hüsn və qubh məsələsi

Hüsn (gözəllik) və Qubh (çirkinlik)

Bizə (Əşarilərə) görə, hökm:

"Şari'nin (qanun qoyan, şəriəti göndərən Allahın), mükəlləflərin fellərinə dair xitabıdır."

~ Haram: haqqında, "tərk edin, etməyin" deyilən şeylər;

~ Vacib: haqqında, "edin, tərk etməyin" deyilən şeylər;

~ Mübah: haqqında, "istərsəniz edin, istərsəniz tərk edin" deyilən şeylərdir.

Şari'dən (qanun qoyan, şəriəti göndərən Allahdan) belə bir xitab yoxdursa, hökm də yoxdur.

Bu cəhətdən, ağıl, bir şeyin gözəlliyinə (hüsn) və ya çirkinliyinə (qubh) hökm verə bilməz. Ağıl, nemət verənə şükr etməyi gərəkdirməz və şəriətin meydana çıxmasından əvvəl, fellərin hökmü yoxdur.

İndi bu məsələləri, tək-tək ələ alaq:

Məsələ: "Hüsn-Qubh"

Mötəzilə, fellərin, "gözəl (həsən)" və "çirkin (qabih)" olmaq üzərə, 2 qismə ayrıldığını iləri sürmüş və bunların idrak edilmə yollarını da açıqlamışdır:

a. Bəzi fellərin gözəllik və ya çirkinliyi, əqli zərurət ("zərurətu'l-əql") yolu ilə idrak edilir:

~ suda boğularaq və ya başqa şəkildə ölmək üzərə olanları qurtarmaq; nemət verənə şükr etməyin və doğruluğun (yəni doğru sözlü olmağın) gözəlliyini bilməyin gözəl olması;

~ nemətə nankorluq etməyin; günahsız birinə əzab verməyin; və məşru məqsədi olmayan yalanın çirkin olması

belədir.

b. Bəzi fellərin gözəllik və ya çirkinliyi, ağıl yürütmək ("nəzəru'l-əql") yolu ilə idrak edilir:

~ bir zərər ehtiva edən doğrunun gözəlliyi; və

~ bir fayda ehtiva edən yalanın çirkinliyi

belədir.

c. Bir qisim fellərin gözəllik və ya çirkinliyi isə, "səm" (Şari olan Allahdan eşitmək) yolu ilə idrak edilir:

~ namaz, həcc və digər ibadətlərin gözəlliyi, belədir.

Mötəzilə, ibadətlərin, daşıdığı

-pisliyə əngəl olmaq, itaətə təşviq kimi-

zati bir vəsf səbəbilə, digər fellərdən ayrıldığını, lakin ağlın bunu tək başına idrak edə bilməyəcəyini iddia etmişdir.

Bizə (Əşarilərə) görə isə, bir nəfərin:

~ "Bu, gözəldir."

~ "Bu, çirkindir."

şəklindəki sözlərinin mənası, gözəllik və çirkinliyin mənaları bilinmədikcə, başa düşülə bilməz. Çünki gözəllik və çirkinlik ləfzləri, bir-birindən fərqli 3 mənada istifadə edilməkdədir. Bu cəhətdən, ilk əvvəl, bu fərqli istifadələri qısaca açıqlamaq lazımdır:

1. Xalqa aid geniş yayılmış istifadə:

Bu istifadə cəhətindən, fellər:

~ failin (fel sahibinin) məqsədinə uyğun olan fellər;

~ failin məqsədinə zidd olan fellər;

~ failin məqsədinə nə uyğun, nə də zidd olan fellər

olmaq üzərə, 3 qismə ayrılır.

• Failin məqsədinə uyğun olan fellər- "gözəl";

• Failin məqsədinə zidd olan fellər- "çirkin";

• Failin məqsədinə nə uyğun, nə də zidd olanlar isə- "əbəs (boş, faydasız)"

olaraq adlandırılır.

Bu istifadəyə görə, bir fel, bir şəxs üçün uyğun, başqa bir şəxs üçün ziddirsə, bu halda o fel, (məqsədinə) uyğun düşən şəxs cəhətindən "gözəl"; (məqsədinə) zidd düşən şəxs tərəfindən "çirkin"dir.

Məsələn, böyük bir hökmdarın öldürülməsi, hökmdarın düşmənləri cəhətindən "gözəl"; dostları cəhətindən isə, "çirkin"dir.

Bu anlayışda olan şəxslər, öz məqsədlərinə zidd olduğu vaxt, Allahın felini belə çirkin görməkdən çəkinməzlər. Bu səbəbdəndir ki, fələyin, heç bir gücü olmayan bir əmr qulu olduğunu bildikləri halda:

~ "Yuvan yıxılsın, ey fələk!";

~ "Qəhr olasan, ey zaman!"

deyərək, fələyə və dəhrə (zamana) söyərlər. Bunun üçündür ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Dəhrə (zamana) söyməyin! Allah, dəhrin Özüdür." buyurmuşdur.

Bunlara görə, gözəllik və çirkinlik məfhumlarının fellər haqqında istifadəsi, surətlər haqqında istifadəsi kimidir. Məsələn:

~ bir şeyin surətini və ya səsini xoşlayan şəxs, bunun gözəlliyinə;

~ təbiəti bir şeydən nifrət edən şəxs isə, onun çirkinliyinə

hökm edər.

Elə şeylər vardır ki, bəzi təbiətlər, bunları xoşlayır, bəziləri isə, nifrət edir. Dolayısı ilə, eyni şey, birinə görə gözəl, digərinə görə çirkin ola bilər.

Məsələn, əsmər rəng, bəzi insanlara görə, gözəl; bəzilərinə görə isə, çirkindir.

Demək ki, bunlara görə, gözəllik və çirkinlik, uyğunluq ("muvafaqat") və ziddlikdən ("münafərət") ibarət olmaqdadır. Uyğunluq və zidlik isə, subyektiv olub, ağ və qara kimi deyildirlər. Çünki bir şeyin Zeydə görə qara; Amra görə isə, ağ olması, təsəvvür edilə bilməz.

--------------------------------------

2. Şəriətin, -fel sahibini tərifləmək surətilə-, gözəl göstərdiyi şeyin, gözəl olduğunu söyləmək.

Buna görə, məqsədə uyğun və ya zidd olsun, Allahın feli, hər bir halda gözəldir. Şəran (şəri cəhətdən), gərək məndub, gərəksə də vacib olaraq əmr edilən şeylər, gözəldir. Mübah isə, gözəl deyildir.

------------------------------------

3. Failinin, etmə haqqı olan hər fel, gözəldir.

Bu istifadəyə görə, -əmr edilən şeylər kimi- mübah da, gözəldir. Allahın feli də, istənilən halda gözəldir.

-----------------------------------

Bu mənaların üçü də, subyektiv vəsflərdir və hamısı da əqlə uyğundur. "Gözəl"i, bu 3 mənadan hər hansı birinə görə istifadə edən şəxsə, bir məhdudiyyət gətirilə bilməz. Çünki ləfzlər xüsusunda, mübahisə olmaz. Buna görə, əgər şəriətin bir hökmü varid olmamışdırsa, bir fel, digərindən ancaq uyğun və ya zidd olmaq yolu ilə ayrıla bilər. Uyğunluq və zidlik isə, felin zati bir vəsfi olmayıb, baxış tərzlərinə görə dəyişə bilər.

Əgər deyilərsə ki:

"Biz, sizinlə, nə subyektiv hallar və nə də üzərində razılaşdığımız məfhumlar xüsusunda mübahisə edirik. Lakin biz, gözəllik və çirkinliyin, gözəl və çirkinin -əqlin zərurəti ilə idrak edilə bilən- zati bir vəsfi olduğunu iddia edirik. Bunun üçün də, çirkin olmaqları səbəbilə:

~ zülm;

~ nemətə qarşı nankorluq;

~ yalan;

~ cəhalət

kimi şeylərdən heç birini, Allah haqqında caiz görmədiyimiz kimi, bunların şəriətin meydana çıxmasından əvvəl də, ağıllı kimsələrə qadağan/haram olduğunu müdafiə edirik. Çünki bu kimi şeylər, özləri etibarı ilə çirkindir. Ağıl sahiblərinin hamısı, hər hansı bir hala nisbət etmədən, bunların çirkinliyinə hökm etməkdə həmfikir olduqları halda, bizim görüşümüzə qarşı necə çıxıla bilər?!"

Biz deyirik:

Siz, bu ifadənizlə, 3 xüsusu, mübahisə gündəminə gətirmiş olursunuz:

a. Çirkinliyin, zati bir vəsf olduğu;

b. Bunun, ağıllıların zəruri olaraq biləcəyi şeylərdən olduğu;

c. Ağıllılar bu xüsusda ittifaq edərlərsə, bu halın, onun zəruri olmasına qəti bir hüccət və dəlil olacağı.

İndi bunları qısaca açıqlayaq:

a. "Çirkinliyin zati bir vəsf olduğu"

iddiası, əqli olmayan bir səbəblə verilmiş keyfi bir hökmdür. Necə ki, onlara görə, öldürmə, zatı etibarı ilə pisdir, (-əvvəlində bir cinayət olmaması və arxasından bir qarşılıq gəlməməsi şərtilə-)

Hətta heyvanları incitmək və onları kəsmək (faydalanma səbəbilə) caizdir. Buna icazə verilmiş olması, Allah cəhətindən çirkin deyildir. Çünki Allah, bunun qarşılığında, onları mükafatlandıracaqdır.

Halbuki öldürməyin zatı etibarı ilə bir həqiqəti olub, bu həqiqət, əvvəlində bir cinayət mövcud olmasına və ya arxasınca bir ləzzət gəlməsinə görə deyil, ancaq faydalara və məqsədlərə görə dəyişə bilər.

Eyni şəkildə, yalan da, zatı etibarı ilə pis ola bilməz. Əgər yalan -öldürmək istəyən bir zalımdan gizlənmək surətilə- bir peyğəmbərin həyatını qurtarmaq məqsədinə dairdirsə, gözəl, hətta vacib; və tərk edən, günahkar olar.

(Elə isə) zati bir vəsf, (fərqli) hallara görə, necə dəyişə bilər?!

Demək ki, gözəllik və çirkinlik, felin zati bir vəsfi deyildir.

-------------------------------------

b. "Çirkinliyin, ağıllı kimsələrcə zəruri olaraq idrak ediləcəyi" iddiası:

Biz, sizinlə bu xüsusu mübahisə (qarşılıqlı bəhs) edə biləcəyimizə görə, bunun zəruri olduğu, necə təsəvvür edilə bilər?! Zəruri olsaydı, heç mübahisəyə girmədən, bizim də qəbullanmağımız lazım gələrdi. Bu qədər ağıllı insan, zəruri olan bir xüsusda mübahisə etməz.

Sizin:

"Siz (Əşarilər), zəruri olaraq bilirsiniz və bu görüşə müvafiqsiniz.

~ Lakin eynilə, Ka'bi'nin (mötəzilə alimlərindən biri):

xəbərin mütəvatirliyi məlumatının/bilgisinin istinadını, "nəzər" zənn etməsi kimi;

~ Siz (Əşarilər) də:

mərifətin/bilginin istinadının "səm" (Şari olan Allahdan eşitmək) olduğunu zənn edirsiniz.

Halbuki mərifətin/bilginin qaynağında ("mudrəku'l-ilm") qapalılıq və qarışıqlıq ola bilər. Mərifətin/bilginin özündə ixtilaf etmək isə, olduqca uzaqdır və burda mərifətin/bilginin özündə bir ixtilaf yoxdur."

şəklindəki sözlərinizə qarşı da, bunları deyirik:

Bu, qeyr-i məqbul bir sözdür. Çünki biz:

"Heyvanlar üçün bir cəza/cərimə və ya savabın bəhs mövzusu olacağı qənaətində olmadığımız halda, Allah cəhətindən heyvanları incitmək (kəsmək, öldürmək surətilə), gözəldir."

deyirik. Bu da göstərir ki, biz, sizinlə şəxsən elmin/bilginin özü haqqında mübahisə edirik.

---------------------------------------

c. Üçüncü iddianıza gəlincə:

Biz, ağıllı kimsələrin, "hüsn" və "qubh"un zati olduğunda ittifaq etdiklərini qəbul etsək belə, bu ittifaq, "hüsn" və "qubh"un zati olduğuna bir hüccət ola bilməz.

Çünki ağıllı kimsələrin bu ittifaqa məcbur olduqları qəbul edilə bilməz. Əksinə, bu ittifaqın, zəruri olmayan bir şey üzərində baş vermiş olması da, mümkündür. Necə ki, insanlar, Yaradıcının varlığı və peyğəmbər göndərməyin cəvazı xüsusunda ittifaq etmiş, buna çox az kimsə müxalifət etmişdir. Müxaliflər də, əksəriyyətə tabe olsalar, bu xüsus, yenə zəruri olmaz.

Eyni şəkildə, insanların bu inanc üzərində ittifaq etmələri, fərqli hərəkət nöqtələrinə də söykənə bilər:

~ Bəziləri: bu şeylərin çirkinliyinə dəlalət edən "səm" dəlilindən yola çıxaraq;

~ Bəziləri: bir başa "səm" dəlilindən hərəkətlə deyil, "səm" dəlilinə görə davrananların izahlarına tabe olaraq;

~ Bəziləri də: dəlalət əhli üçün varid olan şübhədən hərəkətlə

bu inanca çatmış ola bilərlər.

Fərqli səbəblər nəticəsində meydana gələn bu ittifaq, bu inancın zəruri olduğuna dəlalət etmədiyi kimi, ittifaqın, hüccət olduğuna da dəlalət etməz.

Hətta "səmi" dəlil, xüsusilə bu ümmətin bütünlüklə yalnışa düşmə ehtimalını ortadan qaldırmasaydı, ümmətin ittifaqı da, hüccət olmazdı. Çünki hər kəsin təqliddən və şübhədən qaynaqlanan bir yalnışa düşməsi, uzaq ehtimal deyildir.

Dinsizlər arasında bu şeylərin çirkinliyinə, zidlərinin gözəlliyinə qənaət gətirməyən kimsələr olduğu halda, ağıllıların ittifaqı, necə iddia edilə bilər?!

Mötəzilə belə bir səbəbə istinad edir:

"Biz, qətiyyətlə bilirik ki, bir şəxs cəhətindən doğru söyləmək və ya yalan söyləmək bərabər olsa, bu şəxs əgər ağıllıdırsa, doğruluğu tərcih edib ona yönələr. Bu, ancaq, doğruluğun gözəlliyi səbəbi ilədir.

Necə ki, diyarları istila edən böyük bir hökmdar, ölmək üzərə olan zəif birini görsə, özü, savab uma biləcəyi heç bir dinə inanmasa belə, ondan bir qarşılıq və təşəkkür gözləmədən və üstəlik məqsədinə uyğun düşmədiyi və hətta bu səbəbdən yorula biləcəyi halda, onu qurtarmağa meyl edər.

Hətta ağıllılar:

~ küfr kəliməsini söyləməyə;

~ sirri ifşa etməyə; və

~ hədd-i zatında məqsədinə zidd olan razılaşmanı pozmağa

məcbur edilən şəxsin ölümü gözə almasının, gözəl olduğuna hökm edərlər.

Qısacası, gözəl əxlaqın və nemətə boğulmanın gözəl qarşılanması -kor-koranə inad etmə halı xaric- heç bir ağıllının inkar edə bilməyəcəyi şeylərdəndir."

Cavab:

Bu mühakimələrin xalq arasında geniş yayılmış olmasını və qəbul görüb tərifləndiyini inkar etmirik. Lakin bu qənaətlərin istinadı, ya bir dinə inanmaq ("ət-tədəyyün bi'ş-şərai") və ya müəyyən məqsədlərdir.

Allah cəhətindən məqsəd/fayda, bəhs mövzusu olmadığı üçün, biz, bu mühakimələri, Allah haqqında qəbul edə bilmərik.

İnsanların bu ləfzləri, öz aralarında cərəyan edən xüsuslarda istifadə etmələri isə, məqsədlər doğrultusunda davam edib gedir. Lakin bəzən bu məqsədlər, incə olub, gizli qala bilir və bunların fərqinə ancaq, mühəqqiq şəxslər vara bilirlər.

Biz, bu mövzuda yanıla bilinəcək yerlərə diqqət çəkmək istəyirik. Vəhmin (zənn'in) xətaya düşdüyü, 3 yer vardır:

✓ Birinci xəta:

İnsan, başqasının məqsədinə uyğun olmaqla bərabər, öz məqsədinə zidd düşən bir şeyə, digər şəxsi nəzərə almadan, "çirkin" deyə bilir. Çünki hər təbiət, öz nəfsinə düşgündür və başqalarını da diqqətə almır.

Dolayısı ilə də, öz məqsədinə zidd olan şeyin, mütləq olaraq çirkinliyinə hökm edir. Hətta bununla qalmayıb, çirkinliyi, o şeyin özünə nisbət edərək:

"O, özündə çirkindir."

deyir və beləliklə, birində isabət etdiyi; ikisində isə, xətaya düşdüyü 3 hökm vermiş olur:

• İsabət etdiyi hökm: çirkin görməkdir;

• Xətaya düşdüyü 2 hökmdən biri:

~ məqsədinə uyğun düşmədiyi üçün çirkin olduğunun fərqinə varmayaraq, çirkinliyi, onun zatına izafə etməsi;

digəri də:

~ çirkinliyə, mütləq olaraq hökm etməsidir.

Bu mühakimənin mənşəi, başqalarını, hətta şəxsən özünün bəzi hallarını nəzərə almamasıdır. Necə ki, insan, daha əvvəl çirkin saydığı bir şeyi, məqsədinin dəyişməsinə bağlı olaraq, bəzi hallarda gözəl görə bilər.

✓ İkinci xəta:

Bütün hallarda məqsədə zidd olub sadəcə nadir baş verən bir halda zidd olmayan şeyi, vəhm

- bu nadir halı nəzərə almayaraq, hətta xatirinə belə gətirməyərək-

bütün hallarda zidd görür və mütləq olaraq onun çirkinliyinə hökm edir. Çünki o şeyin çirkinlik halları, qəlbini örtmüş və nadir hal, xatirindən çıxmışdır. Məsələn:

İnsanın, yalanın çirkinliyinə mütləq olaraq hökm etməsi, belədir. Halbuki, belə hökm edərkən, bir peyğəmbərin və ya vəlinin həyatını qurtara biləcək yalanı, heç nəzərə almamışdır.

Bir kimsə, bir şeyin çirkinliyinə mütləq olaraq hökm edib, bu hal üzərə davam etsə və bu hökm, onun qulağında və dilində təkrarlanıb dursa, artıq o şəxsin nəfsində -bu şeyi nifrət etdirəcək şəkildə çirkin görmək- yaxşıca yerləşir. Bu nadir hal, baş verəcək olarsa, uzun müddət "çirkin görmək" üzərində yetişdiyi üçün, nəfsində ona qarşı bir nifrət hiss edir. Çünki uşaqlığından bəri özünə, tərbiyə və təhsil yolu ilə, yalan danışmağın, heç kimin cəhd etməməsi lazım gələn bir şey olduğu təlkin edilmişdir. Bu təlkinlər edilərkən də, yalanın, bəzi hallarda gözəl ola biləcəyinə diqqət belə çəkilməmişdir ki, (uşağın) yalana qarşı nifrəti yaxşıca yerləşsin və:

"Necə olsa, yalan, əksər hallarda çirkindir; bəzən, gözəl də ola bilər."

deyərək, ona cəhd etməsin.

Uşaqlıqda bir şeyi eşitmək, daş üzərinə naxış işləmək kimidir. Uşaqlıqda eşidilən şeylər, nəfsdə kök salıb yerləşir və insan, onu, mütləq olaraq təsdiqə yaxınlaşır. Bu, belədir. Lakin mütləq olaraq deyil, əksər hallarda.

Əgər şəxsin xatirində, yalnız "əksər hallar" varsa, bu əksər hallar, insan cəhətindən "bütün hallar" kimi olur və bu səbəbdən, ona mütləq olaraq inanır.

------------------------------------------

✓ Üçüncü xəta:

Bu xətanın səbəbi, vəhm'in, dərhal əks etməyə hökm etməsidir. Bir şey, bir şeyə bitişik olaraq görülüncə, vəhm, daha xüsusi olan şeyin, mütəmadi olaraq, daha ümumi olan şeyə bitişik olduğunu və daha ümuminin isə, daha xüsusiyə bitişik olması lazım gəlmədiyini nəzərə almadan, o şeyin də digərinə bitişik olduğunu zənn edir.

İlan tərəfindən sancılmış bir insanın, ilanı xatırladacaq şəkildə, fərqli rənglərlə boyanmış bir cisimdən qaçması, bu cür yanılma üçün bir nümunə ola bilər. Çünki bu şəxs, (ilanın sancması ilə) yaşadığı ağrını, bu (ilan) surət ilə birlikdə görmüş və bu şəklin də, ağrı ilə bərabər ola biləcəyi zənninə qapılmışdır.

Eyni şəkildə, nəfs, nəcisə bənzətdiyində, baldan belə çəkinir. Çünki diksinməyi, sarı bir yaşlıqla bərabər görmüş və nəcisin, sarı yaşlıq ilə bərabər mövcud olacağı zənninə qapılmışdır. Vəhm, bu şəxs üzərində elə bir üstünlük qazanmışdır ki, bu şəxs -bu vəhmin əslsiz olduğuna hökm etsə belə- balı yeməkdə çətinlik çəkir. Və lakin hər nə qədər vəhmlərin həqiqətləri olmasa da, nəfsin qüvvələri (sahib olduğu potensialları), bu vəhmlər tərəfindən asan bir şəkildə yönləndirilə biləcək şəkildə yaradılmışlardır. Hətta insanın təbiəti, yəhudi adı verilmiş gözəl qadından belə çəkinir. Çünki bu adı, çirkinliklə bitişik olaraq görmüş və çirkinliyin ismə bitişik olduğunu zənn etmişdir. Bunun üçündür ki, sıradan xalq təbəqəsindən birinə, əhəmiyyətli bir əqli məsələ danışdığında, onu dərhal qəbul edir. Ancaq bu görüşün Əşarilərə və ya Hənbəlilərə və yaxud Mötəziləyə aid olduğunu söylədiyində, əgər bu firqələr haqqındakı qənaəti mənfidirsə, bu görüşü təsdiq etmir.

Bu, əslində sıravi xalqın təbiəti olmayıb, elmlə vəsflənmiş olan bir çox ağıllı şəxslərin də təbiətidir.

Ancaq Allahın, özlərinə doğrunu doğru olaraq göstərdiyi və bu doğruya tabe olmalarını qüvvətləndirdiyi rasih (elmdə dərinləşmiş) alimlərin təbiəti, belə deyildir.

Xalqın əksəriyyəti isə, bir həqiqəti olmadığını bilməklə bərabər, vəhmin, (öz) nəfslərini yönləndirməsinə qarşı gələ bilmirlər. Xalqın yönəlmə və çəkinmələrinin əksəriyyəti, bu vəhmlər səbəbi ilədir. Çünki vəhm, nəfs üzərində təsirli ola və onu ələ keçirə bilməkdədir.

Bunun üçündür ki, insan, qəti olaraq hərəkət edə bilməyəcəyini bildiyi halda, içində ölü olan evdə gecələməkdən çəkinir. Ölünün hərəkət edə bilməyəcəyini bilməklə bərabər, sanki hər an hərəkət edə biləcəyini və danışa biləcəyini zənn edir.

Təkrar mövzumuza qayıdaq:

Heç bir dinə inanmayan şəxs cəhətindən, boğulmaqda olan birini qurtarmağın, boğulmaqda olana əhəmiyyət verməməyə daha qalib olması:

• həmcins olmağın verdiyi qəlb incəliyilə;

• bir insanın başına gəlmiş olan sıxıntını ortadan qaldırmaqla

açıqlana bilər. Bu davranış, insan təbiətinin gərəyidir. Bunun səbəbi, insanın özünü bu müsibətə düçar olmuş, digərini də özünə kömək əlini uzatmayan və özündən üz çevirən biri olaraq təqdir etməsi və -o halda ikən- məqsədinə zidd düşməsi səbəbilə, bu davranışı çirkin görməsidir.

Daha sonra, həqiqi həyata dönərək, ölmək üzərə olan batan şəxsin (bu feli) çirkin görməyini, özü haqqında edildiyini təqdir edər və zənn etdiyi bu çirkinliyi, öz nəfsindən qaldırar.

Bu, bir heyvan və ya qəlb incəliyi olmayan biri haqqında fərz edilsə, eyni şeylərin təsəvvürü (batan birini qurtarmaq), uzaq ehtimaldır. Təsəvvür edilsə belə, başqa bir şey bəhs mövzusu olur ki, bu da:

"Etdiyi yaxşılığa görə təriflənmək istəyidir."

Əgər qəlb incəliyi olmayan bu adamın, qurtarıcının özü olduğunun bilinmədiyi, lakin bilinmə ümidi olan bir yerdə mövcud olduğu fərz edilsə, bu ümid, sövq edici bir səbəb ola bilər. Bu şəxsin, bilinməsi imkansız bir yerdə olduğu fərz edilsə belə, nəfsin kömək etməyə olan meyli və kömək etməyin, şəxsin özü üzərində qalib olması davam edər.

Bu şəxsin halı, normal şəxsin təbiətinin, fərqli rənglərə boyanmış ipdən qaçmasına bənzəyir. Belə ki, bu şəxs, bu surətin (qurtarma işinin) tərifə layiq olduğunu görmüş (yəni birini qurtardığında, təriflənməyi yaşamış) və təriflənmənin, hər bir halda bu surət ilə birlikdə olduğunu zənn etmişdir.

Eyni şəkildə, ilana bənzədilmiş ipdən qaçan şəxs, ağrının ip şəklilə bərabər olduğunu görmüş, təbiəti, ağrıdan nifrət etdiyi üçün, ağrıya bitişik olan şeydən də nifrət etmişdir.

~ ləzzətli bir şeyə bitişik olan, ləzzətli;

~ kərih bir şeyə bitişik olan da, kərihdir.

Hətta

~ insan, aşiq olduğu şəxs ilə bərabər bir yerdə oturmuş olsa, daha sonra ora getdiyində, oranın digər yerlərdən fərqli olduğunu nəfsində hiss edəcəkdir. Bunun üçün, şair belə deyirdi:

"Mən: 'Leyla'nın diyarı' deyərək gəzirəm hər diyarı,

Tək-tək öpürəm hər bir divarı.

Qəlbimi məftun edən bu diyarlar deyil,

Sevgisidir bu diyarlarda oturan yarın."

Yenə ibnu'r-Rumi, vətən sevgisinin səbəbinə diqqət çəkərək, belə deyirdi:

"İnsanlara vətənlərini sevdirən,

Gənc ikən orda yaşadıqlarıdır.

Vətənlərini yad etdiklərində, ordakı uşaqlıq,

Zamanların xatırlayıb həsrətini çəkərlər."

Bu xüsusa dəlalət edən nümunələrin sayı artırıla bilər. Bax bütün bunlar, vəhmin hökümlərindəndir.

• Küfr kəliməsini tərk uğrunda, nəfsi mutməin olaraq, ölümü gözə almaq məsələsinə gəlincə:

Əgər şəriət olmasaydı, ağıllıların hamısı, bunu gözəl deyil, bəlkə də çirkin görərlərdi. Bunu ancaq, ölümü gözə almasına qarşılıq olaraq:

~ savab gözləyən; və ya

~ igidlik; ya da

~ din xüsusunda şücaət ilə xatırlanıb təriflənməyi uman

şəxslər, gözəl görər.

Təhlükəyə atılan və güc çatdıra bilməyəcəyini bildiyi halda, sayca özündən çox olan düşmənə hücum edərək, onlardan özünə gələcək ağrılara əhəmiyyət verməyən neçə igidlər vardır ki, bunu, sırf -ölümdən sonra belə olsa- təriflənməyi vəhm etdikləri üçün etmişlərdir.

• Sirrin gizlənməsi, əhdin qorunması da, eyni şəkildə, daşıdıqları maslahat səbəbilə, insanlar tərəfindən bir-birilərinə tövsiyyə edilmiş və insanlar, belə davranışları tərifləmişlərdir.

Bu xüsusda zərəri öz üzərinə alan şəxs, bunu, təriflənmək məqsədilə edər. Təriflənmənin olmadığı bir yer fərz edilsə belə, bu iş, yenə təriflənmək ilə bitişik olaraq vardır və vəhmin, ləzzəti ilə bitişik olana

-hər nə qədər bu iş, ləzztədən uzaq da olsa-

meyli davamlı qalır.

Bu vəhmin təsiri altında qalmayan, savab və təriflənmə gözləntisi olmayan biri fərz edilsə, bu şəxs, öz nəfsini, faydasız bir şey uğruna ölümə atmağı çirkin görər və belə edənləri də, qəti olaraq axmaq sayar. Bu kimi insanların, ölümü həyata tərcih edəcəkləri düşünülə bilməz.

Yalan və fərz etdikləri bütün xüsuslar haqqındakı cavabımız, bu minval üzərədir.

Sonra deyirik:

Biz, insanların, bir-biriləri haqqında zülm və yalanı çirkin gördüklərini inkar etmirik. Ancaq bizim mübahisəmiz:

"Allaha izafətlə çirkinlik və gözəllik haqqındadır."

Buna hökm edən şəxsin istinadı: qaibi şahid olana (yəni görülməyəni görülənə) qiyas etməkdir. Belə bir qiyas, necə edə bilər?!

Ağa, öz nökər və cariyələrini bir-birilərilə tərs düşəcək halda buraxıb, əngəlləməyə gücü çatmasına baxmayaraq, bunların pislik işləmələrinə tamaşaçı qalarsa, bu davranış, ağa cəhətindən çirkin olar. Halbuki Allah, qullarını sərbəst buraxmışdır və bu hal, Onun haqqında çirkin deyildir.

Onların (Mötəzilənin):

"Allah, onları pisliklərdən öz başlarına uzaq dursunlar və bundan dolayı savaba haqq qazansınlar deyə sərbəst buraxmışdır."

şəklindəki sözləri də, boş sözlərdir. Çünki O, onların pisliklərdən uzaq durmayacaqlarını bilməkdədir. Bu halda, onlara qəhr ilə (əzərək, cəbrən) mi əngəl olacaqdır?!

Acizlik və gücsüzlük səbəbilə pisliklərdən uzaq duran neçə insanlar vardır və bu hal, pislikdən dönməyəcəklərini bilə-bilə onlara imkan verməkdən, daha gözəldir.

--------------------------

Məsələ: Nemət verənə şükr etmək, əqlən zəruridirmi?

Mötəzilənin görüşünün əksinə olaraq, nemət verənə şükr etmək, əqlən zəruri (vacib) deyildir. Bunun dəlili:

Allahın vacib qılıb əmr etdiyi və tərkinə cəza təhdidi gətirdiyi şeylərdən başqa şeylərin vacib olmamasıdır.

Bu yöndə bir xitab olmayınca, vaciblikdən bəhs edilə bilməz.

Bu mövzuda sözün özü budur:

Ağıl, nemət verənə şükr etməyi:

~ ya bir fayda üçün;

~ ya da bir fayda məqsədi olmadan

gərəkdirir.

~ Ağlın, bunu bir fayda olmadan gərəktirməsi, imkansızdır. Çünki ağlın, faydasız bir şeyi zəruri görməsi, əbəs və səfehlikdir.

~ Əgər ağıl, şükr etməyi bir fayda üçün gərəkdirirsə, bu fayda:

• ya Mə'bud'a aiddir -ki, bu, imkansızdır. Çünki Mə'bud, bütün məqsədlərdən uca və müqəddəsdir-;

• ya da qula aiddir. Qul üçün bu faydanın reallaşması da, ya dünyada, ya da axirətdədir. Şükr etməyin, dünyada qul üçün bir faydası yoxdur; əksinə, qul, incələmə, düşünmə, bilmək və şükr etmək səyləri səbəbilə yorulur və bu səbəblə, bəzi şəhvət və ləzzətlərdən məhrum qalır. Şükr etməyin, axirətdə də ona faydası toxunmaz. Çünki savab, Allahın bir lütfü olub, Allahın vədi və xəbərilə bilinir. Əgər özünə, buna dair bir xəbər verilməmişdirsə, qul, nemətə şükr etməsinə qarşılıq, özünə savab veriləcəyini hardan biləcək?!

Burda, qulun nemətə qarşı nankorluq etdiyində və şükürdən üz çevirdiyində, bəlkə də cəzalandırıla biləcəyini xatirinə gətirə biləcəyi və ağlın da onu, qurtuluş yoluna girməyə dəvət və sövq edəcəyi söylənəcək olarsa, deyərik:

Xeyr! İş, belə deyildir. Tam əksinə, ağıl, qurtuluş yolunu göstərər və sonra (insan) təbiət(i) o yola girməyə təşviq edər. Çünki hər insan, öz nəfsini sevmə və ağrını kərih görmə üzərinə yaradılmışdır.

Sizin:

"Ağıl, dəvət (və sövq) edicidir."

sözünüz də, yalnışdır. Bunun doğrusu, ağlın, "doğru yolu göstərici (hadi)" olmasıdır. Sövq edicilər və dəvət edicilər isə, ağlın hökmünə, tabe olaraq, nəfsdən fışqırar.

Yenə siz:

"İnsan, özəlliklə şükür və mərifətə qarşılıq savab ala bilər."

sözünüzdə də, yanıldınız. Çünki bu düşüncənin istinadı, şükür tərəfində, şükrü, küfrandan (nankorluqdan) ayıran bir məqsədin vəhm (zənn) edilməsidir. Halbuki şükür və nankorluq, Allah Taalanın ululuğuna nisbətlə, bərabərdir. Bundan da əlavə, vəhm qapısı açılacaq olarsa, bəlkə də insan, şükr etsə və üzərində düşünsə belə, nemətlərin səbəblərini Allah hazırladığı üçün, Allahın, yenə özünə cəza verə biləcəyini xatirinə gətirə bilər. Bəlkə də, Allah, onu, rəfaha çatsın və fərqli nemətlərdən faydalansın deyə yaratmışdır. Dolayısı ilə, insanın özünü sıxıntıya salması, Allahın mülkündə, Onun icazəsi olmadan təsərrüf etməkdir.

Onların (Mötəzilənin) 2 səbəbi vardır:

✓ Birincisi: "Ağıllıların, şükrün gözəlliyi və küfranın (nankorluğun) çirkinliyi xüsusundakı ittifaqlarını inkara, yol yoxdur." sözləridir.

Bu söz, doğru qəbul edilə bilər, lakin öz haqlarında. Çünki onlar, şükr etməkdən xoşlanır, rahatlıq duyurlar. Nankorluq səbəbilə də, kədərlənirlər. Halbuki Allah Taala cəhətindən, bu ikisi, bir-birinə bərabərdir. Dolayısı ilə, günah və itaət də, Allah cəhətindən bərabərdir. Belə ki:

a. Evinin bir küncündə, əllərini ovuşduraraq krala yaxınlaşmağa çalışan şəxs, özünü kiçik düşürtməkdədir. Qulların ibadəti isə, Allahın cəlalına nisbətlə, rütbə cəhətindən, bundan daha aşağıdır.

b. Kralın, aclıqdan ölmək üzərə olan birinə bir çörək qırıntısı təsəddüq etməsi (sədəqə verməsi) və bu şəxsin diyar-diyar dolaşıb insanların toplandığı yerlərdə, krala, bu yaxşılığından dolayı təşəkkür etməsi, krala nisbətlə çirkin və aşağılayıcıdır.

Allahın qullarına olan nemətləri, təqdir etdiyi şeylərə nisbətlə, çörək qırıntısının kralın xəzinəsinə olan nisbətindən daha da azdır. Çünki kralın xəzinələrin sonu olduğu üçün, bu qırıntıların əmsalı (bənzərləri) ilə tükənə bilər. Halbuki Allahın təqdir etdiyi şeylər, qullarına verdiyinin qat-qat artığı ilə belə sonlanmaz.

✓ İkinci səbəbləri də, onların:

"Vücub (vaciblik) qaynaqlarını şəriətə həsr etmək, peyğəmbərlərin susdurulmasına yol açar. Çünki peyğəmbərlər, möcüzə göstərdiklərində, (dinə) çağırılanlar deyə bilərlər ki:

'Sizin möcüzələrinizə baxmaq, bizə ancaq şəriət vasitəsilə vacibdir. Yoxsa ki, şəriət, sizin möcüzələrinizə baxmaq yolu ilə sabit olmamaqdadır. Siz ilk əvvəl, möcüzəyə baxmağımız gərəkdiyini bizə isbat edin ki, elə baxaq. Baxmadıqca, baxmağımız gərəkdiyini başa düşə bilmərik.'

Görüldüyü kimi, bu anlayış, dövrə (haşiyə) yol açmaqdadır." şəklindəki sözləridir.

---------------------------------

(Haşiyə:

Dövr (tautologiya): bu söz, ərəb dilində: "dairəvi bir hərəkətlə dönmək, dolanmaq; bir şeyin qısa və ya uzun bir hərəkətdən sonra ilk halına dönməsi" deməkdir.

Məntiqdə isə: iddianın dəlilə və dəlilin iddiaya təəlluq etməsilə, hökmün, dönüb-dolaşıb, yenə əvvəlki halına qayıdaraq həll oluna bilməməsi, deməkdir.

Məsələn, A və B, əqlən mümkin (varlıq və yoxluğu bərabər olan şey, yəni varlıq meydanına çıxması da, yoxluqda qalması da bərabər olan) 2 varlıqdır. A'nın var edici illəti B; B'ninki isə, A'dır.

Belə bir düşüncə tərzinin məntiq cəhətindən doğru olmadığı, açıqdır. Çünki bəhs mövzusu 2 var edici illətdən, məsələn A'nın B'ni var edə bilməsi üçün, onun mütləq B'dən əvvəl var olması lazımdır. Halbuki fərziyyədə, A'nın varlığı, B'nin onu var etməsinə bağlı olduğu qəbul edilməkdədir. Eyni xüsus, B üçün də düşünülə bilər. Buna görə, həm A'nın, həm də B'nin var ola bilmək üçün, bir-birilərinə möhtac olduqları nəticəsi ortaya çıxmaqdadır.)

------------------------------------

Buna 2 yöndən cavab verilə bilər:

a. Birinci cavab, işin özü yönündəndir.

Siz, bizim, şəriətin qəbul edilib yerləşməsinin düşünməyə (nəzərə) bağlı olduğunu müdafiə etdiyimizi zənn etməklə yanılırsınız. Çünki "vacib"in bir mənası vardır. O da:

Bilinən və ya vəhm edilən bir zərəri ortadan qaldırmaq surətilə, edilməsi, edilməməsinə daha qalib olan şeydir.

"Vacibliy"in mənası da:

Etməyin, etməməyə daha qalib olmasıdır.

Vacib qılan (Mucib), mürəccihdir (tərcih etdirəndir). Mürəccih, Allahdır. Peyğəmbərə:

~ küfrün, öldürücü bir zəhər;

~ günahın, xəstəlik;

~ itaətin isə, şəfa

olduğunu öyrədən və ona, bunu insanlara öyrətməsini əmr edən də, Odur.

Allah, mürəccih, peyğəmbər isə, xəbər vericidir (müxbir).

Möcüzə, ağıllı kimsəyə tərcihi öyrənmə imkanı verən səbəbdir. Ağıl isə, tərcihi, xəbər verənin (peyğəmbərin) doğruluğunu öyrənmənin vasitəsidir. Əzabdan ağrı duymaq, savabdan xoşlanmaq üzərə yaradılmış olan insan təbiəti isə, zərərdən çəkinməyə təşviq edən "bais"dir. Xitab gəldikdən sonra, tərcih demək olan vacib qılma (icab) meydana gəlir. Möcüzə ilə dəstəklənmək surətilə də, incələmə edən ağıllı kimsə tərəfindən, tərcih imkanı meydana gəlir. Çünki ağıllı kimsə, bununla rüchanı (daha üstün olanı) bilməyə müqtədir olur.

Yuxarıda keçən:

"Bilmədikcə/öyrənmədikcə, baxmaram; baxmadıqca da, bilə bilmərəm/öyrənə bilmərəm."

sözü üçün, belə bir nümunə verilə bilər. Məsələn:

Ata, uşağına desə ki:

"Arxana bax! Arxanda, əgər diqqət etməsən, sənə hücum etmək üzərə olan yırtıcı bir heyvan var."

Uşaq da:

"Arxama çevrilməyin gərəkdiyini bilmədikcə, dönmərəm. Arxamda yırtıcı bir heyvan olduğunu bilmədiyim müddətcə, arxama dönüb baxmağım lazım gəlməz. Arxama dönmədikcə də, orda yırtıcı bir heyvan olduğunu bilə bilmərəm."

deyə qarşılıq versə, atası ona:

"Özün bilərsən. Arxana dönməyi tərk etməyin səbəbilə ölərsən və bunda da üzrlü olmazsan. Çünki inadı tərk edib arxana dönməyə müqtədirsən." deyər.

Peyğəmbər də, eyni şəkildə deyir ki:

"Ölüm, arxandadır. Əgər inanmağı və itaəti tərk etmisənsə, sonrasında sənə əziyyət verəcək böcəklər və çox böyük ağrılar vardır. Bunu, -göstərdiyim möcüzəyə ən kiçik bir baxışla belə- başa düşə bilərsən. Əgər baxıb itaət edərsənsə, qurtularsan. Qafil davranıb üz çevirərsənsə, Allahın sənə də, əməlinə də ehtiyacı yoxdur. Sən, öz-özünə zərər vermiş olarsan."

Bu baxış tərzində, bir ziddiyyət və ya dövr, bəhs mövzusu deyildir.

b. İkinci cavabı, onlara öz görüşlərindən yola çıxaraq verəcəyik.

Onlar, ağlın, mucib (vacib qılan) olduğunu söyləmişlərdir. Halbuki ağıl, özü etibarı ilə, kimsənin rədd edə bilməyəcəyi zəruri icabı (vacib qılmağı) gərəkdirməz. Çünki əgər belə olsaydı, heç bir ağıllının ağlı, vücubu (vacibliyi) bilməkdən uzaq olmazdı. Əksinə, vücubun (vacib olanın) bilinə bilməsi üçün, düşünmə (nəzər) gərəklidir. İnsan, əgər düşünməzsə, düşünmənin vacibliyini də bilə bilməz. Düşünmənin vacibliyini bilmədiyi vaxt da, düşünməz. Bu hal, yuxarıda keçdiyi kimi, bizi dövrə götürür.

Əgər deyilərsə:

Ağıllı insan, bu 2 şeyi düşünməkdən özünü uzaq tuta bilməz:

a. Düşünərək şükr etdiyi təqdirdə, mükafatlandırılacağı;

b. Düşünməyi tərk etdiyi təqdirdə də, cəzalandırılacağı.

Bunun dərhal arxasınca, qurtuluş yoluna girmək düşüncəsi doğur.

Deyirik:

Bu düşüncə xatirinə gəlmədən illərini keçirmiş, hətta:

"Madam ki, Allah cəhətindən bu ikisindən biri, digərindən ayrı deyildir; o halda, nə mənə, nə də Mə'bud'a faydası olan şeylər səbəbilə, niyə nəfsimə əziyyət edim ki?!"

düşüncəsinə sahib olan neçə ağıllı kimsələr vardır.

Bununla bərabər, bu 2 düşüncə, bilməyə imkan vermək xüsusunda kifayət etsəydi, Peyğəmbər göndərildiyi və o da möcüzə göstərmək surətilə dəvət etdiyi vaxt, bu düşüncələrin meydana gəlməsi, daha asan olardı. Hətta peyğəmbərin xəbərdarlıq və çəkindirməsindən sonra, bu düşüncə ağıldan heç çıxmazdı.

Biz, insan qorxunu hiss etdiyi vaxt, təbiətinin ondan çəkinməyə təşviq edəcəyini inkar etmirik. Bu hiss də, zatən ağıldan doğan düşüncə sayəsində baş verməkdədir. Hər nə qədər bəziləri vücubun (vacibliyin) göstəricisini mucib (vacib qılan şey) olaraq isimləndirmişlərsə də, bu, məcazi bir istifadədir. Özündə məcaz olmayan həqiqət isə, mucibin (vacib qılanın)- Allah olduğudur. Yəni:

~ Allah: etməyi, tərk etməyə tərcih etdirən;

~ Peyğəmbər: xəbər verən;

~ Ağıl: tərif edən;

~ Təbiət: sövq edən;

~ Möcüzə isə: tərifə imkan verəndir.

Ən doğrusunu Allah bilir.

-------------------------------------

(Əbu Həmid əl-Ğazzali, "əl-Mustasfa")

 

Read 2 times
In order to make a comment, please login or register