İlham-7

Zəruri olmayan elmlərin, bəzi hallarda gerçəkləşməkləri, fərqlilik göstərir:

• Bəzən qəlbə hücum edir ki, hardan gəldiyi bilinməyəcək şəkildə, qəlbə buraxılır.

• Bəzən də, dəlillərə baş vurmaq və öyrənməklə əldə edilir.

• Çalışmadan və dəlil çarəsinə baş vurmadan qəlbdə doğan elmə, "ilham";

• Dəlilə baş vurmaq surətilə əldə edilən elmə də "i'tibar""istibsar" adı verilir.

Sonra, qulun hər hansı bir səyi, öyrənmə cəhdi olmadan qəlbinə doğan elmlər də:

1. Özünə necə və hardan bəxş edildiyini bilmədiyi elmlər;

2. Səbəbini bildiyi elmlər

olmaq üzərə, ikiyə ayrılır. Bu ikinci bənd, qəlbə ilham edən mələyi görməklə gerçəkləşir.

• Birincisinə (özünə necə və hardan bəxş edildiyini bilmədiyi elmlərə): "ilham" "qəlbə üfləmək";

• İkicisinə (səbəbini bildiyi elmlərə) də: "vəhy" adı verilib, peyğəmbərlərə xasdır.

İlk işarət edilən, yəni dəlillə təmin edilən (dəlilə baş vururularaq əldə edilən) elm isə, alimlərə məxsusdur.

Burda söyləniləcək həqiqət budur:

Qəlb, bütün nəsnələrin (şeylərin) həqiqətlərinin, özündə təcəlli etməsinə istedadlı bir özəllikdədir. Ancaq daha əvvəl toxunduğumuz 5 səbəbdən biri, qəlb ilə həqiqətlər arasına girərək, bu həqiqətlərin təcəllisinə mane olur. (Haşiyə)

----------------------------------

(Haşiyə:

İmam Ğazzali, bu 5 səbəbi belə sıralayır:

"Bir ayna, aşağıdakı bu 5 səbəbdən ötrü, göstərməz:

1. Daha hələ dəmir cövhəri mövqeyində olub ayna mövqeyinə gətirilmədiyi: "şəkli nöqsanlığ"ından ötrü;

2. Şəkli tam olmaqla bərabər, üzünün kirli və paslı olmasından ötrü;

3. Aynanın, üzərində göstərilməsi istənilən surətin yönündə olmaması; surətin, aynanın arxasında qalması səbəbilə;

4. Ayna ilə surət arasında bir pərdənin asılmış olmasından ötrü;

5. Ayna üzərində göstərilməsi istənilən surətin olduğu yönün bilinməməsindən ötrü.

Bax qəlb də belədir. Bütün hadisələrdə, həqiqətin içinə təcəlli edəcəyi, üzərində göstərə biləcəyi ayna mövqeyindədir. Ancaq qəlblər, aşağıda sayılacaq, 5 səbəbdən ötrü, elmlərdən yoxsul qalırlar:

• Birincisi: Zatındakı nöqsanlıqdan dolayı.

Məsələn, uşaqların qəlbi, belədir. Uşağın qəlbi, hələ elmlərin təcəlli edəcəyi bir mərtəbədə deyildir. Bu cəhətdən, uşaqların qəlblərində bilinən şeylərin yansımaları (görünmələri), gerçəkləşmir.

• İkincisi: Şəhvətlərin çoxluğu səbəbilə, qəlb səthində, günah və çirkabların qatılaşması.

Bu da, qəlbin parlaqlığını əngəlləyir. Qatı bir qaranlıq içində qaldığından, belə bir qəlbdə, həqiqətin zuhuru (doğması), mümkün olmur. Bu həqiqətə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu sözlərilə işarət olunmuşdur:

"Bir günah işləyəndən, bir də özünə geri qayıtmamaq üzərə, ağlı ondan ayrılar."

Yəni, (hədisin mənası) bu deməkdir ki:

Günah işləyən şəxsin qəlbində, izi hər zaman qalacaq bir ləkə meydana gəlir. Çünki, günah işləyənin məqsədi, günahının arxasından onu siləcək bir yaxşılıq etməsidir (yəni yaxşı əməl görməsidir).

Əgər o şəxs, günah etmədən əvvəl, bir xeyir əməl gerçəkləşdirmiş olsaydı, şübhəsiz, qəlbinin parlaqlığı artardı. Ancaq, əvvəlcədən günah işləyincə, yaxşı davranışının faydası düşür; qəlb, daha sonra edilən xeyirli bir işlə, aydınlığı, parlaqlığı artmamış bir halda, əvvəlki halına qayıdır. Bu isə, açıq bir zərər, ortadan qaldırılması mümkün olmayan bir əskiklikdir.

Bəli, kirlənib originallığını itirən bir ayna, nə qədər parladılarsa, parladılsın, hələ kirlənməmiş, original bir aynanın parlaqlığını qazana bilməz.

Bundan dolayı, Allaha yönəlmək və şəhvətlərin gərəklərindən uzaqlaşmaq, qəlbi cilalayıb parladır. Bundan ötrü, Allah Taala:

وَٱلَّذِينَ جَـٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلْمُحْسِنِينَ

"Uğrumuzda cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik. Şübhəsiz ki, Allah xeyirxah əməl sahiblərilədir." (Ənkəbut/69)

buyurduğu kimi, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) də belə demişdir:

"Bildiklərilə əməl edən kimsəyə, Allah, bilmədiyi elmi bəxş edər."

• Üçüncüsü: Qəlbin, istənilən həqiqət yönündən (mətlub olan həqiqətdən) azdırılmasıdır. İtaətkar və dürüst bir şəxsin qəlbi təmiz olsa da, qəlbində, haqqın açıqlığı tam görünməz. Çünki haqqın arxasında olmadığı kimi, qəlb aynasını da, tam istənilən yönə tutmamışdır.

Daha doğrusu, belə biri, bütün düşüncəsini, bədəni ibadətlərin təfərrüatlarına və ya məişət səbəblərini hazırlamağa həsr edər; fikrini, Rububiyyət (Allahın bütün hər şeyi tərbiyə ediciliyi) hüzurunda və gizli İlahi həqiqətlər mövzusunda düşünməyə yönəltməz.

Bu səbəblə, onun qarşısına -əgər beyin sındırarsa- əməllərin incə afətlərilə, nəfsin gizli ayıbları və ya məişət çarələrinin nələr olduğu sərilər.

Düşüncəni ibadət və itaətlərin təfərrüatlarına həsr etmək, Haqqın qəlbdə təcəllisinə əngəl olduğuna görə,

bütün fikirlərini, dünyəvi şəhvətlərini gerçəkləşdirməyə yönəldənlər haqqında, bir özün düşün...

Belələri, həqiqi kəşfdən (qəlb gözünün açılması ilə, başqalarına qapalı olan xüsusların görülməsi, kəşf edilməsindən) necə məhrum buraxılmasınlar?!

• Dördüncüsü:

Hicab, yəni pərdədir. Şəhvətlərinə qalib gəlib, özünü, həqiqətlərdən biri üzərində düşünməyə vermiş itaətkar biri də, bəzən, düşündüyü həqiqəti kəşf edə bilmədiyi də olur.

Bunun səbəbi də, uşaqlığından bəri, təqlid yolu ilə və yaxşı niyyətlə mənimsədiyi bir inancıdır. Bu da, o şəxs ilə, Haqqın həqiqəti arasına girən və zahiri təqlidinin xilafına olan bir şeyin, qəlbində kəşf edilməsini əngəlləyir.

Bəli, bu da, böyük bir əngəldir.

Kəlam əhli ilə, məzhəb təəssübkeşlərinin əksəriyyəti, bu bəlaya düçar olmuşlardır;

Hətta göylərin və yerin qeyr-i adilikləri mövzusunda təfəkkür edən saleh şəxslərin əksəriyyəti belə, bu dərdə tutulmuşlardır.

Çünki təqlidçilikləri, ruhlarında donmuş, qəlblərində kökləşmiş və bu təəssübkeş davranışları, özlərilə həqiqətləri idrak etmələri arasında maneə olmuşdur.

• Beşincisi:

Arxasınca düşülən şeyin, hansı yöndən əldə ediləcəyinin bilinməməsidir.

Çünki elm arxasınca gedənin, məchulla elm əldə etməsi, mümkün deyildir. Elm əldə etməsi, hədəflərilə uyğun düşən elmləri xatırlaması ilə mümkün olur.

Bunları düşünər və özünə görə, alimlərin diqqətə alıb bildikləri bir tənzimləmə edərsə (yəni dissiplin qurarsa), istənilən yönü tapmış olar. Bunun nəticəsində də, mətlub olunan şeyin həqiqəti, qəlbində parlayar. Çünki arxasınca düşülən elmlər, fitri deyildirlər, bunları ovlamağın, əldə etməyin yolu, "elmi torları aralamaq"dır.

Daha doğrusu, bütün elmlər, özlərindən əvvəl mövcud olan, bir birilərilə münasib olan və xüsusi şəkildə cütləşən, 2 elmdən meydana gəlir. Cütləşən bu 2 elmin izdivacından, üçüncü bir elm əldə edilir. Bu, eynilə, kişi ilə qadının birləşməsindən, üçüncü bir varlığın meydana gəlməsi hadisəsini xatırladır.

Bunu da əlavə edək:

Bir dayça əldə etmək istəyən, bunu, bir eşşəkdən, bir dəvədən və bir insandan əldə edə bilməz. Dayça əldə edə bilmək üçün, soyunun, at və madyan ilə birləşdirilməsi gərəkdir. Dayça, bunların birləşməsindən meydana gəlir.

Hər elm də belədir. Hər elmin kökü və bu 2 kök arasında cütləşmə yolu, metodu vardır. Bunların cütləşmələrindən istifadəyə əlverişli mətlub elm təmin edilir. Bu kökləri (qaynaqları) bilməmək, cütləşmənin keyfiyyətindən xəbərdar olmamaq, elmi əngəlləyən faktordur. Bunun nümunəsi, yuxarıda bildirdiyimiz kimi, surətin, hansı yöndə olduğunun bilinməməsidir.

Bunu, belə bir təmsillə açıqlamağımız, daha isabətli olacaq:

Boynunu görmək istəyən şəxs, söz gəlişi:

• aynanı üzünə tutarsa, boyun nahiyəsini görə bilməyəcək;

• aynanı ənsəsinə tutarsa, bu səfər də, nə aynanı, nə də orda görünən ənsəsini görə biləcək.

Elə isə, bu şəxsin, ənsəsini görə bilməsi üçün, ikinci bir aynaya ehtiyac vardır. Aynanın birini önündə, digərini də ənsəsində, tam onun qarşısında tutduğunda, qarşılıqlı görsənmələrilə, məqsədinə çatacaq.

Bax elmləri əldə etməyin də, belə qəribə yolları, metodları vardır.

Bu metodlar, ayna təmsilində bildirdiklərimizdən çox daha qəribə azmaq və sapmaqları da ehtiva edir. Yer üzündə isə, bunların fərqinə varıb tədbir ala biləcək kimsələr də, çox azdır. Hadisələrin həqiqətlərinin qəlblərdə təcəllisini əngəlləyən səbəblər, bax bunlardır. Yoxsa əslində hər qəlb, təbiəti gərəyi olaraq, həqiqətləri qavramağa əlverişlidir...

Haşiyə, burda bitir.)

------------------------------------

Bu, sanki, qəlb aynası ilə, qiyamətə qədər baş verəcək hadisələrin bütününün nəqş edildiyi "lövh-i məhfuz" arasında asılmış bir pərdə kimidir. Elmlərin həqiqətlərinin, lövh-i məhfuz aynasından qəlb aynasına əks etməsi, bir aynadakı surətin, qarşısındakı aynanın içində görülməsini xatırladır. 2 ayna arasındakı pərdə, bəzən "əl" ilə, bəzən də "küləyin təsiri" ilə açıla bilir.

Eynilə bunun kimi, bəzi vaxtlar, (Allahın) "ehsan küləkləri" əsərək, qəlb gözlərindən pərdələri qaldırır və lövh-i məhfuzda yazılan bəzi şeylər, qəlbə əks etdirir. Bu, bəzən yuxuda olur və bu şəxs də, gələcəkdə olacaq bəzi şeyləri, bu sayədə (yəni mövcud pərdənin aradan qalxması ilə) bilir. Bu isə, qulun iradəsində deyildir.

Bu cəhətdən, vəhy də, ilhamdan ayrılmaz. Ayrıldıqları cəhət, elmi gətirən mələyin görülməsi keyfiyyətidir. Çünki elm, qəlblərimizə, mələklər vasitəsilə girməkdədir. Bu həqiqətə, Şura surəsinin 51-ci ayətində, belə işarət edilmişdir:

وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ ٱللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِن وَرَآئِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِىَ بِإِذْنِهِۦ مَا يَشَآءُ ۚ إِنَّهُۥ عَلِىٌّ حَكِيمٌ

"Allah insanla ancaq vəhylə və ya pərdə arxasından danışır, yaxud bir elçi göndərir və o da Allahın izni ilə Onun istədiyini vəhy edir. Həqiqətən, O, Ucadır, Müdrikdir."

Bunları başa düşdünsə, bu xüsusa diqqət et:

(Bəzi) Tasavvuf əhli (sufilər), təhsillə qazanılan elmə deyil, ilhami elmlərə meyl göstərir, bu cəhətdən, elm öyrənməyə, təsnif və təlif sahiblərinin yazdıqları əsərləri mütaliəyə, iləri sürülən görüşləri və gətirilən dəlilləri araşdırmağa, maraq göstərmirlər. Hətta belə deyirlər:

"Yol:

• nəfslə cihada əhəmiyyət vermək;

• zəmm edilmiş (pislənmiş) sifətləri yox etmək;

• dünya ilə bütün bağları qoparmaq; və

• himməti, bütünü ilə sadəcə Allah Taalaya yönəltməkdir.

Bu reallaşdığında, Allah, qulunun qəlbini Öz üzərinə götürər və oranı, elm nurları ilə aydınlatmağı, Öz öhdəsinə alar. Allahın Öz üzərinə aldığı qəlbə də:

• rəhmət axın edər;

• belə bir qəlbdə nur parıldayar;

• sinə genişlənər;

• mələkut aləminin sirləri kəşf edilmiş olar;

• (Allahın) rəhmət lütflərilə, qəlbin üzündən qürur pərdəsi sıyrılar;

• qəlbdə İlahi əmrlərin həqiqətləri parıldayar.

Elə isə, qulun vəzifəsi:

• sırf qəlbini təmizləməklə hazırlıq etmək;

• səmimi bir şəkildə İlahi varidata yönəlmək, tam susamaq; və

• mütəmadi bir şəkildə, Allahın göndərəcəyi rəhməti gözləməkdir.

Peyğəmbərlər ilə vəlilərin qarşılarına həqiqətlər sərilmiş, sinələrinə nurlar axıdılmışdır. Bu, nə elm öyrənməkləri, nə də kitab yazmaqları sayəsində olmuşdur. Əksinə:

• dünyada zahidliyi tərcih etməkləri;

• dünyəvi münasibətlərdən sıyrılmaqları;

• qəlblərini dünya məşğələlərindən təmizləməkləri;

• bütün himmətlərilə Allaha yönəlməkləri

sayəsində reallaşmışdır.

Uzun sözün qısası, (yəni deyirlər ki):

"Kim, Allah üçündürsə, Allah da onun üçündür."

(Bəzi) Tasavvuf əhli, bu vadidəki ilk yolun:

• dünya ilə münasibətləri tamamilə kəsmək;

• qəlbi dünyadan boşaltmaq;

• ailə, mal, uşaq, vətən, elm, hökmranlıq, qəlblərdə yer etmək sevdalarından sıyrılmaq

olduğunu söyləyib, belə deyirlər:

"İnsan, elə bir hala gəlməlidir ki:

• nəzərində əşyaların varlıqları ilə yoxluqları bərabər olmalı;

• öz başına bir küncə çəkilib fərz və sünnət namazları qıldıqdan sonra, boş bir qəlblə və bütün himmətini toplamış olaraq oturub, zehnini təfsir oxumaq və hədis kitabları üzərində düşündürüb fikrini dağıtmamalı;

• bütün cəhdini, qəlbinə Allahdan başqa bir şey gətirməməyə həsr etməli;

• tək başına oturub, mütəmadiyən dili ilə və şüurlu bir şəkildə "Allah, Allah" deməli; və elə bir hala gəlməlidir ki, dilini zikirlə oynatmadan, Allah ləfzi, dili üzərindən sürüşüb getməli; sonra Allah ləfzinin əsəri, tamamilə dilindən silinib qəlbinə keçincəyə qədər, bu zikrini davam etdirməli; ardından da, qəlbindən, bu ləfzin surəti, hərfləri, kəlimənin şəkli silinib, sadəcə mənası qalıncaya qədər, qəlbi zikrini davam etdirməli; kəlimənin mənası, qəlbində, mütəmadiyən mövcud olmalı (yəni o mənaya bürünməli), özündən ayrılmayacaq bir mərhələyə gəlincəyə qədər, səbr göstərməlidir.

İnsan, bu mərtəbəyə, öz iradəsilə çata bilər, bu mövqeyinin davam etməsində vəsvəsələri dəf etmək ixtiyarı, əlindədir. Ancaq Allahın rəhmətini cəlb etmək mövzusunda, ixtiyarı yoxdur. O, etdiklərilə, özünü, Allahın "rəhmət küləkləri"nə ərz etmiş olur, artıq Allah Taalanın açacağı rəhmət qapısını gözləməkdən başqa, əlindən başqa bir şey gəlməz. Allah Taala, peyğəmbərlər və vəlilərə, rəhmətini, bu yolla açmışdır.

Bax bu anda, iradəsi doğru, himməti pak, mütəmadiliyi gözəl olarsa, şəhvətləri özünə təsir etməz, dünya ilə bağlı olaraq nəfsi vəsvəsəyə məruz qalmazsa, Haqqın parıltıları qəlbində parıldayar. Bu parıltılar:

• İlk vaxtlarda, şimşək kimi çaxar, davam etməz, sonra təkrar gələr.

• Bəzən də, çox tez qeyb olar.

• Bəzən davamlılığı uzun çəkər, bəzən də uzun çəkməz.

• Bəzən də, ard-arda bənzərləri görsənər.

• Bəzən də sadəcə bir şəkil üzərə təzahür edər.

Xilqət və təbiəti sayıla bilməyəcək qədər fərqlilik ərz etdiyi kimi, övliyaların bu xüsusdakı mərtəbələri də, sərhəd altına alınmaz. Bu yol:

İlk əvvəl, sənin tərəfindən ləkə qalmayacaq şəkildə təmizlənmənə, durulaşdırıb parıldatmana həvalə edilmişdir. Bu, reallaşdıqdan sonra, sadəcə hazır vəziyətdə gözləmək qalır.

-------------------------------------

Mütəfəkkirlər və ibrət sahiblərinin izahları:

Bu qrup, bu yolun varlığını, mümkünlüyünü, az da olsa bu metodun, işarət edilən məqsədə çatdıra biləcəyini inkar etməmişlərdir. Peyğəmbərlər ilə vəlilərin əksəriyyətinin halı, belədir. Ancaq bu tayfa:

• bu yolu, çox çətin bir yol olaraq görməkdə;

• (tasavvuf əhlinin) ön gördükləri şərtlərinin bir araya gətirilməsini, uzaq ehtimallar olaraq qəbul etməkdə;

• dünya ilə münasibətin bu dərəcədə kəsilməsini imkansız kimi dəyərləndirməkdə;

• belə bir şey olsa belə, bunun davamının təminindən çox daha çətin olduğunu müdafiə etməkdə; və

• kiçik bir vəsvəsənin, qəlbi alt-üst edə biləcəyini söyləməkdə və bu hədisləri də, dəlil göstərməkdədirlər:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), belə buyurur:

1. "Möminin qəlbi, qaynayan qazanın içindəkindən, daha çox fərqlilik göstərər."

2. "Möminin qəlbi, Rəhmanın barmaqlarından 2 barmağı arasındadır."

Bu mücahidə sırasında, təbiət dəyişilə, ağıl qarışa, vücud xəstələnə bilər. Əgər ilk öncə, elmlərin həqiqətlərilə nəfsin riyazəti və təmizlənməsi təmin edilməzsə, qəlbə, bəzi fasid xəyallar öz pəncəsini atar, nəfs də, uzun müddət bunlara güvənər. Bu fasid xəyalları söküb atmak, uzun zaman alar, hətta bir nəticə əldə edilmədən ömür, bitib-tükənər.

Bu yola girən bir çox sufi görülmüş, tək bir xəyala, 20 il ilişib qalanlar olmuşdur. Halbuki bu sufi, daha əvvəl elm əldə etmiş olsaydı, yerindəcə o xəyalın mənşəyinə enər, iltibas etdiyi (qarışdırdığı) nöqtələri, qavrayardı. Bəli, təhsil yolu, ən güvənilən və hədəfə ən yaxın yoldur.

Yenə bu qrup sufilərin bu davranışlarının,

-bir insanın fiqh öyrənməyi tərk edib:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), təhsil əldə etməmişdi, təkrarlar və təliqlər etmədən, vəhy və ilham yolu ilə fəqih olmuşdu. Riyazət (nəfsin, tərbiyə məqsədilə, çox yemək və içməyi tərk edərək, faydalı fikirlərlə, ibadətlə məşğul olmaq) və bunda davam etməyim, məni də fiqh alimi olmağa götürər."-

deməsindən, fərqsiz olduğunu söyləyərlər.

Belə bir zənn daşıyan, özünə zülm etmiş, ömrünü boş yerə xərcləmişdir. Bu düşüncədəki bir şəxs,

-bir dəfinə ilə rastlaşa biləcəyi ümidilə, çalışmağı və əkinçiliyi tərk edən kəndli kimidir.-

Bu, mümkündür; ancaq son dərəcə uzaq bir ehtimaldır.

Yenə bu qrup (mütəfəkkirlər və ibrət sahibləri):

İlk əvvəl, alimlərin təhsil etdikləri elmlər təhsil edilib, onların söylədiklərinin anlaşılmasının gərəkdiyini, bundan sonra digər alimlərcə kəşf olunmayan bəzi kəşfləri gözləməkdə, hər hansı bir məhzur (həzər ediləcək hal) olmayacağını, möhtəmələn, elm təhsilindən sonra, mücahidə sayəsində, bəzi həqiqətlərin, gözlər önünə sərilə biləcəyini düşünməkdədir.

2 məqam arasındakı fərqin, konkret misalla açıqlanması:

Qəlbin qeyr-i adi halları, hislərin idrak sahəsi xaricindədir. Çünki qəlbin özü də, hiss ilə idrakın xaricindədir. Hislərlə dərk edilə bilməyən şeyi, zehnlər, ancaq, konkret, maddi nümunələrlə qavraya bilirlər.

Biz, məsələni, zəif zehnlərin idrak edə bilmələri üçün, 2 nümunə verəcəyik:

• Birinci nümunə:

✓ Bir ərazidə, bir hovuz açıldığını fərz edək. Bu hovuza, üst tərəfində olan dərələrdən yol açılıb su nəql edilməsi möhtəməl olduğu kimi;

√ Yenə bu hovuzun, dadlı suya varıncaya qədər, dərincə qazılıb torpağının atılması və hovuzun dibindən su fışqırması da, möhtəməldir. Həm bu su, daha parlaq, daha mütəmadi, daha dərin və daha bol olur.

Bax:

• qəlb = hovuzu;

• elm =suyu;

• hislər də = dərələri

xatırladır.

Elmlərin:

• hislərdən ibarət olan dərələr və müşahidə yolu ilə ibrət almaq vasitəsilə qəlbə göndərilmələri və bu sayədə qəlbin elmlə dolması mümkün olduğu kimi;

• təmizləmək, qəlbin pərdə təbəqələrini qaldırmaq və beləcə, elm mənbələrinin fışqırması da, mümkündür.

-----------------------------

Sual:

Boş olan qəlbdən, necə elm fışqıra bilər ki?!

Cavab:

Bu məsələ də, qəlbin qeyr-i adi sirlərindəndir. Bunun, burda bildirilməsinə xoş görü göstərilməz, sadəcə bu qədərinə toxunulmasına göz yumular:

Əşyaların həqiqətləri, Lövh-i Məhfuzda, hətta muqarrəb (Allaha yaxın) mələklərin, qəlblərində də yazılıdır.

Bir mühəndis, tikəcəyi binanın proyektini, necə ki, ilk əvvəl kağıza yazır, proyektini cızır, sonra buradan, proyekti doğrultusunda binasını meydana gətirirsə, göyləri və yerləri yaradan Xaliq Taala, kainatı başından sonuna qədər, Lövh-i Məhfuza yazmış, ardından bu proyekt doğrultusunda, vücud (varlıq) aləminə çıxartmışdır. Varlıq qazanan bu kainatın, hiss və xəyal aləminə, digər bir surəti yansıyır.

Söz gəlişi, biri, göylərə və yer üzünə baxdıqdan sonra, gözlərini yumsa, bu yerləri seyr edirmiş kimi, xəyalında göy və yer üzünü görər. Göylər və yer üzü yox olub, fərz edək ki, özü qalsa, xəyalında, göy ilə yerin varlıqları davam edər, sanki onları seyr edirmiş, onlara baxırmış kimi olar. Sonra bu xəyali görüntüsü, qəlbinə keçir və hiss və xəyal aləminə girən nəsnələrin həqiqətləri, burda reallaşır. Qəlbdə meydana gələn bu fakt, xəyalda meydana gələn fakta uyğundur. Xəyalda gerçəkləşən isə, insanın xəyalından və qəlbindən xaric bir şəkildə, nəfsində var olan aləmə müvafiq düşər. Vücud (varlıq) qazanan aləm də, Lövh-i Məhfuzda mövcud olan proyektə müvafiq olar.

Elə anlaşılır ki, kainatın var olmasında 4 dərəcə mövcuddur:

1. Lövh-i Məhfuzdakı varlığı;

Bu proyekt mərhələsi olub, fiziki varlığından əvvəldir.

2. Həqiqi varlığı;

3. Xəyaldakı mövcudluğu;

4. Əqli varlığı, yəni qəlbdə reallaşan surətinin mövcudluğu.

Bu varlıqların bir qismi ruhani, bir qismi də cismanidir. Ruhani olanlar, öz aralarında çox incə mərhələləri meydana gətirirlər. Bu lütf, İlahi hikmətin bir gərəyidir. Çünki göz bəbəyinin kiçikliyinə rəğmən, Allah onu, elə bir şəkildə yaratmışdır ki, o genişliklərinə rəğmən aləmin, göylərin və yerlərin bir surəti, burda yazılar və hisdəki varlığından xəyal aləminə doğru bir varlıq axar, ordan da qəlbdə bir varlığı meydana gələr. Sən, sadəcə sənə çatanı bilir, bunun xaricində isə, heç bir şeyin fərqində olmazsan. Əgər bütün kainatın bir misalı, sənin zatına buraxılmamış olsaydı, sənin, zatına zidd düşən şeylərdən xəbərin olmazdı.

Qəlblərdə və gözlərdə, bu qeyr-i adilikləri tədbir edib ardından gözləri və qəlbləri bu həqiqətləri anlamaqdan məhrum bıraxan Allahı təsbih edirəm. Subhanallah! Həqiqətən, insanların çoxu, öz nəfslərinin mahiyyətlərindən və qeyr-i adiliklərindən xəbərsizdirlər.

Biz, güdülən məqsədə dönür və belə deyirik:

Necə ki, gözdə günəşin surəti:

• bəzən günəşə baxmaqla;

• bəzən də tam günəşin qarşısında duran, günəşin surətini öz üzərində göstərən suya baxmaq surətilə reallaşırsa,

Qəlbdə də, bəzən hiss və bəzən də, Lövh-i məhfuzdan olan yansımalarla, kainatın həqiqəti meydana gəlir. Qəlbdən Lövh-i Məhfuz arasındakı pərdə qaldırıldığında, qəlb, Lövh-i Məfhuzdakı əşyanı (olacaq olanların proyektlərini) görür və ordan, doğrudan qəlbinə, doğru elm fışqırır. Dolayısı ilə, hislər yolu ilə elm əldə etməkdən müstağni (tox) olur. Bu, eynilə, yerin dərinliklərindən suyun fışqırmasına bənzəyir.

Qəlb, hislər vasitəsilə idrak edilən xüsusi şeylərdən meydana gələn xəyalların arxasına düşdüyündə, bunlara yönəldiyində, bunlar, Lövh-i Məhfuzdakı proyektləri görməsini, mütaliə etməsini əngəlləyir. Bu, eynilə çay yataqlarında toplanan suların, yerdən su fışqırmasını əngəlləməsini xatırladır. Yenə belə biri, günəşin sudakı yansımasına baxıb, günəşə baxmayan kimidir. Çox təbiidir ki, günəşin sudakı yansımasına baxan, günəşə baxmış sayılmaz.

Elə isə, qəlbin 2 qapısı vardır:

1. Lövh-i Məhfuz və mələklər aləmindən ibarət olan mələkut aləminə açılan qapısı;

2. Mülk və şəhadət aləminə aid olan 5 hissə açılan qapısı.

Şəhadət və mülk aləmi də, öz üzərində, bir cəhətdən mələkut aləmini yansıdır. Qəlbin, hiss orqanlarına açılan qapısının burdan necə faydalandığını bilirsən.

Ancaq qəlbin mələkut aləminə açılan daxili qapısını, Lövh-i Məhfuzu mütaliə etməsini, hisslərə ehtiyac duymadan, bunlardan faydalanmadan gördüyün yuxuların qəribəlikləri üzərində düşünmək və qəlbin yuxuda gələcəklə bağlı hadisələri və ya keçmişdə reallaşmış hadisələri müşahidə etməsilə qəti şəkildə öyrənə bilərsən. Bu qapı, özünü, tamamilə Allah Taalanın zikrinə vermiş şəxslərə açılır.

Bir dəfə Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Müfərridlər ilərləyib getdilər."

buyurunca, Səhabələr:

"Ey Allahın rəsulu! Müfərridlər kimlərdir?"

deyə soruşdular. Bunun üzərinə Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə cavab verdi:

"Allahı zikr etməklə təmizlənən kimsələrdir. Zikir, bunların çiyinlərindən günahlarını endirmişdir. Qiyamət günü, Allahın hüzuruna xəfif, günahsız olaraq vararlar."

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) daha sonra, müfərridlərin kimlər olduğu mövzusunda, Allah Taalanın belə buyurduğunu nəql edir:

"Sonra Mən, üzümlə özünə yönəldiyim kimsəyə vermək istədiyimi, hər hansı bir şəxs əldə edə bilərmi? Onlara ilk verəcəyim, qəlblərinə nur atmağımdır. Bu sayədə, Mən, özlərindən necə xəbərlər verərsəm, onlardan məndən elə elmlər nəql edərlər."

Bu xəbərlərin giriş nöqtələri, daxili qapıdır. Demək ki, vəli və peyğəmbərlərin elmlərilə, alim və müdriklərin elmləri arasında fərqlər vardır:

• Birincilərin elmləri: qəlbin mələkut aləminə açılan daxili qapısından gələrkən;

• İkincilərin elmləri: mülk aləminə açılan hislər qapılarından gəlməkdədir

Qəlbin, kainatın qeyr-i adilikləri, görünən və görünməyən aləmlər arasında gedib-gəlməsinin müamələ elmində bütün təfərrüatı ilə açıqlanması, mümkün deyildir. Yuxarıda verdiyimiz nümunə, 2 aləmin giriş nöqtələri arasındakı fərqi sənə öyrətməkdədir.

• İkinci nümunə:

Bu nümunə, sənə, alimlər ilə vəlilərin əməlləri arasındakı fərqi göstərəcək. Alimlər, elmlərin özlərini qazanıb bunları qəlbə ötürməklə məşğuldurlar. Sufilərin övliyaları isə, sadəcə qəlblərini parlatmağa, qalaylamağa çalışırlar.

Hekayə edildiyinə görə, Çinli sənətkarlarla Romalı sənətkarlar, bir kralın qarşısında, öz sənətlərini tərifləyir, hər 2 tərəf, öz sənətlərinin üstün olduğunu müdafiə edirmiş.

Sonunda kral, 2 qrupu, salonun ayrı-ayrı künclərinə göndərir və bir-birilərini görməmələri üçün, aralarına bir pərdə asdırır və:

"İndi baxaq görək, hər kəs, öz bölmələrindəki divar üzərində, sənətlərini necə icra edəcəklər?!" deyir.

Romalılar, hesaba gəlməyəcək şəkildə, çox fərqli boyalar toplayarkən, çinlilər, heç bir boya istifadə etməz, var güclərilə divarı parıldadırlar.

Romalılar, işlərini bitirincə, çinlilər:

"Biz də bitirdik." deyirlər.

Kral təəccüblənir:

"Hər hansı bir boya istifadə etmədən, sənətlərini necə icra etmiş ola bilərlər?!"

deyə düşünür.

Onlara:

"Boya istifadə etmədən, işinizi necə tamamladınız?" deyə soruşulur.

Çinlilər:

"Bu, sizi maraqlandırmaz. Siz, pərdəni qaldırın." deyirlər.

Pərdəni qaldırdıqlarında, çinlilərin tərəfində, romalı sənətkarların sənətləri, işıl-işıl parıldayır, gözləri qamaşdıran görüntülər meydana gətirir. Çinlilər divarı o qədər parlatmışdılar ki, sanki ləkəsiz bir ayna kimi olmuşdu. Füsunkar parlaqlığı ilə, onların tərəfi daha gözəl görülmüşdü.

Bax, qəlblərini təmizləmə, parlatmaq xüsusunda, vəlilər də, eyni himməti göstərirlər və nəticədə, Romalıların naxışları, çinlilərin divarlarına yansıdığı kimi, sonsuz parıltıları ilə, Haqqın təcəlliləri, qəlblərdə parıldamağa başlayar.

Alimlərin çalışmaları, qəlblərinə elm nəqş etmələri, Romalıların çalışmalarını xatırladır.

Hal nə olursa olsun, möminin qəlbi ölməz. Ölümü sırasında, elmi yox olmaz, duruluğu bulanmaz. Bu həqiqətə, Hasan əl-Basri, bu sözlərilə işarət etmişdir:

"Torpaq, imanın olduğu yeri yeməz. Bura (qəlb), Allaha yaxınlaşma vəsiləsidir."

Əldə edilən elmə və elmi qəbul üçün saflıq və istedad təminincə gəlincə isə, kimsə bundan müstağni (tox) ola bilməz. İnsanın səadəti, elm və mərifətlə reallaşır. Çox təbii, xoşbəxtliklər, bir-birilərinə nisbətlə üstünlük göstərirlər.

Söz gəlişi, pulu olan, varlı sayılır, ancaq qorxunc xəzinələrə sahib olan, daha çox varlı sayılır. Səid (xoşbəxt) kimsələrin dərəcələrinin fərqlilikləri, mərifət və imandakı fərqliliklərilə mütənasibdir. Necə ki, varlıların da mallarının azlığı və çoxluğuna görə siniflərə ayrıldıqları da, bir vaqiədir.

Mərifətlər, nurlardır. Möminlər, ancaq nurları ilə mütənasib olaraq, Allaha yaxınlaşarlar.

يَوْمَ تَرَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَـٰتِ يَسْعَىٰ نُورُهُم بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَـٰنِهِم بُشْرَىٰكُمُ ٱلْيَوْمَ جَنَّـٰتٌ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَا ۚ ذَ‌ٰلِكَ هُوَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ

"O gün sən mömin kişilərin və mömin qadınların nurunun onların önlərindən və sağ tərəflərindən yayıldığını görəcəksən. Onlara: “Bu gün sizin müjdəniz ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarıdır. Siz orada əbədi qalacaqsınız!”– deyiləcək. Bu, böyük uğurdur." (Hədid/12)

Bir hədisdə, belə buyurulmuşdur:

"Möminlərin bəzilərinə dağ kimi nur verilərkən, bəzilərinə də, daha kiçiyi bəxş ediləcək. Ən son şəxsin ayaq barmaqları üzərində, bir işıq olacaq və bu, gah önünü aydınladacaq, gah sönəcək. Aydınlandığında, o şəxs, 2 ayağını da iləri ataraq yeriyəcək. İşıq söndüyündə isə, yerində gözləyəcək.

Möminlər, sirat körpüsündən, nurlarına görə keçəcəklər:

• Bəziləri göz qırpılacaq bir müddətdə;

• Bəziləri şimşək surətilə;

• Bəziləri bulud axışı;

• Bəziləri ulduz düşməsi kimi;

• Bəziləri yarış meydanlarında qaçan at surətilə

keçəcəklər. Ayaq barmaqları üzərində işıq olan şəxs, üzü üstə, sürünə-sürünə keçməyə çalışacaq. Bir əlini iləri atarkən, digər əlilə tutacaq, ətrafında atəşlər hücum edəcək və bu şəkildə, sürünə-sürünə sonunda qurtulacaq."

Bu hədis də, insanların iman xüsusunda fərqli mövqelərdə olduqlarını göstərməkdədir. Necə ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in şəhadətinə görə, əbu Bəkrin imanı,

-peyğəmbərlər xaric- bütün məxluqatın imanları ilə müqayisə edilsə, onun imanı, hamısının imanından ağır gələr.

Bu, bu sözlə eyni mənadadır:

Günəşin işığı, bütün aydınlıq verən şeylərin işıqları ilə qarşılaşdırılarsa, günəşin işığı, hamısını örtər:

• Xalq təbəqələrinə mənsub şəxslərin bəzilərinin imanlarının nurları- qəndil (lampa);

• Bəzilərinki mum işığı ikən;

• Siddiq kimsələrin imanlarının aydınlığı, ay və ulduzların aydınlıqları kimidir.

• Peyğəmbərlərin imanı isə, günəşi xatırladır.

√ Günəş işığının aydınlığında, o böyük genişliyinə rəğmən, üfüq necə aydınlanır; və

√ Bir lampanın işığında da, sadəcə evin bir küncü işığa qovuşursa;

√ Qəlbin mərifətlərlə inşirahı, açılması da, eyni şəkildə fərqlilik göstərir.

Mələkut aləminin dərinliyi, arif kimsələrin qəlblərinə açılır. Bundan ötürüdür ki, bir hədisdə belə buyurulmuşdur:

"Qiyamət günü, belə deyiləcək:

Qəlbində zərrə qədər, zərrənin yarısı qədər, bir misqalın 1/4-i qədər, bir arpa qədər iman olan şəxsi, atəşdən çıxarın."

Bütün bunlar, iman dərəcələrinin fərqliliklərini göstərməkdədir. Bu miqdardakı imanlar, cəhənnəmə girməyi əngəlləməzlər. Bu hədisin məfhumundan, bir misqaldan çox imanları olanların cəhənnəmə girməyəcəyi mənası da vardır. Çünki bir misqal ağırlığında imanı olan şəxs, cəhənnəmə girmiş olsaydı, ilk əvvək onun çıxarılması əmr edilərdi. Qəlbində zərrə ağırlığı qədər iman olan şəxs, cəhənnəmə girsə də, orda əbədi qalmağa layiq görülməz. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu sözləri də, bu mənadadır:

"Mömin insandan başqa, 1000 mislindən daha xeyirli heç bir şey yoxdur."

Bu sözlərdə, yəqin dərəcəsində iman sahibi olan arif billah (Allahı tanıyan) şəxsin qəlbinin üstünlüyünə işarət vardır. Belə birinin qəlbi, avam təbəqəsindən 1000 nəfərin qəlbindən daha xeyirlidir.

Allah Taala, belə buyurur:

وَلَا تَهِنُوا۟ وَلَا تَحْزَنُوا۟ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

"Acizlik göstərməyin və kədərlənməyin. Möminsinizsə, daha üstünsünüz." (Al-i İmran/139)

Bu ayətdə də, möminlər, müsəlmanlardan üstün tutulmuşdur. Çox təbii, burda işarət edilən mömin, təqlidçi möminlər deyil, arif billah olan möminlərdir.

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا۟ فِى ٱلْمَجَـٰلِسِ فَٱفْسَحُوا۟ يَفْسَحِ ٱللَّهُ لَكُمْ ۖ وَإِذَا قِيلَ ٱنشُزُوا۟ فَٱنشُزُوا۟ يَرْفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ دَرَجَـٰتٍ ۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

"Ey iman gətirənlər! Sizə: “Məclislərdə yer verin!”– deyildikdə yer verin ki, Allah da sizə geniş yer versin. Habelə sizə: “Qalxın!”– deyildikdə qalxın ki, Allah da sizdən iman gətirənlərin və özlərinə elm verilmiş kimsələrin dərəcələrini ucaltsın. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır." (Mücadilə/11)

Burda Allah, iman edənlərlə, elmsiz olaraq təsdiq edən şəxsləri qəsd etmiş və bunları, özlərinə elm verilənlərdən ayırmışdır. Bu bölgü təsdiqi, bəsirət və kəşfə dayanmasa da, mömin isminin təqlidçi inanc sahibinə də verilə biləcəyini göstərməkdədir.

Abdullah ibni Abbas (radiyallahu anh):

"...Özlərinə elm verilənlərə, dərəcələr vardır..."

ayətinin təfsirində belə demişdir:

"Allah, alimi, mömindən 700 dərəcə üstə çıxarar. Hər 2 dərəcə arasında, göylə yer arası qədər bir məsafə vardır."

Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

• "Cənnət xalqının əksəriyyəti, əbləhlərdir. İlliyyun məqamı, ağıl sahiblərinə aiddir."

• "Alimin abidə üstünlüyü, Mənim, səhabələrimdən ən kiçik bir adama üstünlüyüm kimidir."

• Bir başqa rəvayətdə, təşbih, belə edilmişdir:

"Alimin abidə üstünlüyü, ayın 14-cü gecəsindəki ayın, digər ulduzlara üstünlüyü kimidir."

Bu şahid və dəlillər, cənnətliklərin dərəcələrinin, qəlblərinin və mərifətlərinin fərqliliklərinə görə, fərqlilik göstərəcəyini, çox açıq bir şəkildə, önümüzə sərməkdədir.

Bunun üçündür ki, qiyamət günü, Təğabun, aldanma günü olaraq da adlandırılmışdır. Çünki Allahın rəhmətindən yoxsul qalmaq, böyük aldanış və zərərdir.

Rəhmətdən məhrum olan kimsə, öz dərəcəsinin üstündə çox böyük dərəcələr olduğunu görəcək və bu yerlərə, 10 dirhəmi olan şəxsin, şərqdən qərbə qədər hər yerdə malı-mülk olan varlıya baxması kimi baxacaq.

Bəli, 10 dirhəmi olan da varlı sayılır. Ancaq ikisi arasında fərq, nə qədər böyükdür! Böyük zənginlikdən nəsibini almamış şəxsin aldanışı, nə qədər yamandır! Doğrusu, axirətdə daha böyük dərəcələr və daha böyük üstünlüklər vardır.

• İlham yolu ilə; və

• Bilmədiyi bir yöndən

qəlbinə kiçik bir şey doğan kəs, tasavvuf yolunun doğruluğunu bilər. Buna nail olmamış şəxs də, belə bir şeyin olacağına inanmalıdır. Çünki bu yolla təmin edilən elm, həqiqətən çox nadirdir. Şəri dəlillər, təcrübələr və hekayələr, belə bir elmin imkanına şahidlik etməkdədir.

• Allah Taala buyurur:

وَٱلَّذِينَ جَـٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلْمُحْسِنِينَ

"Uğrumuzda cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik. Şübhəsiz ki, Allah xeyirxah əməl sahiblərilədir." (Ənkəbut/69)

Elm əldə etmədən sadəcə ibadətlərə davam etmək surətilə qəlbdə meydana gələn hər hikmət, kəşf və ilham yolu ilə təmin edilir.

• Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Hər kim bildiyi ilə əməl edərsə, Allah, ona, bilmədiyi şeylərin elmini bəxş edər və yenə onu, əməl etdiyi şeylərdə müvəffəq edərək cənnəti qazandırar.

Bildiklərilə əməl etməyən isə, bildiyi mövzularda çaşar, etdiklərində müvəffəqiyyət qazanmaz və bu səbəbdən cəhənnəmi qazanar."

...وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجْعَل لَّهُۥ مَخْرَجًا • وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ...

...Allahdan qorxana, Allah çıxış yolu göstərər (yəni onu, müşküllərdən qurtarar). Və ona təsəvvürünə gətirmədiyi bir yerdən ruzi bəxş edər (yəni ona, təhsil əldə etmədən, elm verər, təcrübə sahibi olmasa belə, hadisələrə nüfuz etdirər)... (Talaq/2-3)

يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِن تَتَّقُوا۟ ٱللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ

"Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə haqla nahaqqı ayırd edəcək bir anlayış verər, günahlarınızdan keçər və sizi bağışlayar. Allah böyük lütf sahibidir." (Ənfal/29)

Bu ayətin təfsirində:

"Allah Taalanın verəcəyi nurun, haqqı batildən ayıran və sayəsində şübhələrdən sıyrılan bir nur olduğu bildirilmişdir."

Bundan dolayıdır ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), dualarında, mütəmadiyən nur istəyir və belə niyaz edirdi:

"Allahım! Mənə nur ver, nurumu artır, qəlbimdə mənim üçün nur yarat, qəbrimə nur qoy, qulağıma nur, gözümə nur, tükümə, dərimə, ətimə, qanıma və sümüklərimə nur qoy."

• Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən:

أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَـٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ مِّن رَّبِّهِۦ ۚ فَوَيْلٌ لِّلْقَـٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ ٱللَّهِ ۚ أُو۟لَـٰٓئِكَ فِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ

"Məgər Allahın, köksünü İslam üçün açdığı və Rəbbinin nura yönəltdiyi şəxs kafirlə eyni ola bilərmi? Qəlbi Allahın Zikrinə qarşı sərt olanların vay halına! Onlar həqiqətən azğınlıq içindədirlər." (Zümər/22)

ayəti haqqında:

"Ey Allahın rəsulu! Bu şərh, açma nə deməkdir?"

soruşuldu. O (sallallahu aleyhi və səlləm) belə cavab verdi:

"O, bir genişlətmədir. Nur, qəlbə buraxıldığında, sinə genişlənib açılar."

• Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), ibn Abbas haqqında belə dua etmişdi:

"Allahım! Onu dində fəqih qıl və ona təvili öyrət."

• Əli (radiyallahu anh) belə deyir:

"Allah rəsulu, biz əhl-i beytə sirr olaraq verdiyi heç bir şey yoxdur. Sadəcə Allah Taalanın kitabını anlamaq mövzusunda bir quluna bir lütfü olacaq, o, təhsil əldə etmədən kitabı çox gözəl anlayacaq."

• Allah Taalanın:

يُؤْتِى ٱلْحِكْمَةَ مَن يَشَآءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَـٰبِ

"Allah istədiyi kəsə hikmət bəxş edir. Kimə hikmət verilmişsə, ona çoxlu xeyir nəsib edilmişdir. Bunu isə ancaq düşüncəli insanlar anlayarlar." (Bəqərə/269)

ayətinin təfsirində, "hikmət"dən məqsəd: Allahın kitabını başa düşməkdir, deyilmişdir.

• Bir digər ayət:

فَفَهَّمْنَـٰهَا سُلَيْمَـٰنَ...

"Biz, o hökmü, Süleymana fəhm etdirdik (qavratdıq)..." (Ənbiya/79)

Bu ayətdə də, Süleyman (əleyhissəlam)'a, kəşf yolu ilə açıqlanan məna "fəhm, anlayış, qavrama" ismi ilə, xüsusilə ifadə edilmişdir.

• Əbu'd-Dərda (radiyallahu anh) belə deyirdi:

"Mömin, çox incə pərdənin arxasından Allahın nuru ilə baxan kimsədir. And olsun, onun baxışı haqdır, Allah, o haqqı, onların qəlblərinə buraxar və ardından da, onu dillərilə söylətdirər."

• Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Möminin fərasətindən çəkinin. Çünki o, Allah Taalanın nuru ilə baxar."

Bu həqiqətə, bu ayətdə də işarət olunmuşdur:

إِنَّ فِى ذَ‌ٰلِكَ لَءَايَـٰتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِينَ

"Şübhəsiz ki, bunda görə bilənlər üçün dəlillər vardır." (Hicr/75)

Yenə Allahın bu ifadələrində də, bu həqiqət vurğulanmışdır:

...قَدْ بَيَّنَّا ٱلْءَايَـٰتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ

"...Biz, yəqinliklə inanan bir xalqa dəlillərimizi bəyan etmişik." (Bəqərə/118)

• Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Elm, ikidir. Biri qəlbdəki batin elmi olub faydalı olan, odur."

• Alimlərdən birindən soruşuldu:

"Batin elmi nədir?"

O, cavab verdi:

"O, Allahın sirlərindən bir sirdir, onu sevdiklərinin qəlblərinə buraxar və ona, nə bir mələyi, nə də bir insanı vaqif qılar."

• Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"Əvvəlki ümmətlər arasında muhaddəs kimsələr vardı. Əgər Mənim ümmətim arasında belə biri varsa, şübhəsiz ki, o, Ömərdir."

İbn Abbas (Həcc surəsi 52-ci ayətdə keçən: "və lə nəbiyyin" buyuruğunu):

"...bir peyğəmbər və bir muhaddəs..." deyərək ("bir muhaddəs" ləfzini əlavə edərək) oxumuşdur.

Muhaddəs demək: ilham edilmiş siddiq kimsələr deməkdir. İlham isə, həqiqətlərin orqanlar kanalı ilə xarici aləmdən deyil, daxili tərəfdən qəlbin içinə buraxılması, həqiqətlərin kəşf edilməsidir.

• Quran-i Kərim, çox açıq bir şəkildə, təqvanın, hidayət və kəşfin açarı olduğunu xəbər verməkdədir. Bu da, təhsil əldə etmədən, elmə nail olmaqdır:

إِنَّ فِى ٱخْتِلَـٰفِ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِى ٱلسَّمَـٰوَ‌ٰتِ وَٱلْأَرْضِ لَءَايَـٰتٍ لِّقَوْمٍ يَتَّقُونَ

"Doğrudan da, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində, Allahın göylərdə və yerdə yaratdıqlarında, Allahdan qorxan adamlar üçün dəlillər vardır." (Yunus/6)

Ayətdən də göründüyü kimi, ibrət alma xislətini, Özündən çəkinənlərə (qorxanlara) təxsis etmişdir.

• əbu Yezid (Bistami) və başqaları belə deyirlərdi:

"Alim, bir kitabdan bir şey əzbərlədikdən sonra unutduğunda, cahil mövqeyinə düşən şəxs deyildir. Alim, elmini əzbərləmədən, təhsil əldə etmədən, istədiyi anda Rəbbindən alan şəxsdir."

Bax bu elm, "Rabbani elm"dir. Bu elmə, Allah Taalanın bu sözlərilə işarət edilmişdir:

فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَآ ءَاتَيْنَـٰهُ رَحْمَةً مِّنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَـٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا

"Onlar, orada, Öz tərəfimizdən mərhəmət bəxş etdiyimiz və elm öyrətdiyimiz qullarımızdan birinə rast gəldilər." (Kəhf/65)

Əslində, bütün elmlər, Allah qatından gəlir. Ancaq bir qismi, insanların təliminə, təhsilinə dayandığı üçün, bunlara: "ledünni elmlər" adı verilməz. Ledünni elm, adət edilmiş xarici təsirlərdən uzaq bir şəkildə, qəlbin gizli dünyalarına açılan elmdir.

Bax bunlar, nəqli dəlillərdir. Nəqli dəlillərin mövzu ilə bağlı ayət və hədislərinin hamısını sıralayacaq olarsaq, hədd-hesaba sığmaz.

Təhsil əldə etmədən ledünni elmə nail olmuş şəxslərin çoxluğunu, təcrübələrə söykənən müşahidələr də ortaya qoymaqdadır və bunlar, sayıla bilməyəcək qədər çoxdur. Bu, səhabələr ilə tabiun və onlardan sonra gələn nəsillər arasında görülmüşdür. Bəzi nümunələr:

• əbu Bəkr Siddiq (radiyallahu anh), ölüm döşəyində, qızı Aişə (radiyallahu anha)'ya:

"O sənin bacın..." deyir. O vaxt isə, əbu Bəkr (radiyallahu anh)'ın xanımı hamilə imiş. Əbu Bəkrin ölümündən sonra, xanımı qız övlad dünyaya gətirmiş və əbu Bəkr, xanımının qız övlad dünyaya gətirəcəyini bilmişdi.

• Ömər (radiyallahu anh) da, bir xütbəsində, anidən:

"Ey Sariyə! Dağa çəkil, dağa çəkil!" deyə səslənmiş və daha sonra hadisə aydınlığa qovuşduğunda, o anda çox uzaq bir bölgədə düşmənlə döyüşən İslam ordusunun tam hücumuna uğramaq üzərə ikən, Allah, bu halı Ömərə göstərmiş və Ömər də, ordu komandirinə səslənib dağa çəkilməsini bildirmişdir. Ömərin səsinin yüzlərlə km uzaqlardan eşidilməsi, böyük kəramətlər meyanında dəyərləndirilir.

• Ənəs b. Malik (radiyallahu anh) belə deyir:

Bir dəfə Osmanı ziyarətə getmişdim. Gedərkən yolda, bir qadın gördüm, göz ucu ilə baxdım, gözəlliyinə qapıldım. Osmanın hüzuruna çıxdığımda:

"Yanımıza, gözlərində zina əlamətləri görünən biri gəlir! Gözlərin zinasının, baxmaq olduğunu bilmirsənmi? Ya tövbə edərsən, ya da səni cəzalandıraram." dedi.

Mən:

"Peyğəmbərdən sonra hələ vəhy vardırmı?" (Yəni bunu hardan bilirsən?)

O:

"Xeyr. Vəhy yoxdur. Ancaq bəsirət, burhan və hədəfdən yayınmayan bir sezgi vardır."

deyə açıqladı.

• əbu Səid əl-Harraz belə deyir:

Bir dəfə, Məscidu'l-Harama getdiyimdə, çiynində 2 xirqə olan bir yoxsul gördüm. Öz özümə:

"Bu və bənzərləri, xalqa ağır bir yükdürlər." dedim.

İçimdən bu hisləri keçirdiyimdə, adam mənə tərəf dönüb:

"Allah, içinizdən keçənləri bilir. Ona qarşı diqqətli olun!"

deyə səsləndi. Mən həmin dəqiqə, gizlicə istiğfar edib içimdən keçirdiyim şeylərdən dolayı peşmanlıq çəkdim. Bu dəfə, o yoxsul:

"Allah, qullarının tövbələrini qəbul edər."

dedi və gözümün önündən çəkilib getdi.

• Zəkəriyyə b. Davud, əbu'l-Abbas b. Məsrukun belə dediyini nəql edir:

Bir gün, xəstə, əhli çox və məişətini necə təmin etdiyini bilmədiyim əbu'l-Fazl əl-Haşimini ziyarətə getmişdim. Qalxacağım vaxt, içimdən:

"Bu adam, necə yaşayır?" deyə düşündüm. Bu anda mənə:

"Əbu'l-Abbas, o alçaq düşüncələrdən sıyrıl! Allahın gizli ehsanları vardır." deyə bağırdı.

Şeyxlərin fərasət yolu ilə insanların qəlblərindən keçənləri xəbər verdiklərini bildirən hekayələr, sayıla bilməyəcək qədər çoxdur. Yenə onların:

• Xızırı görüb ona suallar ünvanlamaları;

• Qeybdən səslər eşitmələri; və

daha başqa fərqli kəramətlər göstərmələrilə bağlı rəvayətlər, hesaba sığmayacaq qədərdir.

İnkarçı kimsə, hadisələri şəxsən yaşamadıqdan sonra, hekayələr özünə bir fayda təmin etməz. Bəs necə?! Əsli inkar edən, təfərrüatı da inkar edər...

Kəraməti inkar etməyə, kimsənin güc yetirə bilməyəcəyi, 2 qəti dəlil vardır:

• Birincisi:

Doğru, gerçəkləşən yuxuların qeyr-i adilikləridir. Çünki doğru yuxu sayəsində, qeyb, insanın gözləri önünə sərilir. Yuxuda gerçəkləşən bir şeyin, oyaq ikən gerçəkləşməsi, muhal (imkansız) olmaz. Yuxu, oyaq olmaq halından, sadəcə, hislərin keyiməsi, bunların hiss sahəsinə girən şeylərlə məşğul olmamağı nöqtəsindən ayrılır. Qaldı ki, oyaq ikən dalmış olan, daldıqları üçün eşitməyən və görməyən neçə kimsələr olduğu da, bir vaqiədir.

• İkincisi:

Quranda keçdiyi üzərə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in qeyb aləmindən və gələcəklə bağlı hadisələrdən xəbər verməsidir. Bu, peyğəmbər üçün caiz olduğuna görə, başqaları üçün də caizdir. Çünki peyğəmbər:

hadisələrin həqiqətləri, mahiyyətləri önünə sərilən və xalqı doğru yola gətirməklə vəzifələndirilən şəxsdən ibarətdir.

Elə isə, kainatda, həqiqətlərin, önünə sərilib xalqı doğru yola gətirmək vəzifəsilə mükəlləf tutulmayan bir şəxsin mövcud olması da mümkündür. Belə birinə də, peyğəmbər yox, vəli deyilir.

Peyğəmbərlərə inanıb doğru yuxuları qəbul edən şəxsin, qəlbin 2 qapısı olduğundan şübhə etməməsi, lazımdır:

1. Xaricə açılan qapısı. Bu, xarici hiss orqanlarıdır.

2. Qəlbin içindən mələkut aləminə açılan qapı olub bu da ilham, qəlbə üfləmək və vəhy qapısıdır.

Bu həqiqətləri iqrar edən (doğrulayan), elmlərin, sadəcə təhsil yolu ilə, adət edilmiş metodlarla öyrəniləcəyini, bunun xaricində bir elmin mümkün olmadığını iddia edə bilməz. Mücahidənin, elmə gedən bir yol olduğunu caiz görər.

Daha əvvəl açıqladığımız kimi, qəlb:

• qurulmuş və qapıları olan bir çadırı xatırladır. Hadisələr, bu qapılardan içəri girir.

Yenə qəlb, bir cəhətdən:

• hər tərəfdən atılan oxlara hədəf olan bir nişangah; və ya

• qarşısına qoyulan surətləri arxa-arxaya göstərən bir ayna; yaxud

• özünə doğru açılmış fərqli kanallardan suların axıdıldığı bir hovuz kimidir.

İstənilən halda, qəlbə, yeni meydana gəlmiş şəkildə nüfuz edən bu təsirlərin giriş nöqtələri:

1. Ya hislər vasitəsilə xaricdən;

2. Ya da xəyal, şəhvət, qəzəb və bənzəri insan xarakterinin tərkiblərindən meydana gələn şeylərin göstəriciləri olaraq daxildəndir.

İnsan, hislər kanalı ilə, bir şeyi idrak etdiyində, şübhəsiz bundan qəlbində bir təsir meydana gəlir. Yenə insanın şəhvəti, söz gəlişi, çox yemək və təbiətinin güclülüyü səbəbilə qabardığında, yenə bundan da qəlbində bir təsir doğur. Qəlbin belə şeyləri hiss etdirməsi əngəllənsə belə, nəfsdə reallaşan xəyal davam edir və xəyal, nəsnədən nəsnəyə keçməkdə davam edir. Xəyalın bu yönü səbəbilə də, qəlb, fərqli hallara bürünür. Qəlbin dəyişikliyə uğraması və təsirlənməsindəki mütəmadilik, həmişə bu səbəblərdəndir. Qəlbdə meydana gələn təsirlərin ən xüsusisi, xatirələrdir. Xatirələr deyərkən, qəlbdə doğan düşüncələri, xatırlamaları; bununla da, qəlbin ya yenilənmə, ya da xatırlama yolu ilə elmləri idrakını qəsd edirəm. Bunlara xatirələr deyilməsinin səbəbi, qəlbin, bu kimi elmlərdən/bilgilərdən qəflətdə ikən xatırlamasıdır. Hərəkətə keçirən bu xatirələrdir. Çünki niyyət, əzm və iradə, qəlbdə niyyət edilən şeyin xatırlanmasından sonra gerçəkləşir. Fellərin başlanğıcı isə, xatirələrdir. Xatırlamaq, arzunu; arzu, əzmi; əzm, niyyəti; niyyət də, orqanları hərəkətə keçirir.

Arzunu fəaliyyətə keçirdən xatirələr:

• nəticədə zərərə sürükləyəcək pisliklər ilə;

• axirət yurdunda fayda təmin edəcək xeyirli işlər

olmaq üzərə, 2 şeyə doğru yönləndirir.

Bunlar, 2 fərqli şey olub, 2 ayrı ismə ehtiyac duyurlar:

• Təriflə qarşılanan xatirəyə- "ilham";

• Pislənən, yəni şərrə çağıran xatırlamağa da- "vəsvəsə"

deyilir.

Bildiyin kimi, bu xatirələr, sonradan meydana gələn şeylərdir. Sonradan meydana gələn şeyə, bir muhdis (sonradan meydana gətirən kimsə) lazımdır. Hadisələr fərqliləşdikcə, səbəblərin də fərqliliyi anlaşılır. Nəticə olaraq meydana gəlmiş hadisələri, səbəblərə bağlamaq xüsusunda, Allahın qanunundan başa düşülən bunlardır. (Yəni əşyanın yaradılışında, Allahın kainatdakı qanunu, səbəb və nəticəyə təxsis edilmiş, xas qılınmışdır).

Bəli, atəşin işığı ilə evin divarları aydınlanıb, tavanı qaranlıqlara bürünüb dumanla qap-qara olduqca, qaralmağın səbəbinin, aydınlatmanın səbəbindən fərqli olduğunu başa düşərsən...

Eynilə bunun kimi, qəlbin nurları ilə, zülmətinin (qaranlığının) 2 fərqli səbəbi vardır:

• Xeyrə çağıran xatirə səbəbinə: mələk;

• Şərrə çağıran xatirə səbəbinə də: şeytan adı verilir.

• Xeyir ilhamını qəbul üçün qəlbi hazır mövqeyə gətirən lütfə: "təvfiq" (müvəffəqiyyət)

• Şeytanın vəsvəsəsini qəbul imkanını hazırlayan təsirə də: "iğva" və "xizlan" (müvəffəqiyyətsizlik) adı verilir.

Bəli, fərqli mənalar, fərqli isimlərə ehtiyac duyurlar. Mələk, Allah Taalanın yaratdığı bir varlıqdan ibarət olub, vəzifəsi:

• qəlbə xeyir axıtmaq;

• elm təlkin etmək;

• haqqı açıqlamaq;

• xeyir vəd etmək;

• yaxşılığı əmr etməkdir.

Allah, onu, bunun üçün yaratmış, bunun üçün vəzifələndirmişdir.

Şeytan da, Allahın bir məxluqudur. Onun vəzifəsi, mələyin vəzifəsinin tam ziddidir. O:

• pisliyi, əxlaqsızlığı əmr edər;

• insan xeyrə yönəldiyində kasıblıqla qorxudar.

İlhamın qarşısında vəsvəsə; mələyin qarşısında şeytan; təvfiqin qarşında da hizlan (müvəffəqiyyətsizlik) yer alır. Bu həqiqətə, Allah Taalanın bu ayətilə işarət olunmuşdur:

وَمِن كُلِّ شَىْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

"Biz hər şeydən cüt yaratdıq ki, bəlkə, düşünüb ibrət alasınız." (Zariyat/49)

Allah xaric bütün varlıqlar, qarşılıqlı olaraq cütdür. Ancaq sadəcə Allah, təkdir, Onun qarşısında heç bir şey yoxdur, O, bütün cütləri yaradan bir olan haqdır.

Qəlb, şeytan və mələk tərəfindən çəkişdirilməkdə davam edir. Necə ki, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Qəlbdə, 2 cür düşüncə vardır:

• Mələkdən gələn düşüncə. Bu, xeyri vəd etmək və haqqı doğrulamaqdır. Qəlbində belə bir şey hiss edən, bunu Allah Taaladan bilsin və Allaha həmd etsin.

• Digəri isə, düşməndən gələn düşüncədir. Bu da, pisliyi vəd etmək, haqqı yalanlamaq və xeyrə qarşı çıxmaqdır. Qəlbində bu hislərə rastlayan, qovulmuş şeytandan Allaha sığınsın."

Hədisin ravisi deyir ki:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bunları söylədikdən sonra, Bəqərə surəsinin 268-ci ayətini oxudu:

ٱلشَّيْطَـٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِٱلْفَحْشَآءِ ۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَٱللَّهُ وَ‌ٰسِعٌ عَلِيمٌ

"Şeytan sizi yoxsulluqla qorxudur və yaramaz işlər görməyi əmr edir. Allah isə sizə Öz tərəfindən bağışlanma və mərhəmət olunacağını vəd edir. Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir."

Hasan əl-Basri bu hədisi izah edərkən, belə deyir:

"Allah rəsulunun işarət etdiyi bu 2 şey, qəlbdə dolaşan 2 düşüncədir. Bunlardan biri, Allahdan gəlir, digəri düşməndən. Allah, qəlbində bir düşüncə doğduğunda, Allahdan gələni tətbiq edib düşməndən gələni rədd edən qula rəhmət etsin."

Qəlb, bu 2 qütb arasında çəkişdirilməyə davam etdiyindən dolayı, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Möminin qəlbi, Rəhmanın barmaqlarından 2 barmaq arasındadır."

Allah Taala, ət, sümük, qan və sinirlərdən meydana gələn, ucları olan barmaqları olmaqdan münəzzəhdir. Burda vurğulanan, barmağın ruhudur, barmağın çəkib-çevirmək və dəyişdirməkdəki sürət və bacarığıdır.

Sen belə, barmağı, özündən ötrü deyil, çəkib-çevirməkdəki bacarığından dolayı diqqətə alırsan, bunların sahəsinə girən işləri, özlərilə edirsən.

Allah Taala da, murad buyurduqlarını gerçəkləşdirmək üçün, mələk və şeytanı istifadə edir.

Cisimləri çəkib-çevirməkdə, barmaqlar sənin əmrinə verildiyi kimi; bunları (mələk və şeytanı), qüdrətilə qəlbləri çəkib-çevirmək xüsusunda əmrinə hazır qılmışdır...

Qəlb, əsl təbiəti gərəyi, mələyin də, şeytanın da təsirlərini bərabər şəkildə qəbula, əlverişli bir şəkildə yaradılmışdır. Təbiətində, 2 tərəfdən birini tərcih özəlliyi isə, yoxdur. Tərəflərin:

• qəlbə hakimiyyətləri;

• arzulara uyğunluğu;

şəhvətlərə söykənmək və ya bunlardan üz çevirib qarşı durmaqla reallaşır.

Məsələn, insan, qəzəb və qəzəbinin gərəyinə tabe olarsa, arzusu vasitəsilə, şeytanın hakimiyyəti ortaya çıxar və dolayısı ilə, qəlb, şeytanın yuvası, mədəni olar. Çünki nəfsani arzular, şeytanın yayılma və otlama sahələridir. Əgər insan, şəhvətlərinə qarşı dayanar, onları nəfsinə hakim qılmaz, mələklərin əxlaqlarına bənzər bir əxlaq sərgiləyərsə, qəlbi mələklərin qərargahı və onların endikləri sahə olar.

Xülasə, qəlb, şəhvət, qəzəb, tamah, uzun əməl və bənzəri həva və həvəsdən qaynaqlanan bəşəri özəlliklərdən sıyrılmadıqca, şeytanın fitlərilə, vəsvəsələrilə at oynatdığı bir sahə olmaqdan qurtula bilməz. Bundan ötürü, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm):

"İçinizdə heç kim yoxdur ki, onun bir şeytanı olmasın."

deyincə, səhabələr belə soruşurlar:

"Ey Allahın rəsulu! Sənin də mi?"

O (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Bəli, Mənim də şeytanım vardır. Ancaq Allah, ona qarşı Mənə kömək etdiyi üçün, onun şərrindən əmin-amanlıqdayam, Mənə sadəcə xeyri əmr edər."

buyurur.

Bunun səbəbi budur:

Şeytan, şəhvətlər vasitəsilə insan üzərində təsərrüf edir. Şəhvəti mövzusunda Allah Taalanın yardımına nail olanın şəhvəti, sadəcə məşru yollarda və gərəkdiyi ölçüdə fəaliyyət göstərir və şəhvəti, özünü pisliyə sürükləməz. Bundan dolayı, belə bir zirehə bürünmüş bir şeytan, sadəcə xeyri əmr edər.

Nəfsani istəklər gərəyi, qəlbi dünya xatirələri istila etdiyində, şeytan burda dolaşmaq üçün, sahə tapır və vəsvəsə verməyə başlayır. Ancaq qəlb, Allahı anmağa yönəldiyində, şeytan qəlbdən köçür, hərəkət sahəsi də daralır.

Bu dəfə qəlbə, mələk yönələrək ilhama başlayır. Qəlbin, döyüş sahəsində mələk orduları ilə şeytan orduları, mütəmadi olaraq müharibə halındadırlar. Bu döyüş, 2 tərəfdən birinin, qəti zəfər əldə edib qəlbdə hakimiyyətini və qərargahını quruncaya qədər davam edir. Artıq biri qəlbə hakim olduqdan sonra, ikincisi burdan gizlicə keçib gedir.

Qəlblərin böyük əksəriyyəti, şeytanların orduları tərəfindən fəth edilmiş, bu yerləri sahiblənmişlərdir. Qəlblər, dünyanı tərcih edən və uxrəvi (axirətə aid) xatirələrdən qovan vəsvəsələr ilə, dolmuşdur.

Şeytan birliklərinin qəlbi istilalarının ilk addımları, şəhvət və arzulara tabe olmaqla başlayır. Şeytan orduları tərəfindən qəti şəkildə ələ keçirilən qəlblərin təkrar fəth edilmələrinin tək yolu, qəlbdə şeytana azuqə buraxmamaq, qəlbi, şeytanın yeyəcəklərindən təmizləməkdir. Şeytanın azuqəsi isə, həva və şəhvətlərdir. Bundan sonra da, qəlbi Allahın zikri ilə təmir etmək lazım gəlir. Çünki mələklərin izləri, Allahın zikr edildiyi yerlərdə görülür.

Cabir b. Ubeydə əl-Adəvi:

Ala b. Ziyada, sinəmdə hiss etdiyim vəsvəsələrdən şikayət etdim. Mənə belə dedi:

"Qəlblər, oğruların girdikləri evə bənzəyirlər. Oğrular girdikləri evdə bir şey taparlarsa, onu götürüb gedərlər, yoxsa əlləri boş qayıdarlar."

O, bu sözlərilə həva və nəfsani istəklərdən sıyrılmış qəlblərə şeytanın girə bilməyəcəyini vurğulamışdır. Bunda ötürü, Allah Taala:

إِنَّ عِبَادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَـٰنٌ ۚ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ وَكِيلًا

"Əslində, Mənim ixlaslı qullarım üzərində sənin hökmranlığın olmayacaqdır. Qoruyan olaraq Rəbbin yetər”. (İsra/65) buyurmuşdur.

(Hüccətü'l-İslam imam Ğazzali, "İhya'u-Ulumi'd-din", 1-ci kitab: "İnsan qəlbinin qeyr-i adi özəllikləri", 3-cü cild, s. 42-61)

==========================================================================================================

 

Mələkut-1

وَكَذَ‌ٰلِكَ نُرِىٓ إِبْرَ‌ٰهِيمَ مَلَكُوتَ ٱلسَّمَـٰوَ‌ٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ ٱلْمُوقِنِينَ

"Beləcə, Biz, İbrahimə göylərin və yerin mələkutunu göstərirdik ki, yəqinliklə inananlardan olsun." (Ənam/75)

--------------------------------

Təfsiri:

Ayətdəki "kəzəlikə" (beləcə) təbirindəki kəhf hərfi, təşbih üçündür. Bu isə, daha əvvəl keçmiş olan bir qeybə işarətdir. Burda daha əvvəl zikr edilən isə, İbrahim (əleyhissəlam)'ın, bütlərə ibadət etməyi, çirkin saymış olmasıdır. Bu da Onun:

"Doğrusu, səni və qövmünü, açıq bir azğınlıq içərisində görürəm..." ifadəsidir. Buna görə, məna:

"İbrahimə, bütlərə ibadət etməyin çirkinliyini göstərdiyimiz kimi, Ona göylərin və yerin mülkünü də göstəririk..."

şəklində olur.

Burda əqli bir incəlik daha var ki, o da, budur:

Allahın cəlalının nuru, qətiliklə kəsintiyə uğramadan davamlı olaraq parlayar. Bəşəri ruhlar, arada bir pərdənin mövcud olması halı müstəsna, o nurlardan heç məhrum olmazlar. Bu pərdə isə, Allahdan başqası ilə məşğul olmaqdan başqa bir şey deyildir...

Hal belə olunca, bu maneə və pərdələr zail olub ortadan qalxdığı nisbətdə, bu İlahi təcəllilər meydana çıxar. Bundan dolayı, İbrahim (əleyhissəlam)'ın:

"Sən, bütləri ilahmı qəbul edirsən ?" (Ənam/74)

sözü, Allahdan başqasına ibdətlə məşğul olmağın çirkinliyinə bir işarətdir. Çünki Allahın xaricində qalan hər şey, Allahdan uzaq qoyan bir pərdə məsabəsindədir.

Bundan dolayı, o pərdə yox olunca, şübhə yoxdur ki, "göylərin mələkutu" ona tamamilə təcəlli edər.

Bu səbəblə, Allahın:

"Beləcə, biz, İbrahimə, göylərin və yerin mülkünü də göstərirdik..."

buyuruğu,

"Allahdan başqası ilə məşğul olmaq sonlandığında, Allahın cəlalının nuru, ona təcəlli etdi." deməkdir.

Bundan dolayı, Allahın ayətdəki təbiri də, bu şərəfli və ruhani, mənəvi faydanın qaynağı olmuş olur.

--------------------------------------

İkinci məsələ:

Bir kimsə belə deyə bilər:

"Bu göstərmə işi, daha əvvəl də vardı. Bundan dolayı, əvla olan:

'Beləcə, biz İbrahimə göylərin və yerin mələkutunu göstərmişdik...'

deyilməsidir. O halda, daha nəyə görə bu ləfz yerinə:

'Beləcə biz...göstəririk...' deyilmişdir?"

Cavab:

Biz deyirik ki, buna bu şəkillərdə cavab verilə bilər:

a. Ayətin təqdirinin:

"Bax beləcə, biz, İbrahimə, göylərin və yerin mələkutunu göstərirdik..."

şəklində olmasıdır. Beləcə bu ifadə, keçmişin hekayəsi olur. Buna görə, məna da bu şəkildə olur:

"Allah Taala, İbrahimin, haqq dinə son dərəcə bağlılığından dolayı, atası ilə üz-üzə son dərəcə sərt bir şəkildə danışdığını nəql edincə, sanki:

'İbrahim, dini salabət (qatılıq, sağlamlıq) xüsusunda bu üstün dərəcəyə necə çatmışdır?'

deyilmiş, bunun üzərinə də:

'O, ta büluğ yaşına vardığı zamandan bəri, qəti (yəqin) elmə çatanlardan olsun deyə, İbrahimə, uşaqlığından etibarən göylərin və yerin mülkünü göstərirdik...'

şəklində cavab verilmişdir.

b. Bu, əvvəlkindən daha qiymətli bir açıqlama olub, buna görə, biz deyirik ki:

Allahın, İbrahimə göylərin və yerin mələkutunu göstərməsindəki məqsəd, İbrahimin, sırf bu mələkutu görməsi deyildir. Əksinə, bundan məqsəd, Onun o mələkutu görməsi və beləcə, ucalığının və ululuğunun mərifətinə nail olması, çatmasıdır. Halbuki Allahın məxluqatı, hər nə qədər zat və sifətləri cəhətindən sonlu və fani isələr də, bunların zatlara və sifətlərə dəlalət etmə cəhətləri, sonsuzdur...

Atam Şeyx əl-İmam Ömər Ziyauddin (rahiməhullah)'ın belə dediyini eşitdim:

"Mən, şeyx əbu'l-Qasim əl-Ənsari'nin belə dediyini eşitdim:

İmamu'l-Harameyn'in belə dediyini eşitdim:

"Allahın məlumatı sonsuzdur. Onun, o məlumatlardan hər biri haqqındakı məlumatı da sonsuzdur. Bu, belədir, çünki tək bir atom (cövhər-i fərd)'in, bədəliyyət yolu üzərə, sonsuz yerlərdə mövcud olması ve eyni yol üzərə, sonsuz sifətlərlə vəsflənməsi, mümkündür.

Halbuki o təqdir və fərz edilən halların hamısı da, Allahın hikmətinə və qüdrətinə dəlalət etməkdədirlər. Cövhər-i fərd (atom) ilə bölünməyən cüz (parça) belə olunca, Allahın bütün mələkutu haqqındakı söz, necə olar?!

Beləcə, Allahın mülkünün və mələkutunun, Onun cəlalının sifətlərinə, əzəmət və izzətinin əlamətlərinə dəlalətinin sonsuz olduğu sabit olmuş olur.

Halbuki sonsuz olan məlumatların, insanların ağıllarında bir dəfədə olmaları, imkansızdır. O halda, bu məlumatları əldə etməyin yolu, bir sona varmadan, gələcəkdə bu məlumatların bir-biri ardınca meydana gəlməsilə olur..."

Allah ən doğrusunu bilir. Biz bu səbəbdən dolayı, O:

"Beləcə Biz, İbrahimə, göylərin və yerin mələkutunu göstərdik..."

deməmiş, əksinə, O:

"Beləcə Biz, İbrahimə göylərin və yerin mələkutunu göstəririk..."

buyurmuşdur. Ki, bax bu, mühəqqiq alimlərin:

"Allaha doğru yolçuluğun bir nəhayəti vardır; ancaq Allahda yolçuluğun bir sonu yoxdur..."

şəklindəki sözlərindən murad edilən xüsusdur. Allah ən gözəl biləndir.

---------------------------------

"Mələkut" nə deməkdir?

"əl-Mələkut", mülk deməkdir. Sondakı "tə" hərfi, mübaliğə üçün gətirilmişdir.

Bil ki, burdakı "göstərmə" felinin açıqlanması xüsusunda, 2 görüş vardır:

İbrahimə mələkutun göstərilmə keyfiyyəti:

• Birinci görüş: Allah Taala, İbrahimə, "mələkut"u, şəxsən gözü ilə göstərdi.

Bu görüşdə olanlar, sözlərini belə sürdürmüşlərdir:

"Allah, İbrahim üçün, ərş, kürsi və maddə aləminin üstünün özündə sonlandığı yerə qədər olan qismi görsün deyə, səmaları (göyləri);

Yenə maddi aləmin özündə sonlanacağı ən son mərtəbəyə qədər olan yerləri yarıb açdı...

Beləcə, İbrahim (əleyhissəlam), göylərin və yerin içindəki son dərəcə heyrətləndirici və ağıllara durğunluq verən şeyləri gördü..."

İbn Abbas (radiyallahu anh)'ın belə dediyi rəvayət edilmişdir:

"İbrahim (əleyhissəlam), göyə yüksəldilib göydə və yerdə olanları gördüyündə, birini pis bir işlə məşğul olarkən gördü. Beləcə, həm ona, həm də digərinə, həlak olmaqları üçün dua etdi. Bunun üzərinə, Allah Taala, İbrahimə:

'Qullarıma ilişmə, onlar 2 hal arasındadırlar...Mən, onlardan ya təmiz bir zürriyyət xəlq edərəm; yaxud da onlar tövbə edər, Mən də onları bağışlayaram və yaxud da onların arxalarında cəhənnəmi yaradaram...'

demişdir."

Qadı, bu rəvayəti bu cəhətlərdən tənqid etmişdir:

a. Göydəkilər, muqarrəb (Allaha yaxın) mələklərdir. Halbuki onlar, Allaha (günahlarla) üsyan etməzlər. Bundan dolayı:

"İbrahim göyə qaldırıldığında, pis bir iş görən bir qul gördü."

demək, uyğun düşməz.

b. Peyğəmbərlər, Allahın əmri olmadan, günahkar kimsənin həlak olması üçün dua etməzlər. Allah, bu xüsusda, izn verincə də, heç bir şeyin o peyğəmbərin duasının qəbul olunmasına mane olması, caiz olmaz.

c. Bu dua, ya doğru olar və ya yalnış. Əgər doğru olarsa, daha nəyə görə onu ikinci dəfə rədd edir? Əgər yalnış olarsa, nə üçün onu ilk səfərdə qəbul etmişdir?"

Daha sonra Qadı, sözünə belə davam edir:

"Əhəd xəbərlər, əqli dəlillərin xilafına olaraq varid olduqları zaman, o mövzuda təvaqquf etmək" (lehində və ya əleyhində bir şey söyləməmək) gərəkdir."

-------------------------------

İbrahimin "mələkut"u görməsinin ruhani olduğunu söyləyənlər:

• İkinci görüş: Bu göstərmə işi, maddi göz və zahiri hislərlə deyil, bəsirət və ağıl gözü ilə olmuşdur.

Bu görüşü müdafiə edənlər, bu şəkillərdə dəlil gətirmişlərdir:

✓ Birinci dəlil:

Göylərin mələkutu, göyün mülkündən ibarətdir. Halbuki Allahın qüdrəti görülməz, ancaq ağıl ilə anlaşılar. Bu, qəti bir sözdür. Nə var ki,

"göylərin və yerin mələkutu ilə murad edilən, göylərin və yerin şəxsən özləridir."

deyilə bilər. Ancaq belə olması halında da, "mələkut" ləfzi, nəzər-i etibara alınmamış və ondan daha başqa bir məna əldə edilməmiş olar.

✓ İkinci dəlil:

Allah Taala, bu göstərmə işini, ayətin başında, icmal olaraq zikr etmişdir, ki, bu, Onun:

"Beləcə, Biz, İbrahimə göstərirdik..." buyruğudur.

Bundan sonra da, bu göstərmə işini:

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ ٱلَّيْلُ رَءَا كَوْكَبًا...

"Gecənin qaranlığı onu bürüdükdə o, ulduz görüb..." (Ənam/76) ifadəsilə təfsir etmişdir.

Beləcə bu istidlalın zikr edilməsi, o göstərməni şərh və təfsir etmək üçün gətirilmiş olur. Bu səbəblə də, o göstərmə işinin, bax bu istidlaldan ibarət olduğunun söylənməsi gərəkdir.

✓ Üçüncü dəlil:

Allah Taala, sonra da:

وَتِلْكَ حُجَّتُنَآ ءَاتَيْنَـٰهَآ إِبْرَ‌ٰهِيمَ عَلَىٰ قَوْمِهِ...

"Bunlar, öz qövmünə qarşı İbrahimə verdiyimiz dəlillərimizdir..." (Ənam/83) buyurumuşdur.

Halbuki göz ilə görmək, qövmünün əleyhinə bir hüccət ola bilməz. Çünki onlar, bu hüccət göstərilərkən, orada idilər...

Yenə onlar, bu mövzuda, İbrahim (əleyhissəlam)'ı yalanlayırlardı. Onlar, ayrı bir dəlil və çox açıq bir möcüzə olmadan, o iddiada, İbrahimi təsdiq edə bilməzlər.

İbrahimin, ulduzlarla istidlal etmə xüsusunda qövmünə qarşı gətirmiş olduğu bu hüccət, ancaq Quranın açıqlamış olduğu yol ilə olmuşdur. Çünki o dəlillər, İbrahim üçün olduğu qədər, onlar üçün də açıq bəyan idi...

✓ Dördüncü dəlil:

Aləmin bütününü göstərmək, aləmin hər cür mümkinata qadir olan bir İlahının mövcud olduğu xüsusunda, zəruri bir elm/bilgi ifadə edər (qəti olaraq bildirər).

Halbuki belə bir hal səbəbilə insan, mədhə və təzimə haqq qazana bilməz... Kafirlər də axirətdə Allahı zəruri olaraq biləcək və tanıyacaqlar. Halbuki onlar üçün bu tanımadan dolayı bir mükafat və bir tərif bəhs mövzusu deyildir... Ancaq yaradılanların sifətlərilə, bir Yaradıcının varlığı, Onun qüdrət və hikməti xüsusunda istidlal etməyə gəlincə, bax mədhi və təzimi gərəkdirən də, budur.

✓ Beşinci dəlil:

Allah Taala, İbrahim (əleyhissəlam) haqqında:

"Beləcə Biz, İbrahimə, göylərin və yerin mələkutunu göstərirdik..." buyurmuşdur.

Eynilə bunun kimi, bu ümmət haqqında da:

سَنُرِيهِمْ ءَايَـٰتِنَا فِى ٱلْءَافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ ۗ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ شَهِيدٌ

"Quranın haqq olduğu onlara aydın olana qədər, Biz dəlillərimizi onlara həm kainatda, həm də onların öz nəfslərində mütləq göstərəcəyik. Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması kifayət deyil?" (Fussilət/53) buyurmuşdur.

Bax bu göstərmə işi, maddi gözlə olmayıb qəlb gözü ilə olduğu kimi, İbrahimə göstərilən şeylərin də belə olması, uzaq ehtimal deyildir.

✓ Altıncı dəlil:

İbrahim (əleyhissəlam), ulduz, ay və günəş ilə istidlal etməyi tamamlayınca, bundan sonra:

إِنِّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فَطَرَ ٱلسَّمَـٰوَ‌ٰتِ وَٱلْأَرْضَ حَنِيفًا ۖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ

"Doğrudan da mən, hənif olaraq üzümü göyləri və yeri yaradana çevirdim. Mən müşriklərdən deyiləm”. (Ənam/79)

demiş, beləcə də, göylərin və yerin, ulduz, ay və günəş haqqında zikr etmiş olduğu dəlildən dolayı, yaradılmış olduqlarına hökm etmişdir.

Əgər bu dəlil, bütün göylər və yer haqqında ümumi olsaydı, o vaxt, ümumi olan hökm, xüsusi bir dəlilə bina edilmiş olardı, ki, bu, yalnışdır...

Beləcə, bu dəlilin, ümumi bir dəlil olduğu sabit olmuş olur və bu səbəblə də, ulduzun, ayın və günəşin zikr edilməsi, "mələkut"un göstərilməsinin bir misalı kimi olmuş olur.

Bundan dolayı, "mələkut"un göstərilməsindən murad olunan:

-Dəyişmələri mümkün və hadis (sonradan yaradılan) varlıq olmaları səbəbilə-

bunların, alim, qadir və hakim (hikmət sahibi)...olan bir İlahın varlığına, necə dəlalət etdiklərini bildirmək olması lazımdır...

Beləcə də, bu göstərmə işi, göz ilə deyil, qəlb ilə olmuş olur.

✓ Yeddinci dəlil:

"Yəqinlik", özündən əvvəl şəkk və şübhə mövcud olduğu zaman, düşünmə və təfəkkür ilə əldə edilmiş olan elmdən ibarətdir. Bundan dolayı, Allah Taala'nın:

"...yəqinliklə inananlardan olması üçün..."

buyuruğu, bu göstərmə işinin, bir məqsəd və qayəsi kimi olmuş olur. Beləcə də, ayətin təqdiri və mənası:

"...qəti elm qazansın deyə, göylərin və yerin mələkutunu göstərirdik..." şəklində olur.

Bundan dolayı, "yəqin", dəlildən əldə edilən elm olunca, bu göstərmənin də, edilən istidlaldan ibarət olması gərəkdir.

✓ Səkkizinci dəlil:

Allah Taalanın bütün məxluqatı, eyni etibarla, Yaradıcının varlığına və qüdrətinə dəlalət etməkdədirlər. Halbuki bu məxluqlar, "muhdəs" (sonradan yaradılmış) və "mümkin" (varlığı və yoxluğu imkan daxilində olan) varlıqlardır. Hər muhdəs, mümkindir. O halda, bu varlıqlar (varlıq meydanına çıxmaq üçün) bir Yaradıcıya möhtacdırlar.

İnsan, bu tək izahı yaxşıca bilib başa düşdüyü zaman, bax bu, o kimsəyə, Yaradıcının varlığı xüsusunda istidlal etməsi (bir dəlilə dayanaraq hökm çıxarması) üçün kifayət edər...

Bundan dolayı, o kimsə, bu 2 müqəddiməni bilməklə, ağlının gözü və ağlının qulağı ilə bütün mələkutun, Başqasına möhtac olduğunu bilmiş olur. Halbuki, burdakı rüyət (görmək feli), qətiliklə zaval tapmayan (sonlanmayan), davamlı bir görmədir.

Sonra bu, insanı, Allahdan uzaq da tutmaz. Əksinə bu, qəlbin və ruhun Allah ilə məşğul olmasını təmin edər.

Maddi gözün görməsinə gəlincə, insanın, bu gözü ilə tək bir baxışla bir çox şeyi bütünü ilə görməsi, mümkün deyildir. Görmürsənmi, yazılmış bir səhifəyə baxan hər kəs, o səhifənin ancaq tək bir kəliməsini mükəmməl və tam olaraq görə bilir?! Əgər onun baxışı, digər bir kəliməyə yönələr, gözü onunla məşğul olarsa, o vaxt da, o, əvvəlki ilk kəliməni idrak etməkdən və görməkdən məhrum olar.

Beləcə, bir çox şeyin bir baxışla görünməsinin mümkün olmadığı sabit olur. Bunun mümkün olduğu fərz edilsə belə, davamlı olmaz. Davamlı olduğu fərz edilsə də, bu, insanı Allahdan uzaq qoyar.

Bax, Allah Taala, Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm)'i, göz ilə görüşə etibar etmədiyi üçün mədh edərək:

مَا زَاغَ ٱلْبَصَرُ وَمَا طَغَىٰ

"Peyğəmbərin gözü yayınmadı və həddi aşmadı." (Nəcm/17) buyurmuşdur.

Bütün bu dəlillərlə, bu "göstərmə" işinin, maddi göz cəhətdən deyil, ağıl və qəlb cəhətindən olduğu sabit olur.

-----------------------------------

Məzkur (zikr edilən) görməyin ruhani olmasına etiraz:

Əgər:

"Bu açıqlamaya görə, qəlbin görməsi, tövhid əhli olan hər kəs üçün mövcuddur. O halda, hansı səbəbdən dolayı, İbrahim (əleyhissəlam) üçün, belə bir üstünlük səbəbi olmuşdur?"

deyə soruşularsa, belə cavab verərik:

"Bütün tövhid əhli, hər nə qədər bu dəlilin əslini bilirsələr də, bu aləmdəki hər bir məxluqda, cinslərinə, növlərinə, şəxslərinə və hallarına görə, bir İlahi hikmət mövcud olduğundan xəbərdar olmaq, ancaq böyük peyğəmbərlər üçün bəhs mövzusudur.

Bax, bundan ötürüdür ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), duasında:

"Allahım, bizə hər şeyi, necə varsalar, elə göstər!"

buyurmuşdur. Bundan dolayı, bu müşkil ortadan qalxmış olur. Allah ən doğrusunu bilir...

------------------------------------------

"Yəqin" təbirinin mənası, "Yəqin elmi" nədir?

"Yəqin", düşünmə və təfəkkür səbəbilə, şübhə zail olduqdan sonra hasil olan bir elm (bilgi) mənasındadır. Bax bundan dolayıdır ki, İlahi elm, "yəqini elm" deyə vəsf edilə bilməz. Çünki Allah Taala üçün, elmdən əvvəl bir şübhə bəhs mövzusu deyildir və bu elm, düşünmə və təfəkkür yolu ilə əldə edilməmişdir.

Bil ki, istidlal etdiyi xüsusun başlanğıcında, insanın qəlbi, bəzi cəhətlərdən şəkk və şübhə içindədir. Ancaq dəlillər, yaxşıca çoxalıb hamısı bir-birilə uyğunluq təşkil edib bir-birilərini dəstəklədiklərində, bu hal, o xüsusda, "yəqin"in meydana gəlməsinə səbəb olur.

Bu, bir neçə cəhətdən belədir:

a. Bu dəlillərdən hər birinin bir növ təsiri və gücü vardır. Bu təsir və güc getdikcə artaraq, qətiliklə zirvəyə çatır.

b. Felin çoxca təkrarlanması, bir mələkənin (bacarıq, məharət, ustalığın) meydana gəlməsinə səbəb olur.

Bundan dolayı, fərqli dəlilləri, eyni şeyə dəlil gətirmək, sanki bir dərsi təkrar etmək kimi olur. Çoxca təkrar isə, qəlbdən silinməyəcək çox güclü bir əzbəri təmin etdiyi kimi, burda da eyni şey baş verir.

c. Qəlb, istidlal sırasında (varılacaq nəticə haqqında), bir qaranlıq (yəni qərarsızlıq) içindədir.

Bundan dolayı, qəlbdə ilk dəlil ilə əldə edilən bir inanc meydana gəldiyi zaman, bu istidlalın nuru, qəlbdəki digər sifətlərin qaranlığına qarışır. Beləcə, nur və qaranlığın qarışığı olan o hal səbəbilə, qəlbdə bir şübhə meydana gəlir. İkinci bir istidlal edilincə, bunun nuru (aydınlığı), birinci hala qarışır. Beləcə, get-gedə qəlbin aydınlığı və parlaqlığı tamam olur.

Günəş doğarkən, ilk əvvəl onun işıqları görsənir. Bax bu, sabah vaxtıdır. Eynilə bu şəkildə, ilk istidlal, sabah vaxtı kimi olur. Sonra sabahın aydınlığı, günəşin get-gedə təpə nöqtəsinə yüksəlməsi səbəbilə, davamı artır. Bundan dolayı, günəş təpə nöqtəsinə (zenitə) çatdığında, aydınlıq ən mükəmməl halını alır. İnsan da belədir.

İnsan nə vaxt ki, Allahın məxluqatının mərtəbələrini çoxca düşünər və təfəkkür edərsə, onun mərifət və tövhid nurunun aydınlığı da, o nisbətdə parlaq olar.

Lakin aləmin günəşi ilə elm günəşi arasında, bu fərq vardır:

Aləmin günəşinin yüksəlməsində və işığının çoxalmasında, daha iləriyə keçə bilməyəcəyi bəlli bir sərhədi vardır. Ancaq mərifət, ağıl və tövhid günəşinin yüksəlməsinin bir nəhayəti və işığının artmasının bir sonu yoxdur.

Bax bundan dolayıdır ki, Allah Taala'nın:

"Beləcə Biz, İbrahimə, göylərin və yerin mələkutunu göstərirdik..."

buyuruğu: dəlil və bəyyinələrin mərtəbələrinə;

"Yəqinliklə inananlardan (yəqin elminə çatanlardan olması) üçün..."

ifadəsi də: təcəlli nurları ilə mərifət və tövhid günəşinin aydınlıqlarının dərəcələrinə

bir işarət olmuş olur. Allah ən gözəl biləndir...

(Fəxrəddin ər-Razi, "Təfsiru'l-Kəbir", Ənam/75 təfsiri)

========================================================================================================

Mələkut-2

• Əşya və hadisələrin iç üzü, görünməyən cəhəti, hikmət tərəfi;

• Ruhlara və mələklərə məxsus qeyb aləmi;

• Mülk aləmini idarə edən İlahi qanunlar

-------------------------

"Mələkut" kəliməsi: əşyanın iç üzünü ifadə edir. Bizlər ümumi olaraq, əşyanın bizə baxan mülk cəhətini görürük. Mələkut cəhətini isə, iman nuru ilə görə bilərik.

İnsanı heyvandan ayıran ən əhəmiyyətli özəllik, ağıl sahibi olması, yaşadığı mülk aləminin iç üzünü də düşünə bilməsi, başa düşə bilməsi və ondan istifadə edə bilməsidir.

Su və torpaq, mülk aləmindən ikən; bir damla suda mövcud olan milyonlarca mikrob, bir qram torpaqda mövcud milyonlarla bakteriya, mələkutiyyətdən xəbər verməkdədir.

Maddi varlıqların görünməyən iç üzlərinə mələkut deyilsə də, mələkutiyyət deyildiyi zaman, daha çox, əşyadan cari olan qanunlar, bədənlərdə hökm edən ruhlar xatirə gəlir.

Ustad Nursi'nin "Risale-i Nur" təfsirində keçən:

"Her şeyin içine melekut, dışına da mülk denir..." (Mesnevi-i Nuriye, "Hubab", s. 92)

ifadəsinə görə, bu görünən şəhadət aləmi, eyni zamanda mülk aləmidir. Görünməyən əmr aləmi isə, mələklər, axirət aləmləri kimi bütün aləmlər də, mələkut ilə ifadə edilirlər.

Bəzi alimlər, insan bədəninin mülk, ruhunun isə, mələkut olduğu ifadə edərkən; digər bir qismi, bədənin görünməyən qisimlərini də mələkut olaraq qəbul edirlər.

Buna görə:

فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

"Əlində hər şeyin mələkutu Olan Allah, pak və müqəddəsdir. Siz ancaq Onun hüzuruna qaytarılacaqsınız." (Yasin/83)

ayətini, 2 şəkildə başa düşə bilərik:

1. Hər şeyi idarə edən görünməz qanunlar, sistemlər, hamısı Allahın qüdrətindədir və Onun təqdiri ilə vəzifə görürlər. Bədəni idarə edən ruh kimi.

2. Heç bir məxluq, öz daxili cəhətinə əl uzada, güc çatdıra bilməz. Bizim daxilimizi də, heyvanın daxilini də, ağacın, dənizin içini də, Allah idarə etməkdədir.

İbrahim (əleyhissəlam)'a:

"...göylərin və yerin mələkutunun göstərilməsi..."

hadisəsinə, bu cəhətdən də baxa bilərik.

Yəni bu möhtəşəm aləmin, bir saray, bir şəhər, bir fabrik kimi asanca idarə edildiyi, Allah Taala tərəfindən İbrahim (əleyhissəlam)'a göstərilmişdir.

---------------------------

Mələkutun bir başqa mənası da:

Hadisələrin bilə bilmədiyimiz hikmət yönüdür. Məsələn, xəstəliyin mülk cəhəti, izdirab, ağrı və acılardır. Mələkut cəhəti isə:

• günahlara kəffarət olması;

• insanı mənəvi cəhətdən yüksəltməsi;

• qəlbini dünyadan axirətə;

• xalqdan Xaliqə çevirməsi

kimi, nurani meyvələrdir.

"Risale-i Nur" təfsirində, mülk və mələkutun bu mənası da, gözəl bir şəkildə işlənməkdədir. Bunlardan bir misal:

"...âyinenin iki vechi (yönü) gibi, herşeyin bir mülk ciheti var ki, âyinenin mülevven (rəngli) yüzüne benzer; muhtelif renklere ve hâlâta (hallara) medar (qaynaq, mənbə) ola bilir:

Biri melekût'tur ki, âyinenin parlak yüzüne benzer. Mülk ve zahir vechinde (yönündə), kudret-i Samedâniyenin (Saməd olan Allahın qüdrətinin) izzetine ve kemâline münâfi hâlât zidd hallar) vardır. Esbab (səbəblər), o hâlâta (hallara) hem merci (rücu edilən, dönülən yer), hem medar (qaynaq) olmak için vaz edilmişler (yerləşdirilmişlərdir).

Fakat melekûtiyet ve hakikat cânibinde (yönündə), herşey şeffaftır, güzeldir, kudretin bizzat mübaşeretine (şəxsən təmasına) münasiptir, izzetine münâfi (ziidd) değildir..." (Sözler, 22. Söz, 2. Makam, 1. Lema, s. 287)

Məlum olduğu üzərə, aynanın 2 üzü vardır:

Parlaq üzü və rəngli üzü (yəni aynanın önü və arxası).

Rəngli üzü, çox fərqli rənglərdə ola bilər. Lakin bu fərqlilik, parlaq üzə təsir etməz.

Arxa üzünü nə qədər qatı rənglə boyasaq, ön tərəfi o dərəcə parlaq görünür.

Eynilə bunun kimi, əşyanın və hadisələrin də, 2 üzü vardır:

• Bizə baxan üzü, aynanın rəngli qisminə (arxa tərəfinə) bənzəyir. Burda fərqli rənglər və görüntülər ola bilər.

• Mələkut cəhəti isə, aynanın şəffaf üzü kimidir və daim parlaqdır.

Məsələn, ölümün insana baxan üzü, qaranlıq görünə bilər. Lakin mələkut cəhətilə ölüm, insanı bu dünyadan, daha gözəl bir aləmə götürür. Bu üz parlaq və gözəldir.

 

Read 88 times
In order to make a comment, please login or register