Hud surəsi 56-cı ayə
مِنْ شَمْسِ التَّوْحِيدِ
Tövhid günəşindən
لَمَعَاتٌ
Ləmaat (ləmalar, yəni parıltılar)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
سُبْحَانَكَ يَا مَنْ تُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ السَّيَّالَةُ بِتَسْبِيحَاتِ لِسَانِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
• Ey bu səyyal (axıb-gedən) kainatın,
[Muhamməd (aleyhissalatu vəssəlam)'ın dilinin təsbihatı ilə -həmdinlə bərabər-]
Özünü təsbih etdiyi kimsə! Səni təsbih edirik!
إِذْ هُوَ الَّذِي تَتَمَوَّجُ أَصْدِيَةُ تَسْبِيحَاتِهِ لَكَ عَلَى أَمْوَاجِ الْأَجْيَالِ وَأَفْوَاجِ الْأَعْصَارِ بِمَرِّ الْفُصُولِ وَالْعُصُورِ وَالْأَدْوَارِ
Çünki o: Sənə olan təsbihatının əks-sədaları, nəsillərin dalğaları və əsrlərin bölükləri üzərində; fəsillərin, əsrlərin və dövrlərin keçməsilə dalğalanan (Kimsə)'dir.
اللَّهُمَّ فَأَبِّدْ عَلَى صَفَحَاتِ الْكَائِنَاتِ وَعَلَى أَوْرَاقِ الْأَوْقَاتِ أَصْدِيَةَ
تَسْبِيحَاتِهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَالْعَرَصَاتِ
Ey Allahım! Kainatın səhifələri və vaxtların yarpaqları üzərində, O (aleyhissalatu vəssəlam)'ın təsbihatının əks-sədalarını, qiyamət gününə və məhşər meydanına qədər əbədiləşdir.
سُبْحَانَكَ يَا مَنْ تُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ الْأَرْضُ سَاجِدَةً تَحْتَ عَرْشِ عَظَمَةِ قُدْرَتِكَ بِلِسَانِ مُحَمَّدِهَا عَلَيْهِ أَفْضَلُ صَلَوَاتِكَ وَأَجْمَلُ تَسْلِيمَاتِكَ
• Ey yerin,
[-qüdrətinin əzəmətinin ərşi altında- səcdə edərək, -həmdinlə- Muhamməd'inin dililə]
Özünü təsbih etdiyi Kimsə! Səni təsbih edirik. Salavatının ən əfdalı və salamlarının ən gözəli, Onun üzərinə olsun.
إِذْ هُوَ النَّاطِقُ وَالْمُتَرْجِمُ لِتَسْبِيحَاتِ الْأَرْضِ لَكَ بِأَلْسِنَةِ أَحْوَالِهَا
Çünki O: hallarının dillərilə yerin Sənə olan təsbihatının, natiqi və mütərcimi (tərcüməçisi)'dir.
وَبِرِسَالَتِهِ اسْتَقَرَّتِ الْأَرْضُ فِي مُسْتَقَرِّهَا فِي مَدَارِهَا
Və Onun risalətilə, yer, öz müstəqarr (qərar qılma yer)'ində, (yəni), öz orbitində istiqrar qazanmışdır.
اللَّهُمَّ فَأَنْطِقِ الْأَرْضَ بِأَقْطَارِهَا إِلَى نِهَايَةِ عُمْرِهَا بِتَسْبِيحَاتِ لِسَانِهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Ey Allahım! Ömrünün sonuna qədər, yeri, hər tərəfilə bərabər, O (aleyhissalatu vəssəlam)'ın dilinin təsbihatı ilə danışdır.
سُبْحَانَكَ يَا مَنْ يُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ فِي جَمِيعِ الْأَمْكِنَةِ وَالْأَوْقَاتِ بِلِسَانِ مُحَمَّدِهِمْ عَلَيْهِ أَكْمَلُ الصَّلَوَاتِ وَأَتَمُّ التَسْلِيمَاتِ
• Ey bütün mömin kişi və qadınların,
[-həmdinlə- bütün məkan və zamanlarda, Muhamməd'lərinin dililə]
Özünü təsbih etdiyi Kimsə! Səni təsbih edirik. Salavatın ən mükəmməli və salamların ən tamamı, Onun üzərinə olsun.
إِذْ هُوَ الَّذِي تَتَظَاهَرُ أَنْوَارُ تَسْبِيحَاتِهِ لَكَ مِنْ أَفْوَاهِ أَهْلِ الْإِيمَانِ
Çünki O: əhl-i imanın ağızlarından, Sənə olan təsbihatının nurları görünən Kimsə'dir.
اللَّهُمَّ فَأَنْطِقْ بَنِي آدَمَ إِلَى آخِرِ عُمْرِ الْبَشَرِ بِتَسْبِيحَاتِ مُحَمَّدِكَ لَكَ
Ey Allahım! Bən-i Adəmi, bəşərin ömrünün sonuna qədər, Muhamməd'inin Sənə olan təsbihatı ilə danışdır.
عَلَيْهِ صَلَاتُكَ وَسَلَامُكَ كَمَا يَلِيقُ بِحُرْمَتِهِ وَبِرَحْمَتِكَ وَارْحَمْنَا وَارْحَمْ أُمَّتَهُ آمِين
Salat və salamın, Onun hörmətinə layiq olduğu kimi (yəni, Onun hörmətinə yaraşan bir şəkildə), Onun üzərinə olsun. Və rəhmətinlə, bizə və Onun ümmətinə, mərhəmət et. Amin.
-----------------------
-----------------------
فِي بَيَانِ جَوَاهِرَ مِنْ خَزَائِنِ هٰذِهِ الْآيَاتِ
Bu ayələrin xəzinələrindən bir qisim cövhərlərin bəyanı haqqındadır:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
{ٱللَّهُ خَـٰلِقُ كُلِّ شَىْءٍ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ وَكِيلٌ}
"Allah, hər şeyin Xaliq'idir. Və O, hər şeyə vəkildir." (Zumər/62);
{لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ}
"Göylərin və yerin açarları, Ona məxsusdur." (Zumər/63);
{فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍوَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}
"Hər şeyin mələkutu əlində olan, Subhandır. Siz, ancaq Ona qaytarılacaqsınız." (Yasin/83);
{وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ}
"Heç bir şey yoxdur ki, xəzinələri Bizim yanımızda olmasın." (Hicr/21);
{مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}
"Heç bir canlı yoxdur ki, Allah, onun kəkilindən tutmuş olmasın." (Hud/56)
----------------------
----------------------
!يَا أَيُّهَا الْغَافِلُ الْمُنْغَمِسُ فِي الأَسْبَابِ
Ey səbəblərə dalan qafil!
إِنَّ الأَسْبَابَ حِجَابُ تَصَرُّفِ الْقُدْرَةِ؛
Şübhəsiz, səbəblər, qüdrətin təsərrüfünün bir pərdəsidir.
إِذِ الْعِزَّةُ وَالْعَظَمَةُ تَقْتَضِيَانِ الْحِجَابَ
Çünki, izzət və əzəmət, pərdəni iqtiza edir (gərəkdirir)'lər.
وَلَكِنَّ الْمُتَصَرِّفَ الْفَعَّالَ هُوَ الْقُدْرَةُ الصَّمَدَانِيَّةُ؛ إِذِ التَّوْحِيدُ وَالْجَلالُ هَكَذَا يَقْتَضِيَانِ
Lakin, fəal Mütəsərrif, samədani qüdrətdir. Çünki, tövhid və cəlal, belə iqtiza edirlər.
إِذْ سُلْطَانُ الأَزَلِ لَهُ مَأْمُورُونَ، وَلَكِنْ لَيْسُوا وَسَائِطَ الإِجْرَاءِ حَتَّى يَكُونُوا شُرَكَاءَ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ؛
Çünki, əzəli Sultanın, məmurları vardır. Lakin, onlar, icra vasitələri deyillərdir ki, rububiyyət səltənətinin şərikləri ola bilsinlər.
بَلْ هُمْ مِنَ الدَّلالِينَ الَّذِينَ يُعْلِنُونَ إِجْرَاءَاتِ الرُّبُوبِيَّةِ
Əksinə, onlar, rububiyyətin icraatlarını elan edən bir qisim dəllallardırlar.
وَمِنَ النُّظَّارِ الَّذِينَ يُشَاهِدُونَ وَيَشْهَدُونَ، وَيَكْتَسِبُونَ فِي الانْقِيَادِ لِلأَوَامِرِ التَّكْوِينِيَّةِ عِبَادَاتٍ تُنَاسِبُ اسْتِعْدَادَاتِهِمْ
Və seyr və şahidlik edən bir qisim nazirlər (nəzər edənlər)'dir ki, təkvini əmrlərə itaətlə, istedadlarına münasib ibadətlər qazanırlar.
فَهَذِهِ الْوَسَائِطُ لإِظْهَارِ عِزَّةِ الْقُدْرَةِ وَحَشَمَةِ الرُّبُوبِيَّةِ
Bu vasitələr, qüdrətin izzətini və rububiyyətin ehtişamını izhar etmək üçündür.
وَأَمَّا السُّلْطَانُ الإِنْسَانِيُّ، فَلِعَجْزِهِ وَاحْتِيَاجِهِ يَحْتَاجُ إِلَى وَسَائِطَ وَمَأْمُورِينَ يَشْتَرِكُونَ فِي سَلْطَنَتِهِ؛ فَلا مُنَاسَبَةَ بَيْنَ الْمَأْمُورِ الإِلَهِيِّ وَالإِنْسَانِيِّ
İnsani sultan'a gəlincə, acizliyi və ehtiyacı üçün, vasitələrə və məmurlara ehtiyacı vardır. Onlar, onun səltənətində, ona şərik olarlar. (Bundan dolayı), İlahi məmur ilə insani məmur arasında, münasibət yoxdur.
نَعَمْ إِنَّ نَظَرَ أَكْثَرِ الْغَافِلِينَ لَا يُدْرِكُ حُسْنَ الْحَادِثَاتِ، وَلَا يَعْرِفُ حِكْمَتَهَا، فَيَشْتَكِي وَيَعْتَرِضُ جَهْلا
Bəli! Əksər qafillərin nəzəri, hadisələrin hüsnünü idrak etməz və hikmətini bilməz. Bundan dolayı da, şikayətlənər və cəhalətlə etiraz edər.
فَوُضِعَتِ الْأَسْبَابُ لِتَتَوَجَّهَ الْشَكَاوَى إِلَيْهَا
Bundan dolayı, şikayətlər onlara yönəlsin deyə, səbəblər vaz edilmiş (qoyulmuş)'dur.
وَإِذَا وُفِّقَ أَحَدٌ لِدَرْكِ الْحِكْمَةِ وَالْحَقِّ، ارْتَفَعَتِ الْأَسْبَابُ عَنْ نَظَرِهِ
Bir kimsə, hikməti və haqqı idrak etməyə müvəffəq qılındığında (isə), səbəblər onun nəzərindən qalxar.
وَقَدْ قِيلَ بِتَمْثِيلٍ مَعْنُوِيٍّ إِنَّ عِزْرَائِيلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ اشْتَكَى إِلَيْهِ تَعَالَى بِأَنَّ عِبَادَكَ يَشْتَكُونَ مِنِّي فِي قَبْضِ الْأَرْوَاحِ
Mənəvi bir təmsil ilə, (belə) deyilmişdir:
Şübhəsiz, Əzrail (əleyhissəlam), Allah Taala'ya:
"Şübhəsiz, Sənin qulların, ruhları qəbz etmək (xüsusun)'da, məndən şikayət edəcəklər." (deyə) şikayət etdi.
فَأُلْقِيَ إِلَيْهِ إِنِّي أَضَعُ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ وَسَائِطَ الْمُصِيبَاتِ حَتَّى تَتَوَجَّهَ شَكْوَاهُمْ إِلَيْهَا لَا إِلَيْكَ
Ona (belə) cavab verildi:
"Şübhəsiz Mən, -şikayətləri sənə deyil, onlara yönəlsin deyə-, səninlə onların arasına müsibətlər vasitələri qoyacam."
اَلْحَاصِلُ إِنَّ الْعِزَّةَ وَالْعَظَمَةَ تَقْتَضِيَانِ وَضْعَ الْأَسْبَابِ الظَّاهِرِيَّةِ لِرَدِّ الشَّكَايَاتِ الْبَاطِلَةِ
Xülasə: Şübhəsiz, izzət və əzəmət, batil şikayətlərin rəddi üçün, zahiri səbəblərin qoyulmasını iqtiza edirlər.
وَلِئَلَّا يَرَى الْعَقْلُ الظَّاهِرِيُّ مُبَاشَرَةَ يَدِ الْقُدْرَةِ بِالْأُمُورِ الْخَسِيسَةِ الْجُزْئِيَّةِ
Və zahiri ağıl, cüz'i və xəsis işlərlə qüdrət əlinin mübaşərət (təmas)'ı görülməsin deyə (zahiri səbəblərin qoyulmasını iqtiza edirlər).
وَلَكِنَّ التَّوْحِيدَ وَالْجَلَالَ يَرُدَّانِ أَيْدِيَ الْأَسْبَابِ عَنِ التَّأْثِيرِ الْحَقِيقِيِّ
Lakin, tövhid və cəlal, səbəblərin əllərini, həqiqi təsirdən rədd edirlər.
------------------------
------------------------
تَنْبِيهُ
Tənbeh:
إِنَّ التَّوْحِيدَ تَوْحِيدَانِ
Şübhəsiz, tövhid, 2 tövhiddir.
الأَوَّلُ: تَوْحِيدٌ عَامِّيٌّ
Birincisi: ami tövhid'dir.
يَقُولُ: «لَا شَرِيكَ لَهُ، لَيْسَتْ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ لِغَيْرِهِ»،
(Bu cür tövhidə sahib olan) deyir: "Onun şəriki yoxdur. Bu kainat, Ondan başqasına aid deyildir."
فَيُمْكِنُ تَدَاخُلُ الْغَفَلَاتِ بَلِ الضَّلَالَاتِ فِي أَفْكَارِ صَاحِبِهِ
(Bu cür tövhid) sahibinin fikirlərinə, qəflətlərin, hətta dəlalətlərin girməsi, mümkündür.
وَالثَّانِي: تَوْحِيدٌ حَقِيقِيٌّ
İkincisi: həqiqi tövhid'dir.
يَقُولُ: «هُوَ اللَّهُ وَحْدَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْكَوْنُ، لَهُ كُلُّ شَيْءٍ»،
(Bu cür tövhidə sahib olan) deyir: "O Allah, birdir. Mülk, Ona məxsusdur. Kövn, Ona aiddir. Hər şey, Onundur."
فَيَرَى سِكَّتَهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَيَقْرَأُ خَاتَمَهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، فَيُثْبِتُهُ لَهُ إِثْبَاتًا حُضُورِيًّا لَا يُمْكِنُ تَدَاخُلُ الضَّلَالَةِ وَالأَوْهَامِ فِي هَذَا التَّوْحِيدِ
Hər şey üzərində, Onun sikkəsini görür; və hər şey üzərində, Onun xatəmini oxuyur. Onu (yəni, Allahı) huzuri bir şəkildə isbat edir. Bu (cür) tövhidə, dəlalət və vəhmlərin girməsi, mümkün deyildir.
فَنَحْنُ نُسْمِعُكَ لَمَعَاتٍ مِنْ هَذَا التَّوْحِيدِ الَّتِي اسْتَفَدْنَاهَا مِنَ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ
Bu tövhidin, -hikmətli Qurandan istifadə etdiyimiz- bəzi ləmalarını, sənə eşitdirəcəyik.
---------------------------
---------------------------
الَّلمْعَةُ الأُولَى
Birinci Ləma
إِنَّ لِلصَّانِعِ —جَلَّ جَلَالُهُ— عَلَى كُلِّ مَصْنُوعٍ مِنْ مَصْنُوعَاتِهِ سِكَّةً خَاصَّةً بِمَنْ هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ
Şübhəsiz, Sani (cəllə cələluhu) üçün, məsnuatından hər bir məsnu üzərində, hər şeyin Xaliq'i olana məxsus bir sikkə vardır.
وَعَلَى كُلِّ مَخْلُوقٍ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ خَاتَمٌ خَاصٌّ بِمَنْ هُوَ صَانِعُ كُلِّ شَيْءٍ
Və məxluqatından hər bir məxluq üzərində, hər şeyin Sani'si olana məxsus bir xatəm vardır.
وَعَلَى كُلِّ مَنْشُورٍ مِنْ مَكْتُوبَاتِ قُدْرَتِهِ طُغْرَاءُ (طُرَّةٌ) غَرَّاءُ لَا تُقَلَّدُ، خَاصَّةٌ بِسُلْطَانِ الأَزَلِ وَالأَبَدِ
Və qüdrətin məktublarından hər bir mənşur (nəşr edilən şey) üzərində, təqlid edilə bilməyən, əzəl və əbəd Sultan'ına məxsus parlaq bir tuğra vardır.
مَثَلًا: اُنْظُرْ مِمَّا لَا يُعَدُّ مِنْ سِكَّاتِهِ إِلَى هَذِهِ السِّكَّةِ الَّتِي وَضَعَهَا عَلَى الْحَيَاةِ
Məsələn: Saysız-hesabsız sikkələrindən, həyat üzərinə qoyduğu bu sikkəyə nəzər et.
اُنْظُرْ إِلَى الْحَيَاةِ كَيْفَ يَصِيرُ فِيهَا الشَّيْءُ كُلَّ شَيْءٍ، وَكَذَا يَصِيرُ كُلُّ شَيْءٍ شَيْئًا
Həyata nəzər et! Onda, bir şey, necə hər şey olur?! Və yenə, hər şey, (necə) bir şey olur?!
نَعَمْ يَصِيرُ الْمَاءُ الْمَشْرُوبُ —بِإِذْنِ اللَّهِ— مَا لَا يُعَدُّ من أَعْضَاءٍ وَجِهَازَاتٍ حَيَوَانِيَّةً، فَصَارَ الشَّيْءُ —بِأَمْرِ اللَّهِ— كُلَّ شَيْءٍ
Bəli! İçilən su, -Allahın iznilə- saysız-hesabsız əzalar və heyvani cihazlar olur. (Beləliklə), bir şey, Allahın əmrilə, hər şey oldu.
وَكَذَا تَصِيرُ جَمِيعُ الأَطْعِمَةِ الْمُخْتَلِفَةِ الأَجْنَاسِ —بِإِذْنِ اللَّهِ— جِسْمًا خَاصًّا، وَجِلْدًا مَخْصُوصًا، وَجِهَازًا بَسِيطًا، فَيَصِيرُ كُلُّ شَيْءٍ شَيْئًا لِأَمْرِ اللَّهِ
Və yenə, cinsləri müxtəlif olan bütün yeməklər, -Allahın iznilə- xass bir cism, məxsus bir cild və bəsit bir cihaz olur. (Beləliklə), hər şey, Allahın əmrilə, bir şey olur.
فَمَنْ كَانَ لَهُ عَقْلٌ وَشُعُورُ قَلْبٍ يَفْهَمُ أَنَّ جَعْلَ الشَّيْءِ كُلَّ شَيْءٍ، وَجَعْلَ كُلِّ شَيْءٍ شَيْئًا، سِكَّةٌ خَاصَّةٌ بِصَانِعِ كُلِّ شَيْءٍ وَخَالِقِ كُلِّ شَيْءٍ —جَلَّ جَلَالُهُ—
Hər kimin ağlı və qəlbin şüuru varsa, fəhm edər ki:
Şübhəsiz, bir şeyi, hər şey; və hər şeyi də, bir şey qılmaq, hər şeyin Sani'sinə və hər şeyin Xaliq'inə xass bir sikkədir.
---------------------------
---------------------------
اللَّمْعَةُ الثَّانِيَةُ
İkinci ləma:
انْظُرْ إِلَى خَاتَمٍ وَاحِدٍ مِنَ الْخَوَاتِمِ الْغَيْرِ الْمَعْدُودَةِ الْمَوْضُوعَةِ عَلَى ذَوِي الْحَيَاةِ
Həyat sahiblərinin üzərinə qoyulmuş saysız-hesabsız xatəmlərdən bir tək xatəmə nəzər et!
وَهُوَ أَنَّ الْحَيَّ بِجَامِعِيَّتِهِ كَأَنَّهُ مِثَالٌ مُصَغَّرٌ لِلْكَائِنَاتِ
O da:
Şübhəsiz, həyat sahibi, camiyyəti ilə, sanki, kainatın kiçildilmiş bir misalıdır.
وَثَمَرٌ مُزْهِرٌ لِشَجَرَةِ الْعَالَمِ
Və aləm ağacının, çiçəkli bir meyvəsidir.
وَنَوَاةٌ مُنَوَّرَةٌ لِمَجْمُوعِ الْكَوْنِ
Və bütün kainatın nurlu bir çəyirdəyidir.
أَدْرَجَ الْفَاطِرُ فِيهِ أُنْمُوذَجَ أَكْثَرِ أَنْوَاعِ الْعَالَمِ
Fatir (olan Allah), onda, aləm növlərinin bir çox nümunələrini dərc etmişdir.
فَكَأَنَّ الْحَيَّ قَطْرَةٌ مَحْلُوبَةٌ مِنْ مَجْمُوعِ الْكَوْنِ بِنِظَامَاتٍ حَكِيمَةٍ مُعَيَّنَةٍ
Həyat sahibi, sanki, bütün kövndən, hikmətli və müəyyən nizamlarla sağılmış bir qətrədir.
وَكَأَنَّهُ نُقْطَةٌ جَامِعَةٌ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْمَجْمُوعِ بِمَوَازِينَ حَسَّاسَةٍ عِلْمِيَّةٍ
Və sanki o, həssas və elmi mizanlarla, məcmuundan (yəni, bütün kainatdan) əxz edilmiş cami (cəm edən) bir nöqtədir.
فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَخْلُقَ أَدْنَى ذِي حَيَاةٍ إِلَّا مَنْ يَأْخُذُ فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِهِ مَجْمُوعَ الْكَائِنَاتِ
Bundan dolayı, bütün kainatı təsərrüf əlində tutan (Şəxs)'dən başqasının, ən kiçik bir həyat sahibi yaratması, mümkün deyildir.
فَمَنْ كَانَ لَهُ عَقْلٌ لَمْ يُفْسَدْ يَفْهَمُ
Kimin ifsad edilməmiş ağlı varsa, fəhm edər ki:
أَنَّ مَنْ جَعَلَ النَّحْلَ - مَثَلًا - نَوْعَ فِهْرِسْتَةٍ لِأَكْثَرِ الْأَشْيَاء
Məsələn:
~ arını əksər əşyaya bir növ fihrist kim qılmışdırsa;
وَمَنْ كَتَبَ فِي مَاهِيَّةِ الْإِنْسَانِ أَكْثَرَ مَسَائِلِ كِتَابِ الْكَائِنَاتِ
~ və kainat kitabının əksər məsələlərini, insan mahiyyətində Kim yazmışdırsa;
وَمَنْ أَدْرَجَ فِي نَوَاةِ التِّينَةِ هَنْدَسَةَ شَجَرَةِ التِّينِ
~ və əncir ağacının həndəsəsini (geometriyasını) əncir ağacında Kim dərc etmişdirsə;
وَمَنْ جَعَلَ قَلْبَ الْبَشَرِ أُنْمُوذَجًا وَمِرْصَادًا لِآلَافِ عَوَالِمِ
~ və insan qəlbini, minlərlə aləmə bir nümunə və rəsədxana Kim qılmışdırsa;
وَمَنْ كَتَبَ فِي حَافِظَةِ الْبَشَرِ مُفَصَّلَ تَارِيخِ حَيَاتِهِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ
~ və insan yaddaşında, onun tarixçə-i həyatını və onunla əlaqəli olan şeylərin müfəssələsini (təfsilatlı məlumatlarını) Kim yazmışdırsa,
لَيْسَ إِلَّا خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ، وَإِنَّ هَذَا التَّصَرُّفَ خَاتَمٌ مَخْصُوصٌ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ
(Bütün bunları edən), hər şeyin Xaliq'indən başqası deyildir. Və şübhəsiz, bu təsərrüf, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsus bir xatəmdir.
--------------------------
--------------------------
اللَّمْعَةُ الثَّالِثَةُ
Üçüncü ləma:
اُنْظُرْ إِلَى نَقْشِ طُغْرَائِهِ الْمَضْرُوبِ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَإِعْطَاءِ الْحَيَاةِ
İhya (etmə) və həyat vermə üzərinə vurulan tuğrasının naxışına nəzər et!
:نَذْكُرُ مِمَّا لَا يُعَدُّ وَاحِدًا، وَهُوَ أَنَّهُ
Saysız-hesabsız şeylərdən birini, zikr edirik. O da, şübhəsiz, budur:
كَمَا أَنَّ لِلشَّمْسِ عَلَى كُلِّ شَفَّافٍ أَوْ كَشَفَّافٍ مِنَ السَّيَّارَاتِ إِلَى الْقَطَرَاتِ، إِلَى الذَّرَّاتِ الزُّجَاجِيَّةِ وَالزُّجَيْجَاتِ الثَّلْجِيَّةِ؛ سِكَّةً مِثَالِيَّةً مِنْ جَلَوَاتِهَا وَطُغْرَاءً غَرَّاءَ خَاصَّةً بِهَا
Necə ki, səyyarələrdən qətrələrə, şüşəvi zərrələrə və buzlu şüşəciklərə qədər hər şəffaf və ya şəffaf kimi olan (şeylər) üzərində, günəşə aid, onun cilvələrindən, misali bir sikkə və ona məxsus parlaq bir tuğra vardır.
كَذَلِكَ إِنَّ لِلشَّمْسِ الْأَحَدِيَّةِ السَّرْمَدِيَّةِ عَلَى كُلِّ ذِي حَيَاةٍ مِنْ جِهَةِ الْإِحْيَاءِ وَإِفَاضَةِ الْحَيَاةِ طُرَّةً وَسِكَّةً مِنْ تَجَلِّي الْأَحَدِيَّةِ
Eynilə bunun kimi də, hər bir həyat sahibi üzərində, şübhəsiz, əhədi və sərmədi Günəşə aid, ihya etmək və həyat axıtmaq cəhətindən, əhədiyyət təcəllisindən bir turra və sikkə vardır.
تُظْهِرُ بِخُصُوصِيَّةٍ: لَوْ اجْتَمَعَ الْأَسْبَابُ —بِفَرْضِ الْإِقْتِدَارِ وَالْإِخْتِيَارِ لَهَا— عَلَى أَنْ يُقَلِّدُوا وَيَأْتُوا بِمِثْلِهَا لَمْ يَفْعَلُوا، وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرً
(Həyat üzərindəki bu tuğra və sikkə), bir xüsusiyyəti izhar edir (ki, o da, budur):
Əgər səbəblər -fərz edək ki, iqtidar və ixtiyarları da vardır- (ihya etmək və həyat axıtmağı) təqlid etmək və mislini gətirmək üçün toplansalar, bir-birilərinə köməkçi olsalar belə, (bunu) edə bilməzdilər.
فَكَمَا أَنَّهُ لَوْ لَمْ تُسْنِدْ تَمَاثِيلَ الشَّمْسِ الْمُتَلَأْلِئَةَ فِي الْقَطَرَاتِ إِلَى تَجَلِّي الشَّمْسِ
Necə ki: Əgər günəşin qətrələrdə parlayan timsallarını, günəşin təcəllisinə isnad etməsən...
يَلْزَمُ عَلَيْكَ أَنْ تَقْبَلَ شُمَيْسَةً حَقِيقِيَّةً
Həqiqi bir günəşciyi qəbul etməyin lazımdır.
وَبِالْأَصَالَةِ فِي كُلِّ قَطْرَةٍ قَابَلَتْهَا الشَّمْسُ، وَفِي كُلِّ زُجَاجَةٍ أَضَاءَتْهَا الشَّمْسُ، بَلْ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ شَفَّافَةٍ تَشَمَّسَتْ
Və (bu həqiqi günəşciyin), şəxsən, günəşin görüşdüyü (müqabil olduğu) hər bir damlada, günəşin işıqlandırdığı hər bir şüşədə, hətta günəşlənən hər bir şəffaf zərrədə (mövcud olduğunu qəbul etməyin lazımdır).
(Yəni:)
Əgər, günəşin qətrələrdə parlayan timsallarını, günəşin təcəllisinə isnad etməsən, günəşin görüşdüyü (müqabil olduğu) hər bir damlada; günəşin işıqlandırdığı hər bir şüşədə; hətta günəşlənən hər bir şəffaf zərrədə, həqiqi bir günəşciyi qəbul etməyin lazımdır.
وَمَا هَذَا الْفَرْضُ إِلَّا بَلَاهَةً مِنْ أَعْجَبِ الْبَلَاهَاتِ
Bu fərziyyə, ancaq, axmaqlığın ən əcibindən bir axmaqlıqdır.
كَذَلِكَ إِنَّكَ لَوْ لَمْ تُسْنِدْ كُلَّ حَيٍّ وَحَيَاةٍ وَإِحْيَاءٍ بِوَاسِطَةِ تَجَلِّي الْأَحَدِيَّةِ الْجَامِعَةِ، وَبِوَاسِطَةِ كَوْنِ الْحَيَاةِ نُقْطَةً مَرْكَزِيَّةً لِتَجَلِّي الْأَسْمَاءِ الَّتِي هِيَ أَشِعَّةُ شَمْسِ الْأَزَلِ وَالْأَبَدِ
Eynilə bunun kimi, şübhəsiz sən, əgər hər bir canlını, həyatı və ihyanı, cami olan əhədiyyət təcəllisi vasitəsinə; və həyatın, isimlərin təcəllisinə -ki, o isimlər, əzəl və əbəd Günəşinin şüalarıdır- mərkəzi nöqtə olması vasitəsinə isnad etməsən;
لَزِمَ عَلَيْكَ أَنْ تَقْبَلَ فِي كُلِّ ذِي حَيَاةٍ — وَلَوْ ذُبَابَةٍ أَوْ زَهْرَةٍ — قُدْرَةً فَاطِرَةً بِلَا نِهَايَةٍ، وَعِلْمًا مُحِيطًا، وَإِرَادَةً مُطْلَقَةً. وَكَذَا صِفَاتٍ لَا يُمْكِنُ وُجُودُهَا إِلَّا فِي الْوَاجِبِ الْوُجُودِ
Hər bir həyat sahibində, -vələv ki, milçəkdə və çiçəkdə- nəhayəti olmayan bir yaratma qüvvətini, muhit (hər şeyi əhatə edən) bir elmi; və mütləq bir iradəni qəbul etməyin lazım gələr. Və yenə, (bəzi) sifətləri də (qəbul etməyin lazım gələr ki), onların varlığı, Vacibu'l-Vücud'dan başqasında mümkün deyildir.
حَتَّى تَضْطَرَّ أَنْ تُعْطِيَ لِكُلِّ ذَرَّةٍ أُلُوهِيَّةً مُطْلَقَةً إِنْ أَسْنَدْتَ الشَّيْءَ إِلَى نَفْسِهِ
Əgər bir şeyi öz nəfsinə isnad etsən, nəhayətində, hər bir zərrəyə mütləq bir uluhiyyət verməyə məcbur qalarsan.
أَوْ تَقْبَلَ لِكُلِّ سَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ أُلُوهِيَّةً مُطْلَقَةً إِنْ أَسْنَدْتَ الشَّيْءَ إِلَى الْأَسْبَابِ
Və ya qeyr-i məhdud səbəblərdən hər bir səbəb üçün, mütləq bir uluhiyyəti qəbul etməyə (məcbur qalarsan), əgər bir şeyi səbəblərə isnad etsən.
وَتَقْبَلَ شُرَكَاءَ غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ فِي الْأُلُوهِيَّةِ الَّتِي شَأْنُهَا الْاسْتِقْلَالِيَّةُ الَّتِي لَا تَقْبَلُ الشِّرْكَةَ أَصْلًا
(Əgər bir şeyi səbəblərə isnad etsən), şanı istiqlaliyyət olan uluhiyyətdə, qeyr-i mütənahi (sonsuz) şərikləri qəbul edərsən. Hansı ki, (o istiqlaliyyət), şərikliyi əsla qəbul etməz.
إِذْ إِنَّ كُلَّ ذَرَّةٍ — لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَتْ مِنَ الْبَذْرَةِ وَالنَّوَاةِ — لَهَا وَضْعِيَّةٌ مُنْتَظَمَةٌ عَجِيبَةٌ
Çünki, şübhəsiz, hər bir zərrə, -xüsusilə toxumdan və çəyirdəkdən olduğunda- onun, müntəzəm və əcaib bir vəziyyəti vardır.
وَلَهَا مُنَاسَبَةٌ مَعَ أَجْزَاءِ الْحَيِّ الَّذِي هِيَ جُزْءٌ مِنْهُ
Və onun (yəni, o zərrənin), o canlının cüzləri (parçaları) ilə bir münasibəti vardır. Hansı ki, o (yəni o zərrə), ondan bir cüzdür.
بَلْ لَهَا مُنَاسَبَاتٌ مَعَ نَوْعِهِ، بَلْ مَعَ الْمَوْجُودَاتِ
Hətta onun (yəni, o zərrənin), növü ilə; hətta mövcudat ilə münasibətləri vardır.
وَلَهَا وَظَائِفُ فِي نِسَبِهَا كَالنَّفَرِ فِي الدَّوَائِرِ الْعَسْكَرِيَّةِ
Və onun, əskəri dairələrdəki bir nəfər kimi; nisbətlərində vəzifələri vardır.
فَلَوْ قُطِعَتْ نِسْبَةُ الذَّرَّةِ عَنِ الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ، لَزِمَكَ أَنْ تَقْبَلَ فِي الذَّرَّةِ عَيْنًا تَرَى كُلَّ شَيْءٍ، وَشُعُورًا يُحيطُ بِكُلِّ شَيْءٍ
Əgər zərrənin nisbəti, mütləq Qadir'dən kəsilsə, zərrədə, hər şeyi görən bir gözün və hər şeyi əhatə edən bir şüurun mövcud olduğunu qəbul etməyin lazım gəlir.
الْحَاصِلُ كَمَا أَنَّهُ لَوْ لَمْ تُسْنِدِ الشُّمَيْسَاتِ الْمَشْهُودَةَ فِي الْقَطَرَاتِ إِلَى جِلْوَةِ الشَّمْسِ فِي ضِيَائِهَا، لَزِمَكَ قَبُولُ شُمُوسٍ غَيْرِ مَحْصُورَةٍ فِي أَشْيَاءٍ صَغِيرَةٍ تَضِيقُ عَنْ نُجَيْمَةِ الذُّبَيْبَةِ الَّتِي تَطِيرُ فِي اللَّيْلِ
Xülasə:
Əgər qətrələrdə görülən günəşcikləri, günəşin ziyasındakı cilvələrə isnad etməsən, gecələri uçan bir milçəkciyin (yəni, ulduz böcəyinin) ulduzcuğu (yəni, işığı) yerləşməyən kiçik şeylərdə, qeyr-i məhsur (həsr edilə bilməyən) günəşləri qəbul etməyin lazım gələr.
كَذَلِكَ لَوْ لَمْ تُسْنِدْ كُلَّ شَيْءٍ إِلَى الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ الَّذِي تَتَسَاوَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَتِهِ الذَّرَّاتُ وَالشُّمُوسُ وَالْجُزْءُ وَالْكُلُّ وَالْجُزْئِيُّ وَالْكُلِّيُّ وَالصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ، لَزِمَكَ قَبُولُ آلِهَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ، وَسَقَطْتَ فِي بَلَاهَةٍ مِنْ أَشْنَعِ الْبَلَاهَاتِ
Eynilə bunun kimi də; əgər hər şeyi, zərrələrin və günəşlərin; cüz'ün və küll'ün; cüzi'nin və külli'nin; kiçiyin və böyüyün, qüdrətinə nisbətlə bir-birinə bərabər olduğu mütləq Qadir'ə isnad etməsən, qeyr-i mütənahi (sonsuz) ilahları qəbul etməyin lazım gəlir və (bununla da), axmaqlıqların ən pisindən bir axmaqlığa düşərsən.
------------------------------
------------------------------
اللَّمْعَةُ الرَّابِعَةُ
Dördüncü Ləma:
فَكَمَا أَنَّ الْكِتَابَ لَوْ كَانَ مَكْتُوبًا يَكْفِي لَهُ قَلَمٌ وَاحِدٌ لِوَاحِدٍ
Necə ki, bir kitab, əgər yazılmış olsa, bir kimsənin (yəni, bir katibin) tək bir qələmi, ona (yəni, o kitaba) kifayət edər.
وَلَوْ كَانَ مَطْبُوعًا يَلْزَمُ لِطَبْعِهِ أَقْلَامٌ بِعَدَدِ حُرُوفِهِ عَلَى شَكْلِ حُرُوفِهِ
Əgər (o kitab) mətbu (tab, yəni çap edilmiş) olsa, onun tabı (yəni, çapı) üçün, onun hərfləri ədədincə, -hərflərinin şəkli üzərə (olan)- qələmlər lazımdır.
وَاشْتِرَاكُ كَثِيرِينَ لِتَصْنِيعِ تِلْكَ الْأَقْلَامِ أَيْ: الْحُرُوفِ الْحَدِيدِيَّةِ
Və o qələmlərin -yəni, dəmir hərflərin- düzəldilməsi üçün, çoxlarının iştirakı (lazım gəlir).
وَلَوْ كُتِبَ بِخَطٍّ دَقِيقٍ أَكْثَرُ الْكِتَابِ فِي بَعْضِ الْكَلِمَاتِ — كَمَا قَدْ تُكْتَبُ سُورَةُ «يس» فِي كَلِمَةِ «يس»—
Əgər kitabın əksəriyyəti, incə bir xətt ilə, bəzi kəlimələrdə -bəzən Yasin surəsinin, Yasin kəliməsində yazıldığı kimi- yazılmışdırsa,
فَحِينِئَذٍ لَا بُدَّ لِطَبْعِ تِلْكَ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ أَقْلَامٌ حَدِيدِيَّةٌ بِعَدَدِ حُرُوفِ أَكْثَرِ الْكِتَابِ
O vaxt, o bir tək kəlimənin tabı (çapı) üçün, kitabın əksər hərflərinin ədədincə dəmir qələmlər lazımdır.
كَذَلِكَ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ؛ إِذَا قُلْتَ أَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ بِقَلَمِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ، سَلَكْتَ طَرِيقًا سَهْلًا مَعْقُولًا فِي نِهَايَةِ السُّهُولَةِ بِدَرَجَةِ الْوُجُوبِ
Eynilə bunun kimi; bu kainat, "Şübhəsiz, Vahid (və) Əhəd'in qələmilə yazılmışdır." dediyində, vücub (vaciblik) dərəcəsində, nəhayət (sonsuz) bir asanlıq içində, asan və mə'qul (əqli) olan bir yola girmiş olarsan.
وَإِذَا أَسْنَدْتَهَا إِلَى الطَّبِيعَةِ وَإِلَى الْأَسْبَابِ، سَلَكْتَ طَرِيقًا فِي نِهَايَةِ الصُّعُوبَةِ بِدَرَجَةِ الِامْتِنَاعِ، وَفِي نِهَايَةِ عَدَمِ الْمَعْقُولِيَّةِ بِدَرَجَةِ الْمُحَالِيَّةِ
Onu (yəni, kainatı), təbiət və səbəblərə isnad etdiyində, nəhayət bir çətinlik içində, imtina dərəcəsində, nəhayət əqlə qeyr-i uyğunluq içində, muhaliyyət (imkansızlıq) dərəcəsində, bir yola girmiş olarsan.
لِأَنَّهُ يَلْزَمُ عَلَى الطَّبِيعَةِ أَنْ تُحْضِرَ لِطَبْعِ كُلِّ حَيٍّ كُلَّ مَا يَلْزَمُ لِأَكْثَرِ الْكَائِنَاتِ؛
Çünki, təbiətə, hər bir həyat sahibinin tabı (çapı) üçün, kainatın əksəriyyəti üçün lazım olan şeylərin hamısını hazırlaması lazımdır.
فَهَذِهِ مِنَ الْخُرَافَاتِ الَّتِي تَمَجُّهَا الْأَوْهَامُ
Bu, vəhmlərin rədd etdiyi xürafələrdəndir.
:بَلْ لَا بُدَّ أَنْ تُوجِدَ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنَ التُّرَابِ وَالْمَاءِ وَالْهَوَاءِ
Hətta, torpağın, suyun və havanın hər bir cüzündə, icad etməsi lazımdır:
إِمَّا مَلَايِينَ مَطْبَعَاتٍ مَعْنَوِيَّةٍ وَمَاكِينَاتٍ مُسْتَتِرَةٍ فِيهِ حَتَّى بِعَدَدِ الْأَزْهَارِ وَالْأَثْمَارِ، لِيُمْكِنَ تَشَكُّلُ هَاتِيكَ الْأَزَاهِيرِ وَالثَّمَرَاتِ الْمُتَخَالِفَةِ الْجِهَازَاتِ وَالْمَاهِيَّاتِ
Ya milyonlar mənəvi mətbəələri və çiçəklərin və meyvələrin ədədi qədər, onda (yəni, o cüz, o parçada), gizli maşınları (icad etməsi lazımdır)...Cihazları və mahiyyətləri müxtəlif olan bu çiçəklərin və meyvələrin təşəkkülünün mümkün olması üçün...
Yəni:
Hətta, cihazları və mahiyyətləri müxtəlif olan bu çiçəklərin və meyvələrin təşəkkülünün mümkün olması üçün, torpağın, suyun və havanın hər bir cüzündə (yəni, parçasında):
~ ya milyonlar mənəvi mətbəələri və çiçəklərin və meyvələrin ədədi qədər, onda (yəni, o cüz, o parçada), gizli maşınları icad etməsi lazımdır.
وَإِمَّا فَرْضُ وُجُودِ قُدْرَةٍ قَادِرَةٍ عَلَى تَصْنِيعِ جَمِيعِ النَّبَاتَاتِ
~ yaxud da, bütün nəbətat (bitkilər)'in təsnisinə (yəni, onları yaratmağa), qadir bir qüdrətin vücudu (varlığı)'nın fərzi (lazım gəlir)...
وَوُجُودِ عِلْمٍ بِلَا نِهَايَةٍ مُحِيطٍ بِتَفَاصِيلِ جَمِيعِ خَوَاصِّ جَمِيعِ الْأَشْجَارِ وَالْمُتَزَهِّرَاتِ وَجِهَازَاتِهَا وَمَوَازِينِهَا
Bütün ağacların və çiçəklənmişlərin (yəni, çiçək açmışların), onların cihazları və ölçülərinin, bütün xüsusiyyətlərinin təfsilatlarına muhit olan (əhatə edən) nəhayətsiz bir elmin varlığının (fərzi lazım gəlir)...
فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنَ التُّرَابِ وَالْمَاءِ وَالْهَوَاءِ
Torpağın, suyun və havanın hər bir cüz (parça)'sında, (bu qüdrət və elmin varlığının fərzi lazım gəlir).
إِذْ كُلُّ جُزْءٍ مِنْ جَمِيعِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ يَصْلُحُ أَنْ يَصِيرَ مَنْشَأً لِتَشَكُّلِ كُلِّ النَّبَاتَاتِ أَوِ أَكْثَرِهَا
Çünki, bu üçünün cəminin (yəni, torpaq, hava və suyun) hər bir cüzü, bütün nəbatat (yəni, bitkilər)'in və ya əksəriyyətinin təşəkkülünə mənşə olmağa uyğundur.
فَافْرُضْ قَصْعَةَ تُرَابٍ، ثُمَّ افْرُضْ دُخُولَ كُلَّ بَذْرٍ وَنَوَاةٍ فِيهَا عَلَى التَّعَاقُبِ
Bir kasa torpaq fərz et. Sonra, o kasaya, bütün toxum və çəyirdəklərin, sıra ilə daxil olduğunu fərz et...
ثُمَّ أَفْرِغِ الْقَصْعَةَ وَامْلَأْهَا مِنْ صُبْرَةِ التُّرَابِ حَتَّى تَكِيلَ كُلَّ التُّرَابِ؛
Sonra, o kasanı boşalt. Və ona (kasaya), bütün torpağı ölçüncəyə qədər, bir yığın torpaq doldur.
Not: حتى ədatı, كي/kəy mənasında da ola bilər. Bu halda, məna belə olacaq:
"Bütün torpağı ölçmək üçün, kasaya bir yığın torpaq doldur."
تَرَى النَّتِيجَةَ وَاحِدَةً عَلَى أَنَّ الْمَشْهُودَ يَكْفِيكَ
Sənə kifayət edən məşhuddan dolayı, nəticəni, tək olaraq görərsən (yəni, eyni görəcəksən)...
إِذْ تُشَاهِدُ فِي سَيْرِكَ فِي الْأَرْضِ مَنْشَئِيَّةَ أَكْثَرِ أَجْزَاءِ التُّرَابِ لِأَكْثَرِ النَّبَاتَاتِ
Çünki, yerdəki seyrində, nəbatatın əksəriyyətinə, torpağın əksər cüzlərinin mənşə olduğunu görərsən...
مَعَ أَنَّ تَشَكُّلَ كُلِّ وَاحِدٍ وَاحِدٍ مِنَ النَّبَاتَاتِ الْمُزْهِرَةِ وَالْمُثْمِرَةِ مُخَالِفٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ وَاحِدٍ مِنْهَا
Çiçək açan və meyvə verən nəbatatdan hər birinin təşəkkülünün, onlardan hər birinin, bir-birinə müxalif olması (yəni, bənzəməməsi) ilə bərabər;
Not: İkinci واحد'lər, təkid üçündür.
Yəni:
Çiçək açan və meyvə verən nəbatatdan hər birinin təşəkkülünün, bir-birinə müxalif olması ilə bərabər; sən, yer üzündəki seyrində, torpağın əksər cüzlərinin, nəbatata mənşə olduğunu görərsən.
وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا لَهُ مِنَ الِانْتِظَامِ وَالِاتِّزَانِ وَالِامْتِيَازِ طَرْزٌ خَاصٌّ وَخُصُوصِيَّةٌ
Onlardan (yəni, çiçək açan və meyvə verən nəbatatdan) hər birinin, intizamı, ittizanı (vəznliliyi, ölçülülüyü), imtiyazı, xass bir tərzi və xüsusiyyəti vardır.
تَسْتَلْزِمُ جِهَازَاتٍ مَخْصُوصَةً وَمَاكِينَةً خَاصَّةً وَمَطْبَعَةً تَخُصُّهُ
(Bu da), məxsusi cihazları, xass bir maşını və ona məxsus olan bir mətbəəni istilzam edir (gərəkdirir).
بَلْ تَسْتَلْزِمُ وُجُودَ كُلِّ ْجِهَازَاتِ تَشْكِيلِ تَمَامِ الشَّجَرَةِ وَالنَّبَاتِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ نَوَاتِهِ وَبَذْرِهِ
Hətta, ağaclar və nəbatatın bütününü şəkilləndirən bütün cihazların, (o nəbatatın) toxumunun və çəyirdəyinin hər birində olmasını istilzam edir.
مَعَ بَسَاطَةِ الْبُذُورِ وَالنَّوَاتَاتِ وَتَشَابُهِهَا
Toxumların və çəyirdəklərin bəsitliyi və bir-birilərinə bənzəməsilə bərabər.
فَيَلْزَمُ عَلَى الطَّبِيعَةِ أَنْ تُحْضِرَ —مَعْنًى— جِهَازَاتِ تَشَكُلِ كُلَّ الْأَشْيَاءِ وَمَاكِينَاتِهَا الْمَعْنَوِيَّةَ وَأَسْبَابَهَا فِي كُلِّ شَيْءٍ
Və təbiətə, bütün əşyanı şəkilləndirən cihazları, mənəvi maşınlarını və səbəblərini, hər şeydə mənən hazır etməsi lazımdır.
فَهَذِهِ سَفْسَطَةٌ يَتَنَفَّرُ مِنْهَا السُّوفِسْطَائِيُّ أَيْضًا، وَخُرَافَةٌ يَخْجَلُ مِنْهَا مَنْ يُضْحِكُ النَّاسَ بِنَقْلِ الْخُرَافَاتِ أَيْضًا
Bu (isə), sofistlərin də (yəni, onların belə), özündən nifrət edəcəyi bir səfsətədir. Və xürafələri nəql etməklə insanları güldürənlərin də, özündən xəcalət çəkəcəyi bir xürafədir.
-------------------------
-------------------------
الَّلْمْعَةُ الْخَامِسَةُ
Beşinci Ləma
اُنْظُرْ كَمَا أَنَّ كُلَّ حَرْفٍ مِنْ كِتَابٍ، يَدُلُّ عَلَى نَفْسِهِ بِمِقْدَارِ حَرْفٍ، وَبِوَجْهٍ وَاحِدٍ
Nəzər et! Necə ki, şübhəsiz, kitabın hər bir hərfi, öz nəfsinə, bir hərf miqdarı və bir cəhətlə dəlalət edər.
لَكِنْ يَدُلُّ عَلَى كَاتِبِهِ بِوُجُوهٍ، وَيُعَرِّفُ نَقَّاشَهُ بِمِقْدَارِ سَطْرٍ
Lakin katibinə, (çox) cəhətlərlə dəlalət edər; və nəqqaşını, bir sətr miqdarı tərif edər.
كَذَلِكَ كُلُّ حَرْفٍ مُجَسَّمٍ مِنْ كِتَابِ الْكَائِنَاتِ، يَدُلُّ عَلَى نَفْسِهِ بِمِقْدَارِ جِرْمِهِ، وَيُظْهِرُ ذَاتَهُ بِمِقْدَارِ صُورَتِهِ
Eynilə bunun kimi də; kainat kitabından mücəssəm hər bir hərf, öz nəfsinə, cirmi (cismi) miqdarı dəlalət edər; və zatını, surəti miqdarı (qədər) göstərər.
لَكِنْ يَدُلُّ عَلَى صَانِعِهِ بِوُجُوهٍ كَثِيرَةٍ: إِفْرَاداً، وَتَرْكِيباً بِدُخُولِهِ فِي الْمُرَكَّبَاتِ
Lakin Sani'sinə, çox vəch (cəhət)'lər ilə, fərd olaraq; və mürəkkəbat (mürəkkəb şeylər)'ə daxil olması ilə, tərkib olaraq dəlalət edər.
وَيُظْهِرُ أَسْمَاءَ صَانِعِهِ، وَيُنْشِدُ فِي بَيَانِهَا بِمِقْدَارِ قَصِيدَةٍ طَوِيلَةٍ
Və Sani'sinin isimlərini izhar edər; və uzun bir qəsidə miqdarınca, onun (yəni, isimlərinin) bəyanını inşad edər (yüksək səslə oxuyur).
فَعَلَى هَذَا، لَوْ تَحَمَّقَ أَحَدٌ كَالْهَبَنَّقَةِ؛ فَأَنْكَرَ نَفْسَهُ، وَأَنْكَرَ الْكَائِنَاتِ
Bundan dolayı, əgər bir kimsə, Həbənnəqa kimi axmaqlaşsa; özünü və kainatı inkar etsə...
يَنْبَغِي أَنْ لَا يَتَجَاسَرَ -بِإِظْهَارِ نِهَايَةِ الْبَلَاهَةِ- عَلَى إِنْكَارِ الصَّانِعِ
Axmaqlığın nəhayətini izhar edərək, Sani'nin inkarına cəsarət etməməsi lazımdır.
--------------------------
--------------------------
اَللَّمْعَةُ السَّادِسَةُ
Altıncı Ləma
اُنْظُرْ! كَمَا أَنَّ الصَّانِعَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ عَلَى كُلِّ جُزْئِيٍّ جُزْئِيٍّ خَاتَمَهُ الْخَاصَّ،
Nəzər et! Necə ki, Sani -Onu tənzih edirik- hər bir cüzi üzərinə, xas möhürünü qoymuşdur.
وَضَرَبَ عَلَى كُلِّ جُزْءٍ جُزْءٍ سِكَّتَهُ الْمَخْصُوصَةَ كَمَا مَرَّ
Və hər bir cüz üzərinə, məxsus sikkəsini vurmuşdur, -yuxarıda keçdiyi kimi-
كَذَلِكَ وَضَعَ عَلَى كُلِّ نَوْعٍ نَوْعٍ، وَعَلَى كُلِّ كُلٍّ كُلٍّ خَاتَمَهُ الْخَاصَّ
Eynilə bunun kimi; hər bir növ və hər bir küll üzərinə, xass möhürünü qoymuşdur.
وَخَتَمَ أَقْطَارَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بِخَاتَمِ الْوَاحِدِيَّةِ،
Və səmavatın və yerin hər tərəfini, vahidiyyət möhürü ilə möhürləmişdir.
وَضَرَبَ عَلَى مَجْمُوعِ الْعَالَمِ سِكَّةَ الْأَحَدِيَّةِ بِصُورَةٍ جَلِيَّةٍ وَاضِحَةٍ
Və bütün aləm üzərinə, parlaq və vazeh bir surətdə, əhədiyyət sikkəsini vurmuşdur.
فَانْظُرْ إِلَى خَاتَمِهِ الَّذِي أَشَارَتْ إِلَيْهِ آيَةٌ
Ayətin işarət etdiyi xatəminə nəzər et:
﴿فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾.
"Allahın rəhmət əsərlərinə nəzər et! Ölümünün ardından, yeri necə dirildir. Şübhəsiz O, ölüləri elə dirildəcəkdir. O, hər şeyə qadirdir." (Rum/50)
إِذْ فِي كَيْفِيَّةِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ حَشْرٌ عَجِيبٌ وَنَشْرٌ غَرِيبٌ؛
Çünki, yerin ihya keyfiyyətində, əcaib bir həşr və qərib bir nəşr vardır.
يُحْشَرُ فِي إِحْيَائِهَا أَزْيَدُ مِنْ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ نَوْعٍ
Onun ihyasında, 300.000-dən daha çox növ haşr edilir.
تُسَاوِي أَفْرَادُ نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنْ كَثِيرٍ مِنْ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ فِي السَّنَةِ مَجْمُوعَ أَفْرَادِ الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا
Bu növlərin (yəni, bu 300.000 növün) çoxundan tək bir növünün bir ildəki fərdləri, dünyadakı insanların fərdlərinin cəminə bərabər olur.
لَكِنْ لِحِكْمَةٍ خَفِيَّةٍ لَا تُعَادُ فِي الْأَكْثَرِ بِأَعْيَانِهَا، بَلْ بِأَمْثَالِهَا بِمِثْلِيَّةٍ كَالْعَيْنِيَّةِ
Lakin, gizli bir hikmətdən dolayı, əksəriyyətində (yəni, əksər növlərdə), eynilə iadə edilmir (təkrarlanmır). Əksinə, eyniyyətə bənzər bir misliyyətlə bənzərlərilə (iadə edilir; yəni, bənzərləri haşr edilir).
وَكَيْفَما كَانَ، فَلَا بَأْسَ فِي دَلَالَتِهَا عَلَى سُهُولَةِ حَشْرِ الْبَشَرِ، وَفِي كَوْنِهَا أَمْثِلَةَ النَّشْرِ وَإِشَارَاتِ الْحَشْرِ
Hər necə olursa olsun, bəşərin haşrının sühulətinə (asanlığına) dəlalətində; nəşrin misilləri və haşrın işarətləri olmasında, heç bir beis yoxdur.
فَإِحْيَاءُ تِلْكَ الْأَنْوَاعِ الْكَثِيرَةِ الْمُخْتَلِطَةِ الْمُشْتَبِكَةِ فِي نِهَايَةِ الِاخْتِلَاطِ وَالِاشْتِبَاكِ بِنِهَايَةِ الِامْتِيَازِ،
Nəhayət qarışıqlıq və bir-biri içinə keçmək içində, qarışıq və bir-biri içinə keçən o çox növlərin, nəhayət imtiyaz ilə ihyası...
وَإِعَادَتُهَا فِي كَمَالِ التَّمْيِيزِ بِلَا خَطَإٍ وَلَا خَلْطٍ، بِلَا غَلَطٍ وَلَا سَقَطٍ؛
Xətasız və qarışıqlıqsız, səhvsiz və qüsursuz olaraq mükəmməl təmyiz içində iadə edilmələri (təkrarlanmaları)...
خَاتَمٌ خَاصٌّ بِمَنْ لَهُ قُدْرَةٌ بِلَا نِهَايَةٍ وَعِلْمٌ مُحِيطٌ
Nəhayətsiz qüdrəti və elmi muhit (hər şeyi əhatə edən) bir Şəxsə xass bir möhürdür.
(×):
Nəhayət qarışıqlıq və bir-biri içinə keçmək içində, qarışıq və bir-biri içinə keçən o çox növlərin, nəhayət imtiyaz ilə ihyası; xətasız və qarışıqlıqsız, səhvsiz və qüsursuz olaraq mükəmməl təmyiz içində iadə edilmələri (təkrarlanmaları), nəhayətsiz qüdrəti və elmi muhit (hər şeyi əhatə edən) bir Şəxsə xass bir möhürdür.
وَكَذَا كِتَابَةُ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ كِتَابٍ مُخْتَلِفَةٍ، بَلْ أَزْيَدَ فِي صَحِيفَةِ سَطْحِ الْأَرْضِ
Və yenə, 300.000 kitabı, hətta (bundan) daha çoxunu, yer səthi səhifəsində (bir-birindən) müxtəlif olaraq yazmaq...
مُخْتَلِطَةً لَكِنْ فِي نِهَايَةِ الِانْتِظَامِ بِلَا سَهْوٍ وَلَا مَزْجٍ
Qarışıq bir halda; lakin, nəhayət bir intizam içində; xətasız və məzc etmədən (yəni, qarışdırmadan yazmaq)...
وَمُشْتَبِكَةً لَكِنْ فِي نِهَايَةِ الِانْتِظَامِ بِلَا نَقْصٍ وَلَا بَخْسٍ
Və bir-birinə keçmiş bir halda; lakin nəhayət intizam içində; nöqsansız və əskiksiz (yazmaq)...
وَمُمْتَزِجَةً لَكِنْ فِي نِهَايَةِ التَّمْيِيزِ وَالتَّشْخِيصِ بِلَا قُصُورٍ وَلَا فُطُورٍ؛
Və qarışmış bir halda; lakin, nəhayət təmyiz və təşəxxüs içində; qüsursuz və fütursuz (yazmaq)...
سِكَّةٌ خَاصَّةٌ بِمَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ، وَبِيَدِهِ مَقَالِيدُ كُلِّ شَيْءٍ، وَلَا يُشْغِلُهُ شَيْءٌ عَنْ شَيْءٍ
Hər şeyin mələkutu əlində olan; hər şeyin açarları əlində olan; və bir şey, başqa bir şeydən Özünü məşğul etməyən Şəxsə aid xass bir sikkədir.
(×):
Və yenə, 300.000 kitabı, hətta (bundan) daha çoxunu, yer səthi səhifəsində (bir-birindən) müxtəlif olaraq yazmaq; qarışıq bir halda, lakin, nəhayət bir intizam içində, xətasız və məzc etmədən (yəni, qarışdırmadan yazmaq); və bir-birinə keçmiş bir halda, lakin nəhayət intizam içində, nöqsansız və əskiksiz (yazmaq); və qarışmış bir halda, lakin, nəhayət təmyiz və təşəxxüs içində, qüsursuz və nöqsansız (yazmaq); hər şeyin mələkutu əlində olan; hər şeyin açarları əlində olan; və bir şey, başqa bir şeydən Özünü məşğul etməyən Şəxsə aid xass bir sikkədir.
فَيَا مَنْ يَسْتَبْعِدُ الْحَشْرَ مُسْتَنْكِرًا لَهُ،
Ey onu (haşrı) inkar edərək, istibad edən (yəni, ağıldan uzaq görən) kimsə!
اُنْظُرْ كَيْفَ تَرَى فِي كَيْفِيَّةِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ مِائَةَ أَلْفِ أَمْثِلَتِهِ وَإِشَارَاتِهِ فِي سِتَّةِ أَسَابِيع
Nəzər et! Yerin ihyasının keyfiyyətində, onun (yəni, haşrın) 100.000 misallarını və işarətlərini, 6 həftədə necə görürsən!
فَمَثَلُكَ فِي اسْتِبْعَادِكَ الْإِنْكَارِيِّ كَمِثْلِ مَنْ يَرَى ذَاتًا ذَا مُعْجِزَاتٍ
İnkari olan istibadında (yəni, inkara aid haşrı ağıldan uzaq görməyində), sənin misalın, möcüzələr sahibi bir zatı (şəxsi) görən kimsənin misalı kimidir.
يَكْتُبُ فِي آنٍ وَاحِدٍ فِي صَحِيفَةٍ وَاحِدَةٍ كُتُبًا كَثِيرَةً مُنْدَرِسَةً بَقِيَتْ فِي حَافِظَتِهِ، أَوْ يُؤَلِّفُهَا جَدِيدَةً أَمْثَالَ الْمُنْدَرِسَةِ؛
(O möcüzələr sahibi Şəxs), yaddaşında qalan, silinmiş çox kitabları, bir anda, tək bir səhifədə yazır; və ya o kitabları, yeni olaraq, silinmişlərin misilləri olaraq təlif edir.
(×):
İnkari olan istibadında (yəni, inkara aid haşrı ağıldan uzaq görməyində) sənin misalın, -yaddaşında qalan silinmiş çox kitabları, bir anda, tək bir səhifədə yazan; və ya o kitabları, yeni olaraq, silinmişlərin misilləri olaraq təlif edən möcüzələr sahibi bir zatı (şəxsi) görən kimsənin- misalı kimidir.
فَقِيلَ لَهُ: "سَيَكْتُبُ هَذَا الْكَاتِبُ كِتَابَكَ الَّذِي هُوَ أَلَّفَهُ فَمَحَاهُ الْمَاءُ فِي صَحِيفَةٍ فِي طَرْفَةِ عَيْنٍ"
Ona deyildi ki: “Bu katib, öz yazdığı və suyun məhv etdiyi sənin kitabını, bir səhifədə, göz açıb-bağlayana qədər yazacaq...”
فَقَالَ: "كَلَّا! كَيْفَ يُمْكِنُ كِتَابَةُ كُلِّ مَا انْدَرَسَ مِنْ حُرُوفَاتِهِ فِي آنٍ وَاحِدٍ؟!"
O dedi: "Xeyr! Hərfləri silinmiş o şeyin (yəni, kitabın) bütününü bir anda yazmaq, necə mümkün ola bilər?"
فَقَاسَ الْكَاتِبَ الْحَفِيظَ الْقَدِيرَ ذَا الْإِعْجَازِ عَلَى نَفْسِهِ الْجَاهِلَةِ الْعَاجِزَةِ
Və hafiz, qadir, i'caz sahibi (olan o) katibi, öz cahil və aciz nəfsinə qiyas etdi.
وَمَنْ يَقُولُ لِمَنْ يَرْفَعُ الْجِبَالَ بِالْإِشَارَةِ لِإِظْهَارِ عَظَمَتِهِ أَوْ سَلْطَنَتِهِ
(İnkari olan istibadındakı misalın), əzəmətinin və səltənətinin izharı üçün bir işarətlə dağları qaldıran kimsə üçün (yəni, onun haqqında, belə) deyən kimsənin misalı kimidir. Belə ki, o deyir):
"هُوَ لَا يَرْفَعُ هَذِهِ الصَّخْرَةَ الْعَظِيمَةَ الَّتِي سَدَّتِ الطَّرِيقَ عَلَى الْمُسَافِرِينَ الَّذِينَ دَعَاهُمْ إِلَى بُسْتَانِ نِعَمِهِ"
"O (yəni, dağları qaldıran o şəxs), nemətlərinin bostanına dəvət etdiyi qonaqlara yolu bağlayan bu böyük qayanı, qaldıra bilməz."
.مَا هُوَ إِلَّا مَجْنُونٌ أَبْلَهُ
O (yəni, bunu deyən kimsə), ancaq axmaq bir məcnundur.
نَعَمْ، لِلرُّبُوبِيَّةِ فِي هَذَا التَّصَرُّفِ الْعَظِيمِ الرَّبِيعِيِّ خَاتَمٌ عَالٍ عَظِيمٌ دَقِيقُ النَّقْشِ؛
Bəli! Bahara aid bu böyük təsərrüfdə, Rububiyyətə dair ali, böyük, incə naxışlı bir xatəm vardır.
هُوَ الْإِتْقَانُ الْمُطْلَقُ فِي الِانْتِظَامِ الْمُطْلَقِ، فِي الْجُودِ الْمُطْلَقِ فِي الوُسْعَةِ الْمُطْلَقَةِ، فِي السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ فِي السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ، فِي الِامْتِيَازِ الْمُطْلَقِ مَعَ الِاشْتِبَاكِ الْمُطْلَقِ
O (xatəm):
~ mütləq intizam içindəki;
~ mütləq genişlik içindəki mütləq comərdlikdəki;
~ mütləq asanlıq içindəki mütləq sürətdəki;
~ mütləq iştibak (toqquşma, çarpışma) ilə bərabər, mütləq imtiyazdakı
mütləq itqan (mükəmməl, sağlam qılınma)'dır.
فَهَذَا الْخَاتَمُ يَخْتَصُّ بِمَنْ لَا يَمْنَعُهُ فِعْلٌ عَنْ فِعْلٍ، وَلَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ، وَلَا يَثْقُلُ عَلَيْهِ شَيْءٌ
Bu xatəm:
~ bir fel, Özünü başqa bir feldən əngəlləyə bilməyən;
~ Özündən heç bir şey gizlənə bilməyən; və
~ heç bir şey, Özünə ağır gəlməyən
Şəxsə məxsusdur.
نَعَمْ، نُشَاهِدُ فِي الرَّبِيعِ فِي وَجْهِ الْأَرْضِ فَعَّالِيَّةً حَكِيمَةً بَصِيرَةً كَرِيمَةً،
وَصَنْعَةً خَارِقَةً فِي آنٍ وَاحِدٍ فِي كُلِّ مَكَانٍ بِطَرْزٍ وَاحِدٍ فِي كُلِّ فَرْدٍ
Bəli! Baharda, yer üzündə, hakim (hikmətli), basir (görən), kərim bir fəaliyyəti və xariqə (kainatda adət üzərə cərəyan edən qanunları deşən) bir sənəti, bir anda, bütün yerlərdə, hər bir fərddə, tək bir tərz ilə müşahidə edirik.
وَبِإِتْقَانٍ مُمْتَازٍ فِي جُودٍ مُطْلَقٍ، بِانْتِظَامٍ مُكَمَّلٍ فِي سُرْعَةٍ مُطْلَقَةٍ
بِإِبْرَازِ خَوَارِقَ مُنْتَظِمَةٍ
Müntəzəm xariqələri ibraz edərək (ortaya qoyaraq), mütləq bir sürət içində, mükəmməl bir intizam ilə (müşahidə edirik)...
فِي سُهُولَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي وُسْعَةِ مُطْلَقَةٍ
Mütləq genişlik içində mütləq asanlıqda (müşahidə edirik).
فَمَا هَذِهِ الْفَعَّالِيَّةُ إِلَّا خَاتَمُ مَنْ كَمَا أَنَّهُ لَيْسَ فِي مَكَانٍ هُوَ فِي كُلِّ مَكَانٍ؛ حَاضِرٌ نَاظِرٌ بِقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ، لَا يَئُودُهُ شَيْءٌ وَلَا يَسْتَعِينُ بِشَيْءٍ
Bu fəaliyyət, ancaq (elə bir) Kimsənin xatəmidir ki:
O, heç bir yerdə olmadığı kimi; hər yerdədir. Qüdrəti və elmilə, hazır və nazirdir. Heç bir şey, Ona ağır gəlməz və heç bir şeyə istianə etməz (yəni, heç bir şeydən yardım istəməz).
---------------------
---------------------
اَللَّمْعَةُ السَّابِعَةُ
Yeddinci Ləma:
اُنْظُرْ! كَمَا يُشَاهَدُ عَلَى صَحِيفَةِ الْأَرْضِ، وَيُتَرَاءَى عَلَى أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ خَاتَمُ الْأَحَدِ الصَّمَدِ
Nəzər et! Necə ki, Saməd olan Əhəd'in xatəmi, yer səhifəsi üzərində müşahidə edilir; və səmavatın və yerin hər bir tərəfində görülür.
كَذَٰلِكَ يُشَاهَدُ عَلَى مَجْمُوعِ الْعَالَمِ خَاتَمُ التَّوْحِيدِ وَاضِحُ النَّقْشِ بِدَرَجَةِ كِبْرِهِ
Eynilə bunun kimi; aləmin bütünündə, vazeh bir naxış olan tövhid xatəmi, (aləmin) böyüklüyü dərəcəsində müşahidə edilir.
إِذْ هَٰذَا الْعَالَمُ كَالْقَصْرِ الْمُحْتَشَمِ، كَالْفَابْرِيقَةِ الْمُنْتَظِمَةِ، كَالْبَلَدِ الْمُكَمَّلِ؛
Çünki bu aləm, möhtəşəm bir qəsr; müntəzəm bir fabrik; mükəmməl bir şəhər kimidir.
فِيمَا بَيْنَ أَجْزَائِهِ كَأَجْزَائِهَا وَأَفْرَادِهَا مُعَاوَنَةٌ حَكِيمَةٌ، وَمُجَاوَبَةٌ كَرِيمَةٌ
Onun (yəni, aləmin) cüzləri arasında - onun (yəni, fabrikin) cüzləri və (içində çalışan) fərdləri kimi- hikmətli bir müavinət (yardımlaşma) və kərim bir cavablaşma vardır.
إِذْ يُسْرِعُ بَعْضُ الْأَجْزَاءِ لِمُعَاوَنَةِ بَعْضٍ فِي الطُّرُقِ الطَّوِيلَةِ الْمُعَوَّجَةِ بِلَا انْحِرَافٍ وَبِالِانْتِظَامِ، وَفِي وَقْتِ الْحَاجَةِ، وَمِنْ حَيْثُ لَا يُحْتَسَبُ
Çünki, cüzlərin bir qismi, uzun və əyri-üyrü yollardan, yolundan çıxmadan, intizamla, ehtiyac vaxtında və hesab edilməyən yerdən, (digər cüzlərin) bir qisminin müavinətinə doğru qaçar.
فَانْظُرْ تَرَهَا قَدْ مَدَّ بَعْضٌ يَدَ الْمُعَاوَنَةِ لِحَاجَةِ بَعْضٍ
Nəzər et ki, onları (yəni, o cüzləri), -bir qismi, müavinət əlini, (digər) bir qismin ehtiyacı üçün uzatmış olaraq- görəsən.
وَفِي هَٰذَا التَّعَاوُنِ تَجَاوُبٌ بِـ: "لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ" بِأَلْسِنَةِ الْأَحْوَالِ لِأَسْئِلَةِ الْأَغْيَارِ وَالْأَمْثَالِ
Bu təavündə, qeyriləri və misillərinin suallarına, hal dillərilə, "ləbbeyk, ləbbeyk" ilə bir cavablama vardır.
قَدْ أَخَذَ بَعْضٌ يَدَ بَعْضٍ، فَيَسْعَوْنَ وَيَعْمَلُونَ بِالِانْتِظَامِ يَدًا فِي يَدٍ
Bir qismi, (digər) bir qisminin əlini tutmuş, səy edirlər və intizamla, əl-ələ çalışırlar.
ويخدِمون ذوي الحياةِ رأسًا مع رأسٍ
Və həyat sahiblərinə, baş-başa (birlikdə), xidmət edirlər.
وَيَتَوَجَّهُونَ إِلَى غَايَةٍ
Və bir qayəyə yönəlirlər.
وَيُطِيعُونَ مُدَبِّرًا وَاحِدًا كَتِفًا بِكَتِفٍ
Və tək bir Müdəbbirə, çiyin-çiyinə itaət edirlər.
فَانْظُرْ إِلَى دُسْتُورِ التَّعَاوُنِ كَيْفَ يَجْرِي
Təavün düsturuna bir nəzər et! Necə cərəyan edir! (Yəni, bu hadisələr necə gerçəkləşir)…
مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَمِنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَمِنَ الصَّيْفِ وَالشِّتَاءِ
Günəşdən və aydan; gecədən və gündüzdən; yaydan və qışdan (tut)...
إِلَى سَعْيِ النَّبَاتَاتِ لِإِمْدَادِ الْحَيَوَانَاتِ بِحَمْلِ أَرْزَاقِهَا وَأَخْذِهَا مِنْ خَزِينَةِ الرَّحْمَةِ
Nəbatatın, heyvanatın imdadına, -onların ruzilərini daşıyaraq və o ruziləri rəhmət xəzinəsindən əxz edərək (götürərək)- səyinə qədər...
ثُمَّ إِمْدَادِ الْحَيَوَانَاتِ لِلْبَشَرِ لِلْخِدْمَةِ
Sonra, heyvanatın, xidmət üçün bəşərə imdad etməsi(nə qədər, bax, bu hadisələr necə cərəyan edir!)
حَتَّى النَّحْلُ وَالدُّودُ يَأْخُذَانِ الْعَسَلَ وَالْحَرِيرَ مِنْ خَزِينَةِ الرَّحْمَٰنِ وَيُوصِلَانِهُمَا إِلَى الْإِنْسَانِ،
Hətta bal arısı və ipək böcəyi (belə), Rahmən (olan Allah)'ın xəzinəsindən, balı və ipəyi əxz edir (götürür) və insana çatdırırlar.
ثُمَّ إِمْدَادِ الذَّرَّاتِ الْغِذَائِيَّةِ لِلثَّمَرَاتِ مَعَ تَخَالُفِ أَغْذِيَتِهَا
Sonra, qidaya aid zərrələrin, meyvələrə - (o meyvələrin) qidalarının fərqli olmasına baxmayaraq- imdad etməsinə qədər...
وَإِمْدَادِ الْمَوَادِّ الطَّعَامِيَّةِ لِتَغْذِيَةِ حُجَيْرَاتِ الْبَدَنِ بِكَمَالِ الِانْتِظَامِ وَالْعِنَايَةِ وَالْحِكْمَةِ
Və təami maddələrin, -mükəmməl intizam, inayət (ehtimam, diqqət) və hikmətlə- bədənin hüceyrələrini qidalandırmaq üçün imdad etməsinə qədər (bax, bu hadisələr necə cərəyan edir!)
فَمَظْهَرِيَّةُ هَٰذِهِ الْأَشْيَاءِ —لَا سِيَّمَا الْجَامِدَةِ— لِهَٰذَا التَّعَاوُنِ الْحَكِيمِ الْمُنْتَظِمِ الْكَرِيمِ الْمُكَمَّلِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ وَبُرْهَانٌ سَاطِعٌ عَلَى أَنَّهَا خُدَّامُ مُرَبٍّ حَكِيمٍ، وَعَمَلَةُ مُدَبِّرٍ كَرِيمٍ، يَتَحَرَّكُونَ بِأَمْرِهِ وَإِذْنِهِ وَقُوَّتِهِ وَحِكْمَتِهِ
Bu əşyanın, -xüsusilə cansızların- hakim (hikmətli), müntəzəm, kərim və mükəmməl olan bu təavünə mazhariyyəti, bu əşyanın:
~ hakim olan bir Mürəbbi'nin xidmətçiləri; və
~ kərim olan bir Müdəbbir'in amələləri (işçiləri);
olduğuna, vazeh bir dəlil və parlaq bir burhandır.
(Ki), Onun əmrilə, iznilə, qüvvətilə və hikmətilə hərəkət edirlər.
-----------------------------
-----------------------------
اَللَّمْعَةُ الثَّامِنَةُ
Səkkizinci ləma:
انْظُرْ! إِنَّ مَا يُشَاهَدُ مِنَ الرِّزْقِ الْمُوَزَّعِ عَلَى الْمُرْتَزِقِينَ عَلَى قَدْرِ حَاجَاتِهِمْ بِطَرْزٍ يُنَاسِبُ كُلَّ وَاحِدٍ وَاحِدٍ مِنْهُمْ
Nəzər et! Şübhəsiz, müşahidə edilən - [o müşahidə edilən (də)], ruzilənlərə, ehtiyacları nisbətincə paylaşdırılan ruzidir- onlardan hər birinə münasib bir tərz ilədir.
(Və ya:
Nəzər et! Ruzilənlərə ehtiyacları nisbətincə paylaşdırılan ruzidə müşahidə edilən, şübhəsiz, onlardan hər birinə münasib bir tərz ilədir.)
وَهَذَا الرِّزْقُ الْعَامُّ فِي هَذِهِ الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ الْمَشْهُودَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدِ وَالتَّعَرُّفِ
Geniş, məşhud (görünən) və Özünü sevdirməyi və tanıtmağı təzəmmun (ehtiva) edən bu rəhmət içindəki bu ümumi ruzi...
وَهَذِهِ الرَّحْمَةُ الْوَاسِعَةُ فِي هَذِهِ الْعِنَايَةِ التَّامَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّلْطِيفِ وَالْإِكْرَامِ
Tam; və təltif və ikramı təzəmmun (ehtiva) edən bu inayət (diqqət, ehtimam) içindəki bu geniş rəhmət...
وَهَذِهِ الْعِنَايَةُ الْمَشْهُودَةُ فِي هَذِهِ الْحِكْمَةِ الْعَامَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْقَصْدِ وَالشُّعُورِ
Ümumi; və qəsd və şüuru təzəmmun (ehtiva) edən bu hikmət içində görünən bu inayət...
وَهَذِهِ الْحِكْمَةُ الْمَشْهُودَةُ فِي هَذَا الِانْتِظَامِ الْمَشْهُودِ
Və bu məşhud (görünən) intizam içində görünən bu hikmət...
ﻭَﻫَﺬﺍ ﺍﻟﺎِﻧٔﺘِﻈَﺎﻡُ ﻓِﻲ ﺿِﻤْﻦِ ﻫَﺬِﻩِ ﺍﻟْﻤُﺴَﺨَّﺮِﻳَﺔِ ﺍﻟﻤَﺸْﻬُﻮﺩَﺓ
Bu görünən musəxxəriyyət (boyun əydirilmə) içindəki bu intizam…
وَهَذِهِ الْمُسَخَّرِيَّةُ فِي ضِمْنِ هَذَا التَّعَانُقِ مَعَ التَّجَاوُبِ
Cavablaşmaq ilə bərabər bu qucaqlaşma içindəki bu boyun əydirilmə...
وَفِي ضِمْنِ هَذَا التَّسَانُدِ مَعَ التَّعَاوُنِ فِيمَا بَيْنَ أَجْزَاءِ الْكَائِنَاتِ
Və kainatın cüzləri arasındakı təavün (müavinət, yardımlaşma) ilə bərabər bu təsanüd (bir-birinə istinad etmə) içində...
خَاتَمٌ خَاصٌّ بِمَنْ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَمُرَبِّي كُلِّ شَيْءٍ وَمُدَبِّرُ كُلِّ شَيْءٍ
Hər bir şeyin Rəbb'inə; və hər şeyin Mürəbbi'sinə; və hər şeyin Müdəbbir'inə xass bir xatəm vardır.
(×):
~ Geniş, məşhud (görünən) və Özünü sevdirməyi və tanıtmağı təzəmmun (ehtiva) edən bu rəhmət içindəki bu ümumi ruzi...və
~ Tam; və təltif və ikramı təzəmmun (ehtiva) edən bu inayət (diqqət, ehtimam) içindəki bu geniş rəhmət...
~ Ümumi; və qəsd və şüuru təzəmmun (ehtiva) edən bu hikmət içində görünən bu inayət...Və
~ Bu məşhud (görünən) intizam içində görünən bu hikmət...və
~ Bu görünən musəxxəriyyət (boyun əydirilmə) içindəki bu intizam…və
~ Cavablaşmaq ilə bərabər bu qucaqlaşma içindəki bu boyun əydirilmə...və
~ Kainatın cüzləri arasındakı təavün (müavinət, yardımlaşma) ilə bərabər bu təsanüd (bir-birinə istinad etmə)
içində,
hər bir şeyin Rəbb'inə; və hər şeyin Mürəbbi'sinə; və hər şeyin Müdəbbir'inə xass bir xatəm vardır.
وَسِكَّةٌ مَخْصُوصَةٌ بِمَنْ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ
Və şəms, qəmər və ulduzlar, əmrinə boyun əydirilmiş olan Kimsəyə məxsus bir sikkə vardır.
الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ
"O ki, xəlq etdiyi hər şeyi, ən gözəl qılandır." (Səcdə/7)
إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
"Bir şeyi iradə etdiyində, ona 'ol!' deməsidir. O da olur." (Yasin/82)
--------------------------
--------------------------
اللَّمْعَةُ التَّاسِعَةُ
Doqquzuncu ləma:
فَكَمَا رَأَيْتَ خَاتَمَ الْأَحَدِيَةِ عَلَى الْجُزْئِيَّاتِ وَعَلَى الْأَرْضِ وَعَلَى الْعَالَمِ
Əhədiyyət xatəmini, cüziyyət, yer və aləm üzərində gördüyün kimi...
فَانْظُرْ تَرَى ذَلِكَ عَلَى الْأَنْوَاعِ الْمَنْشُورَةِ وَعَلَى الْعَنَاصِرِ الْمُحِيطَةِ
Nəzər et! Bunu (yəni, bu xatəmi), yayılmış növlər və muhit (əhatə edən) ünsürlər üzərində (də) görərsən...
فَكَمَا أَنَّ زَرْعَ بَذْرٍ فِي مَزْرَعَةٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَزْرَعَةَ فِي تَصَرُّفِ صَاحِبِ الْبَذْرِ، وَأَنَّ الْبَذْرَ لِمُتَصَرِّفِ الْمَزْرَعَةِ
Necə ki, bir tarlaya toxum əkmək, dəlalət edir ki:
Şübhəsiz, tarla, toxum sahibinin təsərrüfü altındadır; və şübhəsiz, toxum da, tarlanın mütəsərrifinə aiddir.
يَشْهَدُ هَذَا لِذَاكَ، وَذَاكَ لِهَذَا
Bu, ona; o da, buna şəhadət edir.
كَذَلِكَ إِنَّ هَذِهِ الْعَنَاصِرَ الَّتِي هِيَ مَزْرَعَةُ الْمَصْنُوعَاتِ بِلِسَانِ وَاحِدِيَّتِهَا وَبَسَاطَتِهَا فِي كُلِّيَّتِهَا وَإِحَاطَتِهَا بِطَرْزٍ مُتَعَيِّنٍ بِعِلْمٍ وَبِصُورَةٍ مُحْكَمَةٍ بِحِكْمَةٍ
Eynilə bunun kimi; şübhəsiz, məsnuət (sənət əsərləri)'nin tarlası olan bu ünsürlər:
~ vahidiyyət (birliyi)'nin dililə, külliyyəti içindəki bəsitliyilə;
~ elmlə təyin edilmiş bir tərzlə olan əhatəsilə; və
~ hikmətlə möhkəm qılınmış surətilə...
وَإِنَّ هَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي هِيَ ثَمَرَاتُ الرَّحْمَةِ وَمُعْجِزَاتُ الْقُدْرَةِ وَكَلِمَاتُ الْحِكْمَةِ بِلِسَانِ انْتِشَارِهَا الْحَكِيمِ مَعَ الْمُمَاثَلَةِ فِي الْأَشْخَاصِ
Və şübhəsiz, rəhmət meyvələri, qüdrət möcüzələri və hikmət kəlimələri olan bu məxluqat, şəxslərdə bir-birinə bənzəməklə bərabər, hikmətli olan intişar (yayılmaları)'nın dililə...
وَبِلِسَانِ تَوَطُّنِهَا فِي الْأَطْرَافِ الْمُتَبَاعِدَةِ بِتَوْزِيعٍ عَجِيبٍ حَكِيمٍ مَعَ الْمُشَابَهَةِ فِي الْأَفْرَادِ
Fərdlərdə bir-birinə bənzəməklə bərabər, əcaib və hikmətli bir paylaşımla, bir-birindən uzaq bölgələrə yerləşmələrinin dililə...
تَشْهَدَانِ عَلَى أَنَّ الْمُحِيطَ وَالْمُحَاطَ وَالْمَزَارِعَ وَالْبُذُورَ فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِ صَانِعٍ وَاحِدٍ
İkisi şəhadət edir ki: muhit ilə muhat; və tarlalar ilə toxumlar, bir vahid Sani'nin təsərrüf ovucundadır.
فَكُلُّ نَوْعٍ وَكُلُّ عُنْصُرٍ يَشْهَدُ لِكُلٍّ وَلِلْكُلِّ بِأَنَّكُمْ مَالُ مَنْ أَنَا مَالُهُ
Hər bir növ və hər bir ünsür, hər birinə və bütününə, "Mən, Kimin malıyamsa; siz də, Onun malısınız." (deyərək), şəhadət edər.
فَيَصِيرُ كُلُّ زَهْرَةٍ وَكُلُّ ثَمَرَةٍ وَكُلُّ حَيَوَانٍ وَحُوَيْنَةٍ سِكَّةً نَاطِقَةً وَخَاتَمًا مُتَكَلِّمًا وَطُرَّةً مُتَلَفِّظَةً
Hər bir çiçək, hər bir meyvə, hər bir heyvan və heyvancıq, natiq bir sikkə, mütəkəllim (danışan) bir xatəm və mütələffiz (söz söyləyən) bir turra olur.
بِلِسَانِ انْتِظَامِ الْحَالِ وَحِكْمَةِ الْمَآلِ
Halın intizamı və aqibətin hikməti dililə,
بِأَنَّ هَذَا الْمَكَانَ مُلْكُ مَنْ أَنَا مُلْكُهُ
Bu məkan, mən Kimin mülküyəmsə, Onun mülküdür.
وَصُنْعُ مَنْ أَنَا صُنْعُهُ
Mən, Kimin sənətiyəmsə, Onun sənətidir.
وَمَكْتُوبُ مَنْ أَنَا حَرْفُهُ
Mən, Kimin hərfiyəmsə, Onun məktubudur.
وَنَسْجُ مَنْ أَنَا نَقْشُهُ
Mən, Kimin naxışıyamsa, Onun toxumasıdır.
(×):
Halın intizamı və aqibətin hikməti dililə (belə deyərək):
"Bu məkan, mən Kimin mülküyəmsə, Onun mülküdür. Mən, Kimin sənətiyəmsə, Onun sənətidir. Mən, Kimin hərfiyəmsə, Onun məktubudur. Mən, Kimin naxışıyamsa, Onun toxumasıdır."
فَعَلَى هَذَا فَكَمَا أَنَّ التَّصَرُّفَ الْحَقِيقِيَّ فِي أَدْنَى مَخْلُوقٍ، وَالرُّبُوبِيَّةَ عَلَى أَضْعَفِ مَوْجُودٍ، يَخْتَصَّانِ بِمَنْ دَخَلَ فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِهِ جَمِيعُ الْعَنَاصِرِ
Buna görə, necə ki, şübhəsiz, ən kiçik bir məxluqda həqiqi bir təsərrüf; və ən zəif bir mövcudda rububiyyət (tərbiyə edicilik), bütün ünsürlər təsərrüf ovucuna daxil olan Kimsəyə məxsusdur.
كَذَلِكَ أَنَّ تَدْبِيرَ أَيِّ عُنْصُرٍ كَانَ وَتَدْوِيرَهُ يَخْتَصُّ بِمَنْ يُرَبِّي جَمِيعَ الْحَيَوَانَاتِ وَالنَّبَاتَاتِ وَيُدَبِّرُهَا وَيَأْخُذُهَا فِي قَبْضَةِ رُبُوبِيَّتِهِ سُبْحَانَهُ
Bütün heyvanatı və nəbatatı tərbiyə edən, onları tədbir edən və rububiyyət ovucunda tutan Kimsəyə məxsusdur. Onu, təsbih edirik.
فَهَذَا خَاتَمُ تَوْحِيدٍ يُبْصِرُهُ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِي عَيْنِهِ غَيْنٌ وَعَلَى قَلْبِهِ رَيْنٌ
Bu, tövhidin bir xatəmidir ki, gözündə, pərdə; və qəlbində pas olmayan, onu görər.
أَيُّهَا الْمُتَفَرْعِنُ جَرِّبْ نَفْسَكَ هَلْ تَقْدِرُ أَنْ تَمْلِكَ شَيْئًا مِنَ الْكَوْنِ؟
Ey firoanlaşmış (kimsə)! Nəfsini təcrübə et. Kövndən bir şeyi təməllük edə bilərsənmi?!
فَاذْهَبْ وَاسْتَمِعْ مَا يَقُولُ كُلُّ فَرْدٍ جُزْئِيٍّ
Get və hər bir cüzi fərdin nə dediyini bir eşit!
إِذْ يَقُولُ بِلِسَانِ الْمِثْلِيَّةِ
Çünki, misliyyət dililə, (belə) deyir:
مَنْ تَمَلَّكَ مَجْمُوعَ نَوْعِيٌّ يُمْكِنُ أَنْ يَدَّعِيَ التَّمَلُّكَ عَلَيَّ، وَإِلَّا فَلَا
“Kim, növümün bütününü təməllük edərsə, mənə təməllük iddia edə bilər. Əks halda, xeyr (yəni, edə bilməz).”
ثُمَّ اذْهَبْ إِلَى النَّوْعِ تَرَ كُلَّ نَوْعٍ يَقُولُ بِلِسَانِ الِانْتِشَارِ
Sonra, növə get! Hər növü, intişar dililə (belə) deyərkən görərsən:
مَنْ تَمَلََّكَ الْأَرْضَ ظَهْرًا وَبَطْنًا يُمْكِنُ لَهُ أَنْ يَدَّعِيَ التَّمَلُّكَ عَلَيَّ، وَإِلَّا فَلَا
“Kim, yeri, -onun zahir və batinini- təməllük edərsə, mənə təməllük iddia edə bilər. Əks halda, xeyr!”
ثُمَّ اذْهَبْ إِلَى الْأَرْضِ تَرَهَا تَقُولُ بِلِسَانِ التَّسَانُدِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ أُخْتِهَا السَّمَاءِ
Sonra yerə get! Onu, özü ilə bacısı olan səma arasındakı təsanüd dililə, (belə) deyərkən görərsən:
مَنْ تَمَلَّكَ مَجْمُوعَ الْكَائِنَاتِ يُمْكِنُ لَهُ أَنْ يَدَّعِيَ التَّمَلُّكَ عَلَيَّ
وَإِلَّا فَلَا
“Kim kainatın bütününü təməllük edərsə, mənə təməllük iddia edə bilər. Əks halda, xeyr!”
----------------------------
----------------------------
اللَّمْعَةُ الْعَاشِرَةُ
Onuncu ləma:
فَإِذَا رَأَيْتَ مَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ مِنْ بَعْضِ خَوَاتِمِ التَّوْحِيدِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَى الْجُزْءِ وَالْجُزْئِيِّ وَالْكُلِّ وَالْكُلِّيِّ وَكُلِّ الْعَالَمِ وَعَلَى الْحَيَاةِ وَذِي الْحَيَاةِ وَالْإِحْيَاءِ
Özünə işarət etdiyimiz:
~ cüz və cüzi üzərinə;
~ küll və külli üzərinə;
~ bütün aləm üzərinə;
~ həyat, həyat sahibləri və ihya etmə üzərinə
vurulan tövhidin bəzi xatəmlərini gördünsə...
فَانْظُرْ إِلَى سِكَّةٍ وَاحِدَةٍ مِمَّا لَا تُعَدُّ مِنْ سِكَّاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَى الْأَنْوَاعِ وَالْكُلِّيَّاتِ
Saysız-hesabsız vahdaniyyət sikkələrindən, növlər və külliyyat üzərinə vurulmuş tək bir sikkəyə nəzər et!
نَعَمْ، كَمَا أَنَّ كَمِّيَّةَ كُلْفَةِ تَرْبِيَةِ الشَّجَرَةِ الْمُثْمِرَةِ تُسَاوِي كُلْفَةَ ثَمَرَةٍ وَاحِدَةٍ فِي السُّهُولَةِ لِوَحْدَةِ التَّرْبِيَةِ وَاتِّحَادِ التَّدْبِير
Bəli! Necə ki, tərbiyənin vəhdəti və tədbirin ittihadı (birliyi)'ndən dolayı, meyvə verən bir ağacın tərbiyəsinin külfətinin miqdarı, asanlıq cəhətilə, tək bir meyvənin külfətinə bərabər olur.
إِذْ لِاتِّحَادِ الْمَرْكَزِ وَوَحْدَةِ الْقَانُونِ وَوَحْدَانِيَّةِ التَّرْبِيَةِ تَخَفَّفَتِ الْكُلْفَةُ وَالْمَشَقَّةُ وَالْمَصْرَفُ
Çünki, mərkəzin ittihadı, qanunun birliyi və tərbiyənin vahdaniyyətindən dolayı, külfət, məşəqqət və məsrəf, xəfifləyər.
وَتَسَهَّلَتْ بِدَرَجَةٍ لَا فَرْقَ بَيْنَ الشَّجَرَةِ ذَاتِ الثَّمَرَاتِ الْغَيْرِ الْمَعْدُودَةِ وَهِيَ فِي يَدِ الْوَحْدَةِ وَبَيْنَ الثَّمَرَةِ الْوَاحِدَةِ وَهِيَ فِي يَدِ الْكَثْرَةِ
Və (elə) bir dərəcə asanlaşar ki, saysız-hesabsız meyvələri olan bir ağac ilə -o (yəni, ağac), tək bir əldə olduğunda- tək bir meyvə arasında -və o (yəni, o meyvə), çox əllərdə olduğunda- heç bir fərq yoxdur.
فَالشّرْكَةُ وَالْكَثْرَةُ وَتَعَدُّدُ الْمَرْكَزِ تَحْتَاجُ لِتَرْبِيَةِ ثَمَرَةٍ وَاحِدَةٍ إِلَى كُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ تَمَامُ الشَّجَرَةِ بِأَثْمَارِهَا مِنْ جِهَةِ كَمِّيَّةِ الْجِهَازَاتِ وَلَا فَرْقَ إِلَّا فِي الْكَيْفِيَّةِ
Şəriklik, kəsrət (çoxluq) və mərkəzin təəddüdü (çoxluğu və ya çoxalması), tək bir meyvənin tərbiyəsi üçün, cihazların kəmiyyəti cəhətindən, ağacın bütününün meyvələrilə bərabər ehtiyac duyduğu şeylərin hamısına ehtiyac duyar. Ancaq, keyfiyyətdə, fərq vardır.
كَمَا أَنَّ كُلَّ الْفَابْرِيقَاتِ وَالْمَاكِينَاتِ الَّتِي تَعْمَلُ لِاسْتِحْصَالِ الْجِهَازَاتِ الْعَسْكَرِيَّةِ لِلْجَيْشِ الْعَظِيمِ تَلْزَمُ بِتَمَامِهَا لِتَجْهِيزَاتِ نَفَرٍ وَاحِدٍ وَالْفَرْقُ فِي الْكَيْفِيَّةِ فَقَطْ
Necə ki, əzəmətli bir ordunun əskəri cihazatını istehsal etmək üçün çalışan fabrik və maşınlar, tək bir nəfərin cihazatı üçün tamamilə lazımdır. Fərq, sadəcə keyfiyyətdədir.
وَكَمَا أَنَّ أُجْرَةَ طَبْعِ أُلُوفِ نُسَخٍِ ٍ فِي الْمَطْبَعَةِ الَّتِي طَبَعَتْ كِتَابَكَ تُسَاوِي -بَلْ أَقَلُّ- مِنَ الْأُجْرَةِ الَّتِي أَعْطَيْتَهَا لِطَبْعِ نُسْخَةٍ وَاحِدَةٍ،
Necə ki, sənin kitabını tab (yəni, çap) edən mətbəədə, minlər nüsxənin çapının ücrəti, tək bir nüsxənin çapı üçün verdiyin ücrətə bərabər; hətta, daha az olur.
وَإِذَا تَرَكْتَ الْمَطْبَعَةَ الْوَاحِدَةَ وَذَهَبْتَ إِلَى الْكَثْرَةِ اِضْطُرِرْتَ إِلَى إِعْطَاءِ أُلُوفِ أُجَرٍ
Tək bir mətbəəni tərk edib kəsrətə getdiyində (isə), minlər ücrət verməyə məcbur qalırsan.
اَلْحَاصِلُ إِذَا تَرَكْتَ إِسْنَادَ الْكَثْرَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ إِلَى الْوَاحِدِ، فَمَعَ أَنَّكَ تَضْطَرُّ لِإِسْنَادِ شَيْءٍ وَاحِدٍ إِلَى الْكَثْرَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ، تَتَزَايَدُ الْكُلْفَةُ بِعَدَدِ الْأَفْرَادِ
Xülasə:
Qeyr-i məhdud kəsrətin Vahid'ə olan isnadını tərk etdiyində, -tək bir şeyin qeyr-i məhdud kəsrətə isnadına çarəsiz qalmağına rəğmən- külfət (çətinlik), fərdlər ədədincə çoxalır.
فَمَا يُشَاهَدُ فِي إِنْشَاءِ كُلِّ نَوْعٍ مُنْتَشِرٍ مِنَ السُّهُولَةِ الْخَارِقَةِ، فَإِنَّمَا هِيَ مِنْ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَالتَّوْحِيدِ
Müntəşir (yayılmış) hər bir növün inşasında müşahidə edilən xariqə (adətləri xərq edən, deşən) asanlıq, ancaq, vəhdət və tövhidin asanlığındandır.
------------------------
------------------------
اَللَّمْـعَـةُ الْـحَـادِيَـةَ عَـشْـرَةَ
On birinci ləma:
كَمَا أَنَّ تَوَافُقَ كُلِّ أَفْرَادِ النَّوْعِ
Necə ki, bir növün bütün fərdlərinin təvafüqü (bir-birinə müvaviq olması)
وَتَشَابُهَ كُلِّ أَنْوَاعِ الْجِنْسِ فِي الْأَعْضَاءِ الْأَسَاسِيَّةِ
Və əsas əzada, bir cinsin bütün növlərinin (bir-birinə) təşabühü (bənzəməsi)
يَدُلَّانِ عَلَى اتِّحَادِ السِّكَّةِ وَوَحْدَةِ الْقَلَمِ
Sikkənin ittihadı (birliyi)'nə və qələmin vəhdətinə dəlalət edirlər.
(×):
Necə ki:
~ bir növün bütün fərdlərinin təvafüqü (bir-birinə müvaviq olması); və
~ əsas əzada, bir cinsin bütün növlərinin (bir-birinə) təşabühü (bənzəməsi),
sikkənin ittihadı (birliyi)'nə və qələmin vəhdətinə dəlalət edirlər.
الشَّاهِدَيْنِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْمُتَوَافِقَاتِ وَالْمُتَشَابِهَاتِ صُنْعُ وَاحِدٍ
(Bunlar), bütün təvafüq edənlərin və bir-birinə bənzəyənlərin, Vahid'in sənəti olduqlarına 2 şahiddirlər.
كَذَلِكَ هَذِهِ السُّهُولَةُ الْمُطْلَقَةُ الْمَشْهُودَةُ وَخِفَّةُ الْكُلْفَةِ تَسْتَلْزِمَانِ بِدَرَجَةِ الْوُجُوبِ أَنْ يَكُونَ الْجَمِيعُ آثَارَ صَانِعٍ وَاحِدٍ
Eynilə bunun kimi (də); bu məşhud (görünən) mütləq asanlıq və külfətin xəfifliyi, hamısının (yəni, bir-birinə müvafiq və mütəşabih olanların), bir Sani olan Vahid'in əsərləri olmasını, bir vücub (vaciblik) dərəcəsində istilzam edir (lüzumlu qılır, gərəkdirir).
وَإِلَّا لَذَهَبَتِ الصُّعُوبَةُ الصَّاعِدَةُ إِلَى دَرَجَةِ الِامْتِنَاعِ بِذَلِكَ الْجِنْسِ وَبِذَلِكَ النَّوْعِ إِلَى الْعَدَمِ
Əks halda, bu cinslərdə və bu növlərdə yüksələn çətinlik, -adəm (yoxluğ)'a qədər-, imtina (imkansızlıq) dərəcəsinə gedərdi.
فَكَمَا يَمْتَنِعُ شَرِيكُ ذَاتِهِ سُبْحَانَهُ وَإِلَّا لَفَسَدَ الْعَالَمُ بِالْخُرُوجِ عَنِ الِانْتِظَامِ
Necə ki, Zat'ının şəriki mümkün deyildir. Onu tənzih edirik. Yoxsa, aləm, intizamdan çıxmaqla, fəsada uğrayardı.
كَذَلِكَ يَمْتَنِعُ شَرِيكُهُ فِي فِعْلِهِ وَإِلَّا لَانْعَدَمَ الْعَالَمُ وَلَمْ يُوجَدْ
Eynilə bunun kimi; felində (də) şəriki mümkün deyildir. Yoxsa aləm, yox olar və icad edilməzdi (yəni, varlıq qazanmazdı).
------------------------
------------------------
الَّلمْعَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ
On ikinci Ləma:
اُنْظُرْ كَمَا أَنَّ الْحَيَاةَ بُرْهَانُ الْأَحَدِيَّةِ وَدَلِيلُ وُجُوبِ الْوُجُودِ فَالْمَوْتُ دَلِيلُ السَّرْمَدِيَّةِ وَالْبَقَاءِ
Nəzər et! Necə ki, həyat, əhədiyyətin bir burhanıdır və Vacibu'l-Vücud'un bir dəlilidir; ölüm də, sərmədiyyət (əbədilik) və bəqa (sonsuzluq, əbədiliy)'in bir dəlilidir.
إِذْ كَمَا أَنَّ ظُهُورَ قَطَرَاتِ النَّهْرِ الْجَارِي وَحَبَابَاتِ الْبَحْرِ الْمُتَمَوِّجِ وَشَفَّافَاتِ وَجْهِ الْأَرْضِ الْمُتَجَدِّدَةِ شَاهِدَاتٌ عَلَى الشَّمْسِ بِإِرَاءةِ تَمَاثِيلِهَا وَضِيَائِهَا
Çünki, necə ki:
~ axan bir çayın qətrələrinin;
~ dalğalanan bir dənizin qabarcıqlarının; və
~ yenilənən bir yer üzünün şəffaflarının
zahir olması, günəşin timsallarını və ziyasını göstərməklə, günəşə şahiddirlər.
وَأَنَّ زَوَالَ تِلْكَ الْقَطَرَاتِ وَالْحَبَابَاتِ وَالشَّفَّافَاتِ وَغُرُوبَهَا وَأُفُولَهَا وَفَنَاءَهَا وَمَوْتَهَا مَعَ اسْتِمْرَارِ تَجَلِّي الضِّيَاءِ عَلَى أَمْثَالِهَا الْآتِيَةِ عَقِيبَهَا
Və şübhəsiz, arxalarından gələn misilləri üzərində ziyanın təcəllisinin davamı; bununla bərabər, bu qətrələrin, qabarcıqların və şəffafların zavalı, onların qürubu, batmaları, fənaları və ölümləri...
وَدَوَامِ جَلَوَاتِ تَمَاثِيلِهَا عَلَى كُلِّ قَافِلَةٍ سَيَّارَةٍ خَلْفَهَا
Və arxalarından gələn hər qafilə (qrup) üzərində, timsallarının cilvələrinin davamı,
شَاهِدَاتٌ عَلَى بَقَاءِ الشَّمْسِ فِي تَجَلِّيَاتِهَا وَدَوَامِ الضِّيَاءِ فِي جَلَوَاتِهَا
Təcəlliyatında, günəşin əbədiliyinə; və cilvələrində, ziyasının davamına şahiddirlər.
وَعَلَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ التَّمَاثِيلِ وَالْأَشِعَّاتِ آثَارُ شَمْسٍ وَاحِدَةٍ
Və bütün bu timsalların və şüaların vahid bir günəşin əsərləri olduğuna (şahiddirlər).
فَيُظْهِرُونَ وُجُودَهَا بِوُجُودِهِمْ وَبَقَاءَهَا وَوَحْدَتَهَا بِعَدَمِهِمْ مَعَ انْعِدَامِ أَسْبَابِهِمُ الظَّاهِرِيَّةِ مَعَهُمْ
Varlıqları ilə, günəşin varlığını; özlərilə bərabər zahiri səbəblərin yox olması ilə birlikdə adəmləri (yox olmaları) ilə (də), günəşin əbədiliyi və vəhdətini göstərirlər.
كَذَلِكَ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ تَشْهَدُ بِوُجُودِهَا عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ
Eynilə bunun kimi də, bu mövcudat, varlığı ilə, Vacibu'l-Vücud'un varlığının vacibliyinə şəhadət edirlər.
وَتَشْهَدُ بِزَوَالِهَا مَعَ أَسْبَابِهَا وَمَجِيءِ أَمْثَالِهَا عَقِيبَهَا عَلَى أَزَلِيَّتِهِ وَسَرْمَدِيَّتِهِ وَأَحَدِيَّتِهِ
Və səbəblərilə bərabər zavalı; və arxalarından misillərinin gəlməsi ilə, əzəliyyətinə, sərmədiyyətinə və əhədiyyətinə şəhadət edir.
إِذْ إِنَّ تَجَدُّدَ الْمَصْنُوعَاتِ الْجَمِيلَةِ وَتَبَدُّلَ الْمَوْجُودَاتِ اللَّطِيفَةِ وَغُرُوبَهَا فِي طُلُوعِ أَمْثَالِهَا وَأُفُولَهَا فِي ظُهُورِ أَشْبَاهِهَا عِنْدَ اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَعِنْدَ تَحَوُّلِ الْفُصُولِ وَتَبَدُّلِ الْعُصُورِ
Çünki, şübhəsiz, gecə və gündüzün ixtilafı əsnasında; və fəsillərin təhəvvülü (dəyişməsi) və əsrlərin təbəddülü (dəyişməsi) həngamında:
~ gözəl məsnuat (sənət əsərləri)'nin təcəddüdü (yenilənməsi); və
~ lətif mövcudatın təbdili (dəyişməsi); və
~ misillərinin tulu (doğuşu)'nda qürub etmələri və bənzərlərinin zühurunda batmaları...
تَشْهَدُ شَهَادَةً قَاطِعَةً عَلَى وُجُودِ ذِي جَمَالٍ مُجَرَّدٍ سَرْمَدِيٍّ عَالٍ دَائِمِ التَّجَلِّي وَعَلَى بَقَائِهِ وَوَحْدَتِهِ
Mücərrəd, sərmədi, ali, davamlı təcəlli edən bir camal sahibinin varlığına və Onun əbədiliyi və vəhdətinə, qəti bir şəhadətlə şəhadət edir.
وَإِنَّ زَوَالَ الْأَسْبَابِ السُّفْلِيَّةِ مَعَ الْمُسَبَّبَاتِ فِي الِانْقِلَابَاتِ السَّنَوِيَّةِ وَالْعَصْرِيَّةِ
Şübhəsiz, illik və əsri inqilablarda, süfli səbəblərin müsəbbəbat (səbəblə hasil olan, nəticələr) ilə bərabər zavalı...
ثُمَّ إِعَادَةَ أَمْثَالِ الْمُسَبَّبَاتِ مَعَ الْأَسْبَابِ
Sonra səbəblərlə bərabər müsəbbəbatın bənzərlərinin yenidən yaradılması
يَشْهَدُ قَطْعًا عَلَى أَنَّ الْأَسْبَابَ كَالْمُسَبَّبَاتِ عَاجِزَةٌ مَصْنُوعَةٌ
Qətiyyətlə şəhadət edir ki, səbəblər, -müsəbbəblər kimi- aciz və məsnu (sənət əsəri)'dir.
قُورِنَتْ بَيْنَهَا وَبَيْنَهَا لِحِكَمٍ دَقِيقَةٍ
İncə hikmətlər üçün, onun (yəni, səbəb) ilə onun (müsəbbəb)'in arası, iqtiran edilmişdir.
بَلْ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ اللَّطِيفَةِ السَّيَّالَةِ وَهَاتِيكَ الْمَوْجُودَاتِ الْجَمِيلَةِ الْجَوَّالَةِ
Bəlkə, bu səyyal (axıb gedən) lətif məsnuatın və bu cəvval (gəzən) gözəl mövcudatın hər biri, dəlalət edir...
إِنَّمَا هِيَ صَنْعَةٌ مُتَجَدِّدَةٌ لِلذَّاتِ الْأَحَدِيَّةِ ذِي الْجَلَالِ وَالْجَمَالِ
O, ancaq, cəlal və camalda olan Əhədi Zat'ın yenilənən sənətidir.
الَّذِي جَمِيعُ أَسْمَائِهِ قُدْسِيَّةٌ جَمِيلَةٌ
O (Zat) ki, Onun bütün isimləri, qüdsi və gözəldir.
وَنُقُوشُهُ الْمُتَحَوِّلَةُ وَمَرَايَاهُ الْمُتَحَرِّكَةُ وَسِكَّاتُهُ الْمُتَعَاقِبَةُ وَخَوَاتِمُهُ الْمُتَبَدِّلَةُ
(Və bu məsnuat və mövcudat), Onun:
~ mütəhavvil (dəyişən) naxışları;
~ mütəhərrik (hərəkət edən) aynaları;
~ mütəaqqib (ard-arda gələn, bir-birini izləyən) sikkələri; və
~ mübtədil (dəyişən) xatəmləridir.
----------------------
----------------------
الَّلْمْعَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ
On üçüncü ləma:
اُنْظُرْ إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الذَّرَّاتِ إِلَى السَّيَّارَاتِ وَمِنَ النُّفُوسِ إِلَى الشُّمُوسِ بِلِسَانِ عَجْزِهِ فِي ذَاتِهِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ خَالِقِهِ
Nəzər et! Şübhəsiz, zərrələrdən səyyarələrə; və nəfslərdən günəşlərə qədər hər bir şey, zatındakı acizlik dililə, Xaliq'inin vücudu (varlığı)'nın vacibliyinə dəlalət edir.
وَيَشْهَدُ بِلِسَانِ حَمْلِهِ مَعَ عَجْزِهِ وَظَائِفَ عَجِيبَةً فِي النِّظَامِ الْعُمُومِيِّ عَلَى وَحْدَةِ خَالِقِهِ
Və acizliyilə bərabər; ümumi bir nizamda, əcaib vəzifələri yüklənməsinin dililə, Xaliq'inin vəhdətinə şəhadət edir.
فَفِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ شَاهِدَانِ عَلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ
Hər bir şeydə, Onun üçün, Onun vacib və vahid olduğuna, 2 şahid vardır.
وَفِي كُلِّ حَيٍّ لَهُ آيَتَانِ عَلَى أَنَّهُ أَحَدٌ صَمَدٌ
Və hər bir canlıda, Onun üçün, Onun Əhəd və Saməd olduğuna, 2 ayə vardır.
وَلَقَدْ فَهِمْتُ مِنْ فَيْضِ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ أَنَّ كُلَّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْكَائِنَاتِ يَشْهَدُ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الصَّمَدِ بِقَرِيبٍ مِنْ خَمْسَةٍ وَخَمْسِينَ لِسَانًا
And olsun, hikmətli Quran'ın feyzi (mənəvi bərəkəti)'ndən fəhm etdim ki, kainatın cüzlərindən hər bir cüz, təqribən 55 dillə, Vahid, Əhəd və Saməd olan Vacibu'l-Vücuda şəhadət edir.
فَذَكَرْتُهَا إِجْمَالاً فِي رِسَالَةٍ عَرَبِيَّةٍ تُسَمَّى قَطْرَةٌ فَإِنْ شِئْتَ فَرَاجِعْهَا
"Qətrə" deyə adlandırılan arabi bir risalədə, onları (yəni, o 55 dili), icmal olaraq zikr etdim. Əgər istəyirsənsə, ona müraciət et.
--------------------
--------------------
اللَّمْعَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ
On dördüncü ləma:
اِعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كَمَا تَشْهَدُ عَلَى وُجُوبِهِ وَوَحْدَتِهِ سُبْحَانَهُ
Bil ki, bu mövcudat, necə ki, Onun vücub (vacibliyi)'nə və vəhdətinə şəhadət edir. Onu tənzih edirik.
كَذَلِكَ تَشْهَدُ عَلَى جَمِيعِ أَوْصَافِهِ الْجَلَالِيَّةِ وَالْجَمَالِيَّةِ وَالْكَمَالِيَّةِ
Eynilə bunun kimi də; (bu mövcudat, Onun) bütün cəlal, camal və kamal sifətlərinə şəhadət edir.
وَكَذَلِكَ تَشْهَدُ عَلَى كَمَالِ ذَاتِهِ
Və bunun kimi; Zatının kamalına şəhadət edir.
وَعَلَى أَنَّهُ لَا نَقْصَ وَلَا قُصُورَ لَا فِي ذَاتِهِ وَلَا فِي شُؤُونِهِ وَلَا فِي صِفَاتِهِ وَلَا فِي أَسْمَائِهِ وَلَا فِي أَفْعَالِهِ
Və nə Zatında, nə şuununda, nə sifətlərində, nə isimlərində və nə də fellərində, heç bir nöqsanlıq və qüsur olmadığına (şəhadət edir).
إِذْ إِنَّ كَمَالَ الْأَثَرِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الْفِعْلِ بِالْمُشَاهَدَةِ
Çünki, şübhəsiz, əsərin kamalı, -müşahidə ilə-, felin kamalına dəlalət edir.
وَكَمَالَ الْفِعْلِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الِاسْمِ بِالْبَدَاهَةِ
Və felin kamalı, -bədahətlə (yəni, açıq bir şəkildə)-, ismin kamalına dəlalət edir.
وَكَمَالَ الِاسْمِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الصِّفَةِ بِالضَّرُورَةِ
Və ismin kamalı, -zərurət ilə-, sifətin kamalına dəlalət edir.
وَكَمَالَ الصِّفَةِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الشَّأْنِ الذَّاتِيِّ بِالْحَدْسِ الْيَقِينِيِّ
Və sifətin kamalı, -yəqini bir hads (sezgi) ilə-, Zati şə'n'in kamalına dəlalət edir.
وَكَمَالَ الشَّأْنِ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ الذَّاتِ بِحَقِّ الْيَقِينِ
Və şə'n'in kamalı, -haqqa'l-yəqin (şəxsən yaşamaq surətilə əldə edilən yəqinlik) ilə-, Zat'ın kamalına dəlalət edir.
فَكَمَا أَنَّ مُكَمَّلِيَّةَ نُقُوشِ تَزْيِينَاتِ قَصْرٍ بِلَا قُصُورٍ
Necə ki, bir qəsrin təzyinatının naxışlarının qüsursuz mükəmməlliyi,
تُظْهِرُ لَكَ مُكَمَّلِيَّةَ أَفْعَالِ الصَّانِعِ الْمُهَنْدِسِ الْمُسْتَتِرَةِ تِلْكَ الْأَفْعَالُ تَحْتَ النُّقُوشِ وَالْمُتَحَرِّكَةِ تَحْتَ التَّزْيِينَاتِ
Naxışların altında gizli olan və təzyinatının altında hərəkət edən o fellərin mühəndisi olan sani'si (sənətkarı)'nın fellərinin mükəmməlliyini sənə göstərir.
وَمُكَمَّلِيَّةُ تِلْكَ الْأَفْعَالِ تُصَرِّحُ لَكَ بِمُكَمَّلِيَّةِ أَسْمَاءِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ أَيْ هُوَ صَانِعٌ مَاهِرٌ وَمُهَنْدِسٌ عَلِيمٌ وَنَقَّاشٌ حَكِيمٌ وَهَكَذَا
Və o fellərin mükəmməliyyəti, o failin isimlərinin mükəmməlliyini sənə təsrih edir (açıqlayır). Yəni o:
~ mahir bir sani (sənətkar);
~ alim bir mühəndis; və
~ hakim (hikmətli) bir nəqqaşdır
və beləcə...
وَمُكَمَّلِيَّةُ أَسْمَائِهِ تُفْصِحُ لَكَ عَنْ مُكَمَّلِيَّةِ صِفَاتِ الْمُسَمَّى أَيْ لَهُ عِلْمٌ وَحِكْمَةٌ وَصَنْعَةٌ وَهَنْدَسَةٌ
Və isimlərinin mükəmməlliyi, müsəmmanın (adlandırılanın) sifətlərinin mükəmməlliyini, sənə açıqlayır. Yəni, onun, elmi, hikməti, sənəti və mühəndisliyi vardır.
وَمُكَمَّلِيَّةُ صِفَاتِهِ تَشْهَدُ عَلَى مُكَمَّلِيَّةِ شُؤُونِ ذَاتِهِ أَيْ لَهُ قَابِلِيَّةٌ فَائِقَةٌ وَاسْتِعْدَادٌ جَيِّدٌ
Və sifətlərinin mükəmməlliyi, Zat'ının şuununun mükəmməlliyinə şəhadət edir. Yəni, onun, faiq (üstün) bir qabiliyyəti və ceyyid (yaxşı) bir istedadı vardır.
وَمُكَمَّلِيَّةُ الشُّؤُونِ تَكْشِفُ عَنْ وَجْهِ َمُكَمَّلِيَّةِ ذَاتِ ذَلِكَ النَّقَّاشِ بِوَجْهٍ يَلِيقُ بِهِ وَيُنَاسِبُ مَقَامَهُ
Və şuununun mükəmməlliyi, ona layiq və məqamına münasib olan bir cəhətlə, O nəqqaşın zatının mükəmməllik cəhətini açır (yəni, göstərir).
كَذَلِكَ إِنَّ َمُكَمَّلِيَّةَ هَذِهِ الْآثَارِ الْمَشْهُودَةِ فِي هَذِهِ الْكَائِنَاتِ بِلَا قُصُورٍ وَلَا فُطُورٍ تَشْهَدُ بِالْمُشَاهَدَةِ الْحَدْسِيَّةِ عَلَى مُكَمَّلِيَّةِ أَفْعَالٍ مُسْتَتِرَةٍ خَلْفَهَا
Eynilə bunun kimi də; şübhəsiz, bu kainatda, bu məşhud (görünən) əsərlərin qüsursuz və fütursuz mükəmməlliyi, arxalarında gizli olan fellərin mükəmməlliyinə şəhadət edir.
وَمُكَمَّلِيَّةُ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الَّتِي هِيَ كَالْمَشْهُودَةِ تَشْهَدُ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى كَمَالِ أَسْمَاءِ ذَلِكَ الْفَاعِلِ
Və məşhud kimi olan bu fellərin mükəmməlliyi, bədahətlə, O failin isimlərinin mükəmməlliyinə şəhadət edir.
وَكَمَالُ تِلْكَ الْأَسْمَاءِ يَشْهَدُ بِالضَّرُورَةِ عَلَى كَمَالِ الصِّفَاتِ إِذِ الْأَسْمَاءُ نَاشِئَةٌ مِنْ نِسَبِ الصِّفَاتِ
Və o isimlərin kamalı, zəruri olaraq, sifətlərin kamalına şəhadət edir. Çünki isimlər, sifətlərin nisbətlərindən meydana gəlir (doğur).
وَكَمَالُ الصِّفَاتِ يَكْشِفُ بِالْيَقِينِ عَنْ كَمَالِ الشُّؤُونِ الذَّاتِيَّةِ الَّتِي هِيَ مَبَادِئُ الصِّفَاتِ الْقُدْسِيَّةِ
Və sifətlərin kamalı, qüdsi sifətlərin məbdə (təməl)'i olan Zati şuunun kamalını, yəqin ilə açır (yəni, göstərir).
وَكَمَالُ الشُّؤُونِ يَشْهَدُ بِحَقِّ الْيَقِينِ عَلَى كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا يَلِيقُ بِجَنَابِهِ سُبْحَانَهُ
Və şuunun kamalı, Cənab'ına layiq bir şəkildə, Zat'ının kamalına, haqqa'l-yəqin şəhadət edir. Onu tənzih edirik.
بَلْ مَجْمُوعُ مَا فِي الْكَائِنَاتِ مِنَ الْكَمَالِ وَالْجَمَالِ إِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ ضَعِيفٌ مُفَاضٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَمَالِهِ عَزَّ كَمَالُهُ وَإِلَى جَمَالِهِ جَلَّ جَمَالُهُ
Hətta, kainatdakı bütün kamal və camal, Onun kamalına (kamalı, əzizdir); və camalına (camalı, cəlildir), nisbətlə, ancaq, daşmış zəif bir kölgədir.
Bədiü'z-zaman Said Nursi, "əl-Arabiyyu əl-Məsnəviyyu ən-Nuriyyu", "Ləməat" risaləsi
