Məzhəblər niyə var?

Abbas (radiyallahu anh) belə demişdir:

"Allaha and olsun ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) din yolunu açıq və aydınlıq hala gətirmədən vəfat etməmişdir. O, halal və haramları açıqlamış, nigah və talağın hökmlərini, müharibə və sülhün necə olmaları gərəkdiyini bildirmişdir. 

Dağ başındakı çobanın, qoyunlarını sağlam bir şəkildə otlatmaq və sulamaq mövzusunda göstərdiyi həssasiyət və səydən artığını, Allah rəsulu, ümmətini aydınlatmaq, yalnışlıqdan qorumaq və əmin-amanlığa çıxardmaq mövzusunda göstərmişdir."

Əbu Zərr (radiyallahu anh) belə demişdir:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) vəfat etdiyi zaman, havada qanad çırpıb uçan quşlarla əlaqəli dini hökmlərə varıncaya qədər, hər şeyi bizə açıqlamışdı."

Ancaq bu, belə olmasına baxmayaraq, hökmlərin açıqlıq dərəcələri bir birindən fərqlidir.

• Bəzi hökmlər, o dərəcə açıqdır ki, bunlarda heç bir müəyyənsizlik və şübhə qalmamış və bir İslam ölkəsində yaşayanlar üçün, onları bilməmək üzr olmaqdan çıxmışdır. Bu cür hökmlərə- "dinin zəruriyyəti", yəni "dində zəruri olaraq bilinən hökmlər", "muhkəmlər" deyilir.

• Bəzi hökmlər, alimlərin elmi səviyyəsində açıqdır. Onun üçün bu hökmləri yalnızca alimlər bilir.

• Bəzi hökmlər isə, bütün alimlər üçün də qəti deyildir. Bundan dolayı, onları anlamağa çalışarkən, alimlər də fərqli görüşlər iləri sürmüşlərdir.

Alimlərin fərqli görüşlər iləri sürmələrinin səbəbləri bunlardır:

1- Hökmün qaynağı olan nass'ın, bəzi alimlər tərəfindən bilinərkən, bəziləri tərəfindən bilinməməsi. 

Belə olduğu halda, istər-istəməz bu 2 qrup arasında fərqli görüşlər ortaya çıxmışdır.

2- Fərqli hökmlər ifadə edən nass'ın mövcud olması.

Bu halda, bəzi alimlər, bir nass'ı əsas alarkən, digərləri başqa bir nass'ı əsas almışlardır. Fərqli 2 nass'ın mövcud olması isə:

• ya birinin sənəd yönündən qüvvətli, birinin zəif olmasından; 

• ya da birinin digərini nəsx etməsindən (yəni sonrakının, öncəkinin hökmünü qaldırmasından) dolayıdır. 

• Bəzən də fərqli nasslardan biri təqvanı, o biri də ruhsatı (insanların üzrlərindən dolayı, onlara bir asanlıq və izn olmaq üzərə, ikinci dərəcədə məşru qılınan şey) ifadə edər. 

• Bəzən də fərqli nass'lar, fərqli şərtlər üçündür.

3- Nass'ın hökmə dəlalətinin, bütün alimlərin eyni şəkildə anlayacağı dərəcədə açıq olmaması. 

Bu halda, bəzi alimlər nass'ı bir cür, digər bəziləri də, onu başqa cür anlamışlardır. Belə olunca da, fərqli görüşlər ortaya çıxmışdır.

4- Əmr şəklində olan bir nass'ın vaciblik mi, yoxsa məndubluq mu ifadə etdiyi; 

nəhy şəklində olan nass'ın da haramlıq mı, yoxsa məkruhluq mu ifadə etdiyi xüsusunda, fərqli görüşlərin meydana gəlməsi.

Belə olduğu halda, bir alim, haqqında əmr olan bir şey üçün vacib deyərkən, bir digəri məndub deyər. 

Yenə bir alim, haqqında nəhy olan bir şey üçün haram deyərkən, bir digəri məkruh deyər. 

Bir şey haqqında bu səbəblərlə, görüşlər fərqli olur və doğru olanın hansı görüş olduğu qətilik qazanmazsa, o şeyin hökmü, şübhəli bir hökm olaraq qalır.

Ancaq bu belə olmasına rəğmən, elmdə rüsuh və dərinlik sahibi olanlar, doğru olan görüşü tapmağa müvəffəq olurlar. Bu səbəblə, hökm, bunlara görə, möhkəmdir. Və lakin, digər alimlər isə, qəti bir qənaət gətirmədikləri üçün, hökm bunlar üçün şübhəli olur.

Bu, o deməkdir ki, heç bir hökm, bütün İslam alimləri üçün şübhəli deyildir. Ancaq hökmü doğru və qəti olaraq bilənlərin sayı, hər mövzuya görə, fərqlilik ərz edər. Bundan dolayı, bunların sayı bəzən artarkən, bəzən ola bildiyincə azalır.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Mənim ümmətim, dəlalət üzərində ittifaq etməz." 

Yəni hamısı bu halda olmazlar. Olsa olsa, bir qismi bu halda ola bilər. Bu qisim də bəzən bütünə görə azlıq, bəzən də çoxluqdur.

"Şübhəli şeyləri (n doğru hökmünü) insanların çoxu bilməzlər."

Bu, o deməkdir ki, insanların çoxunun, doğru hökmünü bilmədikləri şeyləri, bəziləri bilirlər. Bu da nəticədə, heç bir dini hökmün, bütünü ilə qapalı olmadığı, ancaq onları anlama səviyyəsinə çıxa bilməmiş insanlar üçün, o şəkildə göründüyü mənasındadır.

(İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Camiu'l-Ulum və'l-Hikəm, 1. Cild, 6-cı Hədis: "Halal, haram və bu ikisi arasında şübhəli şeylər haqqındadır." s. 108-110)

Read 6 times
In order to make a comment, please login or register