Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Zina etmək, bir qadınla nikahsız və ya haqsız olaraq cinsi təmasda olmaq. Ərəbcə "zena" hərəkətindən məsdər. Zinanın lüğət və termin mənasnı birdir. Bu da; bir kişinin qadınla bir ağda və ya haqlı bir səbəbə söykənmədən öndən cinsi təmasda olmasıdır. Zina edən kişiyə "zənni" qadına isə "zənniyə" deyilir.

Hənəfilər, bir fiqh termini olaraq zinanı belə təsvir etmişlər: İslami hökmlərlə öhdəçilikli olan bir kişinin, özünə cinsi istək duyul/eşidiləcək yaşdakı diri bir qadına, İslam ölkəsində nikah axdına və ya nökərlik kimi haqlı bir səbəbə söykən/dözmədən öndən cinsi təmasda olmasıdır.

Zinada hədd cəzasının tətbiq olunması üçün, kişinin cinsi orqanının ən az sünnə yerinin (haşefe) qadının cinsi orqanına girmiş olması lazımdır. Bundan daha azına məsələn; öpmək, sarılmaq və ya uyluk arasına sürtünmək vs. hərəkətlər haram olmaqla birlikdə hədd cəzasını tələb etməz.

Kiçik uşaq və ağıl xəstəsi öhdəçilikli olmadığı üçün bunların hərəkəti də özləri baxımından həddi tələb etməz.

Digər tərəfdən Əbu Hənifəyə görə kişi və ya qadına arxadan təmasda ol/tapılmaq (livata) -haram olmaqla birlikdə- zina hökmündə deyil. Çünki bu, zina olaraq xarakterizə edilməz. Əbu Yusuf, İmam Məhəmməd, Şafisni, Hənbəli və Malikilər əksinə fikirdədir.

Ölü qadın, heyvan və ya yetkinlik çağına gəlməmiş olan və özünə cinsi istək duy/eşidə bilməyən qız uşağı ilə təmas da -haram olmaqla birlikdə- zina hökmündə deyil. Çünki bu kimi təmasları səlim fitrət qəbul etməz. Ayrıca kişi və ya qadının zinaya çətinlik çək/məcbur edilməmiş olması da şərtdir. Çünki Raslüllah (s.ə.s) belə buyurmuşdur:

"Ümmətimdən səhv, unutma və çətinlik çək/məcbur edildikləri şeyin hökmü qaldırıldı." (Buxari, Hüdud, 22; Talaq, II; Əbu Davud, Hüdud, 17; Tirmizi, Hüdud, 1; İbn Macə, Talaq, 15)

Zinaya məcbur edilən qadına hədd cəzası lazım olmadığı mövzusunda İslam alimlərinin görüş birliyi vardır. Zinaya məcbur edilən kişiyə gəlincə, Şafilərə və Malikilərdə seçilən görüşə görə belə bir kişiyə nə hədd və nə də ta'zir cəzası lazım deyil. Dəlil, yuxarıdakı hədis məcbur edilmə üzrünün olmasıdır. Əbu Hənifənin ilk fikirinə görə zinaya məcbur etmə Dövlət başçısı tərəfindən olmuşsa hədd lazım deyil. Dövlət başçısından başqası məcbur etmişsə istehsana görə hədd tətbiq olunar. Çünki, məcbur etmə ancaq sultan tərəfindən reallaşar. Əbu Hənifənin sabitlik bulan fikiri isə, çətinlik çək/məcbur edilənə hədd cəzasını tətbiq etməməsidir. Çünki bəzən kişinin istək xarici cinsi təmasa gücü çata bilər. Əbu Yusuf və İmam Məhəmmədə görə iki vəziyyətdə də çətinlik çək/məcbur edilənə hədd cəzası tətbiq olunmaz. İmam Züfer əksinə fikirdədir (el-Kâsânî, Bedâyiu's-Sanâyi', 2. baskı, Beyrut 1394/1974, VII, 34,180; əş-Şirâzi, əl-Mühəzzəb, Mısır t.y., II, 267; İbn Rüşd, Bidâyətü'l-Mûctəhid, II, 267; İbn Rüşd, Bidâyətû'l-Müctəhid, II, 431; İbn Kudâmə, əl-Muğnî, 3. basqı, Kahirə,1970, VIII,187, 205; Vehbe əz-Zühaylî, el-Fıqhu'l-İslâmî və Edilletüh, 2. basqı, Dəməşq 1405/1985, VI, 27 vd.; Ömər Nasuhi Bilmən, Huquq-ı İslâmiyyə və İstilâhat-ı Fiqhıyyə Kamusu, İstanbul 1968, III,197 vd).

Zina İslamda və əvvəlki bütün səmavi dinlərdə haram və çox çirkin bir hərəkət olaraq qəbul edilmişdir. O böyük günahlardandır. İsmət və neseplere istiqamətli bir günah olduğu üçün cəzası da həddlərin ən şiddətlisidir.

Qurani Kərimdə belə buyurular:

"Zinaya yaxınlaşmayın. Çünki o, çox çirkin bir iş və pis bir yoldur" (əl-İsra, 17/32).

"Onlar Allah ilə birlikdə başqa ilaha dua etməzlər. Haqsız yerə, Allahın haram etdiyi kimsəni öldürməzlər və zina da etməzlər. Kim bunları etsə cəzaya çarpar. Ona qiyamət günündə qat qat əzab verilər və o əzabın içində alçaldılmış şəkildə əbədi buraxılarlar" (əl Furqan, 25/68).

Subay kişi və ya subay qadının zina etməsinin cəzası yüz/üz dəyənək, evli və iffətli kişi və ya qadının zina cəzası isə daşla öldürmə (recm)dir. Allah Təala belə buyurar:

"Zina edən qadın və zina edən kişidən hər birinə yüz/üz dəyənək vurun. Əgər Allaha və axirət gününə inanırsınızsa bunları Allahın dinini tətbiq barəsində ağrıyacağınız tutmasın. Möminlərdən bir birlik də, onların cəzasına şahid olsun" (ən/en-Nur, 34/2).

Celde, edə keçməmək üzrə, tək dərini təsir edəcək şəkildə vurmaq deməkdir. Vuruşda tək kürk və palto kimi qalın paltarlar çıxardılar, digərləri çıxarılmaz.

Evli, iffətli kişi və ya qadına recm cəzası isə, sünnələ sabitdir. Çünki Rasulüllah (s.ə.s) Maizə və Məni Gamiddən bir qadına recm cəzasını tətbiq etmişdir. Recmin qanuniliyi mövzusunda səhabənin icmasnı vardır.

Zina həddi Allaha aid haqqlardandır. Bu, ailəyə, nəsilə və cəmiyyət nizamına qarşı işlənən bir günah olduğu üçün cəmiyyət haqqlarından sayılar.

Məzhəb imamları uşaq və ağıl xəstəsinə zina həddinin lazım olmadığı mövzusunda görüş birliyi içindədir. Hədisdə belə buyurulmuşdur:

"Üç adamdan qələm qaldırılmışdır. Uşaqdan böyüyənə qədər, yatandan oyanana qədər, ağıl xəstəsindən yaxşılaşana qədər" (Əbu Davud Hüdud, 17).

Zina Həddini Tətbiqin Şərtləri

Əvvəlcə bunu ifadə etmək lazımdır: Zina etmək, zina böhtanında ol/tapılmaq kimi hədd cəzasını tələb edən vəziyyətlərdə axtarılan bəzi şərtlərin olması, bu şərtlər olmazsa cəza da verilməz mənasında deyil. Təyin olunan şərtlər olmadığı zaman Dinimizin əmr etdiyi hədd cəzası verilməz deməkdir. Ancaq Dövlət Başçısının və ya vəzifələndirdiyi hakimin verəcəyi cəzalar vardır. Bunlara Tazir Cəzası denilmetedir ki, cinayət/günahın cinsinə görə həbs, dayaq atma və öldürmə kimi cəzalar verilə bilər. Necə ki Hənəfi və Malikilərə görə, İslam dövləti cinayətlər/günahlarda təkrarı, cinayət törətməyi vərdiş halına gətirmək və ya eşcinsellik kimi bəzi cinayətlər/günahları işləyənlərə ölüm cəzası verə bilər. Buna "siyaseten qətl" deyilir. (İbn Abidin, Reddü'l-Muhtar, III, 196; əz-Zühayli, a. g. e., VI, 200).

Zina edən kişi və ya qadına cəza tətbiq oluna bilməsi üçün bir sıra şərtlərin ol/tapılması lazımdır:

1- Zina edənin yetkinlik çağına çatması lazımdır. Yetkin olmayan uşağa hədd tətbiq olunmaz. Ağıl yetkin olan bir kimsə bir qız uşağı ilə cinsi əlaqəyə girsə, cocuğa hədd cəzası lazım deyil, ancaq onunla əlaqəyə girənə hədd cəzası lazımdır. Çünki uşaq mükəlləf deyilsə də ağıl yetkin olan mükəlləfdir və etdiklərindən məsuldur. (Bilməyin, Ömər Nəsuhi, Hüququ İslamiyə, 3/203, Zina Hissəs(n)i)

2- Ağıllı olması lazımdır. Ağıl xəstəsinə hədd tətbiq olunmaz. Ağıllı bir kişi, ağıl xəstəsi bir qadınla və ya ağıl xəstəsi bir kişi ağıllı bir qadınla zina etsə, bu ikisindən ağıllı olana hədd cəzası tətbiq olunar.

3- Əksəriyyət fakihlere görə müsəlmana və kafirə zina həddi tətbiq olunar. Lakin Hənəfilərə görə muhsan olan kafirə recm tətbiq olunmaz, dəyənək vurular. Malikilərə görə kafir bir kişi kafir bir qadınla zina etsə hədd tətbiq olunmaz. Lakin zinasını aşkar etsə te'dib edilər. Müsəlman bir qadını zinaya məcbur etsə öldürülər. Şafisni və Hənbəlilərə görə pasportlu qeyri müslim xaricilərə nə zina və nə də içki içmə cəzası verilməz. Çünki bunlar Allah haqqlarından olub, müste'menler bu haqqları boynuna götürməmişdir.

4- Zinanın istəklə edilmiş olması. Əksəriyyətə görə zinaya çətinlik çək/məcbur edilənə hədd tətbiq olunmaz. Hənbəlilər əksinə fikirdədir.

5- Zinanın insanla edilmiş olması. Üç məzhəbə və Şafisilərdə möhkəm görüşə görə heyvanla təmas edənə -haram olmaqla birlikdə- hədd cəzası lazım deyil, ta'zir tətbiq olunar. Heyvan öldürülməz və əksəriyyətə görə onun məğlub olmasında da bir qorxu yoxdur. Hənbəlilərə görə isə, iki kişinin şahidliyi ilə heyvan öldürülər, əti haram olar və heyvanın kompensasiya edilməsi lazımdır.

6- Zinanın bir şübhəyə söykənən olmaması lazımdır. Bir kimsə öz bərabər/yoldaşı və ya nökəri sanaraq xarici bir qadınla cinsi təmasda ol/tapılsa əksəriyyətə görə hədd lazım deyil. Əbu Hənifə və Əbu Yusufa görə isə hədd lazımdır. Çünki burada faildə şübhə vardır. Məzhəblər arasında ixtilaflı olan fasıt nikahdan sonrakı cinsi təmasa hədd lazım olmadığı mövzusunda da görüş birliyi vardır. Vəlisiz və ya şahidsiz evlənmə halında vəziyyət belədir. Bu da əqddə şübhə ol/tapıldığı üçündür. Evlilik ittifaqla fasit olsa hədd tətbiq olunar. iki bacıs(n)ı bir nikahda yığmaq, beşinci bərabər/yoldaşla evlənmək, nesep və ya sut cəhətindən haram olan bir hısımla evlənmək, iddet gözləməkdə olan qadınla və ya üç talaqla boşadığı qadınla hulleden əvvəl evlənmək bu xüsusiyyətdədir. Ancaq bütün bunların haramlığını bilmədiyini iddia etsə, bunlarla olan cinsi təmas həddi tələb etməz.

7- Zinanın darul İslamda olması. İslam Dövlət başçısının darul hərb və ya darul bağı (zadəganlar ölkəsi) üzərində vəlayət səlahiyyəti yoxdur. Yəni bir müsəlmanın islam ölkəsi olmayan bir yerdə zina etməsi haram olmaqla birlikdə, dövlət başçısının orada həddləri tətbiqə gücü çatmaz.

8- Qadının diri olması. Əksəriyyətə görə, ölü qadınla cinsi təmasda ol/tapılmaq -haram olmaqla birlikdə- belə birinə hədd cəzası tətbiq olunmaz. Malikilərdə məşhur olan görüş bunun əksinənədir.

9- Cinsi təmasın öndən olması və sünnə yerinin girmiş olması. Arxadan əlaqə yəni livata -haram olmaqla birlikdə- Əbu Hənifəyə görə tək ta'zir cəzası tələb edir. Əbu Yusuf, İmam Məhəmməd və digər üç məzhəbə görə isə livata həddi tələb edir. Xarici bir qadına cinsi orqanın xaricində, uyluk, qarın/arvadın v. b başqa yerinə təmas da -haram olmaqla birlikdə- tək ta'ziri tələb edir. Çünki bu, şer'an özünə bir şey təqdir edilməyən münkər bir hərəkətdir.

Zinanın Cəzası

Zinanın cəzası, zina edən kişi və ya qadının subay ya da evli olmasına görə dəyişiklik göstərər. Dayaq, daşla öldürmə, sürgün və İslam Dövlətinin qoyacağı bir ta'zir cəzası bunlar arasındadır.

1- Yüz/üz Dəyənək Cəzası

Subay kişi və ya qadının zina cəzası yüz/üz dəyənək olub, Qurani Kərimlə təyin olunan bir hədd cəzasıdır.

"Zina edən qadın və kişidən hər birinə yüz dəyənək vurun" (ən-Nur, 34/2).

Dayaq cəzası tətbiq olunan zina günahkarının, cinayət/günahın işləndiyi bölgədən bir il müddətlə sürgün edilməsi İslamın ilk dövrlərində tətbiq olunan bir cəza növü idi. Hz. Peyğəmbər belə buyurmuşdur: "Subayın subayla zinası üçün yüz/üz dəyənək və bir il sürgün. Dulun dulla zinası üçün isə yüz/üz dəyənək və daşla recm vardır" (İbn Macə, Hüdud, 7). Ancaq bu tətbiq Nur surəsi enməzdən əvvələ aiddir. Bu surə enincə subaylar üçün tək dəyənək (celde), evli (muhsan) olanlar üçün sünnələ recm cəzası təyin olunmuşdur (əs-Serahsi, əl-Mebsut, 3. nəşr/təzyiq, Beyrut 1398/1978, IX, 36 vd).

Hənəfilərə görə celde cəzasına sürgün əlavə edilməz. Çünki ayədə celde zina cəzasının bütününü ifadə edər. Ancaq sürgün bir hədd cəzası deyil, İslam Dövlət başçısının fikirinə buraxılan ta'zir cəzası qabilindəndir. O sürgündə bir fayda görsə tətbiq edər. Necə ki, zina edənin tövbə edənə qədər hapsedilebilmesi də bu xüsusiyyətdədir.

Şafis(n)i və Hənbəlilərə görə celde və bir il sürgün birlikdə tətbiq olunar. Sürgün yeri səfərilik məsafəsindən uzaqda olmalıdır. Söykəndikləri dəlil, yuxarıda zikr edilən sürgün bildirən hədisdir. Ancaq qadın əri və ya məhrəm bir hısmı ilə birlikdə sürgünə göndərilər. Çünki Hz. Peyğəmbər; "Qadın, yanında əri və ya məhrəmi ol/tapılmadıqca səfərə çıxa bilməz" (Buxari, Taksir, 4, Məscidi Məkkə, 6, Sayd, 26, Savm, 67; Əbu Davud, Menasik, 3; Müslim, Həcc, 413-434; Tirmizi, Rada', 15) buyurmuşdur.

Malikilərə görə isə tək kişi sürgün edilər, yəni ol/tapıldığı diyardan uzaqda hapsedilir. Qadın getdiyi yerdə də zina etməməsi üçün sürgün edilməz.

Digər tərəfdən sürgün hədisinin sonundakı dul üçün nəzərdə tutulan celde və daşla recmin birlikdə tətbiq olunması dörd məzhəbə görə əməl edilməyən bir əsasdır. Çünki muhsan (evli) üçün tək recm tətbiqi bildirən hədislər daha səhihdir. Necə ki Əbu Hureyre və Zeyd min Hillitdən bir birliyin nəql etdiyi işçi hekayəsi bunu ifadə edər. İşçisi ilə zina edən evli qadın hadisəsində Hz. Peyğəmbər, subay olan işçi üçün yüz/üz dəyənək və bir il sürgün cəzasına, qadın üçün isə recm cəzasına hökm etmişdir (əs-Serahsi, a. g. e., IX, 37; əz-Zühayli, a. g. e., VI, 39). Zahirilərə görə, celde və recm birlikdə tətbiq olunar. Onlar, sürgün hədisinin sonundakı "...evli evli ilə zinasına yüz/üz dəyənək və daşla recm vardır" qisiminin açıq mənasına söykən/dözərlər.

2- Recm Cəzası:

Muhsan olan kişi və ya qadının zinası üçün recm cəzası mövzusunda İslam alimləri görüş birliyi içindədirlər. Dəlil; Sünnə və İcmadır.

Hz. Peyğəmbərin evli olaraq zina edənə recm cəzası tətbiq etdiyi tevatüre çatan hədislərlə sabitdir.

Bir hədisdə belə buyurular:

"Müsəlman bir kimsənin qanı bu üç vəziyyətdə halal olar. Zina edən evli kimsə, nəfsə qarşılıq nəfsi və İslam cəmiyyətindən ayrılaraq dinini tərk edəni öldürmək" (Buxari, Diyat, 6; Müslim, Kassama, 25, 26; Əbu Davud Hüdud, 1; Tirmizi, Hüdud, 15, Diyat, 10; Nəsəs(n)i, Təhrim, 5, Kassama, 6; İbn Macə, Hüdud, Darımı, Hüdud 2, Siyer, II).

Hz. Peyğəmbərin recm tətbiq etdiyi hadisələr bunlardır.

a- Evli bir qadınla zina edən subay üçün yüz/üz dəyənək və bir il sürgün cəzası tətbiq olunmuşdur. Allah elçisi bir səhabəni qadına göndərərək belə buyurmuşdur: "O qadına get, əgər cinayət/günahını etiraf etsə, onu recmet" (Buxari, Hüdud, 3, 38, 46, Vəkalət, 13; Tirmizi, Hüdud, 5, 8).

b- Müxtəlif istiqamətlərdən sabit olan Maiz hadisəs(n)i. Maiz, zinasını etiraf etmiş və Rasulüllah (s.ə.s) onun recmedilmesini əmr buyurmuşdur (Şövqəni, Neylü'l-Evtar, VII, 95, 109; Zeylai, Nasbu'r-Raye, III, 314 vd).

c- Gamidiyeli qadın zinasını təsdiq etmiş və doğumdan sonra recm uygulannııştır (İbn Macə, Diyat, 36; Malik, Muvatta ; Hüdud II; bərabər/yoldaş -Şövqəni, Neylisni-Evtar, VII, 109).

İslam ümməti recmin qanuniliyi üzərində icmada ol/tapılmışdır. Ancaq xaricilər məktəbi recmi inkar etmişdir. Çünki onlar tevatür sərhədinə çatmayan xəbərləri dəlil olaraq qəbul etməzlər (əs-Serahsi, a. g. e., IX, 36).

Lütfkarlıq Termini və Əhatəsni

Lütfkarlıq bir İslam hüququ termini olaraq; bir kişi və ya qadına hədd cəzası tətbiq oluna bilməsi üçün bunlarda şer'an ol/tapılması lazım olan xüsusiyyətləri ifadə edər. Bu xüsusiyyətlərə sahib kişiyə "muhsan", qadına "muhsana" deyilir. Çoxluğu "muhsanat" dır.

Lütfkarlıq, zina böhtanı (kazf) və recm lütfkarlığı olmaq üzrə ikiyə ayrılar.

Zina böhtanı atılan kimsənin muhsan sayılması üçün ağıllı, yetkin, azad, müsəlman və zinadan iffətli ol/tapılması lazımdır. Bu xüsusiyyətlər olunca böhtançıya ayədə bu cəza nəzərdə tutular: Namuslu və azad qadınlara zina böhtanı atan, sonra da bunu dörd şahidlə isbat edə bilməyən kəslərə səksən dəyənək vurun. Onların əbədi olaraq şahidliklərini qəbul etməyin. Onlar fasiqlərin də özləridir" (ən/en-Nur, 24/4).

Ancaq, qadın zinanı təsdiq edər və ya böhtançı dörd şahidlə bunu isbat etsə hədd cəzası düşər (bk. "Kazf" mad)

Recm üçün muhsan sayılmada isə kişi və ya qadında yeddi xüsusiyyətin ol/tapılması şərtdir. Bu xüsusiyyətlər bunlardır: Ağıllı olmaq, yetkin olmaq, azad və müsəlman olmaq, səhih nikahlı ol/tapılmaq və bu nikahdan sonra bərabər/yoldaşıyla sperma gəlməsə belə qüslü tələb edəcək şəkildə cinsi təmasda ol/tapılmaq. Bu şərtlərdən hər hansı biri olmazsa cəza yüz/üz dəyənəyə çevrilər. Bu vəziyyətə görə, kiçik uşaq, ağıl xəstəsi, kölə, kafir, fasit evləndir evli kimsə və ya cinsi təmas olmayan mücərrəd evləndir evli kimsə üçün "muhsanlık" söz mövzusu olmaz. Digər tərəfdən kişi muhsanlık şərtlərini daşıyar lakin arvadı kiçik, ağıl xəstəsi və ya nökər olmaq kimi bir səbəblə muhsan ol/tapılmazsa, ondan bu qəzalar qalxdıqdan sonra əri onunla bərabər şərtlərdə yenidən cinsi təmasda olmadıqca böyük/ər muhsan sayılmaz. Çünki bu yeddi şərtin bərabər/yoldaşlarda birlikdə olması lazımdır.

Əbu Yusufa görə, bir müsəlman səhih nikahlısı olan bir qeyri müslim qadınla cinsi təmasda ol/tapılmaqla muhsan olar. Şafisilər də bu fikirdədir (Şirazi, əl-Mühezzeb, II, 268). Buna görə, biri kiçik, digəri yetkin, biri yuxuda digəri oyanıq və ya biri ağıllı, digəri ağıl xəstəsi olan karıkoca cinsi təmasda ol/tapılınca, səlahiyyətli olan muhsan sayılar, daha sonra başqası ilə zina etsə hədd cəzası tək ona tətbiq olunar.

Muhsanlık sifətinin davamı üçün evliliyin davam etməkdə olması şərt deyil. Buna görə ömüründə bir dəfə evlənən oldaşıyla cinsi təmasda olması da, dul qalmış olan kimsə də muhsan ola bilər (Bilmən, a. g. e., III, 201).

İslam dini hər cür pislik və incitməyə qarşıdır. Çünki, İslam insanı insan etməyə cəhd göstərir. Həqiqi insaniyyət mərtəbəsinə çatdırar. Bu səbəblə İslam, insanı hər cür kəmalat və gözəlliyə çatdıracaq əmrləri verdiyi kimi, hər cür alçaqlıqdan və çirkinlikdən uzaqlaşdıracaq hərəkətləri də qadağan etmişdir.

Bu küllü qaidələrdən hərəkətlə deyə bilərik ki, söymək - qarşıdakı insanları təhqir və narahat edən hər cür hərəkət, günahdır və haramdır. Çünki Müsəlmanları təhqir etmək haramdır və insanı günahkar edər. Hətta kafir belə günahsız və səhvsiz olsa, onu narahat etmək İslam dinində qadağandır. Çünki, Peyğəmbərimiz (s.ə.v) belə buyurmuşdur:

    "Kim bir zımmiye(qeyri-müsəlmana) əziyyət etsə, şübhəsiz mən onun rəqibiyəm."

Hansı vəziyyətdə olursa olsun, söymək caiz deyil. İstər kafirə, istər zalıma fərqi yoxdur, söymək çirkin bir hərəkət olub möminə yaraşmaz.

1. Sözü gedən hədis bütöv şəkildə belədir: "Allah, mərhəmətli olanlara rəhmətlə rəftar edər. Elə isə, sizlər yer üzündəkilərə qarşı mərhəmətli olun ki, səmada olanlar da sizə rəhmət etsinlər. Rəhm (qohumluq bağı) Rəhmandan bir bağdır. Kim bunu qorusa Allah onunla (rəhmət bağı) qurar, kim də qoparsa, Allah da ondan (rəhmət bağını) qoparar." (Əbu Davud, Ədəb 58; Tirmizi, Birr 16)

Hədis, mərhəmətin əhəmiyyətini izah etmək baxımından çox önəmlidir. “Mərhəmətli olanlar” deyərkən ifadənin mütləq buraxılmış olması diqqəti çəkir. Yəni “insanlara” və ya “möminlərə” və ya “salehlərə” və ya “kasıblara” deyə bir qeyd yoxdur. Elə isə söhbət bütün məxluqata qarşı mərhəmətli olmaqdan gedir. Yəni yer üzündə olan saleh-facir bütün insanlara, əhli-vəhşi bütün heyvanlara qarşı göstəriləcək mərhəmət, Rəhmanı, yəni rəhmətinə nəhayət olmayan Allahı məmnun edəcək bir davranışdır.

Allahın mərhəmətli olanlara rəhmət etməsi, onlara lütfkarlığını bol etməsi, çox ikram etməsidir, bağışlamasıdır.

Ancaq bunu da unutmamalıyıq: Rəhmət, Kitab və Sünnətə uyğun olmalıdır. Sünnətə uyğun gəlməyən, Cənabı Haqqın razılığına zidd olan mərhəmət və acımaq, burada təriflənən, təşviq edilən mərhəmət deyil. Məsələn, Allahın hüduduna girən günahları işləyənlərə mərhəmət edərək cəzalarını verməmək, Allahın istədiyi mərhəmət deyil.

2. Hədisdə "göydəkilər də sizə mərhəmət etsin" cümləsindəki "göydəkilər"-dən məqsədin kimlər olduğu barəsində iki görüş vardır:

Birinci görüşə görə burada nəzərdə tutulan Allahdır. Hədisin başında gələn "Mərhəmət edənlərə Rəhman da mərhəmət edər" ifadəsi bu mənanı dəstəkləyir. Əhli-sünnət alimlərinə görə, Allah məkan və zamandan münəzzəhdir. Təbii ki, göydə olmaqdan da münəzzəhdir. Bu kimi ifadələr insanın ağılını, düşüncə quruluşunu oxşamaq üçündür. Çünki, insanlar ümumiyyətlə yer üzünü aşağıda, göyləri isə yuxarıda təsəvvür edir. Yuxarı tərəf ucalığa, böyüklüyə, əzəmətə yaraşır. Allahın mənəvi mövqeyinin əzəmətini dilə gətirərkən, göyləri nəzərə vermək arzu edilən məqsədi daha yaxşı izah edəcək. Necə ki, dua edərkən də əllərimizi göyə doğru qaldırırıq.

Namaz qılarkən, Allaha yönəlmək üçün, zehinlərdə əzəməti yerləşmiş olan Kəbəyə doğru yönəldiyimiz kimi, dua edərkən də- buradakı hədisdə keçdiyi kimi- yüksək bir lütfü ifadə edən Allahın mərhəmətini təsəvvür edərkən, zehinlərdə əzəməti və yüksək mövqeyi qəbul edilən göylərə yönəlmək, məcazi də olsa- insanın cüzi fikrini oxşamaq mənasını verir.

Bəli, rəhmət, şəfqət, mərhəmət, kömək -layiq mövqeyi etibarilə- yuxarıdan enər. Necə ki bir hədisdə "Yuxarıdakı əl, aşağıdakı əldən üstündür" şəklində ifadə edilmişdir. Yuxarıdakı əldən məqsəd, mərhəmət edib kömək edən əl deməkdir. Aşağıdakı əl isə, köməyi alan əldir.

İkinci görüşə görə, hədisdə keçən "göydəkilər"-dən məqsəd, göylərdəki mələklərdir. Necə ki bir rəvayət "Yer xalqına mərhəmət edin ki, göy xalqı da sizə mərhəmət etsin," şəklindədir. (bx. Tuhfetu'l-Ahvezi, əlaqədar hədisin şərhi). Bu rəvayətdə açıqca mələklər nəzərdə tutulmuşdur.

Ayrıca,

"Ərşi daşıyanlar və onun ətrafındakılar öz Rəbbinə həmd edərək onu tərifləyir, Ona iman gətirir və möminlər üçün də bağışlanma diləyirlər: “Ey Rəbbimiz! Sən mərhəmətin və elminlə hər şeyi əhatə edirsən. Tövbə edib Sənin yolunla gedənləri bağışla, onları Cəhənnəm əzabından xilas et! "(Ğafir Surəsi, 40/7)

məalındakı ayədə də mələklərin möminlərə mərhəmət etdikləri, bağışlanmaları üçün dua etdiklərini görürük. Bu da bu ikinci görüşün də doğruluğunun bir dəlilidir.

Bir Müsəlmanın başqalarına zərər verməməsi, hər kəsə yaxşılıq etməsi ən əhəmiyyətli əxlaqi vəzifələrindən biridir. Rəsulullah (s.ə.v): "Müsəlman, digər Müsəlmanların əlindən və dilindən əmin olduqları adamdır," buyurmuşdur. (Buxari İman, 3-4; Müslim, İman, 64-66)

 Peyğəmbərimiz: "Allah qatında dostların ən yaxşısı yoldaşına, qonşuların ən yaxşısı da qonşusuna ən yaxşı davrananıdır," buyurmuşdur. (Buxari, İman, 31; Tirmizi, Birr, 28)

Mömin, həmişə yaxşılıq etmək fürsətlərini axtaran, belə bir fürsət ələ keçincə də heç vaxt itirmədən yaxşılıq edən, özünü yaxşılıq etmə düşüncəsinə həsr etmiş insan deməkdir. Hətta ona görə yaxşılıq yalnız insana deyil, heyvana və ya bitkiyə də edilə bilər. Bu mənada acan bir heyvana yemək vermək, qurumağa üz tutmuş bir ağacı sulamaq da bir yaxşılıqdır.

 Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.v.) heyvanlara edilən yaxşılıq və pisliyə bu iki nümunəni verir: "Allah (c. c.) bir it üzündən, əxlaqsız bir qadını bağışlayıb cənnətinə aldı. İt bir quyunun başında, susuzluqdan dili sallanmış bir vəziyyətdə ləhləyərək dayanırdı. Tam o əsnada oradan keçməkdə olan bu qadın, itin halını görüncə dözə bilmədi. Dərhal belindən kəmərini çıxarıb ayaqqabısına bağladı, bununla quyudan su çıxarıb itə içirdi, beləcə it ölümdən xilas oldu. Bu qadının bir itə qarşı bu davranışı onun əfvinə vəsilə oldu və Allah (c. c.) onu cənnətinə qoydu." (Buxari, Ənbiya, 54; Müslim, Salam, 153-155)

 İkinci nümunəni isə Allah Rəsulu belə izah edir: "Bir qadın bir pişik üzündən cəhənnəmə girdi. Nə o pişiyə yedirdi-içirdi, nə də yolladı ki çöldə ovlansın. Və pişik aclıqdan öldü. O qadın da buna görə cəhənnəmə girdi." (Buxari, Müsakat, 9; Müslim, Salam, 151-152)

 Əşrəfi-məxluqat olan insana edilən yaxşılıq isə, digər varlıqlara qarşı edilən yaxşılıqlarla müqayisə edilməyəcək qədər qiymətli və üstündür. Bir ayədə yaxşılıq ediləcək kəslər əhəmiyyət dərəcəsinə görə belə sadalanır:

 "Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, kasıblara, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz (kölə və kənizlərə) yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah özünü öyənləri və lovğalıq edənləri sevmir." (Nisa, 4/36)

Ayəyə diqqətlə baxanda, Allaha inanmaq və Ona heç bir şeyi ortaq qoşmayıb səmimiyyət ilə ibadət etmək nəzərə verildikdən sonra, cəmiyyətin hamısını əhatə edəcək şəkildə geniş bir dairəyə yaxşılıq etməyimiz əmr edilir. Əvvəl ata-anaya yaxşılıqla rəftar etmək, qohumlara lütfkar davranmaq, yetimlərə və yoxsullara yardım etmək sıralanır. Sonra, evi yaxın olan və ya qohum olan qonşuya yaxşılıq və evi uzaq olan və ya qohum olmayan ya da Müsəlman olmayan uzaq qonşuya yaxşılıq zikr edilir.

Mərhum Elmalılı, bu ayəni təfsir edərkən qonşu ilə əlaqədar hissəsində bu hədisi-şərifi xatırladır: "Qonşu üç hissəyə ayrılır. Birincisi, qonşu qohum və Müsəlman isə üç haqqı vardır; qonşuluq haqqı, qohumluq haqqı və İslamiyyət haqqı. İkincisi, qohum deyilsə iki haqqı vardır; qonşuluq haqqı və İslamiyyət haqqı. Üçüncüsünün isə bir haqqı vardır: qonşuluq haqqı ki, bu xristian, yəhudi və müşrik qonşudur." Deməli, qonşu başqa dindən və ya dinsiz də olsa, ona yaxşılıq etmək qonşuluq haqqıdır. Dünyanın hər yerində və hər mühitdə təsirli olan ən gözəl yaxşılıq isə, möminin sahib olduğu gözəllikləri haqqıyla və özünə yaraşan şəkildə təmsil etməsi, bu yaxşılıq və gözəllikləri şəxsi həyatında, ailə həyatında və ictimai həyatda göstərməsidir. Ayədə daha sonra dost və yoldaşlara yaxşılıq əmr edilir ki, ən yaxın dost və yoldaşımız isə həyat yoldaşımızdır. Buna görədir ki ona həyat yoldaşı deyilmişdir. Həyat yoldaşımızdan sonra digər dostlarımız və tanışlarımız gəlir.

Bilindiyi kimi qohumlar arasındakı hər cür yaxşılıq, “sılai-rəhm” təbiriylə ifadə edilmişdir. Sılai-rəhm, şirin sözlü, gülər üzlü olmaqdan salamlaşmağa, hal-əhval soruşmaqdan gözəl diləklərə, ziyarətlərinə getməkdən ehtiyaclarını görməyə, dərdlərini paylaşmaqdan maliyyə köməyinə qədər bir çox yaxşılıq və lütfkarlığı ehtiva edir. Xüsusilə indiki vaxtda bu yaxşılıq və lütfkarlıq yolları az qala unudulmuş və qohumluq bağları tamamilə qoparılmışdır.

Təəssüf ki, artıq ata-analar, nənə və babalar bir az yaşlanıb əldən-ayaqdan düşüncə, özlərini düşkünlər evində tapırlar. Buralara “hüzur evi” adı verilir. Ancaq insan, uşaqlarının, nəvələrinin olmadığı, o qədər qayğıyla böyütdüyü balalarını sevə bilmədiyi, onlara baxıb "mən də bir anayam, bir atayam!" deyə bilmədiyi, özünə sevgi və hörmətlə baxan yaxınlarını görə bilmədiyi, onun üçün süfrəyə bir qabın qoyulmadığı və çox vaxt axtarılıb-soruşulmadığı bir yerdə nə qədər hüzurlu olar ki! Biz öz fikrimizdə mövhum bir hüzur yerləşdirmişik, orada hüzur var deyə düşünürük. Onları da bizim var olduğunu sandığımız hüzuru hiss etmələri üçün məcbur edirik. "Nə gözəl yeyib-içib yatırlar, daha nə lazımdı ki?"-deyirik sanki. Halbuki insan, yeyib-içib yatan və bu şəkildə hüzur tapa bilən bir məxluq deyil. İnsan, ətrafındakılar ilə əlaqədar olan, övlad və nəvələriylə, hətta nəvələrinin nəvələriylə belə münasibəti olan bir varlıqdır. Lakin təəssüf ki, biz bu gün onu, yemə, içmə və yatmağa həbs etmiş vəziyyətdəyik.

Bu müəssisələr əlbəttə bəzilərimiz üçün bir ehtiyacdır, lazımlıdır. Özlərini evində-ocağında tutacaq bir bağı qalmayanlar üçün hüzur evidir. Amma yaşlılarını evdən uzaqlaşdıranlar bu vəziyyətin onlar üçün həqiqətən hüzur olub-olmadığını təkrar düşünməlidirlər.

Yuxarıda verdiyimiz ayənin sonunda, yaxşılıq edəcəyimiz digər bir qrup olaraq yolda qalmış insanlar nəzərə verilməkdədir. Ayənin ərəbcəsində keçən “ibn səbil”sözü, həm yolda qalmışları, həm də evimizə qonaq olaraq gələnləri əhatə edir. Ayə son olaraq kölələrə yaxşılıq etməyi əmr edir. Ancaq Allaha şükür ki, bu gün köləlik yoxdur.

Qısacası, ayəyə geniş nəzərlə məna verdikdə, dini, dili, irqi və mədəniyyəti nə olursa olsun, bütün insanlara yaxşılıq etməli olduğumuzu söyləmək mümkündür. Əslində biz, özünə düşmənlik edənlərə belə yaxşılıq etmə fürsəti axtaran, beləcə onu etdiyi pisliyə qarşılıq cəzalandırmaq yerinə, düşünməyə və peşman olub yaxşılıq yoluna dönməyə sövq edən anlayışı, bu və bənzəri ayələrdən almışıq.

Yaxşılığın ruhu: Allah rizası

Allah, hər insanın içinə yaxşılıq etmə hissini yerləşdirmişdir. Beləliklə də hər fərdin içində yaxşılıq etmə hissi potensial olaraq vardır. Bu insan fitrətinin bir gərəyidir. Ancaq Allahın hər kəsin içinə yerləşdirdiyi yaxşılıq etmə hissindən qaynaqlanan bir yaxşılıq ilə Cənabı Haqqı təfəkkür etmə mülahizəsiylə edilən bir yaxşılıq arasında fəzilət baxımından əhəmiyyətli fərq vardır. Necə ki, sevərkən və ya nifrət edərkən Allah üçün etmək lazımdır, elə də yaxşılığı Allah üçün etmək möminə daha çox savab qazandıracaq və eyni zamanda bu niyyət ilə yaxşılıq etmək, əməllərə ayrı bir dərinlik də qatacaq.

Bunu bir misal ilə dəqiqləşdirək: Mömin, çətin vəziyyətdə qalmış bir qarışqanı, özündə potensial olaraq mövcud olan yaxşılıq etmək düşüncəsiylə, içində olduğu o çətin vəziyyətdən qurtara bilər. Bunun savab olmadığını söyləmək mümkün deyil. Ancaq bu işi, "mənim içimdə belə bir yaxşılıq etmək düşüncəsi var. Amma , Allahım, bunu sırf Sənin razılığını qazanmaq üçün edirəm," duyğu və düşüncəsi ilə etmək, yaxşılıq etməyə ayrı bir dərinlik qazandırar. Elə isə ediləcək yaxşılıqda daşıdığımız niyyət, o yaxşılığın ruhudur, necə ki digər bütün ibadətlərimiz üçün də bu, belədir. Buna ixlas deyilir.

Sözlərimizi, Allahın geniş rəhmətini və yaxşı niyyəti dilə gətirən bir hədislə bitirək:

"Şübhəsiz ki, Allah yaxşılıqları və pislikləri yazmış, sonra onları bəyan etmişdir. İndi kim bir yaxşılıq etmək istəsə, amma edə bilməsə, Allah onu öz qatında tam bir həsənə (savab əməl) olaraq yazar. O xeyirli işi etməyə niyyət edər və onu edərsə, Allah (c.c.) onu on qatdan yeddi yüz qata və daha da çox qatlayaraq həsənat yazar. Əgər bir pislik etmək istəyər, amma etməzsə, Allah onu nəzdi-uluhiyyətində tam bir həsənə olaraq yazar. O pisliyi etmək istəyər və edərsə, Allah onu bir tək seyyiə (pis əməl) olaraq yazar." (Buxari, Rikak, 31; Müslim, İman, 207)

Qeyd: Bu yazı, Diyanət Avropa Aylıq Jurnal 2008 İyun sayından alınmışdır.

Dos. Dr. Mustafa Ünvər, 19 May Univ. İlahiyyat Fak.

Fəsil-1: Valideynə hörmət və qohumluq münasibətlərini saxlamaq barədə əqli  prinsiplər

      Nemət verənin haqqı (yaxşılıq edənə təşəkkür etməyə borclu olduğu), ağıl sahiblərinə gizli deyil. İnsana Allah-Təaladan sonra, valideyn kimi yaxşılığı keçən bir kəs yoxdur. Ana körpəsinə hamiləliyi dövründə çox əziyyətlərə qatlanmış, doğuş zamanı insanı təbindən çıxaracaq (dözülməz) məşəqqətlərlə qarşılaşmışdır. Onu ərsəyə gətirmək üçün əlindən gələni etmiş, onun nazı ilə oynayaraq gecələri yuxusuz keçirmiş, öz istəklərini bir kənara qoymuş,­ özünü unudaraq hər zaman ilk növbədə körpəsinin qayğısına qalmışdır.

Ata övladın dünyaya gəlməsinə səbəb olmaqla yanaşı, o, dünyaya gəldikdən sonra da ona sevgi və şəfqət bəsləyir, onun gələcəyi üçün çalışıb-qazanır, onun bütün xərclərini öhdəliyinə götürür.

Aqil şəxs xeyirxahın haqqını tanıyar və onun əvəzini vermək üçün çalışar. Xeyirxahın haqlarını tanımamaq insan üçün ən mənfi xüsusiyyətlərdən biridir. Xüsusilə də, haqqa qarşı nankorluq etməklə qalmayıb, buna bədxahlığı da əlavə edərsə (yaxşılığa qarşı yamanlıq edərsə)!

Valideynin hörmətini saxlayan şəxs bilməlidir ki, o, onlara nə qədər yaxşılıq edirsə etsin, onlara qarşı təşəkkür borcundan çıxa bilməz.

    1... Zura ibn İbrahimdən: Bir nəfər Ömər ibn Xəttabın (r.a) yanına gəlib dedi: Mənim yaşlı anam var, belimə minmədən bayıra gedə bilmir, üzümü yana çevirib onun təmizliyini edirəm. Mən bununla onun (analıq) haqqını ödəmiş olurammı? Ömər: yox –dedi. Həmin şəxs dedi: Məgər mən də onu belimdə daşımadımmı, ömrümü ona həsr etmədimmi?! Ömər (r.a) dedi: anan sənə, sənin həyatda qalmağını arzulayaraq qayğı göstərirdi, sən isə ondan ayrılmağı təmənni edərək ona qulluq edirsən (sən onun vəfatının yaxınlaşıdığını nəzərə alaraq ona xidmət edirsən).

    2... İsa ibn Məmərdən: Bir dəfə Ömər ibn Xəttab (r.a) anasını kürəyində daşıyan bir şəxs gördü. O şəxs belində anası üçün yuvaya oxşayan bir şey (şəllək) də düzəltmişdi. Onu Kəbənin ətrafında təvaf etdirir və deyirdi:

    Mən anamı daşıyıram, vaxtilə anam da mənə süd və təsəlli verərək qucağında daşımışdır.

    Bunları eşidən Ömər (r.a) dedi: indi mənim də anam həyatda olsaydı, sənin anana göstərdiyin qayğının eynisini mən də anama göstərsəydim, bu, mənə qızılı rəngli dəvələrə sahib olmaqdan daha sevimli olardı.

     3 ... Abdullah ibn Ubeydullahdan: Bir nəfər Ubeydullah ibn Umeyrə belə dedi: Anamı Xorasandan bura boynumda (çiynimdə) daşımışam və onunla birgə bütün həcc mənasiklərini yerinə yetirmişəm. Necə düşünürsən, bununla mən onun haqqını vermiş sayılıram? Ubeydullah dedi: xeyr, onun çəkdiyi doğum sancılarından birinin haqqını belə verə bilməzsən!

     İnsanın qohum-əqrabasına olan yaxınlığı da ata-ana­sına olan yaxınlığı kimidir, onların da haqlarına riayət etməkdə səhlənkarlıq etməməlidir.

 Fəsil-2: Allahın əmr etdiyi “valideynə hörmət” və “qohumlarla xoş münasibət” haqqında

“Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynə yaxşılıq etməyi (onlara yaxşı baxıb gözəl davranmağı) buyurmuşdur. Əgər onların biri və ya hər ikisi sənin yanında (yaşayıb) qocalığın ən düşkün çağına yetərsə, onlara: “Uf!” belə demə, üstlərinə qışqırıb acı söz söyləmə. Onlarla xoş danış! Onların hər ikisinə acıyaraq mərhəmət qanadının altına salıb: “Ey Rəbbim! Onlar məni körpəliyimdən (nəvazişlə) tərbiyə edib bəslədikləri kimi, Sən də onlara rəhm et!” – de.” (İsra, 17/23-24.)

    Əbu Bəkr ibn əl-Ənbari demişdir: buradakı (ayədə­ işlədilən) «qəza» (əmr) hikmət növündən deyildir,­ qəti əmr və fərziyyət ifadə edir. «Qəza» kəlməsinin lüğəvi baxımdan əsli «bir şeyi yaxşıca, məharətlə kəsmək» deməkdir.

   Ayədəki “valideynə yaxşılıq etmək” ifadəsi "onlarla gözəl və xoş davranmaq” deməkdir.

İbn Abbas (r.a) demişdir: “Onların önündə paltarını belə çırpma ki, birdən tozu onlara toxunar!”

    “Onlara: ”Uf!” belə demə”.... ayədəki “uff” sözü haqqında beş görüş (izah) vardır: birincisi, “dırnaq kiri”; bu, Xəlilin (ibn Əhməd əl-Fərahidi) görüşüdür. İkincisi, “qulaq kiri”; bu, Əsmainin fikridir. Üçüncüsü, “tutulmuş dırnaq qırıqları”; bu, Sələbinin izahıdır. Dördüncüsü, “Həqarətlə baxmaq və kiçik görmək (saymazlıq etmək)”. Bu, «əfy» kökündən törəmişdir. «Əfy» ərəblərdə «azlıq (kiçiklik, dəyərsizlik)» ifadə edir. Bunu İbn əl-Ənbari qeyd etmişdir. Beşincisi isə: “yerdən əlinə aldığın çubuq və qamış”dır. Bunu İbn Faris nəql etmişdir.

    Müəllimimiz Əbu Mənsur əl-Lüğəvinin hüzurunda (ona məxsus kitabdan) “uff” kəlməsinin “pis, iyrənc qoxusu olan bir şey” mənasına gəldiyini oxumuşam. Kəlmənin (bu izahının) əsli isə: “İnsanın üstünə bulaşan toz-torpaq və buna bənzər şeyləri üfürməsidir (özündən uzaqlaşdırmasıdır)”. Belə bir görüş də var ki, ümumiyyətlə, az (və kiçik) qəbul edilən hər şeyə belə (uff!) deyilir.

(امهُرهنْتَالَو)“Üstlərinə qışqırıb acı söz söyləmə” deməkdir.

Əta ibn Əbu Rəbah demişdir: bu, “onlara tərəf əlini çırpma!” –deməkdir.

“Onlarla xoş danış!” Yəni: “nəzakətlə, bacardığın qədər (edə biləcəyin ən) gözəl şəkildə danış” –deməkdir. Səid ibn Müseyyib demişdir: günahkar kölənin kobud ağa qarşısında danışdığı kimi (başıaşağı və təvazökarlıqla, nəzəkatlə)...

    “Onların hər ikisinə acıyaraq mərhəmət qanadının altına al” yəni onlara qarşı mərhəmətli ol.

   Valideyn haqqının bəyan edildiyi ayələrdən biri də Allahın bu kəlamıdır:

“Biz insana ata-anasına (yaxşılıq etməyi, valideyninə yaxşı baxmağı, onlarla gözəl davranmağı) tövsiyə etdik. Anası onu (bətnində) çox zəif bir halda daşımışdı. (Uşağın süddən) kəsilməsi isə iki il ərzində olur. (Biz insana buyurduq:) “Mənə və ata-anana şükür (ata-anana təşəkkür, Mənə şükür) et. Axır dönüş Mənədir!” (Loğman, 34/14)

(Bu ayədə) Allah-Təala Özünə və valideynə edilən şükrü yanaşı (yəni bir ləzflə) qeyd etmişdir.

Fəsil-3: Sünnədə əmr edilən «valideynə qarşı xoş davranış» haqqında

    1 ... Muaz ibn Cəbəldən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- mənə vəsiyyət etdi ki:

    “Ata-anan sənə mülk və ailəndən imtina etməyi əmr etsə belə, onlara qarşı üsyankarlıq etmə!”

    2 ... Abdullah ibn Ömərdən (r.a): Mənim bir həyat yoldaşım var idi, atam Ömərin (r.a) ondan xoşu gəlmirdi. Mənə: Onu boşa  dedi. Mən razılaşmadım. Ömər (r.a) (məsələni ərz etmək üçün) Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına getdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) (məni çağırıb) mənə buyurdu: “Atana itaət et (və o qadını boşa)!”

*(Burada bir gəlinin qaynatası tərəfindən boşatdırılmasının səbəbi açıqlanmasa da, Hz. Peyğəmbərin də (s.ə.s) məsələyə Ömərin (r.a) lehində qərar verməsi onu göstərir ki, boşama nəsihətinin ciddi bir səbəbi olmuşdur. Çünki Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) ədalətə zidd bir qərar verməz. İkinci bir tərəfdən Abdullahın (r.a) atasının fikri ilə razılaşmaması isə, İslama görə hər bir şəxsin əxlaq çərçivəsində öz fikrini azad şəkildə dilə gətirə bilməsinin təzahürüdür.)

    3 ... Ubadə ibn Samitdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Valideyninə asi olma. Hətta onlar sənə sahib olduğun dünyadan (əmlakdan) əl çəkməyi əmr etsələr, ondan əlini çək”.

    4 ... Cabir ibn Abdullahdan (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Valideyninizlə xoş rəftar edin ki, uşaqlarınız da sizinlə gözəl rəftar etsinlər”.

   5 ... Zeyd ibn Əli ibn Hüseyn öz oğlu Yəhyaya (əleyhimussəlam) belə demişdi: “Allah Təbarəkə və Təala məndən razı olmasını sənin məndən razı qalmağına bağlamadığı halda, sənə, mənimlə xoş davranmağı əmr edib. Ancaq səndən razı qalmasını mənim səndən razı olmağıma bağladığı halda, mənə səninlə xoş davranmağı (xüsusi bir əmr şəklində) əmr etməyib”.

Fəsil-4: Ata-anaya qulluq etməyin cihaddan və hicrətdən üstün tutulması

    1 ... Abdullah ibn Əmrdən (r.a): Bir nəfər Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəlib cihada getmək üçün ondan izin istədi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) soruşdu: “Ata-anan sağdır?” Cavab verdi ki: Bəli. Buyurdu: “Elə isə, onlar üçün çalış (get, onların qulluğunda dur)!”

   2 ... Yenə Abdullah ibn Əmrdən (r.a): Bir nəfər beyət etmək üçün Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəldi və belə dedi: Hicrət etmək üçün ata-anamı arxada gözüyaşlı qoyub, sizə beyət etməyə gəlmişəm. O, buyurdu: “Onların yanına qayıt, onları necə ağlatmısansa, elə də güldür”.

    3 ... Əbu Səid əl-Xudridən (r.a): Bir şəxs Yəməndən Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm-yanına (Mədinəyə) hicrət etdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) ondan soruşdu: “Valideynin Yəməndədir?” O şəxs: Bəli –dedi. Soruşdu ki: “(Hicrət etmək üçün) sənə izin veriblər?” Həmin şəxs: Yox –dedi. O, buyurdu:

“Valideyninin yanına qayıt və onlardan izin istə. Əgər sənə izin versələr nə gözəl(hicrət et)!Yox, əgər icazə verməsələr, o zaman onların qulluğunda dur!”.

    4 ... İbn Abbasdan (r.a): Bir qadın oğlu ilə birlikdə (Hz. Peyğəmbərin yanına) gəldi. Oğlu cihada getmək istəyirdi, anası isə onu qoymurdu. Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- (oğlana) buyurdu:

“Sən ananın yanında qal, arzuladığın savabın mislini qazanacaqsan”.

    5 ... Abdullah ibn Əmrdən (r.a): Bir nəfər Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəlib cihada getmək üçün ondan izin istədi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) soruşdu: “Valideynindən sağ olanı var?” Cavab verdi ki: Anam (sağdır). Buyurdu:

“Get, onun qulluğunda dayan”. Həmin şəxs heyvanını ipdən açmağa getdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurdu ki:

“İzzətli və Cəlil Rəbbin rizası valideynin rizasında, Rəbbin qəzəbi də valideynin qəzəbindədir”.

Fəsil-5: Qüdrətli və Böyük Allah yanında ən sevimli əməllərdən biri də ata-ana ilə gözəl rəftar etməkdir (valideynə qulluq etməkdir)

    1 ... Əbu Əmr Şeybani Abdullah ibn Məsudun (r.a) evini göstərib dedi: Bu evin sahibi bizə danışmışdır ki: (Bir dəfə) Hz. Peyğəmbərdən -sallallahu əleyhi və səlləm- soruşdum: Böyük Allahın nəzdində ən sevimli əməl hansıdır? Buyurdu ki: “Vaxtında qılınan namaz”. Yenə soruşdum: Sonra hansıdır? Buyurdu ki: “Ata-anaya qarşı gözəl davranış(qulluq etmək)”. Bir daha soruşdum: sonra hansı əməl? Buyurdu ki: “Allah yolunda cihad etmək (mövcud olan hər bir şeyini səfərbər edərək çalışmaq, əli, dili, qələmi, elmi və s. vasitəsilə mübarizə aparmaq)”.

Fəsil-6: (Valideynə qarşı) gözəl davranış (valideynə qulluq) ömrün uzanmasına səbəb olur.

    1 ... Səhl atası Muazdan (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Ata-anası ilə gözəl rəftar edənə müjdələr olsun! Allah onun ömrünü uzatsın”.

    2 ... Əbu Səid əl-Xudridən və Əbu Hüreyrədən (r.a): Həzrət Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Ey Adəm övladı! Ata-ananla gözəl rəftar et (onların qulluğunda dur) və qohum-əqrəba ilə xoş münasibəti saxla ki, həyatda asanlıq tapasan (hər işin asan olsun) və ömrün uzadılsın! Rəbbinə itaət et ki, (ilahi dərgahda) aqil adını alasan (sənə ağıllı deyilsin), Ona üsyan etmə ki, cahil adlandırılmayasan!”

   3 ... Salman əl-Farisidən (r.a): Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Ömrü yalnız yaxşılıq etmək uzadır”.

   4 ... Ənəs ibn Malikdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Kim istəyirsə ki, Allah onun ömrünü uzun eləsin və ruzisini bərəkətləndirsin, valideyni ilə gözəl rəftar etsin və qohum-əqrəba ilə xoş münasibət saxlasın”.

     Valideynə qarşı gözəl rəftar: Günah və qəbahət olan bir şey əmr etmədikləri müddətcə onlara itaət etmək (onların sözünə baxmaq), onların tapşırıqlarını nafilə əməllərdən üstün tutmaq, qadağan ediklərindən uzaq durmaq, onlara maddi baxımdan əl tutmaq, istəklərinə cavab vermək, qulluqlarında yüksək səviyyədə durmaq, onlara qarşı ədəblə (nəzakətlə) və heysiyyətlərini nəzərə alaraq davranmaqla yerinə yetirilir.

Övlad səsini ata-ananın səsindən yuxarı qaldırmamalıdır, onlara gözünü bərəltməməlidir (durmadan gözünü zilləyərək baxmamalı, onlarla danışanda təvazökarlıq göstərərək, çox vaxt yerə baxmağa üstünlük verməlidir), onlara adları ilə müraciət etməməli, (yolda gedərkən) onlardan arxada gəlməlidir. Onlardan xoşagəlməz davranış gördüyü zaman bunu səbir və təmkinlə qarşılamalıdır.

   1 ... Talq ibn Əlidən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Əgər valideynimin hər ikisi və ya biri həyatda olsaydı və mən gecə (işa) namazını qılmağa başlayıb Fatihə surəsini oxuyanda: O: Ey Muhəmməd! –deyib məni çağırsaydı,mən: Qulluğunuzda hazıram! –deyərdim”.

    2 ... Əbu Ğəssan Dabbidən (r.aleyh) nəql edilir ki, bir dəfə o, daşlı yol ilə gedirmiş, atası da onun arxasınca gəlirmiş. Əbu Hüreyrə (r.a) arxadan ona yetişib deyir: Sənin arxanca gələn kimdir? Mən: Atamdır –dedim. O, dedi: Bu etdiyin düzgün davranış deyil və bununla, sünnəyə müvafiq hərəkət etmirsən! Heç vaxt atanın önündə getmə, sağ tərəfi ilə, yaxud arxasınca get! İkinizin arasına başqa bir şəxsin girməsinə imkan vermə!(Süfrədə oturarkən) atanın nəzər yetirdiyi ət parçasını sən götürmə, çünki, ola bilər ki, atanın iştahası onu çəksin. Heç vaxt atana gözünün ucu ilə baxma, o oturmadıqca, sən oturma və o yatmadıqca sən yatma!

     3 .... Bir gün Əbu Hüreyrə (r.a) iki nəfər gördü. Onların birindən soruşdu: bu şəxs sənin nəyindir? Həmin adam cavab verdi ki: atamdır. Əbu Hüreyrə r.a) dedi: heç vaxt atana adı ilə müraciət etmə, on dan qabaqda getmə və ondan əvvəl oturma!      

   4 ... Təyləsə ibn Məyyasdan (r.aleyh): İbn Ömərə (r.a) dedim: anam mənim himayəmdədir. O dedi:Allaha and olsun ki, əgər onunla hər zaman nəvazişlə danışsan, yeməyini yedirsən, böyük günahlardan da uzaq durmaq şərtilə mütləq Cənnətə girəcəksən.

    5 ... Hişam ibn Ürvə atasından (Ürvə ibn Zü-beyrdən -r.anhumə) nəql edir ki, o: «Onların hər ikisinə acıyaraq mərhəmət qanadının altına salıb»-ayəsini təfsir edərkən belə demişdir: övlad valideyninin arzuladığı heç nədən boyun qaçırmamalıdır (hər istəklərini yerinə yetirməyə çalışmalıdır).

    6 ... Həsən əl-Bəsriyə (r.aleyh) valideynə qarşı övladlıq borcu (ehtiram göstərmək) haqqında sual verildikdə belə cavab vermişdi: (valideynə qarşı tələb olunan davranış budur ki,) var-dövlətini onlar üçün (canla-başla) xərcləyəsən və günah bir iş olmamaq şərtilə onlara itaət edəsən.

    7 ... İbn Ömər (r.a) demişdir ki: Valideyni ağlatmaq da onlara asi olmaq sayılır.

    8 ... Səlam ibn Miskindən (r.aleyh): Həsəndən (əl-Bəsri) soruşdum: İnsanın, öz valideyninə mərufu (mərifəti, Allahın rizasına uyğun hərəkətləri) tövsiyə edib münkərdən (xoşagəlməz hərəkətlərdən) onu daşındırmağa haqqı var? O, cavab verdi:

Əgər (bunu ondan) qəbul edərlərsə (onu dinləyəcək, ondan tövsiyə qəbul edə biləcək bir düşüncə  tərzinə sahibdirlərsə). Yox, əgər (bu) onların acığına gedərsə, o zaman onlara dəyməməlidir (onları öz hallarına buraxmalı, xətirlərinə dəyməmək üçün onların üzərinə getməməlidir).

(Başqa bir rəvayətin sonunda isə belə deyilir:) ... ... Əgər bu, onların acığına gedərsə, susmalı, onlara heç nə deməməlidir.

     9 ... Əvvamdan (r.aleyh): Mücahiddən soruşdum: Müəzzin namaza çağırdığı (azan və ya iqamə oxuduğu) əsnada atamın (məni çağırmaq üçün) göndərdiyi şəxs yanıma gələrsə (mən hansına qulaq verməliyəm?) Mücahid dedi: Atanın istəyinə görə hərəkət et (çağırırsa, get)!

    10 ... Vəhb demişdir: İncildə belə deyilir: “Valideynə qarşı övladlıq borcunu yerinə yetirməyin başlıca şərti budur ki, onları (əlindən gəldiyi qədər ) ehtiyac duyduqları bütün maddi vasitələrlə təmin edəsən və öz var-dövlətindən hər zaman onlar üçün sərf edəsən”.

    11 ... Abdullah ibn Əvn demişdir: Valideynə (qayğıkeşliklə) nəzər salmaq ibadətdir.

Fəsil-8: Valideyn haqqına riayətdə ananın ilk sıraya keçirilməsi

   ... Əbu Hüreyrədən (r.a): Bir nəfər soruşdu: Ey Allahın Rəsulu, insanlar arasında xoş münasibət bəsləməyə (gözəl rəftar etməyə, qulluğunda durmağa) ən çox borclu olduğum adam kimdir? Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurdu: “Anan!” Həmin adam soruşdu: Bəs sonra kimdir? Bir daha buyurdu: “Anan!” Həmin adam yenə sualını təkrar etdi: Daha sonra kimdir? (Rəsulullah) bir daha təkrar etdi: “Yenə anan!” Həmin şəxs bir daha soruşdu: Ondan sonra kim? (Həzrət Peyğəmbər) cavab verdi: “(Anandan) sonra atan!” (Bu hədis valideynə qarşı münasibətdə, nəvaziş göstərməkdə, qulluqda ananın atadan qat-qat çox diqqət mərkəzində olduğunu vurğulayır. Bunun başlıca səbəblərindən biri budur ki, həm qadın olan ana fizioloji və psixoloji baxımdan atadan daha çox nəvazişə, incə davranışa, qayğıya möhtacdır, həm də övladın dünyaya gəlməsindən, böyüdülüb boya-başa çatdırılmasına, ərsəyə gəirilməsinə qədər bütün mərhələlərdə əsas ağrı və məşəqqətlər, yük və ağırlıqlar məhz ananın üzərinə düşür. Həqiqətən də, təbiət etibarilə adətən daha sərt yaradılışa sahib olan ata heç vaxt analıq nəvazişinin, uşağa qarşı göstərilən diqqət və qayğının onda birini belə övlada verə bilmir. İstəsə belə, atanın analıq vəzifəsini öz üzərinə götürməsi, onun rolunda çıxış etməsi mümkün deyildir.)

    2 ... Miqdam ibn Mədi Kəribədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur:“Allah analarınızın haqlarına riayət etməyisizə tövsiyə edir,Allah analarınızın haqlarına diqqət etməyi sizə tövsiyə edir. Allah atalarınızın haqlarına diqqət etməyi sizə tövsiyə edir.Allah ilk növbədə ən yaxın qohumların, daha sonra yaxınlıq dərəcəsinə görə bütün qohum-əqrəbanın haqlarına riayət etməyi sizə tövsiyə edir”.

     3 ... Xidaş ibn Səlamədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Hər bir şəxsə anasının haqlarına riayət etməyi tövsiyə edirəm, hər kəsə anasının haqlarına riayət etməyi tövsiyə edirəm, hər bir şəxsə anasının haqlarına riayət etməyi tövsiyə edirəm. Hər bir şəxsə atasının haqlarına riayət etməyi tövsiyə edirəm, hər kəsə atasının haqlarına riayət etməyi tövsiyə edirəm. Onu himayə edən rəhbəri ilə də xoş münasibət saxlamağı tövsiyə edirəm, ona əziyyət verən bir cəhəti olsa belə!”

    4... Məkhul belə demişdir: Namaz qıldığın zaman anan səni çağırarsa, ona cavab ver, atan çağırdıqda isə (namazı) bitirənədək ona cavab vermə. (Məkhulun nəzərə çatdırmaq istədiyi odur ki, insan ananın haqlarına atanın haqlarından daha artıq diqqətlə riayət etməyə çalışmalıdır.)

    5 ... Ənəs ibn Malikdən (r.a): Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Cənnət anaların ayaqları altındadır”.

*(Yəni Cənnətə aparan yolların ən qısa, ən sadə və asanlarından biri də, övladın ananın qulluğunda durmaq, onun bir sözünü iki etməmək, onun istəklərini yerinə yetirməyə çalışmaqla, bir sözlə, ana qarşısında daşıdığı övladlıq borcunu yerinə yetirərək, anasının razılığını və xeyir-duasını almaqla, kamillik vəsfləri qazanması, bu vasitə ilə səadətli cənnətlik bəndələrdən olmağın qaçılmaz şərti olan Allah rizası və Allahın əfv və mərhəmətinə nail olmasıdır.)

    6 ... Bir nəfər Əbu Dərdanın (r.a) yanına gəlib dedi: Mənim həyat yoldaşım eyni zamanda əmim qızıdır və mən onu sevirəm. Anam isə mənə əmr edir ki, onu boşayım (nə edim? Mənə bir çıxış yolu göstərin). Əbu Dərda dedi: Sənə nə xanımını boşamağı tövsiyə edə bilərəm, nə də ki, anana asi olmağı. Mən sadəcə sənə Hz. Peyğəmbərdən –sallallahu əleyhi və səlləm- eşitdiyim bir hədis danışacağam. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurub: “Cənnət qapılarının (Cənnətə aparan yolların) ən üstünü anadır”. İndi (qərar sənindir,) istəyirsən (həyat yoldaşını) saxla, istəyirsən də boşa!

   7 ... Cahimə Süləmi Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəlib cihada getmək üçün ondan izin istədi. Həzrət Peyğəmbər(s.ə.s)soruşdu: “Anan var?” O: Bəli –dedi. Buyurdu: “Onun qulluğunda dur, çünki Cənnət onun ayaqlarının yanındadır (altındadır)”.

    8 ... İbn Abbasdan (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Kim anasının iki gözünün arasından (alnından) öpərsə, bu (əməli), onun üçün oda qarşı bir sipər olar”.

    9 ... Ənəs ibn Malikdən (r.a): Bir nəfər Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəlib dedi: Mən cihada getmək istəyirəm, ancaq buna gücüm çatmır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) soruşdu: “Valideynindən sağ olanı var?” O şəxs: Anam var –dedi. Buyurdu: “Ananın qulluğunda durmaqla Allahın imtahanına qarşı bunu bir üzr kimi təqdim et! Bunu etdiyin (onun qulluğunda durduğun) zaman anan səndən razı qalarsa, sən həcc edən, ümrə edən və cihada gedən adam sayılırsan (həcc, ümrə və cihad savabı qazanırsan). Allaha qarşı təqvalı ol və anana yaxşı bax!”

*(«Təqva» kəlməsi əsasən «qorunmaq» mənasına gələn «viqayə» kökündən törəmişdir. Bu kəlmə dini bir istilah kimi «Allahdan qorxmaq, Onun cəzasından xilas olmaq (qorunmaq) üçün əmrlərinə riayət edib qadağalarından çəkinmək» və s. kimi bir çox mənanı ehtiva etdiyinə görə, onu dilimizdə bir kəlimə ilə ifadəsi mümkün deyildir. Təqvanın ən gözəl izahlarından biri də 20-ci əsrin böyük İslam mütəfəkkirlərindən və Quran müfəssirlərindən biri olan, gənclik illərindən İslamı qəbul etmiş yəhudi əsilli alim Muhəmməd Əsədin «Quran mesajı» adlı təfsirində qeyd etdiyi kimi «Allaha qarşı məsuliyyət şüuru ilə hərəkət etmək»dir.)

    10 ... İbn Abbasdan (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Anasına mərhəmətlə nəzər edən hər bir şəxsin bu əməli ona məqbul və məbrur bir həcc savabı qazandırar”.

Soruşdular ki: Ey Allahın Rəsulu, anasına gündə yüz dəfə nəzər etsə belə (bu sayda savab qazanar)? Buyurdu: “(Bəli, anasına) gündə yüz min dəfə nəzər etsə belə (o qədər çox savab qazanar), çünki Allah (saleh əməl müqabilində) daha çox (mükafat) verəndir,ən pak da Odur”.

   11 ... Əta ibn Yəsardan: Bir nəfər İbn Abbasın (r. anhumə) yanına gəlib dedi: Bir qadınla evlənmək istədim, o isə mənə ərə gəlməkdən imtina etdi. Sonra onu başqa biri istədi və qadın o şəxslə evlənməyə könüldən razılıq verdi. Mən o qadını qısqandım və onu öldürdüm. Mənim tövbə etmək haqqım var?

İbn Abbas soruşdu: Anan sağdır? O: Xeyr –dedi. İbn Abbas dedi: Allaha tövbə et və gücün çatdığı qədər Ona yaxınlaşmağa çalış (saleh əməllər işlə)!

İbn Abbasdan soruşdum: Siz nə üçün anamın sağ olub-olmadığını soruşdunuz? İbn Abbas cavab verdi: Mən İzzətli və Böyük Allaha anaya ehtiram göstərməkdən daha yaxın bir əməl bilmirəm.

   12 ... Əbu Növfəldən: Bir nəfər Ömərin (r.a) yanına gəlib dedi: Mən adam öldürmüşəm. Ömər dedi: Ey yazıq! Xəta ilə (səhvən), yoxsa qəsdən? Valideynindən həyatda qalan var? Həmin adam: Bəli –dedi. Ömər soruşdu: Anan? Adam: Yox vallah, sağ qalan atamdır –dedi. Ömər dedi: Get onun qulluğunda dur və ona yaxşı bax. Həmin adam getdikdən sonra Ömər dedi: Ömərin canını qüdrət əlində saxlayana (Allaha) and olsun ki, onun anası sağ olsaydı və o, onun qulluğunda durub, övladlıq borcunu yerinə yetirsəydi, məndə ümid yaranardı ki, (haqsız yerə insan qətl edən birisi olsa belə, sırf anasına göstərdiyi ehtiram sayəsində) cəhənnəm odu heç vaxt onu yandırmaz.

    13 ... İbn Abbasdan (r.a): Bir nəfər hovuzundan su çəkərkən bir də baxdı ki, dəvənin tərkində bir nəfər susuz vəziyyətdə ora gəldi. Həmin adam (ona yaxınlaşıb) dedi: Həm özüm su içmək, həm də dəvəmi suvarmaq istəyirəm. O, cavab verdi: Yox (olmaz)! O, yaxın bir yerdə dəvəsindən endi və dəvəsini ipə bağladı. Dəvə suyu görən kimi, hovuza yaxınlaşdı və oranı dağıtdı. Kişi (hovuzun sahibi) qalxıb, əlinə qılınc aldı və həmin adamı (dəvənin sahibini) vurub öldürdü. Sonra (etdiyinə peşman olub, hərəkətinin hökmü haqda və bu hərəkətin tövbəsinin olub-olmadığını) soruşmaq üçün yola çıxdı. O, Həzrət Muhəmmədin -sallalla-hu əleyhi və səlləm- səhabələrindən bir neçə nəfərə rast gəldi. (Hərəkəti haqda) onlardan soruşdu. Onların hamısı ona ümidini üzəcək (onu ümidsizliyə düşürən) cavablar verirdilər. Axırda onlardan bir nəfərin yanına gəldi -sanki o (İbn Abbas), bununla özünü nəzərdə tuturdu-

Həmin adam (səhabə) ona sual verdi: Necə ki, o, su içməyə gəlmişdi, sən ona indi su verə bilərsən?! O (qatil), cavab verdi: Xeyr. O (səhabə), soruşdu: Yaxşı, bəs (de görüm) yerə girəcək lağım, yaxud göyə çıxmağa nərdivan tapa bilərsən?! Həmin adam cavab verdi: yox. O (səhabə) soruşdu: Yaxşı, bəs həmişə yaşaya, heç ölməyə bilərsən?! O, cavab verdi: Yox. Həmin adam (bir az da ümidsizliyə qapılaraq, çarəsiz olduğunu anlayıb) ayağa qalxdı. Bir az getmişdi ki, həmin adam (səhabə) ona səsləndi: Sənin valideynin var? O, cavab verdi: Anam sağdır. O, dedi: Elə isə, onun yükünü çək, ona qarşı xoşrəftar ol (onunla mehriban davran)! (Sonra İbn Abbas əhvalatı danışdığı adamlara üzünü tutub dedi:) O, cəhənnəmə girsə (cəhənnəmə girməyə layiq olsa) belə, Allah o qədər insanları oradan uzaqlaşdırıb ki (istəsə, bu adamı da anasına qarşı xoş rəftarına görə cəhənnəmdən azad edər)!

14 ... Həsən əl-Bəsri demişdir: Valideyn haqqının üçdə ikisi ananın, üçdə biri isə atanın haqqıdır.

15 ... Yaqub İclidən: Bir dəfə Ətaya dedim: Yağışlı gecədə anam məni camaatla namaz qılmağa (məscidə) getməyə qoymur (nə etməliyəm)? O:

Anana itaət et –dedi.

    16 ... Ətadan soruşdular: Bir nəfərin anası onu anda verib (Allah adına ondan söz alıb) ki, sadəcə fərz namazları qılacaq (heç vaxt nafilə qılmayacaq) və ancaq Ramazan orucunu tutacaqsan (heç vaxt nafilə oruc tutmayacaqsan. Övlad nə etməlidir?)

Əta dedi: Anasına itaət etməlidir.(Valideynə itaət fərz, nafilə ibadətlərin yerinə yetirilməsi isə insanın seçim sərbəstliyinə həvalə olunduğuna görə, insan ata- anaya itaət və nafilə ibadət arasında seçim etmək məcburiyyətində qaldığı zaman valideynə itaəti hər zaman üstün tutmalıdır. Bu qayda yerdə qalan fiqhi məsələlərə də aiddir. «Prioritetlər fiqhi»nin qaydalarına görə prioritetlər düzgün müəyyən edilməli, hər zaman fərz və vaciblər nafilə və müstəhəblərə tərcih edilməlidir.)

    17 ... Həsənə (əl-Bəsri) sual verildi ki: Bir şəxsi atası anda verir ki, filan işi edəcəksən, anası isə tamamilə bunun əksinə onu anda verir (yəni atanın dediyini etməyəcəksən! Bu vəziyyətdə övlad nə etməlidir?) Həsən cavab verdi: Anasına itaət etməlidir.

    18 ... Rifaə ibn İyasdan: Haris Uklinin, anasının cənazəsində ağladığını gördüm. Ona dedilər ki: Ağlayırsan?! O dedi: Niyə də ağlamayım, artıq cənnət qapılarından biri üzümə bağlandı.

    19 ... Kəb ibn Əlqəmə demişdir: Musa -əleyhissəlam- münacat etdi: Ya Rəbbi, mənə tövsiyə buyur! Allah-Təala buyurdu: Sənə anan ilə xoş rəFtarı tövsiyə edirəm, çünki anan səni (qanı və canı ilə bəsləyərək) çox zəif bir halda (vücudu çox zəifləməsinə rəğmən, bütün çətinliklərə tab gətirərək) bətnində daşımışdır. Musa (ə.s) dedi: Sonra kimi (kiminlə xoş rəftarı) tövsiyə edirsən? Allah-Təala buyurdu: Atanı!

   20 ... Hişam ibn Həssandan: Həsənə (əl-Bəsri) dedim: Mən Qurani-Kərimi (axşamüstü) öyrənirəm, bu səbəbdən anam məni şam yeməyi(ni birlikdə yemək) üçün gözləməli olur. Həsən dedi: (Əvvəlcə) anan ilə birlikdə şam edib, onu sevindirməyin (xoşhal etməyin) mənim nəzərimdə etdiyin nafilə həcdən daha sevimlidir.

   21 ... Bişr ibn Haris demişdir:Anası nəfəsini eşidəcək qədər onun yaxınlığında (yanında) olan (həmişə anasının qulluğunda duran) övlad, İzzətli və Cəlil Allahın yolunda qılınc çalıb döyüşən adamdan fəzilətlidir. Anaya nəzər yetirmək isə, hər şeydən üstündür.

    22... Umarə atasının belə dediyini eşitmişdir: Ey yazıq, sən hələ dərk etməmisən ki, ananın çöhrəsinə nəzər yetirməyin ibadətdir?! Bu, belədirsə, hələ sən bir də düşün ki, ona qulluq etmək necə olar (nə qədər savabdır)!

Fəsil -9: Övlad öz valideyninin haqqını hansı tərzdə ona qulluq etməklə ödəyə bilər?

    1 ... Əbu Hüreyrədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Övlad valideynin haqqını o zaman ödəyə bilər ki, onlara kölə halında yetişsin və satın alıb azadlığa qovuşdursun”.

   Müəllif -Allah rəhmət eləsin- deyir: Belə bir qayda vardır ki, övlad öz (kölə) atasını satın alarsa, sadəcə onu almaqla atası azad olur, əlavə ola-raq, onu azad etdiyini qeyd etməsinə ehtiyac yoxdur. Bu, Davuddan (ibn Əhməd əz-Zahiri) başqa yerdə qalan alimlərin ümumi görüşüdür. Hədisin iki mənası (izahı) vardır. Birincisi, hədisdə «azad etmə» ona görə övlada aid edilmişdir ki, o, atasını satın almaqla, şəriətin satın alma felinə bağlı olaraq hökm etdiyi (qərar verdiyi) «azadlığa» (atasının azad olmasına) səbəb olmuşdur. İkincisi isə, məna baxımından bundan (birincidən) daha incədir. Bu izaha görə, hədisdən məqsəd budur ki, atanın (valideynin) haqqını ödəmək ümumiyyətlə təsəvvür edilə bilməz. Çünki övladın atanı satın alması ilə o, azadlığa qovuşmuş olur (övlad atasını azad etməyə fürsət tapa bilməz. Ona görə də onun haqqını ödəməsi mümkünsüzdür. Çünki hədisdə valideyn haqqının ödənməsi onun satın alınmasına deyil, övlad üçün heç cür mümkün olmayan azad etmə felinə bağlanmışdır). Bu (hədisdə işlədilən üslub), Allah-Təalanın bu kəlamına bənzəyir: «... Və dəvə iynənin gözündən keçməyənə qədər onlar da Cənnətə daxil ola bilməzlər.» ...ki, bu da təsəvvür edilə bilməz.

Fəsil-10: Valideynlərlə xoş rəftarın savabı haqqındadır.

   1 ... Abdullah ibn Ömərdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Bir dəfə üç nəfər yolda gedərkən yağışa düşdülər. Onlar dağda bir mağaraya sığınırlar. Onlar mağaranın içində ikən üstdən bir qaya parçası düşüb mağaranın ağzını bağladı. Onlar bir-birinə dedilər: İşlədiyiniz əməllərin ən fəzilət-lisini nəzərdən keçirin (yada salın), həmin əməli vasitə edərək Allaha dua edin, bəlkə, sizi bu sıxıntıdan qurtarar. Onlardan biri dedi: Allahım, mənim qoca ata-anam vardı. Həyat yoldaşım və balaca uşaqlarım da var idi. Onların hamısına mən baxırdım (və ya onların məişətini təmin etmək üçün çobanlıq edirdim). Həmişə qoyunlarımı (taladan evə) gətirdikdə, valideynimdən başlayar, əvvəlcə onlara (süd) içirərdim. Bir dəfə mən gəldikdə onlar yuxuya getmişdilər. Mən qabı təmizlədim və süd sağdım. Süd qabını götürüb onların başının üstündə ayaq üstə durdum (yuxudan oyanmalarını gözlədim). Körpələr ayaqlarımın yanında acından ağlayırdılar, mən isə həm valideynimdən öncə körpələrə süd vermək istə-mirdim, həm də ata-anamı yuxudan oyatmaq istəmir-dim. Həmin gecə dan yeri sökülənədək ayaq üstə onları (onların oyanmalarını) gözlədim. Allahım, əgər mən bunu Sənin rizan üçün etmişəmsə, mağaranın ağzından bir az yarıq yarat (qaya parçasını bir az arala) ki, göy üzünü görək. Həmin vaxt daş azca aralandı və səma onlara göründü...”

     2 ... Hz. Aişədən (r.ənha): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurdu: “Yatmışdım. Cənnətdə olduğumu gördüm. Bu zaman (Quran) oxuyan bir qari səsi eşitdim. Soruşdum: bu kimdir? Dedilər ki: Harisə ibn Numandır”. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurdu: “(Valideynə) yaxşılıq (xoş rəftarın nəticəsi) belə olur, (ata-anaya) yaxşılıq (qulluğun nəticəsi) belə olur! O, camaat arasında anasına qarşı ən xoşrəftar adam idi”.

     3 .... Məkhuldan: Əşəri qəbiləsindən bir heyət Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəldi. Onlardan soruşdu: “Vəhərə sizin qəbilədən idi?” Onlar: Bəli- dedilər. Buyurdu: “Anası müşrik olduğu halda, o, anasına qarşı xoşrəftar olduğuna görə, Allah onu Cənnətə daxil etdi. Onun yaşadığı bölgə hücuma məruz qalmışdı. O, anasını (kürəyinə) şəlləyərək, qaça-qaça isti səhralıqla onu daşıdı. Ayaqları (qumun istisindən) yandığı zaman oturur, anasını (istidən yanmasın deyə) qucağında oturdur, onu günəşdən qoruyurdu. Dincəldikdən sonra onu yenidən kürəyinə şəlləyirdi. O, bu minvalla davam edərək, anasını (düşmənlərin əlindən) xilas etdi”. 

    4 ... Əbdurrəhman ibn Səmurədən (r.a): Bir gün biz Mədinə məscidində ikən Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- (hücrəsindən) çıxıb yanımıza gəldi. O, buyurdu: “Bu gecə təəccüblü bir yuxu görmüşəm”. Biz dedik: Ey Allahın Rəsulu, nədir o elə? Buyurdu: “Ümmətimdən bir nəfər gördüm, ölüm mələyi onun canını almağa gəlmişdi. Onun ata-anaya olan xoş rəftarı peyda oldu və (Allahın təqdir etdiyi müddətə qədər) mələyi ondan uzaqlaşdırıb geri qaytardı (ömrü uzandı)”.

     5 ... Hz. Ömərdən (r.a): Hz. Peyğəmbərlə -sallallahuəleyhi vəsəlləm-bir dağın üstündəidik. Yuxarıdan bir vadiyə doğru aşağı endik. (Qoyun otaran) bir gənc gördüm. Onun gəncliyi (gənclik həyatı, davranışları, bir gənc kimi oturuşu-duruşu, əxlaqı) xoşuma gəldi. Dedim: Ey Allahın Rəsulu, necə də əla (alicənab) bir gəncdir, kaş gəncliyi Allah yolunda keçəydi! Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurdu: “Ömər, ola bilər ki, o, Allah yolundadır, ancaq sən bunu hiss (dərk) edə bilmirsən”. Sonra gəncdən soruşdu: “Cavan oğlan (igid), güzəranını təmin etdiyin kimsən var?”

Oğlan: Bəli –dedi. Soruşdu: “Kimdir?” Oğlan dedi:

Anam. Buyurdu: “Anana qayğı göstərməyə davam et, çünki Cənnət onun ayaqlarının yanındadır”. Sonra buyurdu: “Kim özünü insanlara möhtac olmaqdan qorumaq üçün səy göstərərsə (çalışar, zəhmətə qatlanarsa), o, şəhiddir (şəhid kimi vəfat edər)”.

    6...Müvərrəq İclidən (r.a): Bir dəfə Hz.Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurdu: “Allah yolunda sərf olunan nəfəqədən daha fəzilətli bir nəfəqə bilirsiniz?” Səhabələr dedilər: Allah və Rəsulu daha doğru bilir! Buyurdu: “Övladın valideyni üçün sərf etdiyi nəfəqə (bütün maddi yardımlardan) daha fəzilətlidir”.   (Nəfəqə- hər hansı bir məqsəd üçün ayrılmış maddi vəsait,maddi (humanitar) yardım, maliyyə dəstəyi, sponsorluq və s. mənalara gəlir.)

Fəsil - 11: Valideynə qulluqda mübaliğə edənlər haqqındadır   

    1 ... Onuncu fəsildə İsrail övladlarından (yəhudilərdən) olan, ata-anasına övladlarından qabaq qulluq edən şəxs barədə nəql edilən hədisi qeyd etmişdik.

    ... Hz. Aişədən (r.anhə): Bu ümmətin fərdləri arasında anasına qarşı ən xoşrəftar adamlar Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- səhabəsindən iki şəxs olmuşdur: Osman ibn Əffan və Harisə ibn Numan (r.a). Osman bir dəfə belə demişdi: Müsəlman olduqdan sonra, əməlli-başlı anamı nəzərdən keçirə bilməmişəm (utandığımdan başımı qaldırıb, onun üzünə baxa bilməmişəm).

    Harisə isə anasının başındakı bitləri təmizləyir, onu öz əli ilə yedirirdi. Anasının ona tapşırdığı hər hansı bir şey barədə ona bir kəlmə ilə belə sual verməzdi. Sadəcə, anası çıxıb getdikdən sonra onun yanında olan kəsdən soruşardı: Anam bayaq nə dedi?

     2 ... Əbu Hüreyrə (r.a) həmişə evindən (bir iş dalınca) çıxmaq istədikdə, anasının qapısının ağzında dayanıb deyərdi: Anacan, sənə salam olsun, Allahın rəhmət və bərəkəti sənin üzərinə olsun! Anası da: Əziz oğlum, sənə də salam olsun, Allahın rəhmət və bərəkəti sənin də üzərinə olsun –deyirdi. Sonra Əbu Hüreyrə deyərdi: Mən balaca ikən mənim qayğıma qaldığın (məni körpəliyimdən tərbiyə edib, boya-başa çatdırdığın) kimi, Allah da sənə mərhəmət etsin! Anası da belə deyirdi: Qoca vaxtımda mənə qarşı xoşrəftar olduğun kimi,Allah da sənə mərhəmət etsin! Əbu Hüreyrə evə daxil olmaq istədikdə də eyni şeyi edərdi.

   3 ... Əbu Ümamədən: Əbu Hüreyrə (r.a) anasının dirsəklərindən (ehtiyatla) tutub qaldırır, sonra endirirdi. Onun anası çox yaşlı idi və gözləri görmürdü.

    4 .... İbn Sirin demişdir (r.aleyh): (Bağımdakı) bir xurma ağacının qiyməti min dirhəmə çatırdı. Buna baxmayaraq, (anamın arzusunu yerinə yetirmək üçün) onun “cümmar” deyilən baş hissəsini oyub çıxardım. Mənə dedilər: Bu qədər bahalı xurma ağacını heyif elədin, halbuki onun cümmarının qiyməti cəmi iki dirhəmdir (gedib bazardan ikicə dirhəmə cümmar ala bilərsən)! Cavab verdi ki: onu məndən anam istəmişdi. Əgər o, bundan daha artığını istəsəydi, onu da edərdim. 

*(Cümmar xurma ağacının baş tərəfində yerləşən, bir mənada ağacın qəlbi sayılan bir orqanıdır. Cümmarı kəsilib çıxarılmış xurma ağacı bir müddət sonra quruyur.)

    5 ... (Həzrət Əlinin oğlu) İbnul-Hənəfiyyə (əley-himəssəlam) anasının başını xətmi (bitkisinin suyu) ilə yuyar, saçlarını darayar, anasını öpər, onun saçlarını həna ilə boyayardı.

     6 ... Əli ibn Hüseyn ibn Əli ibn Əbu Talib (əleyhimussəlam) heç vaxt anası ilə birgə yemək yeməzdi. O, insanlar arasında anasına qarşı ən xoşrəftar adam idi. Bu davranışın (anası ilə birlikdə yemək yeməməyin) səbəbi ondan soruşulduqda, belə cavab verdi: Qorxuram ki, birdən anam ilə birlikdə yemək yeyərəm, gözü yeməyin bir tikəsində qalar (mən götürdüyüm hissəni xəbərim olmadan nəfsi çəkər), mən də bilmədən onu yeyib anama hörmətsizlik etmiş olaram.

     7... Muhəmməd ibn Sirin anasının yanında ikən bir nəfər onun yanına daxil oldu. (Onu həmişəkindən fərqli halda görüb) soruşdu: Muhəmmədə nə olub, xəstələnib? Cavab verdilər ki: Xeyr, o, həmişə anasının yanında olarkən belə vəziyyətə düşür (yəni özünü körpə uşaq kimi aciz görür).

    8... Həfsə (öz oğlu) Hüzeyli rəhmətlə yad edər və deyərdi: O, yayda mənim üçün qamış yığır, qabığını soyub təmizləyir və qurudurdu. Elə ki, qış gəldi, mən namaz qılarkən yanıma gələr, arxa tərəfimdə oturub elə yüngülcə ocaq qalayardı ki, istisi məni isidər, tüstüsü isə mənə əziyyət verməzdi. (Salam verib) namazdan çıxaraq, üzümü ona tutub deyirdim: Oğlum, artıq gecədir, ailənin yanına get! O isə belə deyirdi: Anacan!..

Mən onun nə etmək istədiyini (getmək istəmədiyini) bilir və ona toxunmurdum (israr etmirdim). Gecədən bir müddət keçənə qədər bu vəziyyət davam edirdi. Mən yenə deyirdim: Oğlum, get ailə-uşağının yanına! O deyirdi: Qoy qalım, nə istədiyimi bilim (nə etməliyəmsə, onu edim, sənə qulluq edim). Mən də daha ona toxunmurdum. Bəzən bu minvalla səhərə qədər qalırdı.

O, mənə səhər-səhər sağılmış süd göndərərdi. Mən deyəndə ki: Oğul, sən bilirsən ki, mən gündüz süd içmirəm, o, deyirdi: Südün ən yaxşısı (keyfiyyətlisi) gecə heyvanın döşündə qalandır (səhər sağılan süddür), ona görə mən onu səndən başqasına rəva bilmirəm, onu istədiyinə də göndərə bilərsən.

Bir gün həcc getmək üçün ehrama girib yanıma gəlmişdi. Mən dedim: (oğul, əziyyət çəkib) bura niyə gəlmisən, sən ki, bilirsən, mən sənin ziyarətinə mane olan deyiləm. O dedi: Bilirəm, artıq niyyət etmişəm.

Bir müddət sonra Hüzeyl vəfat etdi. Mən onun üçün çox dərin hüznə qapıldım. Bir gecə namaza qalxdım. Nəhl surəsini oxumağa başladım. Allah-Təalanın: “Sizdə olan (dünya malı) tükənər, Allah dərgahında olan (axirət nemətləri) isə əbədidir. (Allah yolunda əziyyətlərə) dözənləri etdikləri yaxşı əməllərin müqabilində mükafatlandıracağıq (yaxud gördükləri yaxşı işlərin əvəzində onlara daha yaxşı mükafat verəcəyik!)!” (Nəhl, 16/96.) sözünə çatanda, Hüzeyli xatırladım və qəlbimdəki qəm-qüssə tamamilə çəkilib getdi.

    9 ... Misərin anası gecə su istədi. O, gedib anasına su gətirdi, lakin artıq anasını yuxu aparmışdı. O, həmin gecə su əlində anasının başının üstündə sabaha qədər durub gözlədi.

    10 ... Zabyan ibn Əli əs-Sövri camaat arasında anasına qarşı ən xoşrəftar şəxslərdən idi. Anası bir gecə ona bir balaca acıqlı olduğu halda yuxuya getdi. Zabyan (anasının ona acıqlanmasının təsirindən o qədər narahatçılıq keçirdi ki, heç nə etməyib) ayaq üstə dayandı. O, həm anasını oyatmaqdan çəkinir, həm də oturmaq istəmirdi. Axırda yorulub əldən düşdü. Qulluqçularından ikisi gəldi və o, onların çiyninə söykənərək anası yuxudan duranadək gözlədi.

    O, həmişə adəti üzrə bir dəstə çiçək alır, onların arasından yaxşılarını seçərək buket (çələng) düzəldib anasının qabağına qoyurdu. Anasını özü ilə Məkkəyə aparardı. Şiddətli istilər düşəndə çuxur qazar, onun içini su ilə doldurar, sonra anasına deyərdi: (Bunu sənin üçün düzəltmişəm. İstədiyin zaman) gir onun içinə və sərinlən.

    11 ... Muhəmməd ibn Ömərdən: Muhəmməd ibn Əbdurrəhman ibn Əbu Zinad hər zaman atasının qulluğunda durardı. Atası: Muhəmməd –deyib onu çağırdıqda, cəld tərpənib başının üstündə dayanar, deyərdi: Buyur, hüzurundayam. Atası ona tapşırığını verirdi. O, atasına qarşı bəslədiyi dərin təzim duyğusu səbəbilə heç vaxt onun tapşırığını dəqiqləşdirmək üçün ona sual verməz, bunu ondan eşidən başqa bir adamdan soruşardı.

    12 ... Bir dəfə İbn Əvni anası çağıranda anasına onun səsindən yüksək səslə hay verdiyinə görə,(günahına kəffarə kimi) iki kölə azad etmişdi.

   13 ... Bir dəfə Mənsurla birlikdə onun evində oturmuşdum. Anası - o, çox sərt və kobud qadın idi- onun üstünə qışqıraraq dedi: Mənsur, İbn Hübeyrə səni qəzaya (məhkəməyə, qazılıq vəzifəsinə) çağırır, sən isə imtina edirsən?! Mənsur saqqalını sinəsinin üstünə söykəmiş vəziyyətdə (başını aşağı salaraq) dayanmış, gözünü belə qaldırıb anasına baxmırdı (başını qaldırıb gözünün ucu ilə belə anasına baxmağa cürət etmirdi).

   14 ...Süfyan ibn Üyeynədən: Bir nəfər səfərdən qayıtdı. Gördü ki, anası qiyamda dayanıb namaz qılır. Anası ayaq üstə ola-ola özünün oturmasının düzgün olmayacağını düşündü (və anası namazı bitirənədək ayaq üstə durub gözləmək qərarına gəldi). Anası bunu başa düşdü və elə ona görə də, oğlu daha çox savaba nail olsun deyə qiyamı bir az da uzatdı.

    15 ... Ömər ibn Zərdən bizə nəql edilib ki, oğlu vəfat edəndə ondan soruşurlar: (Valideynə qarşı) necə bir övlad idi? O, dedi: Oğlum həmişə gündüz mənimlə yol gedərkən (mənə hörmət olaraq) məndən arxada gəlib (bir dəfə də olsun, məndən qabağa keçməyib). Gecə bir yerdə yol gedərkən isə, (gələ biləcək hər hansı bir təhlükəyə qarşı) hər zaman məndən qabaqda gedib. O, heç vaxt (məndən hündürdə durmamaq üçün) mən altında durduğum bir damın (hündür bir tikilinin) üstünə çıxmayıb.

   16 ... Müəlla ibn Əyyub demişdir: Məmunun belə rəvayət etdiyini eşitmişəm: Fəzl ibn Yəhya kimi atasına qarşı hörmətkar adam görməmişəm. Onun atasına bəslədiyi hörmət haqqında belə danışırlar:

- Yəhya həmişə isti su ilə dəstəmaz alırdı. Bir gün onu (oğlu Fəzl ilə birlikdə) həbs etdilər. Həbsxana nəzarətçisi soyuq bir gecədə içəri odun gətirməyi onlara qadağan etdi. Yəhya yatdıqdan sonra, Fəzl içində su qızdırılan kuzə götürüb, su ilə doldurdu, sonra onu çıraqın oduna yaxınlaşdırdı. Sabaha qədər əlində kuzə ayaq üstə (çıraqın yanında) durdu.

Məmundan başqa (eyni hadisəni nəql edən) bir nəfər danışır ki, ... nəzarətçi onun (Fəzlin) çıraqdan istifadə edərək, suyu isitdiyini anladı. Bu səbəbdən növbəti gecə çıraq yandırmağı da onlara qadağan etdi. Bunu görən Fəzl su ilə dolu olan kuzəni götürüb özü ilə yatağına apardı və onu bədəninə (qarın nahiyəsinə) sıxaraq, sabaha qədər saxladı. Səhər açılanda artıq su bir qədər ilıqlanmışdı.

    17 ... Kəbdən: İsrail oğullarından üç nəfər abid bir yerə toplaşıb dedilər: Gəlin, hər birimiz işlədiyi ən böyük günahı(n əhvalatını) danışsın! Onlardan biri belə dedi: Mənim xatırladığın ən böyük günahım budur: Bir gün bir dostumla bir yerdə idim. (Yolda gedərkən) qarşımıza bir ağac çıxdı. Mən (onu zarafatla qorxutmaq üçün ağacın dalından qəflətən) çıxıb onun üstünə sıçradım. O, məndən ürkdü və dedi: Səninlə mənim aramda Allah Özü hökm versin!

İkincisi dedi: Biz İsrail oğullarından birimizə (paltarına) sidik bulaşdıqda (şəriətimizə görə) həmin yeri kəsərdi. Bir dəfə mənim paltarıma sidik bulaşdı. Həmin hissəni kəsib çıxardım, lakin artıqlaması ilə (lazımi qədər) kəsmədim. Bu, işlədiyim ən böyük günahdır.

Üçüncü adam dedi: Bir dəfə anam küləyin əsdiyi istiqamətin şimal tərəfindən (küləyin səsin çatmasına mane olduğu bir yerdən) məni çağırdı. Mən ona hay verdim, ancaq anam səsimi eşitmədi (və mənim ona hay vermədiyimi zənn etdi). Əsəbiləşmiş vəziyyətdə mənə tərəf gəldi və məni daşlamağa başladı. Mən əlimə bir paya alıb, onun qarşısında oturmağa getdim ki, ürəyini soyudana qədər onunla məni döysün. Anam məndən (əlimə dəyənək götürməyimdən) qorxuya düşdü (və qaçmağa başladı). Elə bu zaman üzü bir ağaca dəyib onu yaraladı. Bu mənim işlədiyim ən böyük günahdır.

Fəsil-12: Valideynə qarşı asilik etməyin günahı

    1 ... Əbu Bəkrə atasından (r.a): Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanında böyük günahlardan söz açıldı (Ən böyük günahların hansılar olduğunu ondan soruşdular). Buyurdu: “Allaha şərik qoşmaq və valideynə asi olmaqdır”. O, (bunu söyləyərkən) dirsəklənmiş vəziyyətdə idi. (Bu sözlərini dedikdən) sonra dikəlib oturdu və əlavə etdi: “Agah olun, bir də yalandan şahidlik etmək”. Bunu (sonuncu sözünü) o qədər təkrar etdi (və sözlərinin vurğusu bizə o qədər dərindən təsir etdi) ki, (bu sözlərin ağırlığına tab gətirə bilməyib) dedik (fikirləşdik) ki, kaş sakitləşəydi.

     2 ... Ənəsdən (r.a): Hz. Peyğəmbərə -sallallahu əleyhi və səlləm- böyük günahlar haqqında sual verdilər. Buyurdu ki: “(Ən böyük günahlar) Allaha şərik qoşmaq, (günahsız) canı öldürmək, valideynə asi olmaqdır...”

     3 ... Abdullah İbn Ömərdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur:

“(Ən) böyük günahlar bunlardır: Allaha şərik qoşmaq, valideynə asi olmaq, (günahsız) canı öldürmək və yalandan and içmək”.

    4 ... Yenə İbn Ömərdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Ata-anasına asi olan, içkiyə aludə olan, qədəri təkzib edən və yalandan and içən kəslər Cənnətə girə bilməz”.

    5 ... İbn Ömərdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallalla-hu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Qiyamət günü Allah üç şəxsə nəzər etməz: Valideyninə asi olana, içki aludəçisinə və verdiyini başa qaxana”.

    6 ... Əbu Hüreyrədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Dörd növ insan vardır ki, Allah onları Cənnətə daxil etməməyi, və oranın nemətlərindən onlara daddırmamağı vacib buyurub (Özünə söz verib): İçki aludəçisi, faiz yeyən, haqsız yerə (heç bir zəhmətinə əvəz olmadan) yetimin malını yeyən və valideyninə asi olan.

    7 ... Zeyd ibn Ərqəmdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Kim valideyni ondan razı qalaraq sabaha çıxarsa (gününə başlayarsa), o sabah o, iki açıq Cənnət qapısına nail olar (Cənnətdə onun üçün iki qapı açılar). Kim valideyni ondan razı qalaraq axşam vaxtına çatarsa, həmin axşam o, iki açıq Cənnət qapısına nail olar. Hər kim də valideyni ona qəzəblənmiş halda sabaha çıxarsa, həmin sabah o, iki açıq Cəhənnəm qapısına nail olar. Biri qəzəbli olar-sa, bir qapı!”. Soruşdular: Bəs valideyni ona zülm (haqsızlıq) etsə (və o, bunun nəticəsində onlara asi olsa) necə? Buyurdu: “Onlar ona zülm etsə belə, onlar ona zülm etsə belə, onlar ona zülm etsə belə (yenə onlara asi olmağa ixtiyarı yoxdur, asi olarsa, Cəhənnəmdə özü üçün cığır açar)!”

    8 ... Əmr ibn Mürrə əl-Cuhənidən (r.a): Bir nəfər Hz. Peyğəmbərin -sallallahu əleyhi və səlləm- yanına gəlib dedi: Ey Allahın Rəsulu, mən şəhadət edirəm ki, Allahdan başqa heç bir ilah yoxdur və sən Allahın Rəsulusan. Beş vaxt fərz namazı qılıram, malımın zəkatını verirəm, Ramazan ayının orucunu tuturam. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) buyurdu:

     “Kim bu şəkildə (dediyin əməlləri daimi surətdə yerinə yetirərək) ölərsə, Qiyamət günü Peyğəmbərlər, siddiqlər və şəhidlər ilə bir yerdə olar”. Bunu söylədiyi zaman iki barmağını yuxarı qaldırıb dedi: “Ata-anasına asi olmursa!”

    9 ... Əbu Hüreyrədən (r.a): (Bir gün) Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- minbərə qalxdı və: “Amin, amin, amin!” -dedi. Aşağı endikdə soruşdular: Ey Allahın Rəsulu, siz minbərdə olduğunuz zaman: Üç dəfə «amin» –dediniz (bunun səbəbi nə idi?) Buyurdu: (Mən minbərə qalxanda) “Cəbrayıl -əleyhissəlam- yanıma gəldi və dedi:

 Kim Ramazan ayına yetişər, lakin günahları bağışlanmadan ölər və Cəhənnəmə girərsə, Allahın rəhmətindən uzaq olsun, de: Amin! Mən: Amin -dedim. Cəbrayıl (ə.s) dedi: Kim valideynindən hər ikisinin və ya birinin yaşlı vaxtında onlarla birlikdə olduğu halda onlarla xoş davranmaz və bu şəkildə ölər, Cəhənnəmmə girərsə, Allahın rəhmətindən uzaq olsun, «amin» de! Mən yenə «amin!» dedim. Cəbrayıl (ə.s) sözünə davam etdi: Sən kiminsə yanında yad edildikdə sənə salavat gətirməzsə və bu şəkildə ölər, Cəhənnəmmə girərsə, Allahın rəhmətindən uzaq olsun, «amin!» -de. Mən yenə də: Amin –dedim”.

    10 ... Əbuttufeyldən: Hz. Əlidən (əleyhissəlam) soruşdular: Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- sizə başqalarına vermədiyi nəsə xüsusi bir şey (sirr, xüsusi dini ehkam) verib (öyrədib)? O, cavab verdi: Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) bizə qılıncımın qınında saxladığım bir şeydən savayı xüsusi heç bir şey ötürməyib. Sonra (oradan) bir səhifə (vərəq) çıxartdı. Orada belə yazılmışdı: “Allahdan başqasının adına heyvan kəsənə Allah lənət etsin, ərazinin sərhədlərini göstərən nişanələri oğurlayana (torpaq sahələrinin hüdudlarını göstərən nişanları dəyişdirərək, qonşudan ərazi oğurluğu edənə) Allah lənət etsin, valideyninə asi olana Allah lənət etsin!”

11 ... Əbu Hüreyrədən (r.a): (Bir dəfə) Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurdu: “Burnu əzilsin ... burnu əzilsin ... burnu əzilsin!” Soruşdular: Ey Allahın Rəsulu, kimin? Buyurdu ki:

“Valideynindən hər ikisi və ya biri onun yanında qocaldığı halda (onların qulluğunda durmayıb, övladlıq borcunu yerinə yetirməyib) Cəhənnəmə girən kimsənin”.

    12 ... İbn Abbasdan (r.anhumə): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Atasına söyən məlundur, anasına söyən məlundur”.

    13 ... Əbu Hüreyrədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Allah yeddi (qat) səmasının fövqündən yeddi kəsi lənətləmişdir: Valideyninə asi olan məlundur... ”

    14 ... Yenə Əbu Hüreyrədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Ata-anasının zülmünə məruz qalmadığı halda (haqsız yerə), onları qəzəbləndirənin namazı qəbul edilməz”.

     15 ... Ənəsdən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur:

“Valideyninin razılığını qazanan, Allahın rizasına nail olur. Valideynini qəzəbləndirən, Allahın qəzəbinə düçar olur”.

    16 ... Hz. Aişədən (r.anhə): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Valideyninə asilik edənə belə deyilir (onun haqqında Allah dərgahında belə hökm kəsilir): İstədiyini (istədiyin qədər yaxşılıq) et, onsuz da səni əfv etməyəcəyəm (valideyninə qarşı asi rəftarın sənin bütün gözəl görünən əməllərini puça çıxaracaq, səni rəhmətdən və məğfirətdən məhrum edəcək)! Onların qulluğunda durub, övladlıq borcunu yerinə yetirənə isə belə deyilir: İstədiyini et (nə qədər günahların olursa-olsun), Mən (valideyninə göstərdiyin hörmətə, onların qulluğunda durduğuna görə) səni əfv edəcəyəm!”

17 ... Əbu Bəkrədən (r.a): Hz. Peyğəmbər -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurmuşdur: “Allah istənilən günahların istədiyi qisminin cəzasını Qiyamət gününədək təxir edər, lakin valideynə asi olmaq bundan istisnadır, Allah onu işləyənin cəzasını hələ dünyada ikən verir”.

    18 ... Ənəsdən (r.a): Rəsulullah -sallallahu əleyhi və səlləm- buyurdu: «İzzət və Cəlal sahibi Allah Musa ibn İmrana -əleyhissəlam- vəhy edib buyurdu: Ey Musa!Asi övladın öz valideyninə qarşı işlətdiyi (bəd rəftar ifadə edən) söz Mənim dərgahımda çox böyük günahdır!» Biz (səhabələr) soruşduq: Ey Allahın Rəsulu, o (ağır) söz nədir ki elə? Buyurdu: «Övladın öz valideyninə: Sizin sözünüzə baxmayacağam! -deməsidir.”

     (Yəni övlad öz ata-anasının tapşırğından səbəbsiz yerə imtina edir, onların sözünə baxmır, onların üzünə qarşı: «yox, etmirəm, getməyəcəyəm, özünüz edin!» kimi vecsizlik ifadə edən sözlər sərf edirsə, onların üzünə ağ olmuş və Allah dərgahında ən böyük günahlardan birini qazanmış olur.)

    19 .... Müdriklərdən (filosoflardan, hikmət əhlindən) biri belə demişdir: Ata-anasına asilik edən kəslə dostluq etmə! Çünki o, üzərində haqqı səndən daha vacib olan şəxslərə (valideyninə) üsyan etdiyi halda, səninlə yaxşı yoldaşlıq etməyəcəkdir (ata-anasına üsyan edən kəs sənə sadiq yoldaş olmaz).

   Yəni, özünün ən doğmaları olan, bu dünyada mövcudluğunun səbəbi olan valideyninə qarşı asilik edən insandan heç kimə xeyir gəlməz. Ata-anasının qədrini bilməyən biri, nə qədər alicənab, tərbiyəli, xeyirxah bir şəxs imitasiyası yaratsa da, nümunəvi şəxsiyyət kimi görünsə də, gec-tez onun əsl üzü ortaya çıxacaq, həqiqi xarakteri özünü büruzə verəcək. Bu cür xislətli bir yoldaş insanı ən çətin vəziyyətdə, təhlükə qarşısında tək qoyub gedə, hər cür xəyanətə yol verə bilər.

Ardı var ......

Oruc tutmaq nəfsi korlaşdırmaq üçün bir yoldur. Əgər buna imkan yox isə insan nəfsiylə baş-başa qalmamağa çalışmalı, dini əsərləri bolca oxumalı, dini söhbətlərə daha sıx qatılmalı və təbliğ fəaliyyətlərini artırmalıdır. Nəfsi hesaba çəkmə, ölümü, axirəti düşünmə, təfəkkür etmə insanı oyanıq tutmada və nəfslə mübarizədə əhəmiyyətli xüsuslardır. Dünya imtahan meydanıdır hər vaxt mübarizə davam edəcək. Mübarizə nəticəsində veriləcək mükafatı düşünmək və günahlara qarşı səbr etmək lazımdır.

Əlavə məlumat üçün:

http://www.sorularlaislamiyet.com/subpage.php?s=show_qna&id=266

   Bəzi möminlər İslamı təbliğ edərkən başlanğıcda heç bir mənfəət gözləmirlər. Bir müddət sonra niyyəti və məqsədi təbliğ olanların sayı azalır. İlk günlərdəki saflıq və səmimiyyəti qorumaq üçün nə etmək lazımdır?

  Allah Rəsulunun (s.a.s.) bəyanlarını insanlara çatdırmaq niyyəti ilə hərəkət edən səhabələr bunu edərkən heç bir mənfəət güdmürdülər. İslamın dünyaya yayılması və təbliği üçün əllərindən gələni edirdilər. O dövrdə İslamı qəbul edənlər ortalama 20-30 yaşlarda idi. Əksəriyyətinin gələcəklə əlaqəli şəxsi məqsədləri yox idi. Onlar “Biz üzərimizə düşən nədirsə, onu etməklə mükəlləfik. Allahın nələr lütf edəcəyini bilmirik.” düşüncəsi ilə yola çıxmışdılar. Allah da onların ixlas və səmimiyyətlə atdıqları addımları qarşılıqsız buraxmamış və onlara xüsusi lütflər bəxş etmişdir.

   Vaxt keçdikcə müsəlmanların sayı artmağa və ərazilər genişlənməyə başladı. Səhabələrə yeni fəth olunan ərazilərə yerləşdilər. Köçdükləri yerlərdəki insanlar hələ İslam nuru ilə tanış olmamışdılar. Köhnədən davam edən və tövhid inancından uzaq mədəniyyətləri vardı. Səhabələrin yeni köçdükləri ərazilərdə bir-biri ilə əlaqələri çox möhkəm idi. Peyğəmbərimizin (s.a.s.) dizinin dibində öyrəndikləri dini son dərəcə həssaslıqla yaşamağa çalışırdılar. Çünki yaşadıqları ərazilərdəki yerli insanların inancları, həyata baxışları və mədəniyyətləri fərqli idi. Buna görə də səhabələr olduqları kimi görünmək, yerli insanlara doğru yol göstərmək üçün Rəsulullahdan (s.a.s.) öyrəndiklərinə möhkəm yapışmışdılar.

  Günlər sürətlə keçir və yaşlanırdılar. Yaşadıqları müddət ərzində müxtəlif maddi imkanlara sahib olmuşdular. Fərdi düşüncələr özünü daha çox büruzə verməyə başlamışdı. Əvvəlki səmimi hislər nisbətən azalmışdı. Dünyəvi məşğuliyyətlər, gələcək qayğısı, övlad, nəvə-nəticə düşüncəsi, rahat yaşamaq arzusu, özünə gün ağlamaq istəyi, xoşbəxtlik arayışı zamanla ilk günlərdəki saflıq və səmimiyyəti zədələmişdi.

Məşhur tarixçi, sosioloq İbn Xaldun mədəniyyətləri canlılara bənzədir. Mədəniyyətlər və dövlətlər canlılar kimi doğulur, boy atır, inkişaf edir, meyvə verir, sonra da yavaş-yavaş çürüməyə üz tutur. Tarixin axarı xətti yox, dairəvi hərəkət edir. Zaman, məkan və şəxslər dəyişsə də nəticədə işin mərkəzində insan fitrəti olduğu üçün hadisələr bənzər şəkildə təkrarlanır.

  Səhabə dövründən verdiyimiz nümunə ilə onları tənqid etmək fikrində deyilik. Onların başladığı təbliğ fəaliyyətini sonrakı gələn nəsillər davam etdirmişdir. Bunu da unutmaq olmaz ki, Peyğəmbərimizin (s.a.s.) dizinin dibində də tərbiyə alsalar da, onlar da insan idi. Təbii ki, bir müddət keçəndən sonra insanın həyəcanı azalır. Onların yaşadığı həyəcan və səmimiyyətin azalması riskini bütün dövrlərdə hər insan yaşaya bilər.

Bəzən dini yaşamaq və başqalarına təbliğ etmək düşüncəsinin önünə dünyəvi mənfəətlər keçə bilər. Səmimi hislərlə çıxılan yolda duyğu “korluğu”, hissizlik yaşanılar. Bunlara riyakarlıq, təqdir və alqış gözləmək, işin “əhli” olduğunu nümayiş etdirmək, gördüyü işin “ən yaxşı” olduğunu göstərmək istəyi və s. əlavə olunar. Beləcə insan səmimiyyət qalasından tədricən uzaqlaşar və yalan çuxuruna sürüklənər.

  Ülvi dəyərlərin yerini insani və nəfsani arzular tutarsa, insanın mənəvi həyatı da saralıb-solmağa başlayar. Bəzən Allahın rəhməti təcəlli edər. Özünə gəlsin deyə şəfqət “şilləsi” dəyər. Valideynin uşağı yanlış davranışdan uzaqlaşdırmaq üçün əlacsız vurduğu şillə kimi şəfqət “şilləsi” də mömini düşdüyü qəflətdən oyatmaq üçündür. Bəzən bu rəhmət “şilləsinin” cingiltiləri həyatında özünü göstərər.

  Bəzən fərd kimi cəmiyyət də bu bataqlığa sürüklənə bilər. Belə hallarda bəzilərinin yol verdiyi xəta və yanlışların cəzası sadəcə edənlərə yox, hər kəsə az-çox toxunar.

 وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ 

“Elə bir bəladan qorxun ki, o, sizlərdən təkcə zalım olanlara üz verməz (hamınızı bürüyər). Bilin ki, Allah şiddətli cəza verəndir.” ¹

  Hər kəsi təsiri altına alan belə bir təhlükədən qorunmaq üçün cəmiyyətdə birlik olmalı, təhlükə gələ biləcək bütün qapılar bağlanmalıdır.

  Bununla yanaşı, cəmiyyət olaraq Allahın qəzəbinə tuş gəlməmək üçün hər bir fərd öz həyatını gözdən keçirməli, gələ biləcək təhlükələri nəzərə almalı, içinə düşdükləri qəflətdən uzaqlaşmalıdır.  Əks halda müsibətin gəlməsi qaçınılmaz olar.

Gözəl nümunə olmaq

Bəzən cəmiyyətdə əhəmiyyətli mövqe və vəzifələrdə olan şəxslər onlardan gözləniləni yerinə yetirmirlər. Bunu görənlər isə xəyal qırıqlığı yaşayar. Bu cür hallarda heç kimi incitmədən, qəlbini qırmadan, Allahın xətrini hər şeydən üstün tutaraq onlara nəsihət etmək olar: “Uca Allah sizə bəzi şeyləri lütf  və ehsan edib. Əslində siz, olduğunuz yerdə deyil, burada dayanmalısınız. Daşın altına əlinizi uzatmalı, kənarda baxıb durmamalısınız. Allaha qarşı qulluqda dərinləşməli, səmimi olmalı, insanlara gözəl nümunə olmalısınız!”

Ülvi qayələr üçün bir araya gələn insanların bəziləri səriştə, qabiliyyət, təsir etmə və s. keyfiyyətlərinə görə digərlərindən fərqlənir. Hər kəsin nəzərləri liderlik xüsusiyyətləri olan həmin insanların üzərində olar. Onlar da insan olduqları üçün bir müddət sonra yol yorğunluğu yaşayarlar. Hiss və düşüncələrindəki parlaqlıq sönməyə, solmağa, köhnəlməyə başlayar. Bu hal zamanla onların ətrafındakılara da sirayət edər. İnsanlar həmişə onlara nəzər yetirdiyi üçün, onlardakı əhval hər kəsə təsir edər. Hadisələrə reaksiyaları, məqsəd və niyyətlərini insanlar hiss edər və hamı məsələyə onlar kimi baxmağa başlayar. Zahirən ülvi duyğuların ardınca gedirmiş kimi görünsələr də, yalançı hədəfləri gec-tez məlum olar. Dalğa hər kəsi vurar.

Öndərlərə nəsihət etmək və yol göstərmək istəyənlər əvvəlcə öz həyatlarını süzgəcdən keçirməlidir. Ola bilər özünün xəta və yanlışları onlara da təsir etmişdir. Üstəlik sözün, nəsihətin təsirli olması üçün bu çox əhəmiyyətlidir. Nəsihət edərkən də, öndər olmağın haqqını vermək üçün insanlara gözəl nümunə olmalarının gərəkliliyi xatırlatılmalıdır. 

Gözəl təmsil və gözəl nümunə olmaq heç vaxt təsirsiz ötüşmür. Davamlı olan bir davranış, hal və hərəkət mütləq ətrafa təsir edir. Hətta xoş qarşılanır və qəbul edilir. Səhabələr Allah Rəsulunun (s.a.s.) vəfatından sonra Mədinədən ayrıldı. İslamı təbliğ üçün hərəsi bir diyara yollandı. Getdikləri yerlərdə nə isə izah etmədən əvvəl nümunəvi yaşayışları, davranış və rəftarları ilə insanlara təsir elədilər. İnsanlar onlardakı fərqliliyi gördü. Bəziləri onlar kimi olmaq istədi və İslamı qəbul elədi. Səhabələrin dini yaşamaqdakı bu həssaslığını onlardan sonra gələn tabeun nəsli davam etdirdi. Onlar da sələfləri kimi, namaz qılmaq, dua və gecələri əhya etmək, təmizliyə riayət, səmimi rəftar və s. xüsuslarda insanlara nümunə oldular. Bəli, bu bir qaydadır, gözəl nümunə olmaq, gözəl təmsil etmək heç vaxt təsirsiz qalmır.

Biz möminlər də bu gün ətrafımızdakı insanların xəta və yanlışlarını, dindən uzaq qalmalarını tənqid etməzdən əvvəl dönüb özümüzə baxmalıyıq. Gördüyümüz işdə nə qədər səmimiyik? Əsl məqsədimiz Allahın rızasını qazanmaqmı, yoxsa başqa arzuların arxasındayıqmı?Həqiqətən biz onlara gözəl nümunə ola bilirikmi? Buna içinə düşdüyümüz qəfləti, söz və davranışlarımızdakı ziddiyyəti, təmsildəki yetərsizliyimizi və s. əlavə edə bilərik.  Cəmiyyətdə hərənin öz təsir sahəsi var. Heç kəs bu məsuliyyətdən boyun qaçıra bilməz. Hər kəs öz üzərinə düşən məsuliyyətdən məsuldur.

Bitib-tükənməz arzular

Peyğəmbərimiz (s.a.s.) bir hədisində belə buyurur:

 لاَ يَزَالُ قَلْبُ الكَبِيرِ شَابًّا فِي اثْنَتَيْنِ فِي حُبِّ الدُّنْيَا وَطُولِ الأَمَلِ

“İnsan yaşlansa da qəlbindəki dünya sevgisi və tuli-əməl (bitib tükənməyən arzu və istəkləri) gənc qalar.”[2]

Hədisdə möminlərin dünya sevgisi və tuli-əməl ilə aldana biləcəyi bildirilir. İnsanı mənəviyyatdan uzaqlaşdıran əsasən bu iki amildir. Hədisin ifadəsinə görə, bunlar insanın yaxasını ölənə kimi buraxmayacaqlar. Hətta yaşlandıqca xüsusilə tuli-əməl istəyi daha da çoxala,  insanı ardı-arxası kəsilməyən dünyəvi istəklərə sövq edə bilər. Elə ki həmin şəxs, bir müddət sonra ancaq arzularının dalınca qaçmağa başlayar. Allah adına gördüyü işləri də bu arzularını reallaşdırmaq üçün vasitə edər. Belə şəxsin əməlində ixlas (Allah rizası) olmaz, istiğna (əlindəki imkanlarla qane olmaq) hissi də itər.

Tuli-əməlin arxasında dünyada əbədi qalacaqmış kimi yaşamaq (təvəhhümü-əbədiyyət) arzusu var. Bəli, insan əbədi həyat üçün yaradılmışdır. Ona görə də əbədi olan Allahdan savayı heç bir şey onun arzu və istəyini razı sala bilməz. Əbədiyyət hissi insana Allah rizasını qazanmaq, Cənnətə namizəd olmaq, Cəhənnəmdən uzaq qalmaq üçün verilmişdir. Fəqət, insan bu duyğunu yanlış istiqamətə yönəldərsə tuli-əmələ düçar olar. Belə olanda da vəzifə, mövqe, var-dövlət, həzz və ləzzət arxasınca qaçar və bu ehtiyacını qarşılamağa çalışar.

   Quranı-Kərimdə insanı yoldan çıxaran dünyanın cazibədar gözəllikləri haqda belə buyurulur: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ  “Qadınlar, uşaqlar, qızıl-gümüş yığınları, yaxşı cins atlar, mal-qara və əkin yerləri kimi nəfsin istədiyi və arzuladığı şeylər insanlara gözəl göstərilmişdir. (Lakin bütün) bunlar dünya həyatının keçici zövqüdür, gözəl dönüş yeri isə Allah yanındadır.”[3]

Bəli, ayədə bildirilən gözəllik sayılan nemətlər əsaslində gözəl deyil. İnsanın nəfsinə xoş gələn, gözoxşayan şeylərdir. Hər biri imtahan vəsiləsidir. Hər şeydə olduğu kimi bunların da gözəl yönü Yaradana baxan, Onun razılığını qazanmaq üçün istifadə edilən cəhətidir. Dadmağa icazə var, doymağa yox. Ayədə də زُيِّنَ “bəzədildi, gözəl göstərildi” ifadəsindən sonra əsas məqsədin Allah qatında olduğu bildirilir.

İnsan da hər zaman imtahan olunduğunun şüurunda olmalı, əlindəki imkanları axirət yurdunu qazanmaq üçün sərf etməlidir. Əgər iradəsinin haqqını verib, nəfsini cilovlamasa, dünyapərəst, nəfspərəst, rahatlıq axtaran, evə-ailəyə düşkün bir insan olar. İnsan dünyəvi bir şeyə aludə olarsa, bu, onu Allahdan uzaqlaşdırar. Bir qəlbdə iki sevgi olmaz.   Bəzən insan yuxarıda sadalananların çiynində yük olduğunu düşünə bilər. Xeyr, bu əsla belə deyildir. Allah insana daşıya bilməyəcəyi yükü yükləməz. Bunlar axirət yurdunu qazanmaq üçün vəsilələrdir. Hədəfə çevrilmədikcə də problem sayılmır. Əsas odur ki, insan tutunacağı ipi düzgün seçsin. Əgər qırılmaq bilməyən bir ipdən möhkəm yapışar ⁴ və Quranın yolundan ayrılmasa, əsas məqsədinə çata bilər.

Yenilənmə ehtiyacı

Yuxarıda qeyd olunanların xülasəsi olaraq insanın ruhunu tar-mar edən mənəvi xəstəlikləri maddələr şəklində sıralayaq:

• Təvəhhümü-əbədiyyət − heç vaxt ölməyəcəyini, əbədi olaraq dünyada qalacağını zənn etmək.

• Tuli-əməl – bitib-tükənməz arzuların ardınca qaçmaq.

• Ülfət-ünsiyyət − ətrafdakı əşya və hadisələri adi hal kimi görmək, baş verənlərin fərqində olmamaq, əsas hədəf və məqsədi yaddan çıxarmaq.

• Gözəl nümunə olmamaq (xüsusən öndərlər).

• Dünyanın cazibədar gözəlliklərinə aldanmaq.

Yuxarıda sadalanan xəstəliklər bu gün hər birimizdə az və ya çox var. İnsan bədənində ağrı-acı olanda ondan qurtulmaq üçün müxtəlif çarələr axtarır: pəhriz saxlayır, həkimə gedir, müəyyən dərmanlar qəbul edir və s. Sadəcə maddədən ibarət bir varlıq deyilik.

Bədənimizin sağlamlığı ilə yanaşı, ruhumuzun da sağlamlığına fikir vermək məcburiyyətindəyik. Vaxtında üzərinə düşməsək, ayılanda görərik ki, sadalanan öldürücü viruslar mənəviyyatımızda metastaz verib.

Hər bir mömin bir mənada papağını qabağına qoyub yaxşı-yaxşı düşünməli, həyatını bir daha gözdən keçirməlidir. Sabah axirətdə heyfsilənməmək üçün bu dünyadakı mənəvi həyatına çəki-düzən verməlidir. Özünə soruşmalıdır: “Görəsən, müqəddəs və ali dəyərlərimi necə canlandıra bilərəm? Ruhumun və hislərimin canlı qalması üçün nə etməliyəm?”  Mömin bu və bənzər suallarla özünü silkələyərək qəflət yuxusundan oyanmalıdır. Lazım gəlsə, ətrafında özü kimi düşünən insanlarla bir araya gələrək mənəvi yöndən biri digərinin əlindən tutmalı, bir-birinə güzgü olmalıdırlar. Əgər bu istiqamətdə müəyyən addımlar atmasaq başda özümüz, sonra ailəmiz, qohumlarımız, içində yaşadığımız cəmiyyət yavaş-yavaş uçurumun astanasına gələr.

Bu gün hər kəs ətrafında baş verənləri, Şərq dünyasının yaşadığı vəziyyəti tənqid edir. Tənqid etmək asan, iş görmək, ortaya bir şey qoymaq isə çətindir. Qaranlığa söyməklə insan aydınlığa çıxmaz. Hərə əlinə şam alıb yandırarsa, ortalıq işıqlanar. Bəzən tənqidin içinə qərəz də qarışır və məğzini aşır.

Bəzən tənqidə o qədər başımız qarışır ki, ətrafda baş verən müsbət dəyişiklikləri də görməzlikdən gəlirik. İnsanların xətalarına ilişib qalsaq, heç bir iş görə bilmərik. Bu isə yenilənməyə mane olur. Nəticədə görüləsi işlərə həm fikri, həm də əməli dəstək verilmir. Bu da iş görmək istəyənlərin mənəvi qüvvələrini sarsıdır. Nəticədə heç bir fayda əldə edilmir.    

Buna görə də faydasız və nəticəsiz tənqidlərlə məşğul olmağı buraxmaq, əl-ələ vermək, əskikləri tamamlamaq və mömin kimi yaşamağa çalışmaq lazımdır. Quranı-Kərim möminlərə xitab edərək: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ  “Ey iman edənlər! Allaha və Rəsuluna iman edin.”[5] − buyurur. Möminlərə xitab etdiyinə görə, ayənin məzmununu bu şəkildə ifadə edə bilərik: “Ey iman edənlər! Allaha və Rəsuluna olan imanınızı təzələyin! Yenidən Allaha üz tutun, təqlidi imanınızı saleh əməllərlə bəzəyin, vicdanınızda hiss edin.”

Möminlərdəki iman nurunun eyni anda hamıda sönməsi mümkün deyil. Az da olsa iman etməyin şüurunda olan, ətrafındakı insanları saçdığı şölə ilə aydınladan möminlər də az deyil. Bu üç-beş nəfər mömin bir araya gələr, birləşərsə, insanların nəzərlərini çevirəcəyi nurani halqa əmələ gələr və vaxt keçdikcə əhatə dairəsi genişlənər. Çünki camaat namazı qılarkən saflar dakı bir-iki nəfərin duruşu, hal və hərəkətləri ətrafdakılara da təsir edər.  

Mənəvi diriliş üçün atılacaq bu cür addımları laqeydlik edib bir neçə nəfərin üzərinə atmaq da doğru deyil. Hər fərd bu işin bir ucundan tutmalıdır. İməcilikdə hər kəs bir araya gələrək qısa zamanda çox böyük işlər gördüyü kimi möminlər də birləşərək bir-birinə dəstək olmalıdır. Nəticədə hər kəs görülən işin böyüklüyündən qürrələnər, çəkilən əziyyət və yorğunluq yaddan çıxar.

[1] Ənfal surəsi, 8/25.

[2] Buxari, Riqaq 5.

[3] Ali İmran surəsi, 3/14.

[4] Bax: Bəqərə surəsi 2/256.

[5] Nisa surəsi, 4/136.

Xənin qarşı cinsi yalnız xəyal etməsi zina işləmək kimi deyil. Ancaq, bu düşünc istifadə etməmizə, həm də başqa səhvlərə düşməmizə səbəb ola bilər, düşüncəsi ilə diqqətli olmaq lazım olduğunu düşünürük. Ən azından, zaman vəsinin 32-ci ayəmrindən çıxış edərək İslam fiqh alimləcək hər cür əməlin qadağan olduğunu ifadəbsiz şəkil və ya görüntürə edə bilərik. Bu sə əxlaqi pozğunluqlar ədəbsiz bir şeyə baxmaqla başlayır, baxışın israrıyla inkişaf edi günaha çevrilir. Üstəkillərini də çəkir, xəyal arxivində saxlayıə, harada olsa artıq ç olmadan ağlımıza vzaülərdən məsul deyilik. Ancaq bunları istlərə istiqamətləndirə, ya da ruh halımıza zərək və istəyərək bu kimi fantaziyalarla xəyalımızı doldurmaq, xəyal nemətini səhv yerdə istifadə etmək mənasını verəfsin pis əməllərindən qorunmaq üçün bu tövsiyələri diqqətə almağınızırik: əhvətin şiddətini dayandırar, istətini qırar, eyni zamanda özünü ilahi murakəbə (idarəm ilham, həm möhkəmləndirər. Allahdan hörm gözəl irşad Rəsulullah (s.ə.v.) Əfəndimizin hədislərində qeyd edilmişdir: "Ey gən kim evlənməyə gücüçatıbənmək gözü haramdan çəkməyə, yummağa daha uyğun, namus vəlverişlidir. Kim d, imkan tapa bilmirsə, onaəhvəti kəsicidir." Cinsi duyğunu tə yaşadığımız cəmiyyət və çağda bir çox pozğun, çirkli vəxlaqi mətbuat və nəşrlərlə gəncliyin ruhu degenerasiya edilir. Heç şübh, dərin bir bataqlığa batıb özünü itirməyişməkdə, doğru yolundan sapmaqda, naşı ya da yabanı heyvan kimi nəz hala gəlməkdədir. Artıq bu və çəkindirici yollara müraciət etməkdir. Bu tdən hər kəsə vacibdir. Tez-tez gəzən qadınlara, əhvəti təhrik edib iç duyğuları hə insanı şətə çəkib qamçılayan musiqiləri, mahnıları ciddi mövzulardan çəkib boşəticələnər,”-deyə pıçıldamaq lazımdır. Çünki bu cür n, yaddaşı zəiflədir, cinsi duyğuları hərəkətə keçirir və şəxsiyyətini itirməsinə səbəb olur. Boş vaxtları faydalı işlərləərbiyəçilər və pedaqoqlar,ar, cinsi mövzular üzəziyyətdə əgər yetkinlik çağına giribsəyal və düşüncələrə dalmasının qarşısını almaq tapmaq lazımdır? Çarəlcə, yetkin olan uşağa vaxtını necə qiymətləndirə biləcəyini öyrətməkəziyyətə gətirə biləcəyini izah etm lazımdır. ədəni gücləndirən, əzələləri qüvvətləndirən, insana sağlamlıq qazandıran bərbiyəli yoldaşlarla bu işi davam etdirmələri təlqin edilməlidir. Çox faydalı kitabları oxumağa alışmaları isədər. Bununla birlikdəlləşdirən dini dərs və söhbətlərə qatılmalarını tələri aydınladıb qidalandıracaq, ruhu tərlə uşaqların boş vaxtlarını dəyərləndirməyə diqqət göstərilməlidir. Bunun üçün zehinin daim yüksin və duyğuların müsbərdə istifadə edilməsi, yaradılış məyatın vəsi, bütün vaxt və enerjinin sistemli olaraq vəaliyyətlərə istiqamətləndirilməsi, gözəl hobbi və vərdişlərin qazandırılması faydalıdır. Yaxşı xasiyyək: Təhəmiyyətlə üzərində dayanacaqları bir məqam da, yetkinlik çağına girmiş bir uşağa yaxşı əyənməkdir. Uşaq unutduğu zaman ona xatırladarlar, sapdığı zaman ona doğru yolu göstəkçi olarlar, başına bir də bilər ki, sözünü etdiyin xüsusiyyətdə yoldaş çox azdır, xüsusilhduddur. El amma demək olar ki,əcdə əsəri var, yüksər uşaqlardan ayrılır və fərqlənirlər. Bu halda bir gə gözəl olar! Belə və fəsadına qarşı ona köməyə layiq etibarlı bir topluluq meydana gə yox ki, adam yaxın dostunun dini üzryoldaşına çox şeylərdə uyarəklindəki quşların karvanında uçar. Rən hər biriniz kimi yaxın dost bilə müfsid kəslərlə yoldaşlıq edən kimsəni onlar gec-tezpozğunluğa çərin çuxurlara, bataqlıqlara itənclərimiz, belə əxlaqsız və pis yoldaş və dostlardan uzaq dursunlar, şərli kəslərlə yoldaşlıqə səadət! Beləsilədir. Allah (c. c.) öz ucaə qədər doğru buyurmuşdur:   "O gün müttər kəs tərəfindən qəbul edilən bir gerçək var ki, gənc adam vicdanının dər an özünəər halını bildiyini, xain gözlsə, çox keçməz öz özünəəti nöqsanmı etdi, hO uca qüdrətin ona nəzarət etdiyinə inanar, qüsur və günah işlədisə və ya həddini aşdısa, Allahın buna görə ya səhv bir iş etdiyində onuə yox ki, bu gənc həlak edici yollardan və hərəkətlərdən, çirkin işlərdən uzaqlaşar, hə zikr məclislərinə qatılmaq, fələri insanlar yatarkən qalxıb təhəccüd namazı qılmaqət və məə Sələfi-Salehinin tərcümeyhallarınıəzilətli kəslərlə etmək, mömin bir camaatla ə sonrasını xatırlamaqə Allah (c. c.) qorxusunu, Ona qarşı hörmət və sevgi duyğusunu qüvvə nəzarət edici olduğunu idrak etdirəzəməti qarşısında şüurlanmasını təmin edər. O halda mömin gəzarət etdiyi inancını qüvvək, Allah (c. c.) qorxusunu, Ona olan sevgi və hörmət abu-havasıiçindmənasız, aldadıcıə soxmasın. Dünya həti onu fitnələrə salmasın, təcə Allahın bu buyruğunu iki gözünün üstünətdən) üstün bilmişsə, həqiqətən, Cəhənnəm onun sığınacağı olacaqdır. Ancaq kim Rə, həqiqətən, Cənnət onun məskəni olacaq