim ecmeıyn)

01. Seyidinə və nebiyyuna Məhəmməd əl-Mühaciri (Sallallahu təala əleyhi və səlləm)

02. Seyidinə Əbu Bəkir Sıddık əl-Mühaciri (r.ə.)

03. Seyidinə Ömər ibnu'l-Hattab əl-Mühaciri (r.ə.)

04. Seyidinə Osman ibni Affan əl-Mühaciri (r.ə.)

05. Seyidinə Aliyy ibni Əbi Talib əl-Mühaciri (r.ə.)

06. Seyidinə Talha min Ubeydullah əl-Mühaciri (r.ə.)

07. Seyidinə Zübeyr ibni Avvam əl-Mühaciri (r.ə.)

08. Seyidinə Əbdürrəhman min Avf əl-Mühaciri (r.ə.)

09. Seyidinə Sad min Əbi Vakkas əl-Mühaciri (r.ə.)

10. Seyidinə Səid ibni Zeyd əl-Mühaciri (r.ə.)

11. Seyidinə Əbu Ubeyde min Cərrah əl-Mühaciri (r.ə.)

12. Seyidinə Übeyy ibni Ka'b əl-Hazreci (r.ə.)

13. Seyidinə əl-Ahnes ibni Həbib əl-Mühaciri (r.ə.)

14. Seyidinə əl-Erkam ibni Erkam əl-Mühaciri (r.ə.)

15. Seyidinə Es'ad ibni Yezid əl-Hazreci (r.ə.)

16. Seyidinə Ənəs Mövla Rasulillah Mühaciri (r.ə.)

17. Seyidinə Ənəs ibni Muaz əl-Hazreci (r.ə.)

18. Seyidinə Ənəs ibni Katade el-Evsi (r.ə.)

19. Seyidinə Evs ibni Sabit əl-Hazreci (r.ə.)

20. Seyidinə Evs ibni Havli əl-Hazreci (r.ə.)

21. Seyidinə İyas ibni Evs əl-Evsi (r.ə.)

22. Seyidinə İyas ibn'il-Bükeyr əl-Mühaciri (r.ə.)

23. Seyidinə Büceyr ibni Əbi Büceyr əl-Hazreci (r.ə.)

24. Seyidinə Bahhas ibni Səhləbə əl-Hazreci (r.ə.)  

25. Seyidinə əl-Bera bin Ma'rur əl-Hazreci (r.ə.)  

26. Seyidinə Besbese bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)

27. Seyidinə Bişr ibn'il-Bera əl-Hazreci (r.ə.)

28. Seyidinə Bəşir ibni Səid əl-Hazreci (r.ə.)

29. Seyidinə Bilal ibni Rebah əl-Mühaciri (r.ə.)

30. Seyidinə Temim Mövla Hıraş əl-Hazreci (r.ə.)

31. Seyidinə Temim Mövla bəni Ganem bin əs-Silm əl-Evsi (r.ə.)

32. Seyidinə Temim ibni Yuar əl-Hazreci (r.ə.)

33. Seyidinə Sabit ibni Akram əl-Evsi (r.ə.)

34. Seyidinə Sabit ibni Səhləbə əl-Hazreci (r.ə.)

35. Seyidinə Sabit ibni Xalid əl-Hazreci (r.ə.)

36. Seyidinə Sabit ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)

37. Seyidinə Sabit ibni Hezzal əl-Hazreci (r.ə.)

38. Seyidinə Səhləbə bin Hatim əl-Evsi (r.ə.)

39. Seyidinə Səhləbə bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)

40. Seyidinə Səhləbə bin Aneme əl-Hazreci (r.ə.)

41. Seyidinə Sıkf ibni Əmr əl-Mühaciri (r.ə.)

42. Seyidinə Cabir ibni Abdullah min Riyab əl-Hazreci (r.ə.)

43. Seyidinə Cabir ibni Abdullah min Əmr əl-Hazreci (r.ə.)

44. Seyidinə Cəbbar ibni Sahr əl-Hazreci (r.ə.)

45. Seyidinə Cübr ibni Atik əl-Evsi (r.ə.)

46. Seyidinə Cübeyr ibni İyas əl-Evsi (r.ə.)

47. Seyidinə Həmzə bin Abdil-Muttalib əl-Mühaciri (r.ə.)

48. Seyidinə əl-Həris ibni Ənəs əl-Evsi (r.ə.)

49. Seyidinə əl-Həris ibni Evs bin Rəfi' əl-Evsi (r.ə.)

50. Seyidinə əl-Həris ibni Evs bin Muaz əl-Evsi (r.ə.)

51. Seyidinə əl-Həris ibni Hatib əl-Evsi (r.ə.)

52. Seyidinə əl-Həris ibni Əbi Həzmə əl-Evsi (r.ə.)  

53. Seyidinə əl-Həris ibni Həzmə əl-Hazreci (r.ə.)  

54. Seyidinə əl-Həris ibni Simme əl-Hazreci (r.ə.)  

55. Seyidinə əl-Həris ibni Arfece əl-Evsi (r.ə.)

56. Seyidinə əl-Həris ibni Kays əl-Evsi (r.ə.)  

57. Seyidinə əl-Həris ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)  

58. Seyidinə əl-Həris ibni-Numan ibni Ümeyye əl-Evsi (r.ə.)  

59. Seyidinə Hərisə bin Süraka əl-Hazreci (şəhid) (r.ə.)  

60. Seyidinə Hərisə bin Numan əl-Hazreci (r.ə.)  

61. Seyidinə Hatıb ibni Əbi Beldəyə əl-Mühaciri (r.ə.)  

62. Seyidinə Hatıb ibni Əmr əl-Mühaciri (r.ə.)

63. Seyidinə əl-Hubab ibni Münzir əl-Hazreci (r.ə.)  

64. Seyidinə Həbib ibni Esved əl-Hazreci (r.ə.)

65. Seyidinə Haram ibni Milhan əl-Hazreci (r.ə.)  

66. Seyidinə Hureys ibni Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)

67. Seyidinə əl-Husayn ibni Həris əl-Mühaciri (r.ə.)  

68. Seyidinə Həmzə bin əl-Mumeyyir əl-Hazreci (r.ə.)  

69. Seyidinə Harice bin Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)  

70. Seyidinə Xalid ibni əl-Bükeyr əl-Hazreci (r.ə.)  

71. Seyidinə Xalid ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)

72. Seyidinə Habbab ibn'ül-Eret əl-Mühaciri (r.ə.)  

73. Seyidinə Habbab Mövla Utbe əl-Mühaciri (r.ə.)

74. Seyidinə Hubeyb ibni İsaf əl-Hazreci (r.ə.)

75. Seyidinə Hıdaş ibni Katade əl-Evsi (r.ə.)

76. Seyidinə Hıraş ibn'is-Sımme əl-Hazreci (r.ə.)  

77. Seyidinə Hureym ibni Fatik əl-Mühaciri (r.ə.)

78. Seyidinə Hallad ibni Rəfi' əl-Hazreci (r.ə.)

79. Seyidinə Hallad ibni Süveyd əl-Hazreci (r.ə.)  

80. Seyidinə Hallad ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)

81. Seyidinə Hallad ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)  

82. Seyidinə Huleyd ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)  

83. Seyidinə Xəlifə bin Adiyy əl-Hazreci (r.ə.)  

84. Seyidinə Huneys ibni Hazafe əl-Mühaciri (r.ə.)  

85. Seyidinə Havvat ibni cübeyr əl-Evsi (r.ə.)

86. Seyidinə Havli bin Əbi Havli əl-Mühaciri (r.ə.)  

87. Seyidinə Zekvan ibni Ubeyd əl-Hazreci (r.ə.)

88. Seyidinə Zü'ş-Şimaleyn ibni Abd Əmr əl-Mühaciri (şəhid) (r.ə.)  

89. Seyidinə Raşid ibni Mualla əl-Hazreci (r.ə.)  

90. Seyidinə Rəfi bin Həris əl-Hazreci (r.ə.)  

91. Seyidinə Rəfi' bin ğunecde əl-Evsi (r.ə.)

92. Seyidinə Rəfi' bin Malik əl-Hazreci (r.ə.)  

93. Seyidinə Rafi ibnul-Muall əl-Hazreci (şəhid) (r.ə.)  

94. Seyidinə Rəfi' bin Yezid əl-Evsi (r.ə.)  

95. Seyidinə Rib'ıy bin Rəfi' əl-Evsi (r.ə.)  

96. Seyidinə ər-Rebiibni İyas əl-Hazreci (r.ə.)  

97. Seyidinə Rəbiyə bin Əlavəysəm əl-Mühaciri (r.ə.)  

98. Seyidinə Ruhayle bin Səhləbə əl-Hazreci (r.ə.)  

99. Seyidinə Rifaa bin Həris əl-Hazreci (r.ə.)  

100.Seyyiduna Rifaa bin Rəfi' əl-Hazreci (r.ə.)  

101.Seyyiduna Rifaa bin Abd'il Münzir əl-Evsi (r.ə.)  

102.Seyyiduna Rifaa bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)  

103.Seyyiduna Zübeyr ibni Avvam (r.ə.)  

104.Seyyiduna Ziyad ibn'is-Seken əl-Evsi (r.ə.)  

105.Seyyiduna Ziyad ibni Lebid əl-Hazreci (r.ə.)  

106.Seyyiduna Ziyad ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)  

107.Seyyiduna Zeyd ibni Eslem əl-Evsi (r.ə.)  

108.Seyyiduna Zeyd ibni Hərisə əl-Mühaciri (r.ə.)  

109.Seyyiduna Zeyd ibn'ul-Hattab əl-Mühaciri (r.ə.)  

110.Seyyiduna Zeyd ibn'ul-Müzeyyen əl-Hazreci (r.ə.)  

111.Seyyiduna Zeyd ibn'ul-Mualla əl-Hazreci (r.ə.)  

112.Seyyiduna Zeyd ibni Vedia əl-Hazreci (r.ə.)  

113.Seyyiduna Salam Mövla Əbi Huzeyfe əl-Mühaciri (r.ə.)  

114.Seyyiduna Salam ibni Umeyr əl-Evsi (r.ə.)  

115.Seyyiduna əs-Saib ibni Osman əl-Mühaciri (r.ə.)  

116.Seyyiduna Sebre min Fatik əl-Mühaciri (r.ə.)  

117.Seyyiduna Süraka bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)  

118.Seyyiduna Süraka bin Ka'b əl-Hazreci (r.ə.)  

119.Seyyiduna Sad Mövla Hatıb əl-Mühaciri (r.ə.)  

120.Seyyiduna Sad ibni Havle əl-Mühaciri (r.ə.)  

121.Seyyiduna Sad ibni Hayseme əl-Evsi (şəhid) (r.ə.)  

122.Seyyiduna Sad ibn'ur-Rebi əl-Hazreci (r.ə.)  

123.Seyyiduna Sad ibni Zeyd əl-Evsi (r.ə.)  

124.Seyyiduna Sad ibni Sad əl-Hazreci (r.ə.)  

125.Seyyiduna Sad ibni Sehi əl-Hazreci (r.ə.)  

126.Seyyiduna Sad ibni Ubade əl-Hazreci (r.ə.)  

127.Seyyiduna Sad ibni Ubeyd əl-Evsi (r.ə.)  

128.Seyyiduna Sad ibni Osman əl-Hazreci (r.ə.)  

129.Seyyiduna Sad ibni Muaz əl-Evsi (r.ə.)  

130.Seyyiduna Süflan ibni Bişr əl-Hazreci (r.ə.)  

131.Seyyiduna Sələmə bin Eslem əl-Evsi (r.ə.)  

132.Seyyiduna Süleym ibn-ul-Həris əl-Hazreci (r.ə.)  

133.Seyyiduna Sələmə bin Salama əl-Evsi (r.ə.)  

134.Seyyiduna Selid ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)  

135.Seyyiduna Süleym ibn-ul Həris əl-Hazreci (r.ə.)  

136.Seyyiduna Suleym ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)   

137.Seyyiduna Süleym ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)   

138.Seyyiduna Süleym ibni Milhan əl-Hazreci (r.ə.)   

139.Seyyiduna Simak ibni Sad əl-Hazreci (r.ə.)   

140.Seyyiduna Sinan ibni Əbi Sinan əl-Mühaciri (r.ə.)   

141.Seyyiduna Sinan ibni Sayfi əl-Mühaciri (r.ə.)   

142.Seyyiduna Sehl ibni Huneyf əl-Evsi (r.ə.)   

143.Seyyiduna Sehl ibni Rəfi' əl-Hazreci (r.ə.)   

144.Seyyiduna Sehl ibni Cəld əl-Hazreci (r.ə.)   

145.Seyyiduna Sehl ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)   

146.Seyyiduna Sehl ibni Vehb əl-Mühaciri (r.ə.)   

147.Seyyiduna Sehl ibni Rəfi' əl-Hazreci (r.ə.)   

148.Seyyiduna Sevad ibni Zərin əl-Hazreci (r.ə.)   

149.Seyyiduna Sevad ibni Ğaziyye əl-Hazreci (r.ə.)   

150.Seyyiduna Süveybıt ibni Harmele əl-Mühaciri (r.ə.)   

151.Seyyiduna Şuca' ibni Əbi Vehb əl-Mühaciri (r.ə.)   

152.Seyyiduna Şərik ibni Ənəs əl-Evsi (r.ə.)   

153.Seyyiduna Şemmas ibni Osman əl-Mühaciri (r.ə.)   

154.Seyyiduna Sabiyh Mövla Eb'l-As əl-Mühaciri (r.ə.) 

155.Seyyiduna Safvan ibni Vehb əl-Mühaciri (şəhid) (r.ə.)   

156.Seyyiduna Şuheyb ibni Sinan əl-Mühaciri (r.ə.)   

157.Seyyiduna Sayfi bin Sevad əl-Hazreci (r.ə.)   

158.Seyyiduna ət-Dahhak ibni Hərisə əl-Hazreci (r.ə.)   

159.Seyyiduna ət-Dahhak ibni Abd Əmr əl-Hazreci (r.ə.)   

160.Seyyiduna Damara bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)   

161.Seyyiduna ət-Tufeyl ibni Həris əl-Mühaciri (r.ə.)   

162.Seyyiduna eət-Tufeyl ibni Malik əl-Hazreci (r.ə.)   

163.Seyyiduna ət-Tufeyl ibni Numan əl-Hazreci (r.ə.)   

164.Seyyiduna Tuleyb ibni Umeyr əl-Mühaciri (r.ə.)   

165.Seyyiduna Asam ibni Sabir əl-Evsi (r.ə.)   

166.Seyyiduna Asam ibni Adiyy əl-Evsi (r.ə.)   

167.Seyyiduna Asam ibni Ukeyr əl-Hazreci (r.ə.)   

168.Seyyiduna Asam ibni Kays əl-Evsi (r.ə.)   

169.Seyyiduna Ağıl ibn'ul-Bükeyr əl-Mühaciri (r.ə.)  (şəhid)

170.Seyyiduna Vali ibni Ümeyye əl-Hazreci (r.ə.)   

171.Seyyiduna Vali ibni Bükeyr əl-Mühaciri (r.ə.)   

172.Seyyiduna Vali ibni Rebia əl-Mühaciri (r.ə.)   

173.Seyyiduna Vali ibni Sad əl-Hazreci (r.ə.)   

174.Seyyiduna Vali ibni Sələmə əl-Hazreci (r.ə.)   

175.Seyyiduna Vali ibni Füheyre əl-Mühaciri (r.ə.)   

176.Seyyiduna Vali ibni Muhalled əl-Hazreci (r.ə.)   

177.Seyyiduna Vali ibni Yezid əl-Evsi (r.ə.)   

178.Seyyiduna Ayız ibni Maıs əl-Hazreci (r.ə.)    

179.Seyyiduna Abbad ibni Bişr əl-Evsi (r.ə.)    

18O.Seyyiduna Abbad ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)    

181.Seyyiduna Ubade bin Samit əl-Hazreci (r.ə.)    

182.Seyyiduna Abdullah ibni Səhləbə əl-Hazreci (r.ə.)    

183.Seyyiduna Abdullah ibni Cübeyr əl-Evsi (r.ə.)    

184.Seyyiduna Abdullah ibni Çahş əl-Mühaciri (r.ə.)    

185.Seyyiduna Abdullah ibnü'l-Ced əl-Hazreci (r.ə.)    

186.Seyyiduna Abdullah ibn'ul-Humeyyir əl-Hazreci (r.ə.)    

187.Seyyiduna Abdullah ibn'ur-Rebi əl-Hazreci (r.ə.)    

188.Seyyiduna Abdullah ibni Revaha əl-Hazreci (r.ə.)    

189.Seyyiduna Abdullah ibni Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)    

190.Seyyiduna Abdullah ibni Süraka əl-Mühaciri (r.ə.)    

191.Seyyiduna Abdullah ibni Sələmə əl-Evsi (r.ə.)    

192.Seyyiduna Abdullah ibni Sehi əl-Evsi (r.ə.)    

193.Seyyiduna Abdullah ibni Süheyl əl-Mühaciri (r.ə.)    

194.Seyyiduna Abdullah ibni Şerik əl-Evsi (r.ə.)    

195.Seyyiduna Abdullah ibni Tarık əl-Evsi (r.ə.)    

196.Seyyiduna Abdullah ibni Vali əl-Hazreci (r.ə.)    

197.Seyyiduna Abdullah ibni Abd Menaf əl-Hazreci (r.ə.)    

198.Seyyiduna Abdullah ibni Urfuta əl-Hazreci (r.ə.)    

199.Seyyiduna Abdullah ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)    

200.Seyyiduna Abdullah ibni Ümeyr əl-Hazreci (r.ə.)    

201.Seyyiduna Abdullah ibni Kays bin Xalid əl-Hazreci (r.ə.)    

202.Seyyiduna Abdullah ibni Kays bin Sayfi əl-Hazreci (r.ə.)    

203.Seyyiduna Abdullah ibni Kab əl-Hazreci (r.ə.)    

204.Seyyiduna Abdullah ibni Məhrəmə əl-Mühaciri (r.ə.)    

205.Seyyiduna Abdullah ibni Məsud əl-Mühaciri (r.ə.)    

206.Seyyiduna Abdullah ibni Mazın əl-Mühaciri (r.ə.)    

207.Seyyiduna Abdullah ibni Numan əl-Mühaciri (r.ə.)    

208.Seyyiduna Abd Rəbb ibni Cebr əl-Evsi (r.ə.)    

209.Seyyiduna Əbdürrəhman ibni Cebr əl-Evsi (r.ə.)    

210.Seyyiduna Abdət'əl-Haşhaş əl-Hazreci (r.ə.)    

211.Seyyiduna Abd ibni Vali əl-Hazreci (r.ə.)    

212.Seyyiduna Ubeyd ibn'ut-Teyyihan əy-Evsi (r.ə.)    

213.Seyyiduna Ubeyd ibni Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)    

214.Seyyiduna Ubeyd ibni Əbi Ubeyd əl-Evsi (r.ə.)    

215.Seyyiduna Ubeyde bin Həris əl-Mühaciri (r.ə.)    

216.Seyyiduna Utban ibni Malik əl-Hazreci (r.ə.)    

217.Seyyiduna Utbe bin Rebıa əl-Hazreci (r.ə.)    

218.Seyyiduna Utbe bin Abdullah əl-Hazreci (r.ə.)    

219.Seyyiduna Utbe bin Gazvan əl-Mühaciri (r.ə.)    

220.Seyyiduna Osman ibni Mazın əl-Mühaciri (r.ə.)    

221.Seyyiduna əl-Aclan ibni Numan əl-Hazreci (r.ə.)    

222.Seyyiduna Adiyy ibni Əbi Zağba əl-Hazreci (r.ə.)    

223.Seyyiduna İsmet'ubn'ul-Husayn əl-Hazreci (r.ə.)    

224.Seyyiduna Usaymət'ul-Hazreci (r.ə.)    

225.Seyyiduna Atıyyə bin Nuveyrə əl-Hazreci (r.ə.)    

226.Seyyiduna Ukbe bin Vali əl-Hazreci (r.ə.)    

227-Seyyiduna Ukbe bin Osman əl Hazreci (r.ə.)    

228.Seyyiduna Ukbe bin Vəhb əl-Hazreci (r.ə.)    

229.Seyyiduna Ukbe bin Vəhb əl-Mühaciri (r.ə.)    

230.Seyyiduna Ukkaşə bin Mıhsan əl-Mühaciri (r.ə.)    

231.Seyyiduna Amman ibni Yasir əl-Mühaciri (r.ə.)    

232.Seyyiduna Umarə bin Həzm əl-Hazreci (r.ə.)    

233.Seyyiduna Umarə bin Ziyad əl-Evsi (r.ə.)    

234.Seyyiduna Əmr ibni İyas əl-Hazreci (r.ə.)    

235.Seyyiduna Əmr ibni Səhləbə əl-Hazreci (r.ə.)    

236.Seyyiduna Əmr ibn'ul-Cemuh əl-Hazreci (r.ə.)    

237.Seyyiduna Əmr ibn'ul-Haris əl-Hazreci (r.ə.)    

238.Seyyiduna Əmr ibn'ül Həris əl-Mühaciri (r.ə.)    

239.Seyyiduna Əmr ibni Süraka əl-Mühaciri (r.ə.)    

240.Seyyiduna Əmr ibni Əbi Şərh əl-Mühaciri (r.ə.)    

241.Seyyiduna Əmr ibni Talk əl-Hazreci (r.ə.)    

242.Seyyiduna Əmr ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)    

243.Seyyiduna Əmr ibni Muaz əl-Evsi (r.ə.)    

244.Seyyiduna Umeyr ibni Haram əl-Evsi (r.ə.)    

245.Seyyiduna Umeyr ibn'ul Humam əl-Hazreci (r.ə.)  (şəhid)

246.Seyyiduna Umeyr ibn'ul-Amir əl-Hazreci (r.ə.)    

247.Seyyiduna Umeyr ibni Avf əl-Mühaciri (r.ə.)    

248.Seyyiduna Umeyr ibni Məbəd əl-Evsi (r.ə.)    

249.Seyyiduna Umeyr ibni Əbi Vakkas əl-Mühaciri (r.ə.) (şəhid)

250.Seyyiduna Avf ibn'ul-Haris əl-Hazreci (r.ə.)    

251.Seyyiduna Uveym ibni Səidə əl-Evsi (r.ə.)    

252.Seyyiduna İyaz ibni Züheyr əl-Mühaciri (r.ə.)    

253.Seyyiduna Ğannam ibni Evs əl-Hazreci (r.ə.)    

254.Seyyiduna əl-Fakih ibni Bişr əl-Hazreci (r.ə.)    

255.Seyyiduna Ferve bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)    

256.Seyyiduna Katade bin Numan əl-Hazreci (r.ə.)    

257.Seyyiduna Kudame bin Mazın əl-Mühaciri (r.ə.)    

258.Seyyiduna Kutbə bin Vali əl-Hazreci (r.ə.)    

259.Seyyiduna Kays ibni Mıhsan əl-Hazreci (r.ə.)    

260.Seyyiduna Kays ibni Mıhsan əl-Hazreci (r.ə.)    

261.Seyyiduna Kays ibni Muhalled əl-Hazreci (r.ə.)    

262.Seyyiduna Ka'b ibni Cemmez əl-Hazreci (r.ə.)    

263.Seyyiduna Ka'b ibni Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)    

264.Seyyiduna Malik ibni Əbi Havli əl-Mühaciri (r.ə.)    

265.Seyyiduna Malik ibni Əbi Havli əl-Mühaciri (r.ə.)    

266.Seyyiduna Malik ibn'ud Duhşum əl-Hazreci (r.ə.)    

267.Seyyiduna Malik ibni Rifaa əl-Hazreci (r.ə.)    

268.Seyyiduna Malik ibni Rifaa əl-Hazreci (r.ə.)    

269.Seyyiduna Malik ibni Əmr əl-Mühaciri (r.ə.)    

270.Seyyiduna Malik ibni Kudamə əl-Evsı (r.ə.)     

271.Seyyiduna Malik ibni Mesud əl-Hazreci (r.ə.)     

272.Seyyiduna Malik ibni Nümeyle əl-Evsi (r.ə.)     

273.Seyyiduna Malik Mübeşşir bin Abd'il-Munzir əl-Evsi (r.ə.)   (Şəhid)

274-Seyyiduna Mücezzer ibni Ziyad əl-Hazreci (r.ə.)     

275.Seyyiduna Muhriz ibni Amin əl-Hazreci (r.ə.)     

276.Seyyiduna Muhriz ibni Nasle əl-Mühaciri (r.ə.)     

277.Seyyiduna Məhəmməd ibni Mesleme əl-Evsi (r.ə.)     

278.Seyyiduna Midlac ibni Vali əl-Mühaciri (r.ə.)     

279.Seyyiduna Mersed ibni Mersed əl-Hazreci (r.ə.)     

280.Seyyiduna Mistah ibni Usasə əl-Mühaciri (r.ə.)     

281.Seyyiduna Məsud ibni Evs əl-Hazreci (r.ə.)     

282.Seyyiduna Məsud ibni Halda əl-Hazreci (r.ə.)     

283.Seyyiduna Məsud ibni Rebia əl-Mühaciri (r.ə.)     

284.Seyyiduna Məsud ibni Zeyd əl-Hazreci (r.ə.)     

285.Seyyiduna Məsud ibni Sad əl-Hazreci (r.ə.)     

286.Seyyiduna Məsud ibni Sad əl-Evsi (r.ə.)     

287.Seyyiduna Musab ibni Umeyr əl-Mühaciri (r.ə.)     

288.Seyyiduna Muaz ibni Cebel əl-Hazreci (r.ə.)     

289.Seyyiduna Muaz ibni Həris əl-Hazreci (r.ə.)     

290.Seyyiduna Muaz ibn-us Sımmə əl-Hazreci (r.ə.)     

291.Seyyiduna Muaz ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

292.Seyyiduna Muaz ibni Maıs əl-Hazreci (r.ə.)     

293.Seyyiduna Məbəd ibni Abbad əl-Hazreci (r.ə.)     

294.Seyyiduna Məbəd ibni Kays əl-Hazreci (r.ə.)   

295.Seyyiduna Muattib ibni Ubeyd əl-Evsi (r.ə.)     

296.Seyyiduna Muattib ibni Avf əl-Mühaciri (r.ə.)     

297.Seyyiduna Muattib ibni Kuşeyr əl-Evsi (r.ə.)     

298.Seyyiduna Makıl ibni Munzir əl-Hazreci (r.ə.)     

299.Seyyiduna Mamer ibni Həris əl-Hazreci (r.ə.)     

300.Seyyiduna Man ibni Adiyy əl-Hazreci (r.ə.)     

301.Seyyiduna Man ibni Yezid əl-Mühaciri (r.ə.)     

302-Seyyiduna Muavvız ibni Həris əl-Hazreci (r.ə.)     

303.Seyyiduna Muavvız ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

304.Seyyiduna Mikdad ibnul-Esvəd əl-Mühaciri (r.ə.)     

305.Seyyiduna Muleyl ibni Vebre əl -Hazreci (r.ə.)     

306.Seyyiduna Münzir ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

307.Seyyiduna Münzir ibni Kudame əl-Evsi (r.ə.)     

308.Seyyiduna Münzir ibni Məhəmməd əl-Evsi (r.ə.)     

309.Seyyiduna Mıhça ibnus-Salih Mövla Ömər ibnul-Hattab əl Mühaciri (r.ə.)  (Şəhid)

310.Seyyiduna Nadr ibni Həris əl-Evsi (r.ə.)     

311.Seyyiduna Numan ibni əl-Arac əl-Hazreci (r.ə.)     

312.Seyyiduna Numan ibni Əbi Həzmə əl-Evsi (r.ə.)     

313.Seyyiduna Numan ibni Sinan əl-Hazreci (r.ə.)     

314.Seyyiduna Numan ibni Abd Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

315.Seyyiduna Numan ibni Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

316.Seyyiduna Numan ibni Malik əl-Hazreci (r.ə.)     

317.Seyyiduna Nevfel ibni Abdullah əl-Hazreci (r.ə.)     

328.Seyyiduna Vakıd ibni Abdullah əl-Mühaciri (r.ə.)     

319.Seyyiduna Varaka bin İyas əl-Hazreci (r.ə.)     

320.Seyyiduna Vedia bin Əmr əl-Hazreci (r.ə.)     

321.Seyyiduna Vehb ibni Əbi Şərh əl-Mühaciri (r.ə.)     

322.Seyyiduna Vehb ibni Sad əl-Mühaciri (r.ə.)     

323.Seyyiduna Hani bin Niyar əl-Hazreci (r.ə.)     

324.Seyyiduna Hübeyl ibni Vebre əl-Hazreci (r.ə.)     

325.Seyyiduna Hilal ibni Mualla əl-Hazreci (r.ə.)     

326.Seyyiduna Yezid ibni əl-Ahnes əl-Mühaciri (r.ə.)     

327.Seyyiduna Yezid ibni Rukayş əl-Mühaciri (r.ə.)     

328.Seyyiduna Yezid ibni Haram əl-Hazreci (r.ə.)     

329.Seyyiduna Yezid ibn ul-Haris əl-Hazreci (r.ə.)     

330.Seyyiduna Yezid ibn us-Seken əl-Evsi (r.ə.)     

Rəsulullahın səhih hədisləri ilə sabit olan səhabələrin Cənnətlik oluşları, İslamın ümumi prinsipləri daxilində çox təbii bir hadisədir. Aşireyi Mübaşirə təbirinin yanında "əl-mubeşşirun bil-Cenneh" təbiri də bu səhabələr haqqında istifadə edilmişdir. Bu məşhur on səhabə bunlardır: Hz. Əbu Bəkr (ö. 634), Hz. Ömər (ö. 643), Hz. Osman (ö. 655). Hz. Əli (ö. 660), Hz. Əbdürrəhman b. Avf (ö. 652), Hz. Əbu Ubeyde b. əl-Cərrah (ö. 639), Hz. Talha b. Ubeydullah (ö. 656), Hz. Zubeyr b. Avvam (ö. 656), Hz. Sad b. Əbi Vakkas (ö. 674), Hz. Səid b. Zeyd (ö. 671).

Bu böyük səhabələrin özlərinə xas xüsusiyyətləri vardır. Məsələn: Məkkədə ilk müsəlman olan bu şəxsiyyətlər Hz. Peyğəmbərə və İslam iddiasına böyük qatqıları olan kəslərdir. Bu böyük səhabələrin hamısı İslam dövlətinin müşriklərə qarşı girişdiyi ilk böyük cihad hərəkəti olan Bədir döyüşündə olduqları kimi, Hz. Peyğəmbərə, Onu və İslamı sonuna qədər qoruyacaqlarına dair Hudeybiyə günündə ağac altında Beyət etmişlər. İslam əqidəsi üçün Allah yolunda ən yaxın qohumlarına qarşı vuruşmaqdan geri qalmamışlar. Hədis alimlərindən bəziləri əsərlərinə bu on səhabənin rəvayət etdikləri hədislərlə başlamışlar. Ayrıca sırf Aşireyi Mübaşirənin həyatlarını mövzu alan müstəqil əsərlər qələmə alınmışdır. Bunların fəzilətləri və Rəsulullah tərəfindən Cənnətlə müjdələnildikləri səhih hədis qaynaqlarında sabitdir. (Tirmizi, Menakıb, 25; Əhməd b. Hənbəl, I, 193)

Əhməd Kurucan

Zeyd b. Harisə b. Surahil əl-Kəlbi 575-ci ildə doğulmuşdur, anası Suda binti Saləbədir. Künyəsi oğluna nisbətlə "Əbu Üsamədir".  Əshabın irəli gələnlərindən olub, Rasulullah sallallahu aleyhi və səlləmin ən çox sevdiyi dostlarındandır. Buna görə səhabə arasında "əl-hubb" deyə anılırdı.

Əshabi-kiram içində Zeyddən (r.a) başqa heç bir kimsənin adı Qur`ani-Kərimdə açıqca zikr edilməmişdir.

Xatırla ki, bir zaman Allahın nemət verdiyi və sənin özünün nemət verdiyin şəxsə (Zeyd ibn Harisəyə): 'Zövzəni (Zeynəb bint Cəhşi) saxla (boşama), Allahdan qorx!' – deyir, Allahın aşkar etdiyi şeyi (Zeynəbin boşanacağı təqdirdə onu almağın haqda sənə nazil olan vəhyi) qəlbində gizli saxlayır və adamlardan (onların Peyğəmbər oğulluğunun boşadığı övrətlə evlənir, – deyəcəklərindən) çəkinirdin. Halbuki əslində sənin çəkinməli olduğuna ən çox layiq olan Allahdır.
Buna baxmayaraq, Zeyd (özünü fəzilət cəhətilə ona ər olaraq uyğun görmədiyindən) ondan ehtiyacı (olan boşamasını) yerinə yetirincə, onu sənə (biz) nikahladıq; Ta ki, öz (zövcə)lərindən əlaqə(lərini) kəsdikləri zaman övladlıqlarının zövcələri (ilə evlənmələri xüsusu)nda möminlərə bir çətinlik olmasın!(Bu işdən möminlərə heç bir günah gəlmədiyini bildirmək üçün belə bir övrətlə birinci səni evləndirib bütün müsəlmanlara nümunə etdik). Və Allahın əmri, (beləliklə) yerinə yetirilmiş oldu. (Əhzab surəsi, 37)

Zeyd bin Harise (Allah ondan razı olsun) ilk iman edənlərdəndir. Xədicə anamız, Əbu Bəkir və Əli ibn Əbu Talibdən (Allah hamısından razı olsun) sonra dördüncü, azadlıq qazanmış kölələr içərisində ilk müsəlman olma şərəfini əldə edənlərdəndir. Peyğəmbərimiz aleyhissalatu vəssəlam tərəfindən azadlığa qovuşan Zeyd əslən yəmənlidir. Əsirlikdən əmirliyə qədər yüksələn ibrət dolu bir ömür yaşayıb.

O, hələ uşaq ikən anası Suda binti Sələbə ilə birlikdə Bəni Maan qəbiləsindən olan qohumlarını ziyarət etmək üçün yola çıxmışdılar. Yolda quldurlar tərəfindən basqına məruz qaldılar və Zeyd əsir alındı. Əsir düşmüş Zeyd Məkkədəki Ukaz bazarında satışa çıxarıldı.

Xəticeə'tül Kübraın (Xədicə bint Hüveylid) qardaşı oğlu Hakim bin Hizam onu aldı. Bibisinin yanına gəlib: “Bibi, Ukaz bazarından bir neçə kölə aldım. Onlardan hansını istəyirsən seç və mənim hədiyyəm kimi qəbul elə”- dedi. Xədicə də kölələr arasından Zeyd bin Harisəni seçib götürdü. Bir müddətdən sonra Rəsulullah (s.ə.s) ilə evlənən Xədicə (r.anha) kölələrin içərisindən ən qiymətlisi olan Zeyd (r.a)-ı ona hədiyyə etdi. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) onu aldı və azad etdi. Azadlığa qovuşan Zeyd Rəsuli-Əkrəm (s.ə.s)-dən ayrılmadı. Həm xidmətlərində durmağa, həm də nurundan faydalanmağa çalışdı. Bu vaxta qədər heç yerdə və heç kimdə görmədiyi ədalət və kərəmi, yardım və məhəbbəti onda gördü.

Zeyd (r.a) itkin düşdüyü üçün ata-anası çox fikir edir, üzülürdü. Övlad həsrəti ilə yanıb-alışan Harisə hər yerdə axtarır və hər gördüyü karvandan onu soraqlayırdı. Göz yaşları içində şeirlər söyləyərək həsrətini, dərdini dilə gətirirdi:

Yavrum mənim, Zeydim mənim dönərsənmi geri,

Səndən başqasının dönməsini istəməm vallah

Anaram əsdikdə ruzigar, harda bir uşaq görsəm,

Və günəş doğarkən hər səhər səni xatırladır.

Hələ İslam gəməmiş, Bir həcc mövsümündə Zeydin doğulduğu qəbilədən Kəbəni ziyarətə gələnlər onu görüb tanıdılar. Zeyd (r.a)-la söhbət edib, hal-əhval tutdular. Geri dönən zəvvarlar görüb eşitdiklərini atası Harisə danışdılar. Bu xəbərdən sevinən Harisə qardaşı Kəb ilə bərabər Məkkəyə gəlib Rəsulullahın hüzuruna çıxıb belə dedilər:

“Ey Qüreyş qövmünün əfəndisi, ey Əbdülmüttəlibin nəvəsi! Siz Hərami–Şərifin qonşususunuz. Müsafrə, əsirlərə ikram və ehsan edirsiniz. Acları doyurar, möhtaclara yardım əlinizi uzadırsınız.

Bura sənin yanındakı oğlumuz üçün gəldik. Fidyə olaraq nə qədər pul istəsən verərik, oğlumuzu bizə qaytar Nə olar, bizim bu xahiş və diləyimizi yerə salma! ”

Bunu eşidən Rəsulullah (s.ə.s) Zeydi çağırıb ona vəziyyəti bildirərək və hər şeyi onun ixtiyarına verərək: “Qoy seçimi özü etsin. Əgər sizinlə getmək istəsə fidyəsiz götürüb gedərsiniz. Hərgah burda qalmağa üstünlük verərsə onda yanımda qalar”· dedi.

Sonra isə Zeydi çağırdı və ondan soruşdu:

“ - Bunları tanıyırsanmı? ”

“ - Bəli, biri atam, O biri əmim Kəbdir. ”

“ - Ey Zeyd! Məmim sənə olan davranışımı görürsən. Bunlar səni aparmağa gəliblər. Seçim sənin özünündür. İstəsən gedər, istəsən yanımda qalarsan. ”

Zeyd heç bir tərəddüd etmədən bu cavabı verdi:

“ - Ya Rəsulallah! Sizi heç kimə dəyişmərəm. Mənim atam da, əmim də sizsiniz.” Bu cavabı gözləməyən atası özünü itirdi və heyrətlə dedi:

“ - Çox təəssüf .. Sənə yazığım gəlir Çünki sən köləliyi azadliga, anana, atana və əminə dəyişdin. ” Zeyd:

“ - Atacan, mən bu şəxsdən elə şəfqət və mərhəmətli davranışlar görmüşəm ki, onu heç kimlə dəyişmərəm. ”· dedi.

Budur könüllərdən sevgini ortaya çıxaran və könüllərin fəthinə vəsilə olan şəfqət və rəhmət tərzi... Və məhz belə davranışın nəticəsi... Allah və Rəsulunun sevgisini üstələyə bilməyən ata, ana, əmi sevgisi... Belə sevgilər insana şərəf gətirir... Köləlikdən əmirliyə yüksəldir. Təsəvvür edirsizmi bu hadisə hələ peyğəmbərlik gəlməmişdən öncə baş verib. Rasulullah aleyhissalam hələ peyğəmbərlikdən  öncə görün necə sevilən bir insan olub.

Rəsulu-Əkrəm (s.ə.s) Zeyddəki bu sevgi və təslimiyyəti görüncə onun əlindən tutub Kəbeyi-Müəzzəmənin divarının dibində oturanlara xitabən bildirdi: “Şahid olun ki, Zeyd mənim oğlumdur. O mənə, mən də ona varisəm.”  (İbn Sa’d, a.k.ə., III, 40-42; İbn Hişam, a.k.ə., I, 247 vd.; əl Asqalani, əl-isabə fi Təmyizi’s-Sahabə, III, 24).

Atası və əmisi bu səmimi və hərarətli sözləri eşidib Zeydə olan sevgi və şəfqət dolu davranışı gördülər və ürəkləri sakit oldu, təskinlik tapdılar, rahat bir şəkildə öz məmləkətlərinə getdilər.

O gündən sonra Zeyd, İbn Muhamməd adı ilə çağırıldı.Bu hadisələr olarkən hələ İslamiyyət gəlməmişdi. Daha sonra Allah təalanın əmri Əhzab surəsinin 5 və 40-cı ayələrindəki: “Onları atalarının adı ilə çağırın” (Əhzab surəsi, 5) ayəsi nazil olunca yenidən Zeyd bin Harisə deyə çağırmağa başladılar. (Müslim, Fəzailü’s-Sahabə: 62-64.İbn Hişam, a.k.ə., I, 247; İbn Sa’d, a.k.ə., III, 42; əl-Asqalani, a.k.ə., III, 25).

Rasulullah sallallahu aleyhi və səlləm, Zeydi çox sevirdi. Vaxtaşırı ona, "Ey Zeyd! Sən, qardaşım və azadlımızsın"  deyərək iltifat göstərədi. (Buxari,Sahih, c. 3, s. 303)

Həmzə, Müsəlman olanda, Peyğəmbərimiz ikisini qardaş etmişdi. Evlənmə çağı gələndə də, Rasulullah onu Məkkədə öz övladlarının dayəsi Ümmü Əymənlə (r.anha) evləndirmişdi. Bu evlilikdən, Əshabın böyüklərindən Üsamə doğuldu. Daha sonra Peyğəmbər Əfəndimiz (sav) Zeydi bibisinin qızı Zeynəblə evləndirmiş, ancaq, yoldaşların anlaşamamaları nəticəsində boşanmışdılar. Daha sonra Peyğəmbər Əfəndimiz Zeynəblə evlənmək surətiylə, Cahiliyyə dövründən qalma övladlıq anlayışının aradan qaldırıldığını şəxsən göstərmiş və Qur`an-Kərimdə, "... sonra Zeyd zövcəsi ilə əlaqəsini kəsdikdə (Zeynəbi boşadıqda) səni onunla evləndirdik ki, oğulluqları övrətlərini boşadıqları zaman onlarla evlənməkdə möminlərə heç bir çətinlik (günah) olmasın! (Bu işdən möminlərə heç bir günah gəlmədiyini bildirmək üçün belə bir övrətlə birinci səni evləndirib bütün müsəlmanlara nümunə etdik)." (Əhzab surəsi, 37)

Peyğəmbərlər, peyğəmbərlik vəzifələri etibarilə ümmətləri üçün ata hökmündə olmaları, onlara atalarından daha böyük bir şəfqətlə və məhəbbətlə baxdıqlarına görədir. Yoxsa, nəsəb etibarilə olan atalıq deyildir. Buna görə də peyğəmbərlərin öz ümmətlərindən olan xanımlarla evlənmələrində bir əngəl yoxdur.

Zeyd b. Harisə, Rasulullah (s.a.s)`in cəfakar dostlarından biri idi. Demək olar ki, bütün çətin vaxtlarında Onunla birlikdəydi. Belə ki, ətraf qəbilələri İslama dəvət etmək üçün Taifə gedən Rasulullahı tək qoymamışdı. Zeyd bin Harisə (r.a) ilə Taifdən qayıdarkən yolda Taiflilər onları daşa tutdular. Hər tərəfi al-qana büründü. Zeyd, Peygamberimizi atılan daşlardan qorumaq üçün, Onun önünə, arxasına, sağına soluna keçərək sipər olurdu. Özü də bu surətlə bir çox yerindən yaralandı.. (İbn Sa’d, a.k.ə., I, 212).

Peyğəmbərimizlə birlikdə Mədinəyə hicrət edən Zeyd bin Harisə, Məscid-i Nəbəvinin inşasından sonra da Peyğəmbərin əmri ilə gənc Müsəlmanlardan Əbu Rafi ilə birlikdə Məkkəyə qayıdıb, Rasulullahın xanımlarını və qızlarını alıb gətirmişdi.

Rasulullah sallallahu aleyhi və səlləm hicrətdən sonra Mədinədə, səhabələrinin arasında qardaşlıq təsis edəndə, Zeydlə Həmzə b. Abdülmuttalibi də qardaş elan etmişdi. Bu səbəbdən Həmzə, Uhud günü şəhadət şərbətini içməzdən əvvəl Zeydi özünə vasi (vəsiyyətini ona etmişdir) təyin etmişdi (İbn Hişam, həmin, I, 505; İbn Sa,d, həmin, III, 44.)

Rasulullah (s.ə.s)-i sevməyin necə böyük dövlət olduğunu onun Zeyd haqqındakı bu iltifatında görürük: “Allaha and içirəm ki, Zeyd bin Harisə əmirliyə layiq və insanların mənə ən sevimlisidir. ”

Peyğəmbərimizin Zeydə olan güvəninə işarə edən Aişə anamız, "Rəsuli- Əkrəm, Zeydi bir ordu ilə səfərə göndərdiyində mütləq onu komandir təyin edərdi. Əgər indi sağ olsaydı onu Öz yerinə xəlifə buraxardı" demişdir (Müsnəd, VI, 226-227, 254, 281).

Zeyd b. Harisə, Bədr, Uhud və Xəndək döyüşləriylə Hudeybiyə Sülhü və Xeybər fəthində də iştirak etmişdir. Onun mərdliyi, fədakarlığı və qəhrəmanlığı, səhabələr arasında məşhur idi. Rəsuli- Əkrəm, Müreysi Qəzasına çıxarkən, Mədinədə onu öz yerinə vəkil təyin etmişdi. Bu hərəkəti ilə həm onun dirayət (zəka, qabiliyyət) və idarəçiliyini təqdir edir, həm də idarəçiliyin soy-köklə deyil, təqva, fədakarlıq və dirayət ilə ola biləcəyinə diqqət çəkirdi. Köləlik müəssisəsinin tədricən qaldırmağa çalışdığı bir dövrdə, Peyğəmbərin azadlı köləsini öz yerinə vəkil buraxması, çox mənalı bir hadisədi.

Bununla yanaşı Zeyd, komandir olaraq da müxtəlif savaşlarda iştirak etmiş və yüksək nailiyyətlər göstərmişdir. Bu savaşlar; Karəda, Cəmum, əl-İys, ət-Tarafa, Hisma və Ümmü Kirfadır. Son olaraq Mutə Savaşında iştirak etmiş və bu müharibədə şəhid olmuşdur.Hicrətin 8-ci ilində, Peyğəmbərimiz, Busra valisinə, Həris bin Umeyri elçi olaraq göndərmiş və İslamı təbliğ etmək istəmişdi. Ancaq yolda Haris`ə rast gələn Bizansın Şam valisi Şurahbil, Peyğəmbərin elçisi olduğunu bildiyi halda, onu öldürmüşdü. Peyğəmbərimiz bu xəbərə çox üzülmüş və "Elçiyə zaval olmaz" hökmünü pozan Bizansa bir dərs vermək üçün 3 min nəfərlik bir ordu hazırlamış, başına da Zeyd bin Harisəni gətirmişdi.

Rasulullah (s.a.s), bayrağı ilk öncə Zeydə vermiş və: "Əgər Zeyd şəhid olsa, bayrağı Cəfər alsın, O da şəhid düşərsə, Abdullah b. Ravaha alsın" buyurmuşdur. Bu üç səhabə də Mutə günü, qəhrəmancasına döyüşərək Haqqın rəhmətinə qovuşdular.

Zeyd, şəhid olduğu vaxt 50-55 yaşları arasında idi.

Rasulullah (s.a.s), bu üç qəhrəman dostunun şəhadət xəbərini eşidəndə göz yaşlarını tuta bilməyərək ağlamış və onlar üçün: "Allahım; Zeydə məğfirət et! Allahım; Zeydə məğfirət et! Allahım; Zeydə məğfirət et! Allahım; Cəfərə məğfirət et Allahım; Abdullah b. Ravahaya məğfirət et"! deyərək dua etmişdir (İbn Sad, həmin, III, 45, II, 86-90, 128-129; Əl-Asqalani, həmin, III, 26.

Rasulullah (s.ə.s) Mutədə şəhid olan bu üç sərkərdə ailəsinə başsağlığına gedir. Zeyd bin Harisə (r. a)-ın evinə girəndə kiçik qızı ağlayaraq qucağına atılır. Rəhmət Peyğəmbəri də özünü saxlaya bilmir və gözlərindən incilər axmağa başlayır. Sad bin Ubadə (r.a): “Ya Rəsulallah, bu nə haldır ki, sizi ağladır? ”- soruşunca Rəsulullah (s.ə.s) belə cavab verir: “Bu sevgilinin sevgilisinə ağlamasıdır. ”  (Tabaqat, 3: 40-46.)

Allah təala bizi də belə sevgi və təslimiyyətlə nemətləndirsin.

Zeydin Üsamədən başqa Zeyd və Ruqayyə adlı iki uşağı da vardı. Böyük qardaşı Cəbələ də səhabədəndir. Cəbələ, ondan soruşulan, "Sənmi böyüksən yoxsa Zeydmi?" sualına, "Mən Zeyddən əvvəl doğulmuşam, amma o məndən böyükdür" şəklində cavab vermişdir.

Zeyd bin Harisə, Peyğəmbərimizin yüksək əxlaqının müstəsna bir təmsilçisi idi. Onun fəraqat və fədakarlığını, yenə Peyğəmbər ocağında yetişmiş olan oğlu Üsamə davam etdirərək atasına yaxşı bir xələf olmuşdur. Allah onlardan razı olsun.

Amin!..

    Osmanın vəzifəyə təyin etdiyi qohumları kimlərdir?

Osmanın vəzifəyə təyin etdiyi qohumları aşağıdakılardır:

   Birinci: Müaviyə;

   İkinci: Abdullah ibn Səd ibn Əbussərh;

  Üçüncü: əl-Valid ibn Uqbə;

  Dördüncü: Səid ibn əl-As;

  Beşinci: Abdullah ibn Amir.

   Adı çəkilən beş nəfəri Osman vəzifəyə təyin etmişdi. Onlar onun qohumları idilər. İki Valini Osman İbn Əffan digər üçü isə Ömər İbn Xəttabın zamanında təyin olunub və Osman İbn Əffan bu üç valini öz vəzifəsindən azad etməyərək saxlamışdı. Osmana qarşı olanların iddiasına görə, bu, onun mənfi cəhəti idi. Gəlin Osmanın (Allah ondan razı olsun)təyin etdiyi digər valilərə nəzər salaq:

  Əbu Musa əl-Əşari, əl-Qa`qa ibn Amr, Cabir əl-Muzəni, Həbib ibn Məsləmə, Əbdürrahmən ibn Xalid ibn əl-Valid, Əbul Əvar əs-Süləmi, Həkim ibn Səlamə, əl-Əşəs ibn Qeys, Cərir ibn Abdullah əl-Bəcəli, Uteybə ibn ən-Nəhhas, Malik ibn Həbib, ən-Nəsir əl-İcli, əs-Saib ibn əl-Əqra, Səid ibn Qeys, Salman ibn Rabiə, Xuneys ibn Xubeyş.

  Adı çəkilən şəxslər Osmanın (Allah ondan razı olsun) bölgələrdəki valiləridir. İlk baxışdan da görsənir ki, Osmanın vəzifədə olan qohumları qeyrilərindən sayca çox az idilər. Xüsusən də, Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) Bənu Umeyyəni (əməviləri) başqalarından daha çox vəzifələrə təyin etdiyini nəzərə alsaq, Osmanın vaxtında onların çox az olduqlarını söyləyə bilərik. Beləki Peyğəmbərimiz (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) Ümeyyə oğullarından səkkiz vali təyin etmişdir.

   İbn Teymiyyə (Allah ona rəhmət etsin) deyir: "Qureyş qəbilələri arasında Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) vəzifəyə təyin etdiyi işçilərin əksəriyyəti Bənu Umeyyə qəbiləsindən (əməvilərdən) idi. Çünki onlar həm sayca çox, həm də şərəfli və bacarıqlı idilər" ("Minhacus sünnə" 6/1920).

   Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) vəzifəyə təyin etdiyi əməvilərdən aşağıdakıları qeyd etmək olar: İtab ibn Useyd, Əbu Sufyan ibn Hərb, Xalid ibn Səid, Osman ibn Səid və Əban ibn Səid. Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) vəzifəyə təyin etdiyi bu beş nəfər, Osmanın vəzifəyə təyin etdiyi əməvilərin sayı ilə eynidir.

   Həmçinin bu valilər eyni vaxtda vəzifəyə təyin edilməmişdilər. Osman (Allah ondan razı olsun) Valid ibn Uqbəni vəzifəyə təyin etdikdən sonra, onu vəzifəsindən azad edərək əvəzinə Səid ibn əl-Ası təyin etmişdi. Onların beşi də eyni vaxtda vəzifəyə təyin edilməmişdi.

   Həmçinin Osman vəfatından öncə Səid ibn əl-Ası da vəzifəsindən azad etmişdi ("Tarixut Təbəri" 3/445).

  Osman vəfat edəndə Bənu Umeyyəli valilərdən yalnız üç nəfər – Müaviyə, Abdullah ibn Səd ibn Əbussərh və Abdullah ibn Amir ibn Kureyz vəzifədə qalmışdılar. Abdullah ibn Amir də Osmanın vəfatından əvvəl öz vəzifəsindən imtina etmişdi ("Tarixut Təbəri" 3/445)

   Burada diqqət ediləsi çox əhəmiyyətli məqam var. Osman (Allah ondan razı olsun) Valid ibn Uqbə və Səd ibn əl-Ası Kufə şəhərinin valiliyindən azad etmişdi. O Kufə ki, Ömər Səd ibn Əbu Vaqqası oranın valiliyindən azad etmişdi. Bu şəhər heç vaxt valilərdən razı qalmayıb.

   Demək Osmanın o valiləri vəzifədən azad etməsi heç də valilərin təqsirinə görə deyildi. Əksinə bu adamların işdən çıxarılması həmin vilayətə ləkədir. Sonra gəlin görək, bu valilər öz işlərini layiqincə icra edirdilər, yoxsa yox?

   Qarşıda elm adamlarının həmin valilər haqda söylədikləri müsbət rəylər qeyd olunacaq.

   Həmçinin bu yanaşma ilə onu da demək olar ki, Əli ibn Əbu Talib (Allah ondan razı olsun) öz qohumlarını vəzifəyə təyin etmişdi. (Abbasın Abdullah, Ubeydullah, Qəsəm və Təmam adlı övladlarını, o cümlədən atalıq etdiyi Məhəmməd ibn Əbu Bəkri vəzifəyə təyin etmişdir. "Tarix Xəlifə ibn əl-Xəyyat" səh 200, 201)

   Übeydullah ibn Abbası Yəmənə,Qasam ibn Abbas Məkkə və Taifə,Təmam İbn Abbası Mədinəyə, Abdullah ibn Abbası Bəsrəyə vali olaraq təyin etmişdir. Lakin heç kəs ona bu iradı tutmadı. Əlbəttə ki, biz də bunu nə Osmana, nə də Əliyə irad tutmuruq.

Bundan əlavə Hz.Peyğambərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) özüdə Bənu  Ümeyyə oğullarından fərqli yerlərə valilər təyin etmişdir:

1. Utab ibn Said ibn Əbil-As - Məkkə valisi

2. Əbu Sufyan ibn Harb əl-Əməvi - Nəcran valisi

3. Xalid ibn Said əl-Əməvi Bəni Məzhəcin zəkat toplayıcısı

4. Aban ibn Said - Bəhreyn valisi

5. Amr ibn Said əl-Əməvi - Xeybər valisi

6. Hakəm ibn Said - Sevk valisi

7. Amr ibn el-As- Amman valisi

8. Osman ibn Said - Teymə valisi

  Hz. Əbubəkr (Allah ondan razı olsun) Yezid bin Süfyanı Suriyə valisi təyin etmişdir. O, vəfat edincə Hz.Ömər bin Xəttab (Allah ondan razı olsun) Muaviyyə ibn Əbu Süfyanı Suriyə valiliyinə gətirmişdir.

   Bir müsəlmanın digər müsəlman haqqında mütləq yaxşı zənn etməli olduğunu əsas götürərək Osman (Allah ondan razı olsun) kimi insanlar haqqında yaxşı fikirdə olmaq lazımdır.

   İndi isə Osmanın təyin etdiyi valilərin tarixçəsinə baxaq görək, onlar necə insanlar olublar və alimlər bu valilər haqda nə deyiblər:

    Birinci: Muaviyə ibn Əbu Sufyan;

    Müaviyənin ən yaxşı valilərdən olması haqda heç bir müsəlmanda şübhə yoxdur. Hətta Şam əhalisi də onu çox sevirdi. Allah ondan razı olsun! Bu vəzifəyə onu Ömər ibn əl-Xəttab təyin etmişdi. Osman da onu olduğu vəzifədə saxlamış və bir neçə bölgəni onun səlahiyyətinə vermişdi.

   Müaviyə (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) vəhy yazan səhabələrindən idi. O, ən yaxşı valilərdən sayılırdı. Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun)buyurmuşdur:

"Ən yaxşı rəhbərləriniz sizi sevən və siz tərəfdən sevilən, sizin üçün dua edən və sizdən xeyir-dua alan rəhbərlərdir" (Əbu Davud: kitab əl-hudud, Bab əl-Hukm fimən irtəddə, № 4359).

Müaviyə də belə rəhbərlərdən biri idi. Allah ondan razı olsun!

   İkinci: Abdullah ibn Səd ibn Əbussərh;

   O, Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) səhabələrindən idi. Sonralar İslam dinindən üz çevirib Müseyləmətul Kəzzaba qoşulmuşdu. Çox keçmədən öz səhvini başa düşüb Allaha tövbə edərək yenidən Müsəlman oldu və Peyğəmbərə (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) beyət etmək üçün onun yanına gəldi. Osman dedi: "Ey Allahın Elçisi, onun beyətini qəbul et! Axı o, tövbə edərək qayıtmışdır". Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) onun beyətini qəbul etmədi. O bunu iki-üç dəfə təkrar etdikdən sonra, Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) əlini uzadıb beyətini qəbul etdi. ("Siyər ələm ən-Nubələ" 3/445.) O, həqiqi tövbə edib əməllərindən əl çəkdi. Hətta ən layiqli valilərdən oldu. Məhz Afrikanın fəthini həyata keçirən Abdullah ibn Səd ibn Əbussərh olmuşdur.

   Zəhəbi onun haqqında belə demişdir: "O, işində həddini aşmamış, ittiham ediləcək bir iş tutmamışdır. Əksinə, o, ən ağıllı və cəsarətli insanlardan idi." ("Siyər ələm ən-Nubələ" 3/34.)

    Afrikada baş tutan çoxsaylı fəthlər onun əli ilə həyata keçmişdi. Allah ondan razı olsun!

   Üçüncü: Səid ibn əl-As;

 O, Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) ən sadiq səhabələrindən idi. Zəhəbi onun haqqında bunları demişdir: "O, şərəfli, qoçaq, sevilən, mülayim, təmkinli, əzmkar, aqil və xəlifəliyə layiqli insan idi." ("Siyər ələm ən-Nubələ" 3/21)

   Dördüncü: Abdullah ibn Amir ibn Kureyz;

   O, Sasani əyalətlərini və Xorasanı fəth edən validir. Farsların hökmranlığı Osmanın vaxtında bu valinin əli ilə süquta uğradı. O, Sicistan, Kirman və digər əraziləri fəth etmişdir. Zəhəbi onun haqqında deyir: "O, ərəblərin əzəmətli, şücaətli və lütfkar hökmdarlarından biri idi." (Siyər ələm ən-Nubələ" 3/445)

    Beşinci: Valid ibn Uqbə;

   Şəbi adlı alimin yanında Həbib ibn Sələmə və onun cihadda göstərdiyi igidliyi, fəthləri haqda danışıldıqda dedi: "Kaş ki, siz Validi, onun döyüşünü və rəhbərliyini görəydiniz!"

   Valid ibn Uqbə Kufəyə beş il rəhbərlik etdi. Bu illər ərzində onun evinin qapısı olmadı. Kim istəyirdisə, maneə olmadan onun yanına gələrək istədiyini deyirdi. Camaat da onu sevirdi. Lakin necə deyərlər, "Bu camaat Kufə camaatıdır!" (Onlar daim narazılıq edərlər.).

   Valib ibn Uqbəyə iki məsələdə etiraz edilmişdir:

  Birinci: Deyirdilər ki, Quranın bu ayəsi onun haqqında nazil olmuşdur:

"Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə (pis) bir xəbər gətirsə, dərhal (onun doğruluğunu) yoxlayın, yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da etdiyinizə peşman olarsınız!" (əl-Hucurat, 6)

    Təfsir kitablarında deyilən mötəbər rəyə əsasən, Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) Valid ibn Uqbəni Bənulmüstəliq qəbiləsinin sədəqələrini yığmaq üçün göndərmişdi. Deyilən yerə çatdıqda qəbilə adamlarının onun qarşısına çıxdıqlarını gördü və qorxub geri qayıtdı. Valid gəlib Peyğəmbərə (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) "onlar məni öldürmək istəyirdilər"  – dedi. Bunu eşidən Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) qəzəbləndi və Xalid ibn əl-Validi ora göndərdi. Lakin bu ayə nazil olanda Peyğəmbər (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) onlara məsələni dəqiqləşdirməyi əmr etdi. Məsələni dəqiqləşdirdikdə qəbilə adamları dedilər: "Biz onu öldürməyə gəlməmişdik. Biz sadəcə olaraq Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) sədəqə xəbərinin gecikdiyini gördükdə, öz sədəqələrimizlə onun göndərdiyi adamın qarşısına gəldik."

    İkinci: Deyirdilər ki, o sübh namazını sərxoş halda qılırdı. Bir dəfə sübh namazını camaata dörd rükət qıldırdı. Namazını bitirdikdən sonra üzünü camaata çevirib dedi: "İstəyirsiniz yenə də artırım". Camaat dedi: "Bu gündən sonra sən özün artıqsan." Sonra Osmanın yanına gedib şikayətləndikdə Osman onu sərxoşluq cəzası ilə şallaqlatmışdı. Hətta "Səhih Muslimdə" Osmanın sərxoşluq cəzası ilə onu şallaqlaması haqda səhih rəvayət mövcuddur. (Müslim: Kitab əl-Hudud: № 38)

    Valid ibn Uqbəyə etiraz edilən əsas işlər bu ikisidir. Birinci etiraza gəldikdə, bu məsələ təfsir kitablarında xatırlanan məşhur hadisədir. İmam Əhmədin Müsnəd kitabında həsən isnadla rəvayət olunur ki, bu ayə Valid ibn Uqbə haqda nazil olmuşdur. (Əhməd: 4/279.) Lakin bu onun fasiq olduğu anlamına gəlməz. Çünki Allah təala hər bir xəbər gətirən haqda ümumi hökm vermişdir. Allah təala onu ayədə fasiq adlandırıbsa, bu o deməkdir ki, o, ömrü böyu fasiq qalmalıdır?

   Allah təala Qurani Kərimdə buyurur:

"İsmətli qadınlara zina isnad edib, sonra (dediklərini təsdiqləyəcək) dörd şahid gətirə bilməyən şəxslərə səksən çubuq vurun və onların şəhadətini heç vaxt qəbul etməyin! Onlar sözsüz ki, (Allahın itaətindən çıxmış) əsl fasiqlərdir. Bundan (namuslu qadınlara atdığı böhtandan) sonra tövbə edib özlərini islah edənlər istisna olmaqla. Çünki Allah (tövbə edənləri) bağışlayandır, rəhmlidir!"  (Ən-Nur, 4-5)

   Elə fərz edək ki, bu ayə Valid ibn Uqbə haqda nazil olmuşdur. Məgər o, tövbə edə bilməz?!

    Onun sərxoşluq etməsinə gəldikdə, ilk olaraq doğrusunu Allah bilir. Bu sözümlə "Səhihi Muslim" kitabını təkzib etmirəm. Bəli, onu içki içdiyinə görə çubuqlamışdılar. Lakin həqiqətən o içki içmişdi, yoxsa yox?! Bu başqa məsələdir.

    Valid ibn Uqbə Kufəyə valilik etdiyi vaxtlarda iki nəfər kufəli Mədinə şəhərinə Osmanın yanına gedib dedilər: "Valid ibn Uqbəni bizə sərxoş halda Sübh namazı qıldırdığını görmüşük". Onlardan biri Validi sərxoş gördüyünü, digəri isə onun qusduğunu söyləmişdi.

Osman (Allah ondan razı olsun) dedi: "O, elə içdikdən sonra qusub."

    Bu söhbətdə Əli (Allah ondan razı olsun), Əli ibn Həsən və Abdullah ibn Cəfər də var idi. Allah onlardan razı olsun! Beləcə, Osman, Valid ibn Uqbəni çubuqlamağı əmr edərək onu Kufə rəhbərliyindən azad etdi. Lakin bir çox elm adamları çubuqlama hadisəsinin doğruluğunda deyil, bu iki şahidin şahidliyində şübhə etmişlər. Bəli, doğrudur "Səhih Muslim"də də deyildiyi kimi onu çubuqlamışlar. Lakin qalır o iki şahid doğru şahidlik etmişlər, yoxsa yox?

   Kim bu haqda daha geniş məlumata yiyələnmək istəyirsə, Muhibbiddin əl-Xətibin tədqiq etdiyi "əl-Əvasim Minəl Qəvasim" adlı kitaba müraciət etsin. Bu kitabda müəllif hadisədə deyilən iki şahidin şahidliyi haqda mənfi fikir söyləmiş və onların həqiqətən də etibarsız olduqlarını qeyd etmişdir. ("Əl-əvasim minəl qəvasim" səh 107-108)

   Tutaq ki, həmin hadisə öz təsdiqini tapır. Məgər bu, Osmanamı ləkə gətirir? Osman onun içki içdiyini eşidəndə, onu çubuqlayıb vəzifəsindən azad etdi. Məgər Osman səhv etmişdi?! Həqiqətdə o səhv etməmişdi. Əksinə, bu onun müsbət cəhətidir. Allah ondan razı olsun! O, öz yaxın qohumunu vəzifəsindən azad etmiş və çubuqlatmışdı. Həmçinin məgər Valid ibn Uqbə ömrü boyu xəta edə bilməz?! Biz artıq yazımızın əvvəlində qeyd etmişdik ki, Peyğəmbərin (Ona və ailəsinə Allahın salavatı və salamı olsun) səhabələrinin günahsız (məsum) olmalarına əsla iddia etmirik. Ömər ibn Xəttabın vaxtında buna bənzər hadisə baş vermişdi. İbn Məz`un Allahın aşağıdakı ayəsini yozub, içki içdikdə Ömər ona həqiqəti başa salmış, sonra da onu vəzifəsindən azad etmişdi.(İman gətirib yaxşı işlər görənlərə pis əməllərdən çəkinib iman gətirdikləri, saleh əməllər etdikləri, sonra pis əməllərdən çəkinib iman gətirdikləri, sonra yenə də pis əməllərdən çəkinib yaxşı işlər gördükləri təqdirdə, (haram edilməmişdən əvvəl)daddıqları (yeyib içdikləri) şeylərdən ötrü günah tutulmaz. Allah yaxşı iş görənləri sevər!) (əl-Maidə, 93.)

   Osmanın Valid ibn Uqbəni vəzifəsindən azad etməsi onun üçün müsbət amildir. Çünki Osman onun səhv etdiyini gördükdə vəzifəsindən azad edib cəzalandırmışdı.

Osmanın valiləri bu adamlardır. Osmana qarşı yeganə bəhanə yeri Valid ibn Uqbə ola bilər. Lakin bu heç də Osmana ləkə gətirən amil deyil. Burada yalnız Valid ibn Uqbənin özünə ləkə ola bilər.

Bəli bütün səhabələr, düz yolda olmuşlar.

Qur’an-i Kərimdə Əshab-ı kiramın hamısının Cənnətlik olduğu bildirilməkdədir. 

Əshab-ı kiramın hamısının Cənnətlik olduğu ayə və hədislərlə bildirilmişdir. İşdə bir ayəni kərimə tərcüməsi:

 "Məkkənin fəthindən əvvəl və sonra Müsəlman olanların hamısına da, Hüsnanı (Cənnəti) söz verirəm." (Hədid 10)

Hamısının Cənnətlik olduğuna dair başqa bir  âyət-i kərimə tərcüməsi:

"Allah, (səhabələrin) hamısına da ən gözəli (Cənnəti) vəd etmişdir." (Nisa 95)

Fəth surəsinin 18. âyət-i kəriməsində, Cənab-ı Haqq məalən buyurur ki,

"Ağac altında sənə beyət edən, (yəni əmrlərini qeydsiz şərtsiz etməyə söz verən) möminlərdən Allah razıdır" 

ki, bunlar Sahabe-i kiram idi və

 "onlara  Sekine, (yəni Tumaninet,qəlblərinə qüvvət) verir və sənə olan sevgilərini, Sədaqət və ixlası bilir və onları yaxın bir fəth və zəfər ilə savablandıracağını müjdələyir."

Hudeybiye razılaşmasında, Sidre yaxud Sümre ağacının altında edilən söz verməyə işarədir. Görülür ki, Səhabədən hər birinin rıza-i ilahiyə(İlahi rıza)  məzhər olduğu və qəlblərinin təmiz və xalis olduğu və sekinenin ürəklərinə endirilməsi və yaxın bir zamanda fəth ilə savablandırılacaqlarının bildirilməsi, mərtəbə və şanlarının böyüklüyünə açıq bir şahiddir.

Allah’ın elmi əzəli və əbədi olduğu üçün nəyin necə gələcəyini də bilər. Bu səbəblə, səhabələrdən razı olduğuna görə, onların gələcəkdə də Allahın razılığına uyğun olacaqları mənasına gəlir.

Buna görə büttün səhabələr üçün cənnətlikdir deyilə bilər.

Vaxtilə Ömər İbn Xattab (Allah ondan razı olsun) Şamdakı İslam ordusunu yoxlamaq üçün yola çıxdı. Şam sərhədlərinə gəldikdə Şam ordusunun Komandanı Əbu Ubeydəyə aid bir çadırda yerləşdi. Əbu Ubeydə ilə görüşdü. Nahar vaxtı idi. Ömərə: "Sizə ordu yeməyindənmi, yoxsa komandir yeməyindənmi gətirək?" deyə soruşdular. Ömər ibn Xattab: "İkisindən də gətirin!" buyurdu. Ordu xörəyini gətirdilər ki; ət, şorba və tirit idi.
Ömər: "Ordunun yeməyi budurmu"? deyə soruşdu. "Bəli, ey möminlərin əmiri" dedilər. "Ordunun komandanının yeməyini gətirin görək!" dedi. Onu da gətirdilər. Quru çörək parçaları və bir az süd! Ömər İbn Xattab bu mənzərə qarşısında ağladı və:
"Sana Əmin adını verən, əlbəttə, doğru söyləmiş!" dedi.

Biz bir ümmət ikən dağlar kimiydik.

Hər bir mücadilə kamil insan istər. Bilikli, gözəl əxlaqlı, hazırlıqlı, əzmkar, cəsur, sözündən dönməyən və əmin bir insan...

Bütün dövrlərdə əmin insan aranmış. həyatın hər sahəsində ona ehtiyac duyulmuşdur. Tərbiyədə, təhsildə. təbliğdə... Bir işin yerinə yetiriliməsində. bir əmanətin yerinə çatdırılmasında...Işin irəli getməsində, verilən sözə əməl edilməsində, sirrin saxlanılmasında...

İnsanda axtarılan ilk əsas cəhət onun güvənilən, əmin bir insan olmasıdır. İslamın əsrlərdən əsrlərə, nəsillərdən nəsillərə keçməsi, ümmətin birliyinin təmin olunması o tip insanlarla gerçəkləşmişdir. Elə onun üçündür ki,səadət çağından bu günümüzə qədər həmişə bu cür insana ehtiyac olmuşdur.

Diqqət edin ki, Ömər ibn Xattab (r.a) də bir gün xəlifəliyi dövründə eyni həsrətlə bir evdə yoldaşlarına: “Bir şey istəyin, arzu edin"– dedi. Onlardan biri: "Allah yolunda infaq etmək, xərcləmək üçün bir ev dolusu qızılımın olmasını istəyirəm“– dedi.Ömər ibn Xattab dedi:
Yenə istəyin. "Bir başqası da: “Bir ev dolusu ləl–cəvahiratım olsun, mən də Allah yolunda xərcləyim." dedi. Ömər ibn Xattab "Yenə də istəyin.”- deyincə evdəkilər: “Bu sözlərlə əmirəl-mömininin nə demək istədiyini başa düşmədik”- dedilər. Onların cavabında Ömər İbn Xattab (r.a) dedi:

"Mən istəyirəm ki, bu ev Əbu Ubeydə bin Cərrah kimi bacarıqlı insanlarla dolu olsun."

Sevimli Peyğəmbərimiz onun haqqında:

“Hər ümmətin əmini vardır. Bu ümmətin də əmini Əbu Ubeydədir.” buyurmuşdur. (Tirmizi, Mənaqib: 33.)

Biz də Ömər İbn Xattab (r.a) kimi “bacarıqlı insan” istəyək. Əmin və güvənilən insan, fərasət sahibi, dostun da düşmənin də qəbul etdiyi, həyatında bir dəfə də olsun yalan danışmamış, kimsənin haqqına girməmiş dürüst insan... Bəşəriyyət bu cür insanlara möhtac. .. Ümmət onu gözləməkdə. .. Müsəlman da, xristyan da, müşrik də, hər kəs belə insana ehtiyac hiss edir. Görün Məhəmməd bin Cəfər nə söyləyir:

Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləmin hüzuruna bir qrup xristian gələrək belə dedi: “Ey Əbül–Qasım! Biz mallarımızı bölüşdürərkən razılığa gələ bilmədik. Bu məsələdə bizə hakimlik edə biləcək bir adam göndər. Sizin göndərdiyiniz adama biz inanarıq.” Rəsuli-Əkrəm (s.ə.s) Əbu Ubeydəni (r.a) çağıraraq onlarla birlikdə getməsini və aralarındakı narazılığı ədalətlə həll edərək hökm verməsini tapşırdı.

Əbu Ubeydə (r.a) zöhd və təqva sahibi idi. Xalqa qarşı çox şəfqətli idi. O, Şamda vali olanda Əmirəl-möminin Ömər İbn Xattab (r.a) Şama gəldi. Onun evinə getdi. Evdə bir keçə və bir də su tuluğundan başqa əşya görmədi. Təəccüb içində əşyalarının harada olmasını və yeməyə bir şeyin olub-olmadığını soruşdu. O da zənbilini gətirib açdı, zənbildən bir neçə tikə çörək çıxdı. Bu mənzərə ilə qarşılaşan xəlifə sevinc göz yaşları axıdaraq dedi: “Qardaşım Əbu Ubeydə, dünya hər kəsi dəyişdirdi. Yalnız səni dəyişdirə bilmədi.“

Bir dəfə də hicrətin onuncu ilində Nəcran nəsranilərinin (xristian) cizyəsini alıb gətirmək üçün əmin bir adam istədiklərində Peyğəmbər (s.ə.s): “Bu ümmətin əmini budur.” -deyərək Əbu Ubeydəni göndərmişdi.

Sevimli Peyğəmbərimizin Dari-Bəqaya köçməsindən sonra müsəlmanların qarşılaşdıqları ən ağır vəziyyətlərdən biri də xəlifə seçmək idi. Bir tərəfdən Rəsuli-Əkrəm (s.ə.s)-dən ayrılan əshab bu itgiyə səbir etməyə, digər tərəfdən də birliyi qoruyub saxlamağa çalışırdı. Bəni Səidə çardağında toplanan ənsar Rəsulullaha yardım etmələrini, muhacirlərə sığınacaq vermələrini əsas tutaraq xəlifənin ənsardan seçilməsini istəyirdi.

Əbu Bəkr, Ömər və Əbu Ubeydə (r.anhum) üçü bir yerdə Bəni Səidə çardağına gəldilər. Bir-bir danışdılar. Əbu Ubeydə (r.a): “Ey Ənsar! Başlanğıcda bu dinə xidmət edən siz oldunuz. Ehtiyatlı olun ki, işi hamıdan əvvəl pozan siz olmayasınız” dedi və Əbu Bəkr (r.a) - ın əlini tutaraq ona biət etdi. Ardınca digər səhabələr də biət etdi və beləliklə böyük bir qarışıqlıq aradan qaldırıldı.

Əbu Ubeydə bin Cərrah (r.a) sağlığında cənnət ilə müjdələnmiş on kişidən -əşəreyi-mübəşşərədən olub səhabə arasındakı ünvanı “Əminul–Ümmə”dir.

Əbu Bəkr (r.a) vasitəsilə müsəlman oldu. İslamı qəbul edəndə 31 yaşı var idi. O gündən sonra bütün ömrünü İslama həsr etdi. Malı, canı ilə İslamiyyəti yaymağa çalışdı. Çox mütəvazi, həyalı, qarşısındakına inanan, xoş üzlü bir insandı. Zəif bədənli, uzun boylu, zərif sifətli idi. Ciddi məsələlərdə tez coşar, sanki aslana dönərdi.

Sevimli Peyğəmbərimizin yanından heç ayrılmadı. Bütün döyüşlərdə iştirak etdi. Əbu Ubeydə, Bədr Döyüşündə müşriklərin cərgəsində yer alan atasını fərq edincə, onunla qarşılaşmamağa olduqca diqqət göstərmiş, lakin atasının israrla onu təqib edib öldürmək istəməsi qarşısında, ağır vəziyyətdə qalaraq istəmədiyi halda onu öldürmüşdür.Bu hadisədən sonra Allah təala tərəfindən bu ayə nazil oldu:

“Allaha və axirət gününə inanan heç bir tayfanın Allah və onun Peyğəmbəri əleyhinə çıxanlara -öz ataları, oğulları, qardaşları, yaxın qohumları olsalar belə- dostluq etdiyini görməzsən. Onlar elə kimsələrdir ki, Allah onların qəlblərinə iman yazmış və öz dərgahından onlara ruh (güc) vermişdir. Onları altından çaylar axan cənnətlərə daxil edəcəkdir. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Allah onlardan, onlar da Allahdan razıdırlar. Onlar Allahın firqəsidirlər. (Allahın dininə kömək edən kimsələrdir). Bilin ki, Allahın firqəsi –məhz onlar nicat tapıb (əbədi) səadətə qovuşanlardır.” (Mücadələ, 22)

Ayənin bu vəsilə ilə nazil olduğu rəvayət edilir ki, bu da Əbu Ubeydənin xüsusi mənada Allah nəznindəki məqamını göstərir. Tarixçi Vaqidi, hər nə qədər bu rəvayəti qəbul etmirsə də, tarixçilərin böyük əksəriyyəti, onun bu etirazını qəbul etmir. Məsələyə, səhabə imanı və səhabə təslimiyyəti perspektivindən baxdıqda, bir insanın iman yolunda yeri gələndə, atasını belə öldürməkdən çəkinməməsi, əslində qəribsənəcək bir hadisə deyil. Ancaq bunu, hər şeyi materialist bir ölçüdə dəyərləndirən, qəlbləri daim o yöndə istiqamətləndirilən, iman, təslimiyyət və mənəviyyat iqlimindən olduqca uzaq yaşayan günümüz nəsillərinə danışmağın, daha doğrusu, idrak etdirməyin çətinliyini qəbul edirəm.

Zatus-Səlasil Qəzvəsində Amr b. As, Beliy və Üzrə qəbilələri üzərinə göndərilmişdi. Oraya gedən Amr b. As, vəziyyətin ürəkaçan olmadığını görüb, Rasulullahdan (aleyhissalam) dəstək istəyincə Allah Rasulu sallallahu aleyhi və səlləm Əbu Ubeydənin komandanlığı altında mühacirlərdən mütəşəkkil bir ordu göndərir və onu bütün orduların komandiri olaraq təyin edir. İki ordu görüşür və Rasulullahın (aleyhissalam) əmri Amr b. As təbliğ edilir. Bu arada bəziləri, bu hadisəni heç cürə qəbullana bilməz və anlaşmazlıq çıxar. Bunun üzərinə Əbu Ubeydə, "Allah Rəsulu (sas) mənə dedi ki: 'Amr ilə razılaşın. Əsla mübahisə etməyin. O sənə itaət etməzsə, sən ona itaət et." deyir və Amrın başçılıq etdiyi orduda yerini alır. Bu barədə Muğire b. Şöbənin israrları, onu qərarından döndərə bilməz. Bu arada ordunun maddi vəziyyəti xeyli çətindir. Əsasən Əbu Ubeydə komandasındakı ordu, yolda gündə bir xurma ilə kifayətlənmiş və bəzən də yollarda sələm ağacının yarpaqlarını yemək məcburiyyətində qalmışdılar.

Əbu Ubeydə (radiyallahu anh) Uhudda da böyük qəhrəmanlıqlar göstrədi. Peyğəmbərimiz ön sırada döyüşənləri Əbu Ubeydə ilə Sad bin Əbu Vəqqas (r.a)-ın tabeçiliyinə vermişdi. Canını Peyğəmbər yolunda fəda etməyə hazır olan Əshabi-kiram döyüşdə onun ətrafında pərvanə kimi dolanırdı. Vuruşa-vuruşa çoxu şəhid oldu. Müşriklər hücuma keçmişdilər. Bu arada Peyğəmbərimizin dəbilqəsinin halqası yanağına batmışdı. Əbu Ubeydə bunu görən kimi israrlı ricalarından sonra, dişləri ilə dəmir halqanı Peyğəmbərimzin yanağından çıxartdı. Bu vaxt iki qabaq dişləri sındı. Ancaq bu vəziyyət, (səhabənin, bütün qaynaqlarda yer alan ifadə və etirafları ilə) onun gözəlliyinə ayrı bir gözəllik qatmışdır.

Əbu Ubeydə (r.a) Xəndək və Xeybər qəzalarında da misli görülməyən qəhrəmanlıqlar nümayiş etdirdi. Əbu Bəkr (r.a) xəlifə seçilincə onu baş komandan təyin etdi. Şam və Fələstin bölgəsinin fəthində iştirak etdi. Bizanslılarla vuruşaraq Suriyanı, sülh yolu ilə Xumusu aldı.

Ağlınıza gələ bilər ki, döyüşlərdə iştirak etmək bir möminə niyə dəyər qazandırır ki. Bunun çox cavabları var. Amma biz bunu deyə bilərik ki, insan üçün ən dəyərli şey canıdır və döyüşlərdə insan canı ilə imtaha olunur. Ona görə də cihad ən fəzilətli ibadətlərdən biridir.

Şamda (Dəməşq) vəba epidemiyası vardı. Əbu Ubeydə (r.a) da bu xəstəliyə yoluxdu. Vəziyyəti ağırlaşınca yanındakılara belə vəsiyyət etdi:

“Namazınızı qılın, orucunuzu tutun. Sədəqə verin və həccinizi edin. İnsanların ən ağıllısı Allahın əmrlərini yerinə yetirəndir. Hamınızı Allaha tapşırıram. Onun rəhmət və bərəkətini arzu edirəm. Haydı, ya Muaz, camaata namazı qıldır!”- deyərək gözlərini fani dünyaya yumdu.

O, yerinə Muaz bin Cəbəli (r. a) vəkil seçmişdi. Muaz namazı qıldırdıqdan sonra üzünü camaata çevirdi və dedi: “And içirəm ki, sizin bu gün itirdiyiniz şəxs dünyaya, dünya malına heç meyl etmədi. İnsanlara həmişə yaxşılıq etməyi, bir–birlərini sevməyi tövsiyə etdi. Haqqınızı halal edin!

Əbu Ubeydə hicri 18-ci ildə, 58 yaşında vəfat etdi. Mübarək qəbri İordaniyada, Şəria çayının qərbindəki Əmtən kəndindədir.

Allah təaladan bizə də Əbu Ubeydə (r.a) kimi əmin, güvənilən bir insan olmağı nəsib etməsini və şəfaətinə nail olmağı arzu edirik.

Amin!..

Ənəs (radiyallahu anh)'dan belə rəvayət edilir:

"Salman (əl-Farisi) (radiyallahu anh) xəstələndi. Sa'd b. əbi Vaqqas da onu ziyarət etməyə getdi. Salmanı ağlayarkən gördü. (Bunun üzərinə) Sa'd ona (belə) dedi:

"Ey qardaşım! Səni ağladan nədir? Sən Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə dostluq etmədin mi? (Elə) deyil mi, (belə) deyil mi? (yəni bu, bu fəzilətlərin var)." 

Salman:

"(Bu) 2 şeydən biri üçün ağlamıram:

Mən nə dünyaya bir düşkünlükdən dolayı, nə də axirəti sevməməkdən dolayı ağlayıram. Lakin Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) mənə bir şey tövsiyyə etdi də, mən özümü o tövsiyyənin sərhədlərini mütləq aşdığımı (yəni o tövsiyyəni yerinə gətirmədiyimi) sanıram. (Yəni bundan dolayı ağlayıram)."

Sa'd:

"O, sənə nə tövsiyyə etdi?" diyə soruşdu. Salman (belə) dedi:

O, mənə:

"Minik heyvanı üstündə yolçuluq edən birinin azuqəsi qədər (mal) hər birinizə yetər."  diyə tövsiyyə etdi. Halbuki mən, özümü, o tövsiyyənin (sərhədlərini) aşdığımı sanıram. 

Sənə gəlincə isə, ey Sa'd:

"• Hökm verəcəyin zaman, hökmündə;

 • Bir şeyi insanlar arasında bölüşdürəcəyin zaman bölüşdürməndə (yəni ədalətli paylaşdırmaqda); və 

 • Niyyətləndiyin zaman niyyətindəki əzmində, Allahdan qorx (əzabından çəkin) dedi."

(Ravilərdən) Sabit deyir ki:

"Salman (radiyallahu anh) (vəfat etdiyində) yanında olan 20 dirhəmlik nəfəqədən başqa bir mal buraxmadığı xəbəri mənə çatdı."

(İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabü'z-Zühd (Zühd kitabı): "Dünyada zühd (yəni dünyaya rəğbət göstərməyib ondan üz çevirmə) babı", hədis no: 4104)

------------------

İzahı:

Bu hədisin bir bənzərini, Hakim də rəvayət edərək, sənədinin səhih olduğunu söyləmişdir.

əl-Munziri (rahmətullahi aleyh), "ət-Tərğib və't-Tərhib"də, həm ibn Macə'nin bu hədisini, həm də Hakim'in hədisini rəvayət etmiş və ibn Macə'nin sənədindəki bütün ravilərin siqa şəxslər olub Buxari və Muslim'in, bu ravilərin rəvayətlərini öz səhihlərinə aldıqlarını, yalnız Cəfər b. Süleyman'ın rəvayətlərini sadəcə Muslim'in aldığını, yəni Buxari'nin almadığını ifadə etmişdir.

"Ət-Tərğib və't-Tərhib"dəki rəvayətdə, hədisin sonunda, Sabit'ə aid söz:

فبلغني أنه ما ترك إلا بضعة وعشرين درهما مع نفيقة كانت عنده

"Salman (radiyallahu anh)'ın (vəfat etdiyində), yanında olan bir az azuqə ilə bərabər 20 dirhəmdən başqa mal buraxmadığı xəbəri mənə çatdı." şəklindədir.

Müsəlmanların bir birilərinə haqqı tövsiyyə etmələri, İslami bir prinsip olduğu üçün, Salman (radiyallahu anh), ziyarətinə gələn Sa'd b. əbi Vaqqas (radiyallahu anh)'a zikr edilən tövsiyyələr etmişdir.