Rəşəhat risaləsi
رَشَحَاتٌ مِنْ بَحْرِ مَعْرِفَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم
“Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in mərifəti dənizindən rəşhalar (damlalar)”
---------------------------
---------------------------
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
تَنْبِيهٌ
Tənbeh
إِنَّ مَا يُعَرِّفُ لَنَا رَبَّنَا لَا يُعَدُّ وَلَا يُحَدُّ، وَلَكِنَّ الْبَرَاهِينَ الْكَبِيرَةَ وَالْحُجَجَ الْكُلِّيَّةَ ثَلَاثَةٌ
Şübhəsiz, Rəbbimizi bizə tərif edən şeylər, saysız və hədsizdir. Lakin böyük burhanlar və külli hüccətlər, üçdür.
إِحْدَاهَا هَذِهِ الْكَائِنَاتُ وَقَدْ سَمِعْتَ بَعْضَ آيَاتِ هَذَا الْكِتَابِ الْكَبِيرِ
Onlardan:
• Biri: bu kainatdır. Bu böyük kitabın bəzi ayələrini, sən, eşitmişdin.
وَثَانِيَتُهَا الْآيَةُ الْكُبْرَى مِنْ هَذَا الْكِتَابِ وَهِيَ خَاتَمُ دِيوَانِ النُّبُوَّةِ وَمِفْتَاحُ الْكُنُوزِ الْخَفِيَّةِ (عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ)
• İkincisi: bu (kainat) kitabının ayətu'l-kubrası (böyük ayəti)'dir. O, nübüvvət divanı (məclisi)'nin, xatəmi (möhürü); və gizli xəzinələrin (də), açarıdır.
وَثَالِثَتُهَا مُفَسِّرُ كِتَابِ الْعَالَمِ وَحُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْأَنَامِ أَيِ الْقُرْآنُ الْحَكِيمُ
• Üçüncüsü: aləm kitabının, müfəssiri; və ənam (ins və cin)'ə qarşı (da), Allahın hüccətidir. Yəni, hikmətli Quran'dır.
فَلَا بُدَّ أَنْ نَعْرِفَ هَذَا الْبُرْهَانَ الثَّانِيَ النَّاطِقَ ثُمَّ نَسْتَمِعَ إِلَيْهِ
Danışan bu ikinci burhanı (ilk əvvəl), tanımağımız; sonra (da), Onu dinləməyimiz, labüd (qaçılmaz)'dır.
فَنَذْكُرُ مِنْ بَحْرِ مَعْرِفَتِهِ رَشَحَاتٍ
Onun mərifəti dənizindən, (bəzi) rəşhaları zikr edirik.
--------------------------
--------------------------
الرَّشْحَةُ الْأُولَى
Birinci Rəşha:
اعْلَمْ أَنَّ ذٰلِكَ الْبُرْهَانَ النَّاطِقَ لَهُ شَخْصِيَّةٌ مَعْنَوِيَّةٌ عَظِيمَةٌ
Bil ki: O natiq (danışan) burhanın, əzəmətli mənəvi bir şəxsiyyəti vardır.
قُلْتَ مَا هُوَ وَمَا مَاهِيَّتُهُ
Dedin (yəni, əgər desən): "O (yəni, əzəmətli mənəvi şəxsiyyət), nədir? Və mahiyyəti nədir (yəni, nədən ibarətdir)?”
قِيلَ لَكَ
Sənə (belə) deyilər:
هُوَ الَّذِي لِعَظَمَتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ صَارَ سَطْحُ الْأَرْضِ مَسْجِدَهُ وَمَكَّةُ مِحْرَابَهُ وَالْمَدِينَةُ مِنْبَرَهُ
✓ O, mənəvi əzəmətindən dolayı:
~ yerin səthi, Özünə məscid;
~ Məkkə, Özünə mehrab; və
~ Mədinə (də), Özünə minbər
olan kimsədir.
وَهُوَ إِمَامُ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ يَأْتَمُّونَ بِهِ صَافِّينَ خَلْفَهُ
✓ O, bütün möminlərin imamıdır. (Möminlər), Onun arxasında səf tutaraq, Ona tabe olurlar.
وَخَطِيبُ جَمِيعِ الْبَشَرِ يُبَيِّنُ لَهُمْ دَسَاتِيرَ سَعَادَاتِهِمْ
✓ (O), bütün insanların xatibidir. Onlara, səadətlərinin düsturlarını açıqlayır.
وَرَئِيسُ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ يُزَكِّيهِمْ وَيُصَدِّقُهُمْ بِجَامِعِيَّةِ دِينِهِ لِأَسَاسَاتِ أَدْيَانِهِمْ
✓ (O), bütün Nəbilərin rəisidir. Dininin, Onların dinlərinin əsaslarına cami (cəm edici) olması ilə, Onları təzkiyə və təsdiq edir.
وَسَيِّدُ جَمِيعِ الْأَوْلِيَاءِ يُرْشِدُهُمْ وَيُرَبِّيهِمْ بِشَمْسِ رِسَالَتِهِ
✓ (O), bütün övliyanın (yəni, vəlilərin) seyyididir. Risalətinin günəşilə, onları irşad və tərbiyə edir.
وَقُطْبٌ فِي مَرْكَزِ دَائِرَةِ حَلْقَةِ ذِكْرٍ تَرَكَّبَتْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَخْيَارِ وَالصِّدِّيقِينَ وَالْأَبْرَارِ الْمُتَّفِقِينَ عَلَى كَلِمَتِهِ النَّاطِقِينَ بِنُطْقِهِ
✓ (O), kəliməsində müttəfiq və Onun nitqilə natiq olan:
~ Nəbilərdən;
~ Əxyar (xeyirlilər)'dən;
~ Siddiqlərdən;
~ əbrar (bər'lər, yəni, itaətkar, sədaqətli, vəfakar və yaxşılıq etməyi sevən kimsələr)'dən
mürəkkəb olan bir zikr xalqasının mərkəzi dairəsində, bir qütbdür.
وَشَجَرَةٌ نُورَانِيَّةٌ عُرُوقُهَا الْحَيَوِيَّةُ الْمَتِينَةُ هِيَ الْأَنْبِيَاءُ بِأَسَاسَاتِهِمُ السَّمَاوِيَّةِ
✓ (O), nurani bir ağacdır.
• (O) ağacın, canlı və mətin kökləri: -səmavi əsasları ilə-, Nəbilərdir;
وَأَغْصَانُهَا الْخَضِرَةُ الطَّرِيَّةُ وَثَمَرَاتُهَا اللَّطِيفَةُ النَّيِّرَةُ هِيَ الْأَوْلِيَاءُ بِمَعَارِفِهِمُ الْإِلْهَامِيَّةِ
• Və (o) ağacın yaşıl və təzə budaqları; və lətif və nurlu meyvələri: - ilhami mərifətlərilə- vəlilərdir.
فَمَا مِنْ دَعْوَى يَدَّعِيهَا إِلَّا وَيَشْهَدُ لَهُ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مُسْتَنِدِينَ بِمُعْجِزَاتِهِمْ وَجَمِيعُ الْأَوْلِيَاءِ مُسْتَنِدِينَ بِكَرَامَاتِهِمْ
O (yəni, Peyğəmbərimiz)'in, iddia etdiyi elə bir iddia yoxdur ki, bütün Nəbilər, möcüzələrinə istinadən; və bütün vəlilər (də), kəramətlərinə istinadən, Ona (yəni, Peyğəmbərimizə) şahidlik etməsin.
فَكَأَنَّ عَلَى كُلِّ دَعْوَى مِنْ دَعَاوِيهِ خَوَاتِمَ جَمِيعِ الْكَامِلِينَ
Sanki, Onun iddialarından hər bir iddia üzərində, bütün kamillərin xatəmləri (yəni, möhürləri) vardır.
إِذْ بَيْنَمَا تَرَاهُ قَالَ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ وَادَّعَى التَّوْحِيدَ
Çünki sən, Onu, "lə iləhə illə Huvə = Ondan başqa ilah yoxdur." deyərkən; və tövhid iddia edərkən gördüyündə...
فَإِذَا نَسْمَعُ مِنَ الْمَاضِي وَالْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الصَّفَّيْنِ النُّورَانِيَّيْنِ أَيْ شُمُوسِ الْبَشَرِ وَنُجُومِهِ الْقَاعِدِينَ فِي دَائِرَةِ الذِّكْرِ عَيْنَ تِلْكَ الْكَلِمَةِ
Birdən, keçmiş və gələcəkdən, nurani 2 səfdən, -yəni, zikr dairəsində oturan bəşərin günəşləri və ulduzlarından- eyni o kəliməni eşidirik.
فَيُكَرِّرُونَهَا وَيَتَّفِقُونَ عَلَيْهَا مَعَ اخْتِلَافِ مَسَالِكِهِمْ وَتَبَايُنِ مَشَارِبِهِمْ
Onu təkrar edirlər; və məsləklərinin, ixtilafına (yəni, müxtəlifliyinə); və məşrəblərinin (də), fərqliliyinə rəğmən, onda müttəfiqdirlər.
فَكَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ بِالْإِجْمَاعِ صَدَقْتَ وَبِالْحَقِّ نَطَقْتَ
Sanki onlar, icma ilə, "Sadəqtə və bi'l-haqqi nətaqtə = doğru dedin və haqqı danışdın." deyirlər.
وَلَا حَدَّ لِلْوَهْمِ أَنْ يَمُدَّ يَدَهُ لِرَدِّ دَعْوَى تَأَيَّدَتْ بِشَهَادَاتِ مَنْ لَا يُحَدُّ مِنَ الشَّاهِدِينَ الَّذِينَ تُزَكِّيهِمْ مُعْجِزَاتُهُمْ وَكَرَامَاتُهُمْ
Möcüzələri və kəramətlərinin Özlərini təzkiyə etdiyi hədsiz Şahidlərin şəhadətlərilə dəstəklənmiş bir iddianın rəddinə, vəhmin əlini uzatmasının, heç bir həddi yoxdur.
-----------------------
-----------------------
الرَّشْحَةُ الثَّانِيَةُ
İkinci Rəşha
اعْلَمْ أَنَّ هٰذَا الْبُرْهَانَ النُّورَانِيَّ الَّذِي دَلَّ عَلَى التَّوْحِيدِ وَأَرْشَدَ الْبَشَرَ إِلَيْهِ
Bil ki, tövhidə dəlalət edən və bəşəri Ona (yəni, tövhidə) irşad edən bu nurani burhan...
كَمَا أَنَّهُ يَتَأَيَّدُ بِقُوَّةِ مَا فِي جَنَاحَيْهِ نُبُوَّةً وَوِلَايَةً مِنَ الْإِجْمَاعِ وَالتَّوَاتُرِ
Necə ki, şübhəsiz O (yəni, O nurani burhan), 2 tərəfində olan bir qüvvətlə, (yəni), icmadan və təvatürdən (gələn) nübüvvət və vəlayətlə dəstəklənir.
وَكَذَا تُصَدِّقُهُ إِشَارَاتُ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ مِنْ بِشَارَاتِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَزُبُرِ الْأَوَّلِينَ
~ Elə də, səmavi kitabların işarətləri; Tövrat, İncil, Zəbur və əvvəlki kitabların müjdələri, Onu təsdiq edir.
وَكَذٰلِكَ تُصَدِّقُهُ رُمُوزَاتُ الْإِرْهَاصَاتِ الْكَثِيرَةِ الْمَشْهُودَةِ
~ Və yenə, irhasatın (peyğəmbərliyindən əvvəl zühur edən fövqə'l-adi halların) məşhud bir çox işarətləri, Onu təsdiq edir;
وَكَذَا تُصَدِّقُهُ بِشَارَاتُ الْهَوَاتِفِ الشَّائِعَةِ الْمُتَعَدِّدَةِ
~ Və yenə, hatiflərin (səsi eşidildiyi halda; özü görülməyən səslənicilərin) yayılan çox saylı müjdələri, Onu təsdiq edir;
وَكَذَا تُصَدِّقُهُ شَهَادَاتُ أَهْلِ الْكِهَانَةِ الْمَنْقُولَةِ بِالتَّوَاتُرِ
~ Və yenə, təvatürlə nəql edilən kəhanət əhli (kahinlər)'in şəhadətləri, Onu təsdiq edir;
وَكَذَا تُصَدِّقُهُ دَلَالَاتُ أَلْفِ مُعْجِزَاتٍ
~ Və yenə, 1000 möcüzənin dəlaləti, Onu təsdiq edir.
مِنْ أَمْثَالِ: شَقِّ الْقَمَرِ، وَنَبَعَانِ الْمَاءِ مِنَ الْأَصَابِعِ كَالْكَوْثَرِ، وَمَجِيءِ الشَّجَرِ بِدَعْوَتِهِ، وَنُزُولِ الْمَطَرِ فِي آنِ دُعَائِهِ، وَشِبَعِ الْكَثِيرِ مِنْ طَعَامِهِ الْقَلِيلِ، وَتَكَلُّمِ الضَّبِّ وَالذِّئْبِ وَالظَّبْيِ وَالْجَمَلِ وَالْحَجَرِ، إِلَى أَلْفٍ مِمَّا بَيَّنَهُ الرُّوَاةُ الثِّقَاتُ وَالْمُحَدِّثُونَ الْمُحَقِّقُونَ
Ayın yarılması; barmaqlarından, -kövsər kimi- suyun fışqırması; dəvətilə, ağacların gəlməsi; duası anında yağışın yağması; az təamı ilə, çoxlarının doyması; kərtənkələnin, qurdun, ceyranın, dəvənin və daşın danışması misallarından (tut); siqa ravilərin və mühəqqiq mühəddislərin bəyan etdiyi 1000-ə qədər (möcüzə, Onu təsdiq edir).
وَكَذَا تُصَدِّقُهُ شَرِيعَتُهُ الْجَامِعَةُ لِسَعَادَاتِ الدَّارَيْنِ
~ Və yenə, iki yurd səadətini cəm edən şəriəti, Onu təsdiq edir.
وَقَدْ سَمِعْتَ وَرَأَيْتَ فِي الدُُّرُوسِ السَّابِقَةِ شُعَاعَاتٍ مِنْ شَمْسِ شَرِيعَتِهِ الْمَفِيضَةِ لِلسَّعَادَاتِ
Əvvəlki dərslərdə, Onun, səadətlər axıdan şəriət günəşinin bəzi şüalarını, eşitmiş və görmüşdün.
فَيَكْفِيكَ إِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَيْنِكَ غَيْنٌ وَفِي قَلْبِكَ رَيْنٌ فَلَا نُطَوِّلُ هُنَا
Əgər gözündə, pərdə; və qəlbində (də), pas yoxdursa, sənə kifayət edəcəkdir. Sözü, burda uzatmayacağıq.
----------------------
----------------------
الرَّشْحَةُ الثَّالِثَةُ
Üçüncü rəşha:
اعْلَمْ أَنَّهُ كَمَا تُصَدِّقُهُ الدَّلَائِلُ الْآفَاقِيَّةُ
Bunu bil ki: Necə ki, afaqi (yəni, nəfsin xaricindəki aləmdəki) dəlillər, Onu təsdiq edir...
كَذَلِكَ هُوَ كَالشَّمْسِ يَدُلُّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ
Bunun kimi də; O, günəş kimidir. Zatına, Zatı ilə dəlalət edir.
فَتُصَدِّقُهُ الدَّلَائِلُ الْأَنْفُسِيَّةُ
Ənfusi (yəni, nəfsin daxilindəki) dəlillər, Onu təsdiq edir.
إِذْ اجْتِمَاعُ أَعَالِي جَمِيعِ الْأَخْلَاقِ الْحَمِيدَةِ فِي ذَاتِهِ بِالِاتِّفَاقِ
Çünki:
~ Bütün həmid əxlaqların ən üstünlərinin, -ittifaqla- Onun Zatında ictima etməsi (toplanması);
وَكَذَا جَمْعُ شَخْصِيَّتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ فِي وَظِيفَتِهِ أَفَاضِلَ جَمِيعِ السَّجَايَا الْعَالِيَةِ وَالْخَصَائِلِ النَّزِيهَةِ
~ Və yenə, bütün ali səciyyələrin və nəzih xislətlərin ən fəzilətlilərini, vəzifəsindəki mənəvi şəxsiyyətinin cəm etməsi;
وَكَذَا قُوَّةُ إِيمَانِهِ بِشَهَادَةِ قُوَّةِ زُهْدِهِ وَقُوَّةِ تَقْوَاهُ وَقُوَّةِ عُبُودِيَّتِهِ
~ Və yenə, -zühdünün, təvqasının və ubudiyyətinin qüvvətinin şəhadətilə-, imanının qüvvəti;
وَكَذَا كَمَالُ وُثُوقِهِ بِشَهَادَةِ سِيَرِهِ وَكَمَالُ جِدِّيَّتِهِ وَكَمَالُ مَتَانَتِهِ
~ Və yenə, -siyərinin şəhadətilə- mükəmməl vüsuqu (güvənirliyi), mükəmməl ciddiyyəti və mükəmməl mətanəti;
وَكَذَا قُوَّةُ أَمْنِيَّتِهِ فِي حَرَكَاتِهِ بِشَهَادَةِ قُوَّةِ اطْمِئْنَانِهِ
~ Və yenə, -itmi'nan (mutməinlik, tam bir qəlb rahatlığının) şəhadətilə- hərəkətlərindəki əminlik qüvvəti;
تُصَدِّقُهُ فِي دَعْوَى تَمَسُّكِهِ بِالْحَقِّ وَسُلُوكِهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ
Haqqa təməssuku (sarılması) və həqiqətə süluk etməsi iddiasında, Onu təsdiq edir.
كَمَا تُصَدِّقُ الْأَوْرَاقُ الْخَضِرَةُ وَالْأَزْهَارُ النَّضِرَةُ وَالْأَثْمَارُ الطَّرِيَّةُ حَيَاةَ شَجَرَتِهَا
Yaşıl yarpaqların, gözəl çiçəklərin və təzə meyvələrin, ağaclarının həyatını təsdiq etdiyi kimi...
----------------------
----------------------
الرَّشْحَةُ الرَّابِعَةُ
Dördüncü rəşha:
اعْلَمْ أَنَّ لِلْمُحِيطِ الزَّمَانِيِّ وَالْمَكَانِيِّ تَأْثِيرًا عَظِيمًا فِي مَحَاكَمَاتِ الْعُقُولِ
Bil ki: şübhəsiz, zaman və məkana aid (ətraf) mühitin, ağılların mühakimələrində, böyük bir təsiri vardır.
فَإِنْ شِئْتَ فَتَعَالَ نَخْلَعْ هَذِهِ الْخَيَالَاتِ الزَّمَانِيَّةَ وَالْعَصْرِيَّةَ وَالْمُحِيطِيَّةَ
Əgər istəyirsənsə, gəl; zamana, əsrə və mühitə aid bu xəyalları çıxaraq...
وَنَتَجَرَّدْ مِنْ هَذَا اللِّبَاسِ الْمُلَوَّثِ
Və bu kirli libasdan sıyrılaq...
ثُمَّ نَخُوضَ فِي بَحْرِ الزَّمَانِ السَّيَّالِ
Sonra, səyyal (axıb-gedən) zamanın dənizinə dalaq...
وَنَسْبَحَ فِيهِ إِلَى أَنْ نَخْرُجَ إِلَى عَصْرِ السَّعَادَاتِ الَّتِي هِيَ الْجَزِيرَةُ الْخَضْرَاءُ فِيمَا بَيْنَ الْعُصُورِ وَالدُّهُورِ
Və əsrlər və dəhr (zaman)'lar arasında, yaşıl ada olan səadətlər əsrinə çıxıncaya qədər, onda (yəni, o dənizdə) üzək.
فَلْنَنْظُرْ إِلَى جَزِيرَةِ الْعَرَبِ الَّتِي هِيَ الْمَدِينَةُ الشَّهْبَاءُ فِي تِلْكَ الْجَزِيرَةِ الزَّمَانِيَّةِ
Və o zamanın adasında boz rəngli bir şəhər olan Ərəb yarımadasına bir nəzər salaq.
وَلْنَلْبَسْ مَا نَسَجَ لَنَا ذَلِكَ الزَّمَانُ وَخَاطَهُ لَنَا ذَلِكَ الْمُحِيطُ
Və o zamanın, bizim üçün toxuduğunu; və o mühitin (də), bizim üçün tikdiyini bir geyinək.
حَتَّى نَزُورَ وَلَوْ بِالْخَيَالِ قُطْبَ مَرْكَزِ دَائِرَةِ الرِّسَالَةِ وَهُوَ عَلَى رَأْسِ وَظِيفَتِهِ يَعْمَلُ
Ta ki, -vələv xəyalla olsa belə- risalət dairəsinin mərkəzi qütbünü, vəzifəsi başında, iş görərkən ziyarət edək.
فَافْتَحْ عَيْنَكَ وَانْظُرْ
Gözünü aç və bir nəzər sal!
فَإِنَّ أَوَّلَ مَا يَتَظَاهَرُ لَنَا مِنْ هَذِهِ الْمَمْلَكَةِ
Şübhəsiz, bu məmləkətdən bizə ilk zahir olan şey:
شَخْصٌ خَارِقٌ لَهُ حُسْنُ صُورَةٍ فَائِقَةٍ فِي حُسْنِ سِيرَةٍ رَائِقَةٍ
Tərtəmiz bir hüsn-ü sirət içində, faiq bir hüsn-ü surəti olan xariqə (kainatda cari olan adətləri xərq edən, deşən) bir şəxs...
فَهَا هُوَ آخِذٌ بِيَدِهِ كِتَابًا مُعْجِزًا كَرِيمًا وَبِلِسَانِهِ خِطَابًا مُوجَزًا حَكِيمًا
Bax O, möcüzə və kərim bir Kitabı, əlinə; və mucəz (qısa və özlü) və hakim (hikmətli) olan bir xitabı (da), dilinə almış...
يُبَلِّغُ خُطْبَةً أَزَلِيَّةً
Əzəli bir xütbəni təbliğ edir...
وَيَتْلُوهَا عَلَى جَمِيعِ بَنِي آدَمَ بَلْ عَلَى جَمِيعِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، بَلْ عَلَى جَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ
Və Onu, cəmi bəni Adəmə; hətta bütün cin və insə; hətta bütün mövcudata tilavət edir (oxuyur).
فَيَا لَلْعَجَبِ
Nə qəribədir?!
مَا يَقُولُ
O, nə deyir?
نَعَمْ يَقُولُ عَنْ أَمْرٍ جَسِيمٍ
Bəli! (O), böyük bir işdən danışır.
وَيَبْحَثُ عَنْ نَبَأٍ عَظِيمٍ
Və böyük bir xəbərdən bəhs edir.
إِذْ يَشْرَحُ وَيَحُلُّ الْمُعَمَّى العَجِيبَةَ فِي سِرِّ خِلْقَةِ الْعَالَمِ
Çünki, (O):
✓ Aləmin xilqət/yaradılış sirrindəki əcaib bir müəmmanı şərh və həll edir.
وَيَفْتَحُ وَيَكْشِفُ الطِّلَسْمَ الْمُغْلَقَ فِي سِرِّ حِكْمَةِ الْكَائِنَاتِ
✓ Və kainatın hikməti sirrindəki qapalı bir tilsimi açır və kəşf edir.
وَيُوَضِّحُ وَيَبْحَثُ عَنِ الْأَسْئِلَةِ الثَّلَاثَةِ الْمُعْضِلَةِ الَّتِي أَشْغَلَتِ الْعُقُولَ وَأَوْقَعَتْهَا فِي الْحَيْرَةِ
✓ Və ağılları məşğul edən və onları (yəni, ağılları) heyrətə salan müşkül 3 sualdan bəhs və (onları) izah edir.
:إِذْ هِيَ الْأَسْئِلَةُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا كُلُّ مَوْجُودٍ، وَهِيَ
ـ مَنْ أَنْتَ
ـ وَمِنْ أَيْن
ـ وَإِلَى أَيْن
Çünki, o suallar, ki, onları, hər bir mövcud soruşmaqdadır. O suallar da:
~ Sən, kimsən?
~ Hardan (gəldin)? Və
~ Hara (gedirsən)?
(suallarıdır).
------------------------
-------------------------
الرَّشْحَةُ الْخَامِسَةُ
Beşinci rəşha:
اُنْظُرْ إِلَى هٰذَا الشَّخْصِ النُّورَانِيِّ كَيْفَ يَنْشُرُ مِنَ الْحَقِيقَةِ ضِيَاءً نَوَّارًا وَمِنَ الْحَقِّ نُورًا مُضِيئًا
Həqiqətdən (gələn) nur saçan bir ziya'nı; və haqqdan (da gələn) işıqlandıran bir nuru, necə nəşr edir (yayır)?!
حَتَّى صَيَّرَ لَيْلَ الْبَشَرِ نَهَارًا وَشِتَاءَهُ رَبِيعًا
Ta ki, bəşərin gecəsini, gündüzə; və qışını da, bahara çevirdi.
فَكَأَنَّ الْكَائِنَاتِ تَبَدَّلَ شَكْلُهَا
✓ Sanki, kainatın şəkli dəyişdi.
وَصَارَ الْعَالَمُ ضَاحِكًا مَسْرُورًا بَعْدَ مَا كَانَ عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا
~ Və aləm, qaşqabaqlı və şiddətli bir halda ikən; gülən və sevincli oldu.
إِذْ إِذَا لَمْ نَسْتَضِئْ بِنُورِهِ نَرَى فِي الْكَائِنَاتِ مَأْتَمًا عُمُومِيًّا
Çünki, Onun nuru ilə işıqlanmadığımızda,
~ Kainatda, ümumi bir matəm görürük.
وَنَرَى مَوْجُودَاتِهَا كَالْأَجَانِبِ وَالْأَعْدَاءِ لَا يَعْرِفُ بَعْضٌ بَعْضًا بَلْ يُعَادِيهِ
~ (Onun) mövcudatını, bir-birini tanımayan, hətta bir-birinə düşmənlik edən əcnəbilər və düşmənlər kimi görürük.
وَنَرَى جَامِدَاتِهَا جَنَائِزَ دَهَّاشَةً
~ Camidat (cansızlar)'ını, dəhşət verən cənazələr olaraq görürük.
وَنَرَى حَيَوَانَاتِهَا وَأَنَاسِيَّهَا أَيْتَامًا بَاكِينَ بِضَرَبَاتِ الزَّوَالِ وَالْفِرَاقِ
✓ Heyvanatını və insanlarını, zaval və firaqın (ayrılığın) zərbələrilə ağlayan yetimlər olaraq görürük.
وَنَرَى الْكَائِنَاتِ بِحَرِكَاتِهَا وَتَنَوُّعَاتِهَا وَتَغَيُّرَاتِهَا وَنُقُوشِهَا مَلْعَبَةَ التَّصَادُفِ مُنْجَرَّةً إِلَى الْعَبَثِيَّةِ مُهْمَلَةً لَا مَعْنَى لَهَا
~ Kainatı, hərəkətləri, tənəvvüatı (növ-növ olmaları), təğayyürat (qeyriləşmələri) və naxışları ilə, təsadüfün oyun yeri; əbəsiyyətə sürüklənmiş və mənası olmayan mühməl bir halda görürük.
وَنَرَى الْإِنْسَانَ قَدْ صَارَ بِعَجْزِهِ الْمُزْعِجِ وَفَقْرِهِ الْمُعْجِزِ وَعَقْلِهِ النَّاقِلِ لِأَحْزَانِ الْمَاضِي وَمَخَاوِفِ الْمُسْتَقْبَلِ إِلَى رَأْسِ الْإِنْسَانِ أَدْنَى وَأَخْسَرَ مِنْ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ
~ Və insanı, -narahat edən acizliyi, aciz buraxan fağırlığı (möhtaclığı) ilə, keçmişin hüznlərini və gələcəyin qorxularını insanın başına nəql edən ağlı ilə-, bütün heyvanatdan daha aşağı və daha zərərdə olmuş olduğunu görürük.
فَهٰذِهِ هِيَ مَاهِيَّةُ الْكَائِنَاتِ عِنْدَ مَنْ لَمْ يَدْخُلْ فِي دَائِرَةِ نُورِهِ
Bu, Onun nurunun dairəsinə girməyən kimsə qatında, kainatın mahiyyətidir.
فَانْظُرِ الْآنَ بِنُورِهِ وَبِمِرْصَادِ دِينِهِ وَفِي دَائِرَةِ شَرِيعَتِهِ إِلَى الْكَائِنَاتِ
İndi,
✓ Kainata, -Onun nuru, "dininin durbini" ilə və şəriəti dairəsində- bir nəzər sal!
كَيْفَ تَرَاهَا
Onu (yəni, kainatı) necə görürsən?!
اُنْظُرْ! قَدْ تَبَدَّلَ شَكْلُ الْعَالَمِ
Nəzər sal!
~ Aləmin, şəkli dəyişdi.
فَتَحَوَّلَ بَيْتُ الْمَأْتَمِ الْعُمُومِيِّ مَسْجِدَ الذِّكْرِ وَالْفِكْرِ وَمَجْلِسَ الْجَذْبَةِ وَالشُّكْرِ
~ Ümumi matəm evi (olan aləm), zikr və fikr məscidinə; cəzbə və şükür məclisinə çevrildi.
وَتَحَوَّلَ الْأَعْدَاءُ الْأَجَانِبُ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ أَحْبَابًا وَإِخْوَانًا
~ Və mövcudatdan əcnəbi olan düşmənlər, dostlar və qardaşlara çevrildilər.
وَتَحَوَّلَ كُلٌّ مِنْ جَامِدَاتِهَا الْمَيِّتَةِ الصَّامِتَةِ حَيًّا مُؤْنِسًا مَأْمُورًا مُسَخَّرًا نَاطِقًا بِلِسَانِ حَالِهِ آيَاتِ خَالِقِهِ
~ Və onun (yəni, kainatın) meyyit və səssiz olan camidat (cansızlar)'ından hər biri, munis (cana yaxın) bir canlıya; müsəxxər (boyun əydirilmiş) bir məmura və Xaliq'inin ayələrini hal dililə danışan (kimsə)'yə çevrildi.
وَتَحَوَّلَ ذَوُو الْحَيَاةِ مِنْهَا الْأَيْتَامُ الْبَاكُونَ الْمَشْتَكُونَ ذَاكِرِينَ فِي تَسْبِيحَاتِهِمْ شَاكِرِينَ لِتَرْخِيصَاتِهِمْ عَنْ وَظَائِفِهِمْ
~ Və ondan (yəni, kainatdan), ağlayan və şikayət edən yetimlər olan həyat sahibləri, təsbihatlarında, zakirlərə; və vəzifələrindən tərxisləri səbəbilə (də), şakirlərə çevrildilər.
وَتَحَوَّلَتْ حَرِكَاتُ الْكَائِنَاتِ وَتَنَوُّعَاتُهَا وَتَغَيُّرَاتُهَا مِنَ الْعَبَثِيَّةِ وَالْمُهْمَلِيَّةِ وَمَلْعَبَةِ التَّصَادُفِ إِلَى صَيْرُورَتِهَا مَكْتُوبَاتٍ رَبَّانِيَّةً وَصَحَائِفَ آيَاتٍ تَكْوِينِيَّةً وَمَرَايَا أَسْمَاءٍ إِلٰهِيَّةٍ
~ Kainatın hərəkətləri, tənəvvüat və təğayyüratı, əbəsiyyətdən, mühməliyyətdən (yəni, ehmal edilmişlikdən) və təsadüfün oyun yerindən; Rabbani məktublara, təkvini ayələrin səhifələrinə və İlahi isimlərin aynalarına çevrildilər.
حَتَّى تَرَقَّى الْعَالَمُ وَصَارَ كِتَابَ الْحِكْمَةِ الصَّمَدَانِيَّةِ
~ Hətta aləm, tərəqqi etdi və Samədani hikmətin bir kitabı oldu.
وَانْظُرْ إِلَى الْإِنْسَانِ كَيْفَ تَرَقَّى مِنْ حَضِيضِ الْحَيَوَانِيَّةِ الْعَاجِزَةِ الْفَقِيرَةِ الذَّلِيلَةِ إِلَى أَوْجِ الْخِلَافَةِ
✓ Və insana bir nəzər sal!
~ Aciz, fəqir (möhtac) və zəlil olan heyvaniyyət çuxurundan, xilafətin zirvəsinə necə tərəqqi etdi?!
بِقُوَّةِ ضَعْفِهِ وَقُدْرَةِ عَجْزِهِ وَسَوْقِ فَقْرِهِ وَشَوْقِ فَاقَتِهِ وَشَوْكَةِ عُبُودِيَّتِهِ وَشُعْلَةِ قَلْبِهِ وَحِشْمَةِ إِيمَانِ عَقْلِهِ
Zəifliyinin qüvvəti; və acizliyinin qüdrəti; və fəqirliyi (möhtaclığı)'nın sövqü; və yoxsulluğunun şövqü; və ubudiyyəti (qulluğu)'nun şövkəti; və qəlbinin şöləsi; və ağlının imanın ehtişamı ilə.
(×):
Və insana bir nəzər sal! Zəifliyinin qüvvəti; və acizliyinin qüdrəti; və fəqirliyi (möhtaclığı)'nın sövqü; və yoxsulluğunun şövqü; və ubudiyyəti (qulluğu)'nun şövkəti; və qəlbinin şöləsi; və ağlının imanının ehtişamı ilə, aciz, fəqir (möhtac) və zəlil olan heyvaniyyət çuxurundan, xilafətin zirvəsinə necə tərəqqi etdi?!
ثُمَّ انْظُرْ كَيْفَ صَارَتْ أَسْبَابُ سُقُوطِهِ مِنَ الْعَجْزِ وَالْفَقْرِ وَالْعَقْلِ أَسْبَابَ صُعُودِهِ بِسَبَبِ تَنَوُّرِهَا بِنُورِ هٰذَا الشَّخْصِ النُّورَانِيِّ
~ Sonra, (yenə) bir nəzər sal! Süqutunun səbəbləri olan acizlik, fəqirlik və ağıl; Bu nurani Şəxsin nuru ilə nurlanmaları səbəbilə, necə yüksəlişinin səbəbləri oldu?!
ثُمَّ انْظُرْ إِلَى الْمَاضِي ذٰلِكَ الْمَزَارِ الْأَكْبَرِ فِي ظُلُمَاتِهِ كَيْفَ اسْتَضَاءَ بِشُمُوسِ الْأَنْبِيَاءِ وَبِنُجُومِ الْأَوْلِيَاءِ
~ Sonra, keçmişə, -keçmişin zülmətləri (qaranlıqları) içindəki bu böyük məzara- bir nəzər sal! Ənbiya (Nəbilər)'in günəşləri və övliya (vəlilər)'in ulduzları ilə, necə işıqlandı?!
وَإِلَى الْاسْتِقْبَالِ تِلْكَ اللَّيْلَةِ اللَّيْلَاءِ فِي ظُلُمَاتِهِ كَيْفَ تَنَوَّرَ بِضِيَاءِ الْقُرْآنِ وَتَكَشَّفَ عَنْ بَسَاتِينِ الْجِنَانِ
~ Və gələcəyə -gələcəyin zülmətləri (qaranlıqları) içindəki qapqaranlıq gecəyə- bir nəzər sal! Quranın ziyası ilə, necə nurlandı?! Və cənnət bostanları, necə göründü?!
فَعَلَى هٰذَا لَوْ لَمْ يُوجَدْ هٰذَا الشَّخْصُ لَسَقَطَتِ الْكَائِنَاتُ وَالْإِنْسَانُ وَكُلُّ شَيْءٍ إِلَى دَرَجَةِ الْعَدَمِ
Dolayısı ilə, əgər Bu şəxs olmazsa, kainat, insan və hər bir şey, adəm (yoxluq) dərəcəsinə süqut edər.
لَا قِيمَةَ وَلَا أَهَمِّيَّةَ لَهَا
Onun, heç bir qiymət və əhəmiyyəti olmaz.
فَيَلْزَمُ لِمِثْلِ هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ الْبَدِيعَةِ الْجَمِيلَةِ
Belə bədi və cəmil olan bir kainat üçün, lazımdır
مِنْ مِثْلِ هٰذَا الشَّخْصِ الْخَارِقِ الْفَائِقِ الْمُعَرِّفِ الْمُحَقِّقِ
Bu Şəxs kimi xariqə, faiq, muarrif və mühəqqiq biri (lazımdır).
(×):
Belə bədi və cəmil olan bir kainat üçün, Bu Şəxs kimi xariqə, faiq, muarrif və mühəqqiq biri lazımdır.
فَإِذَا لَمْ يَكُنْ هٰذَا فَلَا تَكُنِ الْكَائِنَاتُ إِذْ لَا مَعْنَى لَهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْنَا
Əgər Bu (Şəxs) olmazsa, kainat olmaz. Çünki, -bizə nisbətlə- heç bir mənası olmaz.
فَمَا أَصْدَقَ مَا قَالَ مَنْ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ
Sözü, haqq; və mülk (də), Özünün olan Kimsə'nin dediyi, nə qədər də doğrudur:
لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ
"Əgər Sən olmasaydın, əgər Sən olmasaydın, fələkləri xəlq etməzdim."
----------------------
----------------------
الرَّشْحَةُ السَّادِسَةُ
Altıncı rəşha:
فَإِنْ قُلْتَ: مَنْ هٰذَا الشَّخْصُ الَّذِي نَرَاهُ قَدْ صَارَ شَمْسًا لِلْكَوْنِ كَاشِفًا بِدِينِهِ عَنْ كَمَالَاتِ الْكَائِنَاتِ وَمَا يَقُولُ
Əgər: "Kainatın günəşi və dinilə də kainatın kamilliklərinin kaşif (kəşf edən)'i olaraq gördüyümüz Bu Şəxs, Kimdir və nə deyir?" desən,
قِيلَ لَكَ: اُنْظُرْ وَاسْتَمِعْ مَا يَقُولُ
Sənə (belə) deyilər: Nəzər et və nə dediyini bir eşit!
هَا هُوَ:
Bax, O:
يُخْبِرُ عَنْ سَعَادَةٍ أَبَدِيَّةٍ وَيُبَشِّرُ بِهَا
~ Əbədi səadətdən xəbər verir və onu müjdələyir;
وَيَكْشِفُ عَنْ رَحْمَةٍ بِلَا نِهَايَةٍ وَيُعْلِنُهَا وَيَدْعُو النَّاسَ إِلَيْهَا
~ Nəhayətsiz bir rəhməti kəşf edir və onu elan edir; və insanları, ona dəvət edir.
وَهُوَ دَلَّالُ مَحَاسِنِ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَنَظَّارُهَا
~ O, Rububiyyət səltənəti gözəlliklərinin dəllalı və Onun nəzzar (çoxca nəzər edən)'idir.
وَكَشَّافُ مَخْفِيَّاتِ كُنُوزِ الْأَسْمَاءِ الْإِلٰهِيَّةِ وَمُعَرِّفُهَا
~ İlahi isimlərin gizli xəzinələrinin kəşşafı və Onların (yəni, isimlərin) tərif edicisidir.
فَانْظُرْ إِلَيْهِ مِنْ جِهَةِ وَظِيفَتِهِ
Vəzifəsi cəhətindən Ona bir nəzər sal!
تَرَهُ بُرْهَانَ الْحَقِّ وَسِرَاجَ الْحَقِيقَةِ وَشَمْسَ الْهِدَايَةِ وَوَسِيلَةَ السَّعَادَةِ
Onu, haqqın burhanı, həqiqətin lampası, hidayətin günəşi və səadətin vəsiləsi olaraq görərsən.
ثُمَّ انْظُرْ إِلَيْهِ مِنْ جِهَةِ شَخْصِيَّتِهِ
Sonra Ona, şəxsiyyəti cəhətindən bir nəzər et!
تَرَهُ مِثَالَ الْمَحَبَّةِ الرَّحْمَانِيَّةِ وَتِمْثَالَ الرَّحْمَةِ الرَّبَّانِيَّةِ وَشَرَفَ الْحَقِيقَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَأَنْوَرَ أَزْهَرَ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ
Onu, Rahmani məhəbbətin misalı, Rabbani rəhmətin timsalı, insaniyyət həqiqətinin şərəfi və xilqət ağacı meyvələrinin ən nurlusu və ən parlağı (olaraq) görərsən.
ثُمَّ انْظُرْ
Sonra, bir nəzər sal!
كَيْفَ أَحَاطَ نُورُ دِينِهِ بِالشَّرْقِ وَالْغَرْبِ فِي سُرْعَةِ الْبَرْقِ الشَّارِقِ
Onun dininin nuru, şərq və qərbi, parlayan bir şimşək sürətində, necə əhatə etdi?!
وَقَدْ قَبِلَ بِإِذْعَانِ الْقَلْبِ قَرِيبٌ مِنْ نِصْفِ الْأَرْضِ وَمِنْ خُمُسِ بَنِي آدَمَ هَدِيَّةَ هِدَايَتِهِ بِحَيْثُ تَفْدِي لَهَا أَرْوَاحَهَا
Qəlbin izanı ilə, yerin yarısına yaxını və bəni Adəm'in 1/5-i, Onun hidayətinin hədiyyəsini, -o hidayətə ruhlarını fəda edəcək dərəcədə- qəbul etmişdir.
فَهَلْ يُمْكِنُ لِلنَّفْسِ وَالشَّيْطَانِ أَنْ يُنَاقِشَا بِدُونِ مُغَالَطَةٍ فِي مُدَّعَيَاتِ مِثْلِ هٰذَا الشَّخْصِ لَا سِيَّمَا فِي دَعْوَى هِيَ أَسَاسُ كُلِّ مُدَّعَيَاتِهِ وَهُوَ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ بِجَمِيعِ مَرَاتِبِهِ
Nəfs və şeytanın, belə bir Şəxsin iddialarında, muğalata etmədən münaqişə etmələri, heç mümkün olarmı?! Xüsusilə, bir iddiada ki, o iddia, Onun bütün iddialarının əsasıdır. O (da), bütün mərtəbələrilə, "lə iləhə illəllah"dır.
-------------------
-------------------
الرَّشْحَةُ السَّابِعَةُ
Yeddinci rəşha:
فَإِنْ شِئْتَ أَنْ تَعْرِفَ أَنَّ مَا يُحَرِّكُهُ
Əgər Onu hərəkətə gətirənin nə olduğunu öyrənmək istəyirsənsə,
إِنَّمَا هُوَ قُوَّةٌ قُدْسِيَّةٌ
(Bil ki), Onu hərəkətə gətirən, ancaq qüdsi bir qüvvətdir.
فَانْظُرْ إِلَى إِجْرَاءَاتِهِ فِي هَذِهِ الْجَزِيرَةِ الْوَاسِعَةِ
Onun, bu geniş adadakı icraat (icra etdiyi şeylər)'ə bir nəzər sal!
أَلَا تَرَى هَذِهِ الْأَقْوَامَ الْوَحْشِيَّةَ فِي هَذِهِ الصَّحْرَاءِ الْعَجِيبَةِ الْمُتَعَصِّبِينَ لِعَادَاتِهِمْ الْمُعَانِدِينَ فِي عَصَبِيَّتِهِمْ وَخِصَامِهِمْ الْقَاسِيَةَ قُلُوبُهُمْ بِدَرَجَةٍ يَدْفِنُ أَحَدُهُمْ بِنْتَهُ حَيَّةً بِلَا تَأَثُّرٍ
Adətlərinə mütəəssib; asabiyyət və düşmənliklərində inadçı; onlardan biri, təsirlənmədən, qızını diri-diri dəfn edəcək dərəcədə qəlbləri qatı olan, bu əcaib səhradakı bu vəhşi qövmləri, (məgər) görmürsənmi?!
كَيْفَ رَفَعَ هَذَا الشَّخْصُ جَمِيعَ أَخْلَاقِهِمُ السَّيِّئَةِ وَالْوَحْشِيَّةِ
Bu şəxs:
~ Onların bütün pis və vəhşi əxlaqlarını, necə qaldırdı?! Və
وَقَلَعَهَا فِي زَمَانٍ قَلِيلٍ
~ Az bir zamanda, onları kökündən (necə) qopardı?!
وَجَهَّزَهُمْ بِأَخْلَاقٍ حَسَنَةٍ عَالِيَةٍ
~ Onları, gözəl və yüksək əxlaq ilə (necə) təchiz etdi; və
فَصَيَّرَهُمْ مُعَلِّمِي الْعَالَمِ الْإِنْسَانِيِّ وَأَسَاتِيذَ الْأُمَمِ الْمُتَمَدِّنَةِ
~ Onları, insanlıq aləminin müəllimləri və mədəni ümmətlərin ustadları (necə) qıldı?!
-------------------
-------------------
الرَّشْحَةُ الثَّامِنَةُ
Səkkizinci rəşha:
مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ رَفْعَ عَادَةٍ صَغِيرَةٍ كَالتَّتُونِ مَثَلًا مِنْ طَائِفَةٍ صَغِيرَةٍ بِالْكُلِّيَّةِ قَدْ يَعْسُرُ عَلَى حَاكِمٍ عَظِيمٍ بِهِمَّةٍ عَظِيمَةٍ
Məlumdur ki, -məsələn tütün kimi- kiçik bir adətin, kiçik bir tayfadan tamamilə qaldırılması, böyük bir hakimə, böyük bir himmətlə, bəzən çətin olur.
مَعَ أَنَّا نَرَى هَذَا الذَّاتَ
Ancaq, biz, Bu Zatı görürük:
هَا هُوَ قَدْ رَفَعَ بِالْكُلِّيَّةِ عَادَاتٍ عَظِيمَةً كَثِيرَةً مِنْ أَقْوَامٍ عَظِيمَةٍ مُتَعَصِّبِينَ لِعَادَاتِهِمْ، مُعَانِدِينَ فِي حِسِّيَّاتِهِمْ بِقُوَّةٍ جُزْئِيَّةٍ وَهِمَّةٍ قَلِيلَةٍ وَفِي زَمَانٍ قَصِيرٍ
Bax O, böyük və çox adətləri, adətlərinə mütəəssib və hissiyyatlarında inadçı olan böyük qövmlərdən, cüzi bir qüvvət, az bir himmətlə, qısa bir zamanda, tamamilə qaldırmış;
وَغَرَسَ بَدَلَهَا بِرُسُوخٍ تَامٍّ فِي سَجِيَّتِهِمْ عَادَاتٍ عَالِيَةً وَخَصَائِلَ غَالِيَةً
və onların yerinə, səciyyələrində ali adətləri və bahalı xislətləri, sağlam bir şəkildə yerləşdirmişdir.
فَانْظُرْ إِلَى عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَبْلَ الْاهْتِدَاءِ وَبَعْدَهُ
Ömər (radiyallahu anh)'a, hidayətdən əvvəl və ondan sonra bir nəzər sal!
تَرَهُ نَوَاةً قَدْ صَارَتْ شَجَرَةً بَاسِقَةً
Onu, yüksək bir ağaca çevrilən bir çəyirdək olaraq görərsən.
هَكَذَا يَتَرَاءَى لَنَا مِنْ خَوَارِقِ إِجْرَاءَاتِهِ الْأَسَاسِيَّةِ أُلُوفُ مَا رَأَيْنَا
Bunun kimi də, əsas icraatının xariqələrindən, gördüyümüzün minlərcəsi bizə görünür.
فَمَنْ لَمْ يَرَ هَذَا الْعَصْرَ نُدْخِلُ فِي عَيْنِهِ هَذِهِ الْجَزِيرَةَ
Kim bu əsri görməzsə, bu adanı gözünə soxarıq.
فَلْيُجَرِّبْ نَفْسَهُ فِيهَا
(Bunu qəbul etməyən), özünü orda bir təcrübə etsin.
فَلْيَأْخُذُوا مِائَةً مِنْ فَلَاسِفَتِهِمْ وَلْيَذْهَبُوا إِلَيْهَا وَلْيَعْمَلُوا مِائَةَ سَنَةٍ
Filosoflardan yüzünü götürüb, ora gedib 100 il çalışsınlar.
هَلْ يَتَيَسَّرُ لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَا الزَّمَانِ جُزْءًا مِنْ مِائَةِ جُزْءٍ مِمَّا فَعَلَ سَيِّدُنَا عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فِي سَنَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ذَلِكَ الزَّمَانِ
Seyyidimiz (aleyhi's-salatu vəssələm)'in, o zamana nisbətlə, 1 ildə etdiklərinin 100 cüz (parça)'sından 1 cüz (parça)'sını bu zamana nisbətlə etmələri, mümkünmüdür?!
---------------------
---------------------
الرَّشْحَةُ التَّاسِعَةُ
Doqquzuncu rəşha:
اعْلَمْ إِنْ كُنْتَ عَارِفًا بِسَجِيَّةِ الْبَشَرِ
Əgər bəşərin səciyyəsinə arifsənsə, bil!
أَنَّهُ لَا يَتَيَسَّرُ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَدَّعِيَ فِي دَعْوَى فِيهَا مُنَاظَرَةٌ كَذِبًا يَخْجَلُ بِظُهُورِهِ
~ Şübhəsiz, aqil bir kimsə üçün, özündə münazirə olan bir iddiada, zahir olması ilə xəcalət çəkəcəyi bir yalanı iddia etməsi; və
وَأَنْ يَقُولَهُ بِلَا حِجَابٍ وَبِلَا مُبَالَاةٍ وَبِلَا تَأَثُّرٍ يُشِيرُ إِلَى حِيلَتِهِ وَبِلَا تَصَنُّعٍ وَتَهَيُّجٍ يُومِئَانِ إِلَى كَذِبِهِ فِي أَنْظَارِ خُصُومِهِ النَّقَّادَةِ
~ Onu (yəni, o yalanı), utanmadan, əhəmiyyət vermədən, hiləsinə işarət edən bir təsirlənmə və yalanını ima edən bir sünilik və həyəcanlanma olmadan söyləməsi,
mümkün deyildir.
وَلَوْ كَانَ شَخْاصًا صَغِيرًا وَلَوْ فِي وَظِيفَةٍ صَغِيرَةٍ وَلَوْ بِحَيْثِيَّةٍ حَقِيرَةٍ وَلَوْ فِي جَمَاعَةٍ صَغِيرَةٍ وَلَوْ فِي مَسْأَلَةٍ حَقِيرَةٍ
Vələv ki, (yalan söyləyən) kiçik bir şəxs olsa; kiçik bir vəzifədə olsa; həqir (kiçik) bir heysiyyətlə; kiçik bir camaat içində; və həqir (kiçik) bir məsələdə olsa.
فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَدَاخُلُ الْحِيلَةِ وَدُخُولُ الْخِلَافِ فِي مُدَّعَيَاتِ مِثْلِ هَذَا الشَّخْصِ
Belə bir Şəxsin iddialarına, hiylə və xilafın daxil olması, necə mümkün ola bilər?!
الَّذِي هُوَ مُوَظَّفٌ عَظِيمٌ فِي وَظِيفَةٍ عَظِيمَةٍ بِحَيْثِيَّةٍ عَظِيمَةٍ مَعَ أَنَّهُ يَحْتَاجُ لِأُمْنِيَّةٍ عَظِيمَةٍ وَفِي جَمَاعَةٍ عَظِيمَةٍ وَفِي مُقَابَلَةِ
خُصُومَةٍ عَظِيمَةٍ وَفِي مَسْأَلَةٍ عَظِيمَةٍ وَفِي دَعْوَى عَظِيمَةٍ
O ki, böyük bir əmin-amanlığa ehtiyac duymaqla bərabər; böyük bir vəzifədə, böyük bir heysiyyətlə, böyük bir camaat içində, böyük bir düşmənlik qarşısında, böyük bir məsələdə və böyük bir iddiada, böyük bir vəzifəlidir.
وَهَا هُوَ يَقُولُ مَا يَقُولُ بِلَا مُبَالَاةٍ بِمُعْتَرِضٍ وَبِلَا تَرَدُّدٍ وَبِلَا حِجَابٍ وَبِلَا تَخَوُّفٍ وَبِلَا تَأَثُّرٍ وَبِصَفْوَةٍ صَمِيمِيَّةٍ وَبِجِدِّيَّةٍ خَالِصَةٍ وَبِطِرَازٍ يُحَرِّكُ أَعْصَابَ خُصُومِهِ بِتَزْيِيفِ عُقُولِهِمْ وَتَحْقِيرِ نُفُوسِهِمْ وَكَسْرِ عِزَّتِهِمْ بِأُسْلُوبٍ شَدِيدٍ عَلَوِيٍّ
Bax O, dediyini, etiraz edənlərə əhəmiyyət vermədən, tərəddüd etmədən, qorxmadan, təsirlənmədən, səmimi bir safvətlə, xalis bir ciddiyyətlə; düşmənlərinin əsəb (sinirlər)'ini təhrik edən bir tərzlə, ağıllarını təzyif ilə, nəfslərini təhqir ilə və izzətlərini qıraraq, şiddətli və ülvi bir üslubla deyir.
فَهَلْ يُمْكِنُ تَدَاخُلُ الْحِيلَةِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الدَّعْوَى مِنْ مِثْلِ هَذَا الشَّخْصِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ الْمَذْكُورَةِ كَلَّا إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى
Zikr edilən bu hallardakı kimi (olan) belə bir Şəxs'dən, belə bir iddiaya, hiylənin qarışması, heç mümkünmüdür?! Əsla! O, ancaq, vəhy edilən bir vəhydir.
نَعَمْ إِنَّ الْحَقَّ أَغْنَى مِنْ أَنْ يُدَلَّسَ وَنَظَرَ الْحَقِيقَةِ أَعْلَى مِنْ أَنْ يُدَلَّسَ عَلَيْهِ
Bəli! Şübhəsiz, haqq, tədlis etməkdən zəngindir; və həqiqətin nəzəri (isə), tədlis edilməkdən ucadır.
نَعَمْ إِنَّ مَسْلَكَهُ الْحَقَّ مُسْتَغْنٍ عَنِ التَّدْلِيسِ وَنَظَرَهُ النَّقَّادَ مُنَزَّهٌ مِنْ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْهِ الْخَيَالُ بِالْحَقِيقَةِ
Bəli! Şübhəsiz, Onun haqq məsləyi, tədlis etməkdən zəngindir; və Onun münəqqid nəzəri, xəyalın həqiqətə qarışmasından münəzzəhdir.
---------------------
---------------------
الرَّشْحَةُ الْعَاشِرَةُ
Onuncu rəşha:
انْظُرْ وَاسْتَمِعْ مَا يَقُولُ
Nəzər et və nə dediyini bir eşit!
هَا هُوَ
Bax O:
يَبْحَثُ عَنْ حَقَائِقَ مُدْهِشَةٍ عَظِيمَةٍ وَيُنْذِرُ الْبَشَرَ
~ dəhşətli və böyük həqiqətlərdən bəhs edir və bəşəri qorxudur;
وَيَبْحَثُ عَنْ مَسَائِلَ جَاذِبَةٍ لِلْقُلُوبِ لَازِمَةٍ جَالِبَةٍ لِلْعُقُولِ إِلَى الدِّقَّةِ فَيُبَشِّرُ الْبَشَرَ
~ və qəlbləri cəzb edən, lüzumlu olan və ağılları diqqətə cəlb edən məsələlərdən bəhs edir və bəşəri müjdələyir.
وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ شَوْقَ كَشْفِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ قَدْ سَاقَ كَثِيرِينَ مِنْ أَهْلِ الْمَرَقِ إِلَى فِدَاءِ الْأَرْوَاحِ
Məlumdur ki, əşya (şeylər)'in həqiqətlərinin kəşfi şövqü, maraq əhlindən əksəriyyətini, ruhlarını fəda etməyə sövq etmişdir.
أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قِيلَ لَكَ إِنْ أَفْدَيْتَ نِصْفَ عُمْرِكَ أَوْ نِصْفَ مَالِكَ لَنَزَلَ مِنَ الْقَمَرِ أَوْ الْمُشْتَرِي شَخْصٌ يُخْبِرُكَ بِغَرَائِبِ أَحْوَالِهِمَا وَيُخْبِرُكَ بِحَقِيقَةِ اسْتِقْبَالِكَ أَظُنُّكَ تَرْضَى بِالْفِدَاءِ
Məgər görmürsənmi ki, əgər sənə:
"Aydan və ya yupiterdən bir şəxs enəcək, ömrünün və ya mülkünün yarısını versən, ikisinin hallarına dair qəribəliklərini və gələcəyinin həqiqətini sənə xəbər verəcək."
deyilsə, zənn edirəm ki, sən, fəda etməyə razı olarsan.
فَيَا لَلْعَجَبِ تَرْضَى لِدَفْعِ مَرَقِكَ بِتَرْكِ نِصْفِ الْعُمْرِ وَالْمَالِ وَلَا تَهْتَمُّ بِمَا يَقُولُ هَذَا
Nə qədər qəribədir! Marağını dəf etmək üçün, ömrünün və malının yarısını verməyə razı olursan; ancaq, Onun (yəni, Peyğəmbərin) dediyinə əhəmiyyət vermirsən.
وَيُصَدِّقُهُ إِجْمَاعُ أَهْلِ الشُّهُودِ وَتَوَاتُرُ أَهْلِ الِاخْتِصَاصِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصِّدِّيقِينَ وَالْأَوْلِيَاءِ وَالْمُحَقِّقِينَ
(Halbuki), Nəbilərdən, siddiqlərdən, vəlilərdən və mühəqqiqlərdən olan əhl-i şuhud'un icması və əhl-i ixtisasın təvatürü, Onu təsdiq edir.
فَيَبْحَثُ عَنْ شُؤُونِ سُلْطَانٍ لَيْسَ الْقَمَرُ فِي مَمْلَكَتِهِ إِلَّا كَذُبَابٍ يَطِيرُ حَوْلَ فِرَاشٍ يَطِيرُ ذَلِكَ الْفِرَاشُ حَوْلَ سِرَاجٍ مِنَ الْقَنَادِيلِ الَّتِي أَسْرَجَهَا فِي مَنْزِلٍ أَعَدَّهُ لِضُيُوفِهِ الْمُسَافِرِينَ مِنْ أُلُوفِ مَنَازِلِهِ
(Elə) bir Sultan'ın şuun'undan bəhs edir ki, ay, Onun diyarında, döşəyin ətrafında uçan bir milçək kimidir. Bu döşək də, (hədsiz) qəndillərdən bir lampa ətrafında uçur. O (lampa) ki, onu, minlər mənzillərindən yola çıxmış qonaqları üçün hazırladığı bir mənzildə yandırmışdır.
وَكَذَا يُخْبِرُ عَنْ عَالَمٍ هُوَ مَحَلُّ الْخَوَارِقِ وَالْعَجَائِبِ وَعَنْ انْقِلَابٍ عَجِيبٍ.
✓ Və yenə, xariqələr və əcaiblərin məhəlli olan bir aləmdən, əcaib bir inqilabdan xəbər verir.
فَرْضًا لَوْ انْفَلَقَتِ الْأَرْضُ وَتَطَايَرَتْ جِبَالُهَا كَالْسَّحَابِ مَا سَاوَتْ عُشْرَ مِعْشَارِ عُشَيْرِ غَرَائِبِ ذَلِكَ الِانْقِلَابِ
Fərz edək ki, yer partlasa və dağları bulud kimi uçsa, o inqilabın qəribəliklərinin 1/10-inin 1/10-inin 1/10-inə (yəni, 1/1000-inə) bərabər (belə) olmaz.
فَإِنْ شِئْتَ فَاسْتَمِعْ مِنْ لِسَانِهِ أَمْثَالَ
Əgər istəyirsənsə, Onun dilindən, (belə) misalları bir eşit:
إِذَا ٱلشَّمْسُ كُوِّرَتْ
"Günəş sarınacağı zaman." (Təkvir/1);
إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنفَطَرَتْ
"Göy parçalanacağı zaman." (İnfitar/1);
إِذَا زُلْزِلَتِ ٱلْأَرْضُ زِلْزَالَهَا
"Yer titrəyib lərzəyə gələcəyi zaman." (Zəlzələ/1);
ٱلْقَارِعَةُ
"Qapını şiddətlə döyən (və ya qəlbləri qorxuya salan)!" (Qariə/1)
وَكَذَا يُخْبِرُ بِتَحْقِيقٍ عَنْ اسْتِقْبَالٍ لَيْسَ الِاسْتِقْبَالُ الدُّنْيَوِيُّ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ إِلَّا كَقَطْرَةِ سَرَابٍ بِلَا طَائِلٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَحْرٍ بِلَا سَاحِلٍ
✓ Və yenə, təhqiq ilə (elə bir) gələcəkdən xəbər verir ki, dünyəvi gələcəyin ona nisbəti, ancaq faydasız bir qətrə sərabın, sahilsiz bir dənizə nisbəti kimidir.
وَكَذَا يُبَشِّرُ عَنْ شُهُودٍ بِسَعَادَةٍ لَيْسَتِ السَّعَادَةُ الدُّنْيَوِيَّةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا إِلَّا كَبَرْقٍ زَائِلٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَمْسٍ سَرْمَدِيَّةٍ
✓ Və yenə, şuhudi olaraq (elə) bir səadətlə müjdələyir ki, dünyəvi səadətin ona nisbəti, sərmədi günəşin, zail bir şimşəyə nisbəti kimidir.
نَعَمْ تَحْتَ حِجَابِ هَذِهِ الْكَائِنَاتِ ذَاتِ الْعَجَائِبِ عَجَائِبُ تَنْتَظِرُنَا وَتَنْظُرُ إِلَيْنَا
Bəli! Əcaib şeylərin sahibi olan bu kainat pərdəsi altında, əcaib şeylər vardır. (Ki), bizi gözləyir və bizə baxır.
وَلَا بُدَّ لِإِخْبَارِ تِلْكَ الْعَجَائِبِ وَالْخَوَارِقِ شَخْصٌ عَجِيبٌ خَارِقٌ يُشَاهِدُ ثُمَّ يَشْهَدُ وَيُبْصِرُ ثُمَّ يُخْبِرُ
O əcaib şeylərin və xariqələrin ixbarı üçün, əcaib və xariqə bir Şəxs, labüddür. (Ki, O Şəxs), (o əcaib və xariqə şeylərə, ilk əvvəl, Özü) şahid olur; sonra şəhadət edir; (ilk əvvəl, Özü) görür; sonra, xəbər verir.
نَعَمْ نُشَاهِدُ مِنْ شُؤُونِهِ وَأَطْوَارِهِ أَنَّهُ يُشَاهِدُ ثُمَّ يَشْهَدُ فَيُنْذِرُ وَيُبَشِّرُ
Bəli! Onun işləri və davranışlarından, (ilk əvvəl), Onun şahid olduğunu; sonra şəhadət etdiyini; sonra (da), qorxutduğunu və müjdələdiyini müşahidə edirik.
وَكَذَا يُخْبِرُ عَنْ مَرْضِيَّاتِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَمَطَالِبِهِ مِنَّا
✓ Və yenə, aləmlərin Rəbbinin razı olduğu şeylərdən və bizdən istədiklərindən xəbər verir.
وَهَكَذَا مِنْ عَظَائِمِ مَسَائِلَ لَا مَفَرَّ مِنْهَا وَعَجَائِبِ حَقَائِقَ لَا مَنْجَى مِنْهَا وَلَا سَعَادَةَ بِدُونِهَا
Və bunun kimi, özlərindən heç bir qaçış olmayan əzəmətli məsələlərdən və özlərindən heç bir qurtuluş olmayan və onsuz səadət olmayan əcaib həqiqətlərdən (xəbər verir).
فَيَا حَسْرَةً عَلَى الْغَافِلِينَ
Veyl olsun qafillərə!
وَيَا خَسَارَةً عَلَى الضَّالِّينَ
Azanlara nə böyük zərər!
وَيَا عَجَبًا مِنْ بَلَاهَةِ أَكْثَرِ النَّاسِ
Əksər insanların axmaqlığı, nə təəccüb ediləcək şeydir!
كَيْفَ تَعَامَوْا عَنْ هَذَا الْحَقِّ
Bu haqqa qarşı, necə kor kimi davranırlar?!
وَتَصَامُّوا عَنْ هَذِهِ الْحَقِيقَةِ
Və bu həqiqətə qarşı, necə kar oldular?!
لَا يَهْتَمُّونَ بِمِثْلِ هَذَا الذَّاتِ فِي عَجَائِبِهِ
Əcaiblikləri içindəki belə bir Zat'a əhəmiyyət vermirlər!
مَعَ أَنَّ مِنْ شَأْنِ مِثْلِهِ أَنْ تُفْدَى لَهُ الْأَرْوَاحُ وَيُسْرَعَ إِلَيْهِ بِتَرْكِ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا
Halbuki, ruhların ona fəda edilməsi; və dünya və içindəkiləri tərk edərək Ona doğru qaçılması, belə Bir'inin şanındandır.
-------------------
-------------------
الرَّشْحَةُ الحَادِيَةَ عَشَرَةَ
On birinci rəşha:
اِعْلَمْ أَنَّ هَذَا الشَّخْصَ، المَشْهُودَ لَنَا بِشَخْصِيَّتِهِ المَعْنَوِيَّةِ، المَشْهُورَ فِي العَالَمِ بِشُؤُونِهِ العُلْوِيَّةِ؛ كَمَا أَنَّهُ بُرْهَانٌ نَاطِقٌ صَادِقٌ عَلَى الوَحْدَانِيَّةِ، وَدَلِيلٌ حَقٌّ بِدَرَجَةِ حَقَانِيَّةِ التَّوْحِيدِ
Bil ki, mənəvi şəxsiyyətilə, bizə məşhud; və ülvi şuunatı ilə, aləmdə məşhur olan bu Şəxs, necə ki, vahdaniyyətə natiq və sadiq bir burhandır və tövhidin haqqaniyyəti dərəcəsində haqq bir dəlildir.
كَذَلِكَ هُوَ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ وَدَلِيلٌ سَاطِعٌ عَلَى السَّعَادَةِ الأَبَدِيَّةِ
Eynilə bunun kimi, O, əbədi səadətə qəti bir burhan və parlaq bir dəlildir.
بَلْ كَمَا أَنَّهُ بِدَعْوَتِهِ وَبِهِدَايَتِهِ سَبَبُ حُصُولِ السَّعَادَةِ الأَبَدِيَّةِ وَوَسِيلَةُ وُصُولِهَا
Hətta, necə ki, O, dəvəti və hidayətilə, əbədi səadətin hüsulu (hasil olması)'na səbəb və vüsuluna vəsilədir.
كَذَلِكَ هُوَ بِدُعَائِهِ وَعُبُودِيَّتِهِ سَبُ وُجُودِ تِلْكَ السَّعَادَةِ وَوَسِيلَةُ إِيجَادِهَا
Eynilə bunun kimi, O, duası və ubudiyyətilə, bu səadətin vücudunun səbəbi və icadının vəsiləsidir.
فَإِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ إِلَيْهِ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ الكُبْرَى
Əgər istəyirsənsə:
✓ Böyük namazda (ikən), Ona bir nəzər sal!
الَّتِي بِعَظَمَةِ وسْعَتِهَا صَيَّرَتْ هَذِهِ الجَزِيرَةَ -بَلِ الأَرْضَ- مُصَلِّينَ بِتِلْكَ الصَّلَاةِ الكُبْرَى
Hansı ki (yəni, elə böyük bir namaz ki), -vüsətinin əzəmətilə- bu adanı, hətta yer üzünü, musalli (namaz qılan)'lara çevirdi.
ثُمَّ انْظُرْ
Sonra bir nəzər sal!
إِنَّهُ يُصَلِّي تِلْكَ الصَّلَاةَ بِهَذِهِ الجَمَاعَةِ العُظْمَى، بِدَرَجَةٍ كَأَنَّهُ هُوَ إِمَامٌ فِي مِحْرَابِ عَصْرِهِ
O, o namazı, bu böyük camaata, elə bir dərəcədə qıldırır ki, sanki O, əsrinin mehrabında bir imamdır.
وَاصْطَفَّ خَلْفَهُ مُقْتَدِينَ بِهِ جَمِيعُ أَفَاضِلِ بَنِي آدَمَ، مِنْ آدَمَ إِلَى هَذَا العَصْرِ إِلَى آخِرِ الدُّنْيَا، فِي صُفُوفِ الأَعْصَارِ مُؤْتَمِّينَ بِهِ وَمُؤَمِّنِينَ عَلَى دُعَائِهِ
Adəmdən bu əsrə (yəni, səadət əsrinə), (ta) dünyanın sonuna qədər, bəni Adəm'in ən fəzilətliləri, əsrlərin səfləri içində, Onu imam qəbul edərək və duasına "amin" deyərək, Ona tabe olaraq, arxasında səf tutmuşlardır.
ثُمَّ اسْتَمِعْ مَا يَفْعَلُ فِي تِلْكَ الصَّلَاةِ بِتِلْكَ الجَمَاعَةِ
Sonra bir qulaq ver! O camaatla, o namazda, nə edir?!
فَهَا هُوَ يَدْعُو لِحَاجَةٍ شَدِيدَةٍ عَظِيمَةٍ عَامَّةٍ
Bax O, şiddətli, əzim və ümumi bir ehtiyac üçün dua edir.
بِحَيْثُ يَشْتَرِكُ مَعَهُ فِي دُعَائِهِ الأَرْضُ، بَلِ السَّمَاءُ، بَلْ كُلُّ المَوْجُودَاتِ
Elə ki, duasında, Ona, yer, hətta səma, hətta bütün mövcudat iştirak edir.
فَيَقُولُونَ بِأَلْسِنَةِ الأَحْوَالِ: "نَعَمْ يَا رَبَّنَا تَقَبَّلْ دُعَاءَهُ، فَنَحْنُ أَيْضاً نَطْلُبُهُ،
Hal dililə, (belə) deyirlər: "Bəli! Ey Rəbbimiz! Onun duasını qəbul et. Biz də onu istəyirik."
بَلْ مَعَ جَمِيعِ مَا تَجَلَّى عَلَيْنَا مِنْ أَسْمَائِكَ، نَطْلُبُ حُصُولَ مَا يَطْلُبُ هُوَ
Hətta, üzərimizə təcəlli edən isimlərinin bütünü ilə bərabər, Onun istədiyi şeyin hüsulu (hasil olması)'nı istəyirik.
ثُمَّ انْظُرْ إِلَى طَوْرِهِ
✓ Sonra, Onun davranışına bir nəzər sal!
فِي طرز تَضَرُّعَاتِهِ كَيْفَ يَتَضَرَّعُ بِافْتِقَارٍ عَظِيمٍ فِي اشْتِيَاقٍ شَدِيدٍ وَبِحُزْنٍ عَمِيقٍ فِي مَحْبُوبِيَّةٍ حَزِينَةٍ
Şiddətli bir iştiyaq içində, əzəmətli bir iftiqar (möhtaclıq) ilə; həzin bir məhbubiyyət içində, dərin bir hüznlə, necə tədarru edir (yalvarır)?!
بِحَيْثُ يُهَيِّجُ بُكَاءَ الكَائِنَاتِ فَيُبْكِيهَا فَيُشْرِكُهَا فِي دُعَائِهِ
O dərəcə ki, kainatın ağlamasını təhrik edir; onu (yəni, kainatı ağladır); və duasına (kainatı) şərik edir.
ثُمَّ انْظُرْ
Sonra, (yenə) bir nəzər sal!
لِأَيِّ مَقْصَدٍ وَغَايَةٍ يَتَضَرَّعُ
Hansı məqsəd və qayə üçün tədarru edir?!
هَا هُوَ يَدْعُو لِمَقْصَدٍ
Bax O, bir məqsəd üçün dua edir.
لَوْلَا حُصُولُ ذَاكَ المَقْصَدِ لَسَقَطَ الإِنْسَانُ بَلِ العَالَمُ بَلْ كُلُّ المَخْلُوقَاتِ إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ لَا قِيمَةَ لَهَا وَلَا مَعْنَى
Əgər o məqsədin hüsulu olmasaydı, insan, hətta aləm, hətta bütün məxluqat, əsfəl-i safilin'ə sukut edər (düşər)'di.
وَبِمَطْلُوبِهِ تَتَرَقَّى المَوْجُودَاتُ إِلَى مَقَامَاتِ كَمَالَاتِهَا
Və Onun mətlubu ilə, mövcudat, kamilliyinin məqamlarına (doğru) tərəqqi edir.
ثُمَّ انْظُرْ
Sonra, (yenə) bir nəzər sal!
كَيْفَ يَتَضَرَّعُ بِاسْتِمْدَادٍ مَدِيدٍ، فِي غِيَاثٍ شَدِيدٍ، فِي اسْتِرْحَامٍ بِتَوَدُّدٍ حَزِينٍ
Uzun bir istimdad ilə, şiddətli bir imdad içində; həzin bir təvəddüd (özünü sevdirmə) ilə, bir istirham (mərhəmət diləmə) içində, necə tədarru edir?!
بِحَيْثُ يُسْمِعُ العَرْشَ وَالسَّمَاوَاتِ، وَيُهَيِّجُ وَجْدَهَا
O dərəcə ki, arş və səmavata eşitdirir və onların vəcdini (eşqini) təhrik edir.
حَتَّى كَأَنَّهُ يَقُولُ العَرْشُ وَالسَّمَاوَاتُ: آمِينَ اللَّهُمَّ آمِينَ
Hətta, arş və səmavat, sanki (belə) deyir: "Amin! Ey Allahımız, amin!"
ثُمَّ انْظُرْ
Sonra, (yenə) bir nəzər sal!
مِمَّنْ يَطْلُبُ مَسْؤُولَهُ؟
Sonra, (yenə) bir nəzər sal! (O), istədiyini, Kimdən istəyir.
نَعَمْ، يَطْلُبُ مِنَ القَدِيرِ السَّمِيعِ الكَرِيمِ وَمِنَ العَلِيمِ البَصِيرِ الرَّحِيمِ
Bəli! (O), Qadir, Səmi (eşidən), Kərim'dən və Alim, Basir (görən), Rahim'dən istəyir.
الَّذِي يَسْمَعُ أَخْفَى دُعَاءٍ مِنْ أَخْفَى حَيَوَانٍ فِي أَخْفَى حَاجَةٍ
O ki:
~ ən gizli bir heyvandan, ən gizli bir ehtiyac haqqındakı ən gizli duanı (belə) eşidir.
إِذْ يُجِيبُهُ بِقَضَاءِ حَاجَتِهِ بِالمُشَاهَدَةِ
Çünki, müşahidə ilə (yəni, görüldüyü üzərə), onun ehtiyacının qəzası ilə ona icabət edir.
وَكَذَا يُبْصِرُ أَدْنَى أَمَلٍ فِي أَدْنَى ذِي حَيَاةٍ فِي أَدْنَى غَايَةٍ
~ Və yenə, ən adi bir həyat sahibində, ən adi bir qayə haqqındakı ən adi bir arzunu görür.
إِذْ يُوصِلُهُ إِلَيْهَا مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ بِالمُشَاهَدَةِ
Çünki, müşahidə ilə (yəni, görüldüyü üzərə), hesab etmədiyi (yəni, ummadığı) bir yerdən, onu (yəni, arzusunu), ona çatdırır.
وَيُكْرِمُ وَيَرْحَمُ بِصُورَةٍ حَكِيمَةٍ، وبطرزٍ مُنْتَظَمٍ
Hakim (hikmətli) bir şəkildə və müntəzəm (intizamlı) bir tərzdə, ona ikram və mərhəmət edir.
لَا يَبْقَى رَيْبٌ فِي أَنَّ هَذِهِ التَّرْبِيَةَ وَالتَّدْبِيرَ مِنْ سَمِيعٍ عَلِيمٍ وَمِنْ بَصِيرٍ حَكِيمٍ
Bu tərbiyə və tədbirin, bir Səmi (və) Alim'dən; və bir Basir (və) Hakim'dən olduğu xüsusunda, heç bir şübhə qalmaz.
-----------------
-----------------
الرَّشْحَةُ الثَّانِيَةَ عَشَرَةَ
On ikinci rəşha:
فَيَا لِلْعَجَبِ
Nə qəribədir!
مَا يَطْلُبُ هَذَا
Bu (Şəxs), nə istəyir?
الذي
O Şəxs ki:
قَامَ عَلَى الأَرْضِ
~ Yerdə duran;
وَجَمَعَ خَلْفَهُ جَمِيعَ الأَنْبِيَاءِ أَفَاضِلَ بَنِي آدَمَ
~ Bəni Adəm'in ən fəzilətliləri olan bütün nəbiləri arxasında cəm edən;
وَرَفَعَ يَدَيْهِ مُتَوَجِّهاً إِلَى العَرْشِ الأَعْظَمِ
~ Ən böyük ərşə mütəvəccih olaraq 2 əlini qaldıran;
وَيَدْعُو دُعَاءً يُؤَمِّنُ عَلَيْهِ الثَّقَلَانِ
~ Səqalən (cin və ins)'in "amin" dediyi duanı edən;
وَيُعْلَمُ مِنْ شُؤُونِهِ أَنَّهُ شَرَفُ نَوْعِ الإِنْسَانِ، وَفَرِيدُ الكَوْنِ وَالزَّمَانِ، وَفَخْرُ هَذِهِ الكَائِنَاتِ فِي كُلِّ آنٍ؛
~ işlərindən, Onun, insan növünün şərəfi və kövn (aləm) və zamanın fəridi və hər an bu kainatın fəxri olduğu bilinən;
وَيَسْتَشْفِعُ بِجَمِيعِ الأَسْمَاءِ القُدْسِيَّةِ الإِلَهِيَّةِ المُتَجَلِّيَةِ فِي مَرَايَا المَوْجُودَاتِ،
~ "mövcudat aynaları"nda təcəlli edən İlahi bütün qüdsi isimlər ilə şəfaət istəyən (kimsə)'dir.
بَلْ تَدْعُو وَتَطْلُبُ تِلْكَ الأَسْمَاءُ عَيْنَ مَا يَطْلُبُ هُوَ
Hətta, o isimlər dua edir (yəni, gərəkdirir) və Onun istədiyi şeyin eynisini istəyir.
فَاسْتَمِعْ
Bir eşit!
هَا هُوَ
Bax O,
يَطْلُبُ البَقَاءَ وَاللِّقَاءَ وَالجَنَّةَ وَالرِّضَاءَ
bəqa (əbədilik), liqa (Allaha qovuşmaq), cənnət və riza istəyir.
فَلَوْ لَمْ يُوجَدْ مَا لَا يُعَدُّ مِنَ الأَسْبَابِ المُوجِبَةِ لِإِعْطَاءِ السَّعَادَةِ الأَبَدِيَّةِ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالعِنَايَةِ وَالحِكْمَةِ وَالعَدَالَةِ المَشْهُودَاتِ المُتَوَقِّفِ كَوْنُهَا رَحْمَةً وَعِنَايَةً وَحِكْمَةً وَعَدَالَةً عَلَى وُجُودِ الآخِرَةِ
Not:
Mətn, 2 şəkildə də başa düşülə bilər:
1. Əgər əbədi səadəti əta etmək üçün, gərəkdirən səbəblərdən məşhud (gözlə görülən) saysız-hesabsız rəhmət, inayət, hikmət və ədalət olmasaydı, -ki, onların rəhmət, inayət, hikmət və ədalət olması, axirətin varlığına bağlıdır-
2. Əgər əbədi səadəti əta etmək üçün, gərəkdirən səbəblərdən -məşhud (gözlə görülən) və varlığı axirətin varlığına bağlı olan- saysız-hesabsız rəhmət, inayət, hikmət və ədalət olmasaydı...
وَكَذَا جَمِيعُ الأَسْمَاءِ القُدْسِيَّةِ، أَسْبَابٌ مُقْتَضِيَةٌ لَهَا
Və yenə, bütün qüdsi isimlər, onun muqtazisi olan (yəni, axirəti gərəkdirən) səbəblərdir.
لَكَفَى دُعَاءُ هَذَا الشَّخْصِ النُّورَانِيِّ لِأَنْ يَبْنِيَ رَبُّهُ لَهُ وَلِأَبْنَاءِ جِنْسِهِ الجَنَّةَ، كَمَا يُنْشِئُ لَنَا فِي كُلِّ رَبِيعٍ جِنَاناً مُزَيَّنَةً بِمُعْجِزَاتِ مَصْنُوعَاتِهِ
(Yəni, bu gərəkdirən səbəblər olmasaydı belə), bu nurani Şəxsin duası, -bizim üçün hər baharda müzəyyən (zinətli) baxçaları, sənət əsərlərinin möcüzələrilə inşa etdiyi kimi- Rəbbinin, onun və onunla eyni cinsdən olanlar üçün cənnəti bina etməsinə, əlbəttə kifayət edərdi.
فَكَمَا صَارَتْ رِسَالَتُهُ سببا
لِفَتْحِ هَذِهِ الدَّارِ الدُّنْيَا لِلاِمْتِحَانِ وَالعُبُودِيَّة
Necə ki, Onun risaləti, imtahan və ubudiyyət üçün bu dünya yurdunun açılmasına bir səbəb oldu.
كَذَلِكَ صَارَ دُعَاؤُهُ فِي عُبُودِيَّتِهِ سببا لِفَتْحِ دَارِ الآخِرَةِ لِلْمُكَافَأَةِ وَالمُجَازَاةِ
Eynilə bunun kimi də; ubudiyyətindəki duası (da), mükafat və mücazat (cəzalandırılma) üçün, axirət yurdunun açılmasına bir səbəb oldu.
فَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ يَتَدَاخَلَ فِي هَذَا الاِنْتِظَامِ الفَائِقِ، وَفِي هَذِهِ الرَّحْمَةِ الوَاسِعَةِ، وَفِي هَذِهِ الصَّنْعَةِ الحَسَنَةِ بِلَا قُصُورٍ، وَفِي هَذَا الجَمَالِ بِلَا قُبْحٍ
Bu faiq intizama, bu geniş rəhmətə, bu qüsursuz gözəl sənətə, bu qubhsuz (çirkinliyi olmayan) camala, (çirkinliklərin) qarışması mümkünmüdür?!
بِدَرَجَةٍ أَنْطَقَ أَمْثَالَ الغَزَالِيِّ بِـ"لَيْسَ فِي الإِمْكَانِ أَبْدَعُ مِمَّا كَانَ
O dərəcədə ki, Ğazzali kimi (imam)'ları: "İmkanda, olandan daha gözəli yoxdur." sözü ilə danışdırmışdır.
وَأَنْ تَتَغَيَّرَ هَذِهِ الحَقَائِقُ بِقُبْحٍ خَشِنٍ، وَبِظُلْمٍ مُوحِشٍ، وَبِتَشَوُّشٍ عَظِيمٍ؛
(Və yenə), bu həqiqətlərin, xəşin bir çirkinliklə, vəhşət verici (hürküdücü) bir zülmlə və böyük bir qarışıqlıqla dəyişməsi, mümkünmüdür?!
(Ya da):
Ğazzali kimi (imam)'ları: "İmkanda, olandan daha gözəli yoxdur." sözü ilə danışdıran bir dərəcədə; bu faiq intizama, bu geniş rəhmətə, bu qüsursuz gözəl sənətə, bu qubhsuz (çirkinliyi olmayan) camala, (çirkinliklərin) qarışması; və bu həqiqətlərin, xəşin bir çirkinliklə, vəhşət verici (hürküdücü) bir zülmlə və böyük bir qarışıqlıqla dəyişməsi, mümkünmüdür?!
إِذْ سَمَاعُ أَدْنَى صَوْتٍ فِي أَدْنَى خَلْقٍ فِي أَدْنَى حَاجَةٍ وَقَبُولُهَا بِأَهَمِّيَّةٍ تَامَّةٍ
Çünki, ən kiçik bir səsi, ən kiçik bir məxluqdan, ən kiçik bir ehtiyac xüsusunda eşitmək; və onu, tam bir əhəmiyyətlə qəbul etmək...
مَعَ عَدَمِ سَمَاعِ أَرْفَعِ صَوْتٍ وَدُعَاءٍ فِي أَشَدِّ حَاجَةٍ، وَعَدَمُ قَبُولِ أَحْسَنِ مَسْؤُولٍ، فِي أَجْمَلِ أَمَلٍ وَرَجَاءٍ
Səslərin ən yüksəyini və ən şiddətli bir ehtiyac xüsusundakı duanı (isə), eşitməmək; və ən gözəl bir arzu və rica haqqında, istənilən (şeylər)'in ən gözəlini qəbul etməmək...
قُبْحٌ لَيْسَ مِثْلُهُ قُبْحٌ، وَقُصُورٌ لَا يُسَاوِيهِ قُصُورٌ
(Elə bir) çirkinlikdir ki, onun bənzəri bir çirkinlik yoxdur. (Elə bir) qüsurdur ki, (heç bir) qüsur, ona bərabər ola bilməz.
حَاشَا ثُمَّ حَاشَا وَكَلَّا
Haşa, summə (sonra) haşa və kəlla!
لَا يَقْبَلُ مِثْلُ هَذَا الجَمَالِ المَشْهُودِ بِلَا قُصُورٍ مِثْلَ هَذَا القُبْحِ المَحْضِ
Məşhud və qüsursuz olan belə bir camal, bunun kimi məhz (tam bir) çirkinliyi qəbul etməz.
وَإِلَّا لَانْقَلَبَتِ الحَقَائِقُ بِانْقِلَابِ الحُسْنِ الذَّاتِيِّ قُبْحاً ذَاتِيّاً
Yoxsa, zati hüsnün zati qubh (çirkinli)'yə inqilab etməsilə, həqiqətlər, (ziddlərinə) inqilab edər.
-------------------------
-------------------------
الرَّشْحَةُ الثَّالِثَةَ عَشَرَةَ
On üçüncü rəşha:
يَا رَفِيقِي فِي هَذِهِ السِّيَاحَةِ العَجِيبَةِ
Ey bu əcaib səyahətdəki rəfiqim!
أَلَا يَكْفِيكَ مَا رَأَيْتَ
Gördüyün sənə kifayət etmədimi?!
فَإِنْ أَرَدْتَ الإِحَاطَةَ فَلَا يُمْكِنُ
Əgər əhatə etmək istəyirsənsə, (bu), mümkün deyildir.
بَلْ لَوْ بَقِينَا فِي هَذِهِ الجَزِيرَةِ مِائَةَ سَنَةٍ مَا أَحَطْنَا
Hətta, bu adada (yəni, Ərəb yarımadasında) 100 il qalsaydıq, əhatə edə bilməzdik.
وَلَا ملَلْنا مِنَ النَّظَرِ بِجُزْءٍ وَاحِدٍ مِنْ مِائَةِ جُزْءٍ مِنْ عَجَائِبِ وَظَائِفِهِ، وَغَرَائِبِ إِجْرَآتِهِ
Və Onun vəzifələrinin əcaibliklərindən və icraatlarının qəribliklərindən 100 cüzündən 1 cüzünə nəzər etməkdən bezməzdik.
فَلْنَرْجِعْ قهقريًا، وَلْنَنْظُرْ عَصْراً عَصْراً
O halda, geriyə qayıdaq və əsr-əsr nəzər salaq.
كَيْفَ اخْضَرَّتْ تِلْكَ العُصُورُ وَاسْتَفَادَتْ مِنْ فَيْضِ هَذَا العَصْرِ
Bu əsrlər, necə yaşıllaşmış və bu əsrin feyzindən necə feyz almışdır?!
نَعَمْ، نَرَى كُلَّ عَصْرٍ نَمُرُّ عَلَيْهِ قَدِ انْفَتَحَتْ أَزَاهِيرُهُ بِشَمْسِ عَصْرِ السَّعَادَةِ،
Bəli! Keçdiyimiz hər bir əsri, səadət əsrinin günəşilə çiçəkləri açılmış (olaraq) görürük.
وَأَثْمَرَ كُلُّ عَصْرٍ
Və hər bir əsr meyvə vermişdir.
مِنْ أَمْثَالِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي يَزِيدَ البِسْطَامِيِّ، وَالجُنَيْدِ البَغْدَادِيِّ، وَالشَّيْخِ عَبْدِ القَادِرِ الكِيلَانِيِّ, وَالإِمَامِ الغَزَالِيِّ، وَمُحْيِي الدِّينِ بْنِ عَرَبِيٍّ، وَأَبِي الحَسَنِ الشَّاذِلِيِّ، وَالشَّاهِ النَّقْشَبَنْدِ، وَالإِمَامِ الرَّبَّانِيِّ وَنَظَائِرِهِمْ أُلُوفَ ثَمَرَاتٍ مُنَوَّرَاتٍ مِنْ فَيْضِ هِدَايَةِ ذَلِكَ الشَّخْصِ النُّورَانِيِّ
(Və hər bir əsr),
~ əbu Hənifə;
~ Şafi;
~ əbu Yezid əl-Bistami;
~ Cüneyd əl-Bağdadi;
~ şeyx Abdu'l-Qadir Geylani;
~ imam Ğazzali;
~ Muhyiddin ibn-u Arabi;
~ əbu'l-Həsən əş-Şazəli;
~ Şah-ı Naqşibənd; və
~ imam Rabbani
kimilərini və Onların bənzərlərindən minlərlə nurlu meyvələri, bu nurani Şəxs'in hidayət feyzindən meyvə vermişdir.
فَلْنُؤَخِّرْ تَفْصِيلَاتِ مَشْهُودَاتِنَا فِي رُجُوعِنَا إِلَى وَقْتٍ آخَرَ
Dönüşümüzdə, müşahidələrimizin təfsilatını, başqa bir vaxta ertələyək.
وَنُصَلِّي وَنُسَلِّمُ عَلَى هَذَا الذَّاتِ النُّورَانِيِّ، ذِي المُعْجِزَاتِ، أَعْنِي سَيِّدَنَا مُحَمَّداً عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Möcüzələr sahibi O nurani Zat'a -yəni, Seyyidimiz Muhamməd (aleyhi's-salatu vəssələm)'ə- salat və salam edirik.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى هٰذَا الذَّاتِ النُّورَانِيِّ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ الحَكِيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ مِنَ العَرْشِ العَظِيمِ، أَعْنِي سَيِّدَنَا مُحَمَّداً
Allahım! Rahmən və Rahim (olan)'dan, ən böyük arş'dan, Özünə hikmətli Quran endirilən bu nurani Zat'a -yəni, seyyidimiz Muhamməd'ə- salat və salam et.
أَلْفَ أَلْفِ صَلَاةٍ وَأَلْفَ أَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ أُمَّتِهِ
Milyon salat və salam, ümmətinin həsənatı ədədincə, (Onun üzərinə olsun).
عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ وَالزَّبُورُ
~ Risalətini, Tövrat, İncil, Zəbur və Zubur (yəni, səhifələr)'in müjdələdiyi; (yenə),
وَبَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الإِرْهَاصَاتُ وَهَوَاتِفُ الجِنِّ وَأَوْلِيَاءُ الإِنْسِ و ﻛَﻮَﺍﻫِﻦُ البَشَرِ
~ Nübüvvətini, irhasat, cinlərin hatifləri, insanların vəliləri və bəşərin kahinlərinin müjdələdiyi; (yenə)
وَانْشَقَّ بِإِشَارَتِهِ القَمَرُ
~ İşarətilə ayın (ikiyə) bölündüyü
سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا مُحَمَّدٍ أَلْفُ أَلْفِ صَلَاةٍ وَأَلْفُ أَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ أَنْفَاسِ أُمَّتِهِ
seyyidimiz və mövlamız Muhamməd'ə, ümmətinin nəfəsləri ədədincə, milyon salat və salam olsun.
عَلٰى مَنْ جَاءَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَر
~ Dəvətinə (yəni, çağırışına) ağacın gəldiyi;
وَنَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ المَطَرُ،
~ Duası ilə yağışın sürətlə yağdığı;
وَأَظَلَّتْهُ الغَمَامَةُ مِنَ الحَرِّ،
~ İstidən dolayı, buludun Özünü kölgələdiyi;
وَشَبِعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهِ مِئَاتٌ مِنَ البَشَرِ،
~ Təamının 1 sa (3 kilo)'sundan yüzlərlə bəşərin doyduğu;
وَنَبَعَ المَاءُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالكَوْثَرِ،
~ Parmaqları arasından, 3 dəfə, kövsər kimi suyun fışqırdığı;
وَسَبَّحَ فِي كَفَّيْهِ الحَصَاةُ وَالمَدَرُ
~ Ovucunda çınqıl daşı və palçığın təsbih etdiyi;
وَأَنْطَقَ اللهُ لَهُ الضَّبَّ وَالظَّبْيَ وَالذِّئْبَ وَالجِذْعَ وَالذِّرَاعَ وَالجَمَلَ وَالجَبَلَ وَالحَجَرَ وَالشَّجَرَ
~ Allahın, özü üçün, kərtənkələni, ceyranı, canavarı, xurma kötüyünü, qolu (yəni, zəhərli keçinin qolunu), dəvəni, dağı, daşı və ağacı danışdırdığı
صَاحِبِ المِعْرَاجِ وَمَا زَاغَ البَصَرُ سَيِّدِنَا وَمَوْلَانَا وَشَفِيعِنَا مُحَمَّدٍ
Merac sahibinə və gözü yayınmayana və seyyidimiz, mövlamız və şəfaətçimiz olan Muhamməd'ə,
أَلْفُ أَلْفِ صَلَاةٍ وَأَلْفُ أَلْفِ سَلَامٍ بِعَدِ كُلِّ الحُرُوفِ المُتَشَكِّلَةِ فِي الكَلِمَاتِ المُتَمَثِّلَةِ بِإِذْنِ الرَّحْمٰنِ فِي مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الهَوَاءِ عِنْدَ قِرَاءَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ القُرْآنِ مِنْ كُلِّ قَارِئٍ مِنْ أَوَّلِ النُّزُولِ إِلَى آخِرِ الزَّمَانِ
Nazil olduğu ilk andan axır zamana qədər, hər bir qari (oxuyucu)'dan, Qurandan hər bir kəlimənin qiraəti (oxunması) əsnasında, Rahmən (olan Allah)'ın iznilə, "havadakı dalğalanmaların aynaları"nda mütəməssil (təməssül edən) kəlimələrdə mütəşəkkil (təşəkkül edən) bütün hərflər ədədincə, milyon salat və salam olsun!
وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا يَا إِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا آمِينَ آمِينَ آمِينَ
Ey İlahımız! Onlardan (yəni, məzkur salavatlardan) hər bir salatda, bizi bağışla və bizə mərhəmət et. Amin, amin, amin.
---------------------------
اِعْلَمْ أَنَّ دَلَائِلَ النُّبُوَّةِ الأَحْمَدِيَّةِ لَا تُعَدُّ وَلَا تُحْصَى
Bil ki, şübhəsiz, Əhmədin nübüvvət dəlillərinin, sayı-hesabı yoxdur.
وَقَدْ ذَكَرْنَا قِسْماً مِنْهَا فِي "الكَلِمَةِ التَّاسِعَةِ عَشَرَةَ وَ"المَكْتُوبِ التَّاسِعِ عَشَرَ
Onlardan (yəni, o dəlillərdən) bir qismini, “19-cu Söz” və “19-cu Məktub”da zikr etmişdik.
فَمَعَ شَهَادَةِ "مُعْجِزَاتِهِ" البَالِغَةِ إِلَى أَلْفٍ، وَمَعَ شَهَادَةِ "القُرْآنِ" البَالِغِ وُجُوهُ إِعْجَازِهِ إِلَى أَرْبَعِينَ، السَّابِقِ تَفْصِيلُهَا فِي "الكَلِمَةِ الخَامِسَةِ وَالعِشْرِينَ" عَلَى رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
1000-ə baliğ olan möcüzələrinin; -25-ci Söz'də təfsilatı keçən- i'caz (möcüzəlilik) cəhətləri (də) 40-a baliğ olan Quranın, Muhamməd (aleyhi's-salatu və səlləm)'in risalətinə şəhadətilə bərabər...
(×):
1000-ə baliğ olan möcüzələrinin; -25-ci Söz'də təfsilatı keçən- i'caz (möcüzəlilik) cəhətləri (də) 40-a baliğ olan Quranın, Muhamməd (aleyhi's-salatu və səlləm)'in risalətinə şəhadətilə bərabər, onlardan (yəni, o dəlillərdən) bir qismini, “19-cu Söz” və “19-cu Məktub”da zikr etmişdik.
كَذَلِكَ تَشْهَدُ هَذِهِ الكَائِنَاتُ بِآيَاتِهَا عَلَى نُبُوَّتِهِ
Eynilə bunun kimi; bu kainat, ayələrilə, Onun nübüvvətinə şəhadət edir.
إِذْ كَمَا أَنَّ فِي هَذِهِ المَصْنُوعَاتِ المَبْثُوثَةِ فِي الكَائِنَاتِ آيَاتٍ لَا تُحَدُّ تَشْهَدُ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ الذَّاتِ الأَحَدِيَّةِ
Çünki, necə ki, kainatda yayılmış bu məsnuat (sənət əsərləri)'ndə, Əhəd olan Zat'ın vahdaniyyətinə (birliyinə) şəhadət edən saysız-hesabsız ayələr vardır.
كَذَلِكَ فِيهَا بَيِّنَاتٌ لَا تُعَدُّ، تَشْهَدُ عَلَى رِسَالَةِ الذَّاتِ الأَحْمَدِيَّةِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ؛
Eynilə bunun kimi də; o məsnuatda, Əhmədin Zatının (aleyhi's-salatu və's-sələm)'in risalətinə şəhadət edən, saysız-hesabsız bəyanat (bəyanlar) vardır.
مِنْهَا: كَمَالُ حُسْنِ الصَّنْعَةِ
Onlardan (yəni, o dəlillərdən) biri də, sənətin gözəlliyinin kamalıdır.
إِذْ كَمَالُ حُسْنِ الصَّنْعَةِ فِي هَذِهِ المَصْنُوعَاتِ يَدُلُّ عَلَى الرِّسَالَةِ الأَحْمَدِيَّةِ دَلَالَةً قَطْعِيَّةً
Bu etibarla, bu məsnuatdakı sənət gözəlliyinin kamalı, Əhmədin risalətinə, qəti bir şəkildə dəlalət edir.
لِأَنَّ جَمَالَ هَذِهِ المَصْنُوعَاتِ المُزَيَّنَاتِ يُظْهِرُ لِلنَّاظِرِ حُسْنَ صَنْعَةٍ وَزِينَةً بِالمُشَاهَدَةِ
Çünki, bu müzəyyən (zinətli) məsnuatın gözəlliyi, nazir (yəni, nəzər edən)'ə, sənətin gözəlliyini və surətin zinətini izhar edir.
وَأَنَّ حُسْنَ الصَّنْعَةِ وَزِينَةَ الصُّورَةِ يَدُلَّانِ بِالبَدَاهَةِ عَلَى أَنَّ فِي صَانِعِهَا إِرَادَةَ تَحْسِينٍ وَطَلَبَ تَزْيِينٍ فِي غَايَةِ القُوَّةِ
• Sənətdəki hüsn və surətdəki zinət, -bədahətlə (yəni, açıq bir şəkildə)-, --->
Sani'lərində, son dərəcə qüvvətli bir təhsin (yəni, gözəlləşdirmə) iradəsi və təzyin (zinətləndirmə) tələbi (istəyi)'nin varlığına dəlalət edirlər.
وَأَنَّ إِرَادَةَ التَّحْسِينِ وَطَلَبَ التَّزْيِينِ يَدُلَّانِ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ فِي صَانِعِهَا مَحَبَّةً عُلْوِيَّةً لِصَنْعَتِهِ، وَرَغْبَةً قُدْسِيَّةً لِإِظْهَارِ كَمَالَاتِ صَنْعَتِهِ
• Və şübhəsiz, təhsin iradəsi və təzyin tələbi, -zəruri olaraq-, --->
Sani'lərində, sənətinə qarşı ülvi bir məhəbbətin və sənətinin mükəmməlliyinin izharına qarşı qüdsi bir rəğbətin varlığına dəlalət edirlər.
وَأَنَّ تِلْكَ المَحَبَّةَ وَالرَّغْبَةَ يَدُلَّانِ بِالقَطْعِ عَلَى أَنَّ الإِنْسَانَ الَّذِي هُوَ أَكْمَلُ المَصْنُوعَاتِ وَأَبْدَعُهَا وَأَجْمَلُ المَخْلُوقَاتِ وَأَجْمَعُهَا، هُوَ المَظْهَرُ الجَامِعُ وَالمَدَارُ البَارِعُ لِتِلْكَ المَحَبَّةِ وَالرَّغْبَةِ، وَهُوَ الَّذِي تَتَمَرْكَزَانِ فِيهِ
Və şübhəsiz, o (İlahi) məhəbbət və rəğbət, -qətiyyətlə- dəlalət edirlər ki --->
~ məsnuatın ən kamili və ən bənzərsizi;
~ məxluqatın ən gözəli və ən cami (cəm edici)'si
olan insan, o məhəbbət və rəğbətə, cami bir mazhar (bir şeyin zahir olduğu yer) və bari (möhtəşəm) bir mədar (ətrafında dövr edilən şey)'dir. O (yəni, o insan) ki, ikisi (yəni, o məhəbbət və rəğbət), onda təmərküz edir.
وَأَنَّ الإِنْسَانَ لِكَوْنِهِ أَجْمَعَ وَأَبْدَعَ المَصْنُوعَاتِ فَهُوَ الثَّمَرَةُ الشُّعُورِيَّةُ لِشَجَرَةِ الخِلْقَةِ
• Şübhəsiz, insan, məsnuatın ən cami və ən bənzərsizi olduğu üçün ---> xilqət (yaradılış) ağacının, şüur sahibi bir meyvəsidir.
أَيْ هُوَ لَهَا كَثَمَرَةٍ ذَاتِ شُعُورٍ
Yəni, o (insan), onun (yəni, kainatın), şüur sahibi bir meyvəsi kimidir.
فَلِكَوْنِهِ كَالثَّمَرَةِ، فَهُوَ مَا بَيْنَ أَجْزَاءِ الكَائِنَاتِ جُزْءٌ أَجْمَعُ وَأَبْعَدُ مِنْ جَمِيعِ الأَجْزَاءِ
• İnsan, bir meyvə kimi olduğu üçün ---> kainatın cüzləri arasında, ən cami və bütün cüzlərə ən uzaq bir cüzdür.
فَلِكَوْنِهِ أَجْمَعَ وَأَبْعَدَ وَذَا شُعُورٍ، فَلَهُ نَظَرٌ عَامٌّ وَشُعُورٌ كُلِّيٌّ
• Ən cami, ən uzaq və şüur sahibi olduğu üçün ---> onun, ümumi bir nəzəri və külli bir şüuru vardır.
فَلِكَوْنِ نَظَرِهِ عَامّاً يَرَى مَجْمُوعَ شَجَرَةِ الخِلْقَةِ
• Nəzəri ümumi olduğu üçün ---> xilqət ağacının cəmini görür;
وَلِكَوْنِ شُعُورِهِ كُلِّيّاً يَعْرِفُ مَقَاصِدَ الصَّانِعِ، فَهُوَ المُخَاطَبُ الخَاصُّ لِلصَّانِعِ
Şüuru külli olduğu üçün (də), Sani'nin məqsədlərini bilir. (Ki), o, Sani'nin xas muxatabıdır.
فَلِكَوْنِ عُمُومِ النَّظَرِ وَكُلِّيَّةِ الشُّعُورِ سَباً لِخُصُوصِيَّةِ الخِطَابِ
• Nəzərinin, ümumi; və şüurunun (da), külli olması ---> xüsusi bir xitaba səbəb olduğu üçün,
فَالفَرْدُ الَّذِي يَصْرِفُ كُلَّ نَظَرِهِ العَامِّ وَعُمُومَ شُعُورِهِ الكُلِّيِّ إِلَى التَّعَبُّدِ لِلصَّانِعِ وَالتَّحَبُّبِ إِلَيْهِ وَالمَحَبَّةِ لَهُ
~ Ümumi olan nəzərinin bütününü və külli şüurunun bütününü, Sani'nin ibadətinə; özünü Ona sevdirməyə və Onu sevməyə çevirən;
وَيُوَجِّهُ تَمَامَ شُعُورِهِ وَدِقَّةَ نَظَرِهِ إِلَى اسْتِحْسَانِ صَنْعَةِ الصَّانِعِ وَتَقْدِيرِهَا وَتَشْهِيرِهَا،
~ Və şüurunun, tamamını; və nəzərinin diqqətini, Sani'nin sənətinin istihsanına (bəyənməsinə), təqdirinə və təşhirinə yönəldən;
وَيَسْتَعْمِلُ جَمِيعَ نَظَرِهِ وَشُعُورِهِ وَمَجْمُوعَ قُوَّتِهِ وَهِمَّتِهِ إِلَى شُكْرِ نِعْمَةِ ذَلِكَ الصَّانِعِ الَّذِي يَطْلُبُ الشُّكْرَ فِي مُقَابَلَةِ إِنْعَامِهِ،
~ Nəzərinin və şüurunun cəmini; qüvvəti və himmətinin (də) bütününü, nemətlərə müqabil şükr istəyən Sani'nin nemətlərinə şükrdə istifadə edən;
وَإِلَى دَعْوَةِ النَّاسِ كَافَّةً إِلَى التَّعَبُّدِ وَالاسْتِحْسَانِ وَالشُّكْرِ
~ (Yenə, nəzərinin və şüurunun cəmini; qüvvəti və himmətinin (də) bütününü), bütün insanları qulluq etməyə, istihsan və şükrə dəvətdə (istifadə edən Fərd),
فَبِالبَدَاهَةِ يَكُونُ ذَلِكَ الفَرْدُ الفَرِيدُ هُوَ المُخَاطَبَ المُقَرَّبَ وَالحَبِيبَ المُحَبَّبَ
Bədahətlə, O fərid Fərd (tayı-bərabəri olmayan şəxs), muqarrəb (Allaha daha yaxın) bir muxatab və sevilən bir həbib olur.
فَيَا أَيُّهَا النَّاسُ! هَلْ يُمْكِنُ عِنْدَكُمْ أَنْ لَا يَكُونَ مُحَمَّدٌ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ ذَلِكَ الفَرْدَ الفَرِيدَ
Ey insanlar! Sizcə, Muhamməd (aleyhi's-salatu və səlləm)'in bu fərid Fərd olmaması, mümkündürmü?!
وَهَلْ يَسْتَطِيعُ تَارِيخُكُمْ أَنْ يُظْهِرَ فَرْداً آخَرَ أَلْيَقَ بِهَذَا المَقَامِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Və tarixiniz, bu məqama, Muhamməd (aleyhi's-salatu və səlləm)'dən daha layiq başqa bir fərdi göstərə bilirmi?!
فَيَا مَنْ لَهُ بَصَرٌ بِلَا رَمَدٍ، وَبَصِيرَةٌ بِلَا عَمَى
Ey xəstəliksiz gözü və kor olmayan bəsirəti olan kimsə!
انْظُرْ إِلَى عَالَمِ الإِنْسَانِ فِي هَذِهِ الكَائِنَاتِ، حَتَّى تُشَاهِدَ بِالعِيَانِ دَائِرَتَيْنِ مُتَقَابِلَتَيْنِ، وَلَوْحَيْنِ مُتَنَاظِرَيْنِ
Bir-birinə müqabil 2 dairəni və bir-birinə nəzər edən 2 lövhəni aşkar bir şəkildə görmək üçün, bu kainatda, insan aləminə bir nəzər sal!
فَأَمَّا إِحْدَى الدَّائِرَتَيْنِ، فَدَائِرَةُ رُبُوبِيَّةٍ مُحْتَشِمَةٍ مُنْتَظَمَةٍ فِي غَايَةِ الاِحْتِشَامِ وَالاِنْتِظَامِ
• İki dairədən birinə gəlincə: (o), nəhayət ehtişam və intizam içində möhtəşəm və müntəzəm olan Rububiyyət dairəsidir.
وَأَمَّا أَحَدُ اللَّوْحَيْنِ فَلَوْحُ صَنْعَةِ مُصَنَّعٍ مُرَصَّعٍ فِي غَايَةِ الإِتْقَانِ وَالاِتِّزَانِ
[] İki lövhədən biri isə: nəhayət itqan (möhkəm qılınmış) və ittizən (ölçü) içində musanna (sənətlə düzəldilmiş) və murassa (daş-qaşla bəzədilmiş) olan sənət lövhəsidir.
وَأَمَّا الدَّائِرَةُ الأُخْرَى فَهِيَ دَائِرَةُ عُبُودِيَّةٍ مُنَوَّرَةٍ مُزْهِرَةٍ فِي غَايَةِ الاِنْقِيَادِ وَالاِسْتِقَامَةِ
• Digər bir dairəyə gəlincə: (o da), nəhayət inqiyad (boyun əymə) və istiqamət içində, nurlandırılmış və çiçəkli ubudiyyət dairəsidir.
وَأَمَّا اللَّوْحُ الآخَرُ، فَهُوَ لَوْحُ تَفَكُّرٍ وَاسْتِحْسَانٍ فِي غَايَةِ الوُسْعَةِ، وَصَحِيفَةُ تَشَكُّرٍ وَإِيمَانٍ فِي غَايَةِ الجَمْعِ
[] Digər lövhə isə: nəhayət genişlik içində, təfəkkür və istihsan lövhəsidir; və nəhayət cəmdə (yəni, hədsiz nemətlərə müqabil), təşəkkür və iman səhifəsidir.
فَإِذْ شَاهَدْتَ هَاتَيْنِ الدَّائِرَتَيْنِ وَهَذَيْنِ اللَّوْحَيْنِ، فَانْظُرْ إِلَى مُنَاسَبَةِ الدَّائِرَتَيْنِ وَاللَّوْحَيْنِ حَتَّى تُشَاهِدَ بِالعيَانِ
Bu 2 dairə və bu 2 lövhəni gördüyündə, aşkar bir şəkildə görmək üçün, bu 2 dairə və bu 2 lövhənin, (bir-birilərilə olan) münasibətinə bir nəzər sal!
أَنَّ دَائِرَةَ العُبُودِيَّةِ تَتَحَرَّكُ جَمِيعُ جِهَاتِهَا بِاسْمِ الدَّائِرَةِ الأُولَى، وَتَعْمَلُ بِجَمِيعِ قُوَّتِهَا بِحِسَابِهَا
Şübhəsiz, ubudiyyət dairəsi, bütün cəhətlərilə, birinci dairə (yəni, Rububiyyət dairəsi) adına hərəkət edir; və bütün qüvvətilə, Onun hesabına işləyir.
وَحَتَّى تُشَاهِدَ بِأَدْنَى دِقَّةٍ أَنَّ لَوْحَ التَّفَكُّرِ وَالتَّشَكُّرِ وَالاِسْتِحْسَانِ وَالإِيمَانِ يَنْظُرُ بِجَمِيعِ مَعَانِيهِ وَإِشَارَاتِهِ إِلَى لَوْحِ الصَّنْعَةِ وَالنِّعْمَةِ
Nəhayət, ən kiçik bir diqqətlə, təfəkkür, təşəkkür, istihsan və iman lövhəsinin, bütün mənası və işarətilə, sənət və nemət lövhəsinə nəzər etdiyini görərsən.
فَإِذْ شَاهَدَتْ عَيْنُكَ هَذِهِ الحَقِيقَةَ فَهَلْ يُمْكِنُ لِعَقْلِكَ أَنْ يُنْكِرَ أَعْظَمَ المُنَاسَبَةِ بَيْنَ رَئِيسِ دَائِرَةِ العُبُودِيَّةِ وَصَاحِبِ دَائِرَةِ الرُّبُوبِيَّةِ
Gözün bu həqiqəti gördüyündə, ubudiyyət dairəsi rəisilə Rububiyyət dairəsi sahibi arasındakı ən böyük münasibəti ağlının inkar etməsi, mümkünmüdür?!
وَهَلْ يَجُوزُ لِقَلْبِكَ أَنْ لَا يُوقِنَ بِأَنَّ ذَلِكَ الرَّئِيسَ الَّذِي يَخْدُمُ بِالإِخْلَاصِ لِمَقَاصِدِ الصَّانِعِ فِي تَشْهِيرِ صَنْعَتِهِ وَتَقْدِيرِهَا، لَهُ مُنَاسَبَةٌ عَظِيمَةٌ مَعَ الصَّانِعِ، وَانْتِسَابٌ قَوِيٌّ إِلَيْهِ، وَلَهُ مَعَهُ مُكَالَمَةٌ، وَمِنْهُ إِلَيْهِ رِسَالَةٌ
Və sənətinin təşhiri və təqdiri xüsusunda, Sani'nin məqsədlərinə ixlasla xidmət edən bu Rəis'in:
~ Sani ilə böyük bir münasibəti olduğuna;
~ Ona qüvvətli bir intisabı olduğuna;
~ Onunla bir mukaləməsi (qarşılıqlı danışması) olduğuna; və
~ Ondan (yəni, Rububiyyət dairəsi sahibindən), ona (yəni, ubudiyyət dairəsi rəisinə) bir risalətin var olduğuna
qəlbinin inanmaması, caizdirmi?!
نَعَمْ، فَبِالبَدَاهَةِ يُعْلَمُ أَنَّهُ مَحْبُوبٌ مَقْبُولٌ عِنْدَ مَالِكِ المُلْكِ بَلْ أَحَبُّ الخَلْقِ إِلَيْهِ وَأَقْرَبُهُمْ مِنْهُ
Bəli! Onun, Maliku'l-mülk nəzdində, məqbul bir məhbub olduğu; hətta, Ona, ən sevgili məxluq və ən yaxın olduğu, bədihi (aşkar) bir şəkildə bilinir.
فَيَا أَيُّهَا الإِنْسَانُ! هَلْ يُمْكِنُ فِي عَقْلِكَ أَنْ لَا يُبَالِيَ وَلَا يَهْتَمَّ صَانِعُ هَذِهِ المَصْنُوعَاتِ المُزَيَّنَاتِ بِأَنْوَاعِ المَحَاسِنِ
Ey insan! Sənin ağlınca, gözəlliklərin növlərilə müzəyyən (zinətlənmiş) olan bu məsnuatın Sani'inin, əhəmiyyət verməməsi və ehtimam göstərməməsi, mümkündürmü?!
وَمُنْعِمُ هَذِهِ النِّعَمِ، المُرَاعِي لِدَقَائِقِ الأَذْوَاقِ فِي أَفْوَاهِ الخَلْقِ
Və məxluqatın ağızlarındakı zövqlərin incəliklərinə riayət edən bu nemətlərin Munim'inin (nemət verənin).
(×):
Ey insan!
✓ Sənin ağlınca,
~ gözəlliklərin növlərilə müzəyyən (zinətlənmiş) olan bu məsnuatın Sani'inin; və
~ məxluqatın ağızlarındakı zövqlərin incəliklərinə riayət edən bu nemətlərin Munim'inin (nemət verənin),
əhəmiyyət verməməsi və ehtimam göstərməməsi, mümkünmüdür?!
بِمِثْلِ هَذَا المَصْنُوعِ الأَجْمَلِ الأَكْمَلِ المُتَوَجِّهِ إِلَيْهِ بِكَمَالِ الاِشْتِيَاقِ وَالتَّعَبُّدِ وَالتَّحَبُّبِ
✓ Ən gözəl və ən mükəmməl olan; mükəmməl bir iştiyaq, təabbud (ibadət) və təhəbbüb (məhəbbət) ilə Özünə (yəni, Allaha) təvəccüh edən (yönələn) bir məsnuya (yəni, Peyğəmbərə, əhəmiyyət verməməsi və ehtimam göstərməməsi, sənin ağlınca mümkünmüdür?)
وَبِمِثْلِ هَذَا المَخْلُوقِ الَّذِي أَطْرَبَ الفَرْشَ وَالعَرْشَ بِوَلْوَلَةِ اسْتِحْسَانَاتِهِ، وَدَمْدَمَةِ تَقْدِيرَاتِهِ، لِمَحَاسِنِ صَنْعَةِ ذَلِكَ الصَّانِعِ
✓ Və O Sani'nin sənətinin gözəlliklərinə qarşı, istihsanları (bəyənmələri)'nin vəlvələsi, təqdirlərinin dəmdəməsilə (yəni, yüksək səsilə), fərş (yəni, yer) və ərşi coşduran belə bir Məxluqa (yəni, Peyğəmbərə, əhəmiyyət verməməsi və ehtimam göstərməməsi, sənin ağlınca mümkünmüdür?)
وَاهْتَزَّ البَرُّ وَالبَحْرُ جَذْبَةً مِنْ زَمْزَمَةِ تَشَكُّرَاتِهِ لِإِحْسَانَاتِ ذَلِكَ الفَاطِرِ، وَمِنْ شَعْشَعَةِ تَكْبِيرَاتِهِ لِعَظَمَةِ ذَلِكَ الخَالِقِ المُنْعِمِ
✓ Bu Fatir (olan Allahın) ehsanlarına qarşı təşəkkürlərinin zəmzəməsindən (nəğməli səsindən) və Bu munim Xaliq'in əzəmətinə qarşı təkbirlərinin şə'şəəsindən (görünüşdəki parlaqlıq və gözəlliyindən), quru və dənizin bir cəzbə ilə titrədiyi (şəxsə, Allahın əhəmiyyət verməməsi və ehtimam göstərməməsi, sənin ağlınca mümkünmüdür?)
فَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يُبَالِيَ مِثْلُ ذَلِكَ الصَّانِعِ المُحْسِنِ المُقْتَدِرِ بِمِثْلِ هَذَا المَصْنُوعِ المُسْتَحْسِنِ المُتَشَكِّرِ
✓ Belə muhsin və müqtədir olan bir Sani'nin, belə mustəhsin (istihsan edən, bəyənən) və mütəşəkkir (təşəkkür edən) bir Məsnu (sənət əsəri, yəni, Peyğəmbərə) əhəmiyyət verməməsi, mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يَتَوَجَّهَ إِلَيْهِ
• Ona təvəccüh etməməsi, mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يَتَكَلَّمَ مَعَهُ
• Onunla kəlam etməməsi (yəni, danışmaması), mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يُحِبَّهُ
• Onu sevməməsi, mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يُقَرِّبَهُ إِلَيْهِ
• Və onu Özünə yaxınlaşdırmaması, mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يُرِيدَ سَرَيَانَ وَضْعِيَّتِهِ الحَسَنَةِ وَحَالَتِهِ الجَمِيلَةِ إِلَى عُمُومِ الخَلْقِ
• Onun gözəl vəziyyəti və gözəl halının, bütün məxluqata sirayətini istəməməsi, mümkündürmü?!
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يَجْعَلَهُ قُدْوَةً لِلنَّاسِ
• Onu insanlara bir nümunə qılmaması, mümkündürmü?!
حَتَّى يَنْصَبِغُوا بِصِبْغَتِهِ وَوَضْعِيَّتِهِ وَحَالَتِهِ
Ta ki, insanlar, Onun boyası, vəziyyəti və halı ilə boyansınlar.
وَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يَجْعَلَهُ رَسُولاً إِلَى النَّاسِ كَافَّةً
• Onu, bütün insanlara rəsul qılmaması, mümkündürmü?!
أَمْ هَلْ يُمْكِنُ أَنْ لَا يَكُونَ لِصَانِعِ هَذِهِ المَصْنُوعَاتِ المُنْتَظِمَةِ الدَّالَّةِ نُقُوشُ صَنْعَتِهَا عَلَى عِلْمٍ بِلَا نِهَايَةٍ وَعَلَى حِكْمَةٍ بِلَا غَايَةٍ، شُعُورٌ وَاطِّلَاعٌ عَلَى الفَرْدِ الأَكْمَلِ وَالأَجْمَلِ مِنْ مَصْنُوعَاتِهِ
• Ya da, sənətinin naxışları, nəhayətsiz elminə və sonsuz hikmətinə dəlalət edən, bu müntəzəm məsnuatın Sani'sinin, məsnuatının ən kamili və ən gözəli olan fərdə şüuru və ittilası olmaması (yəni, ondan xəbərdar olmaması), mümkündürmü?!
أَمْ هَلْ يُمْكِنُ أَنْ يَعْلَمَ وَيُبْصِرَ وَلَا يَتَكَلَّمَ مَعَهُ
• Ya da, Onu bilib və görüb, Onunla kəlam etməməsi (danışmaması), mümkündürmü?!
أَمْ هَلْ يُمْكِنُ أَنْ يَتَوَدَّدَ وَيَتَعَرَّفَ بِتَزْيِينَاتِ مَصْنُوعَاتِهِ، وَلَا يَوَدَّ وَلَا يَعْرِفَ مَنْ يَوَدُّهُ كَمَا يَحِقُّ، وَيَعْرِفَهُ كَمَا يَلِيقُ، وَيَتَوَدَّدَ إِلَيْهِ بِالصِّدْقِ، وَيَتَعَبَّدَ لَهُ بِالحَقِّ
• Ya da, məsnuatının təzyinatı ilə Özünü sevdirməsi və Özünü tanıtmasına müqabil, Özünü haqq ilə sevən, layiq olduğu kimi tanıyan, sidq ilə sevən və Özünə haqqı ilə ibadət edən Kimsəni sevməməsi və tanımaması, mümkündürmü?!
Bədiü'z-zaman Said Nursi, "əl-Arabiyyu əl-Məsnəviyyu ən-Nuriyyu", "Rəşəhat" risaləsi
