Şiə Məzhəbinin Təkamülü.

Əziz şiə qardaşım! Bu yazımızı tamamilə açıq düşüncə ilə oxumanı istəyirəm, hər bir dayanacaqda özünə sual verərək fikirləşməni gözləyirəm. Ümumən bu yazımızda sənə göstərmək istədiyimiz həqiqət budur ki, şiəlik inancı bu gün bildiyimiz şəkildə Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va alə əlihi va səlləm – zamanında mövcud olmayıb, lakin sonradan tədricən formalaşmış bir məzhəbdir, İslam dinində bir yenilikdir. Bu gün, ey şiə qardaşım, sənin şiə məzhəbinin zərurətləri olaraq bildiklərin və sənə öyrədilənlər əslində ilk nəsillərdə aşırılıq və zəlalət olaraq dəyərləndirilirdi. Bu həqiqətə varmaq üçün məqaləmizi diqqətlə oxumanı tövsiyə edirəm.

Biz şiə etiqadının təkamülünü, tədrici dəyişikliklərini göstərmək üçün tam başdan başlamayacağıq. Müasir imamiyyə şiəliyinin formalaşmasında müstəsna rolu olan, hicri dördüncü əsrin sonları və beşinci əsrin əvvəlində fəaliyyət göstərmiş şiə alimi Şeyx əl-Mufid’in dövrü ilə başlayaraq geriyə doğru gedəcəyik. Bilmək lazımdır ki, Şeyx Mufidin zamanında şiə alimləri arasında imamlarla bağlı inanclarda şiddətli ixtilaflar və məzhəblər olub. Şeyx Mufid kitablarının birində yazır:

“Qum şəhərindən bizim yanımıza gəlmiş bir qrup gördüm ki, dində açıq-aşkar qüsur göstərirlər; imamları – aleyhimussələm – öz mərtəbələrindən aşağıya qoyurlar və iddia edirlər ki, onlar qəlblərinə ilham gəlməyincə dini əhkamlardan xeyli bir şeyi bilmirdilər. Onların şəriət hökmündə rəyə və zənnə dayandıqlarını deyənlər gördüm, bununla belə alimlər olduqlarını deyirlər.” [əl-Mufid, “Təshih İtiqadət əl-İməmiyyə”, səh: 135-136; Darul-Mufid, 1414]

Buna misal olaraq eyni səhifədə Qum şəhərindən olan şiə alimi İbnul-Valid əl-Qummi’ni misal gətirir:

“Əbu Cəfər Muhəmməd bin əl-Həsən bin əl-Valid’dən – rahiməhullah – zahir olan bir hekayə eşitmişik ki, oradakı təqsiri heç cür müdafiə edə bilmirik və ondan hekayət olunan bu (qüsur) onun belə deməsidir: “Aşırılığın ilk dərəcəsi peyğəmbərdən və imamdan səhvi inkar etməkdir.” Əgər bu hekayə ondan səhihdirsə o, muqəssirdir, bununla belə o, qummilərin alimlərindən və şeyxlərindəndir.”

Bu onu göstərir ki, o dövrün qumlu şiə alimləri bu günün qumlularını görsəydilər onları aşırılıqda, fanatizmdə ittiham edərdilər. Mufid’in sözlərindən həmçinin anlaşılır ki, Qum şəhərindən gəlmiş həmin şiələr siravi insanlar deyildilər, şiələrin alimləri idilər. İbnul-Valid’in tələbələrindən olan digər məşhur şiə alimi, Şeyx əs-Saduq adı ilə tanınmış İbn Bəbəveyh əl-Qummi yazır:

“Aşırılar və mufəvvida* – Allah onlara lənət etsin! – peyğəmbərin səhv edə biləcəyini inkar edirlər...” [əs-Saduq, “Mən Lə Yəhduruhu əl-Fəqih”, 1/249; Muəssəsətul-Alə lil-Mətbuat, 1406
 

*əl-Mufəvvida; aşırı şiə firqələrindən biridir və onlar təxminən Cəfər əs-Sadiq’in zamanında ortaya çıxıblar. Onların inancına görə imamlar Allahın xüsusi yaratdıqlarıdır və Allah daha sonra yaratmaq, ruzi vermək kimi ilahi sifətləri onlara vermişdir.

Diqqət et ki, peyğəmbərin – aleyhissalətu vassələm – səhv etmək vəsfini inkar etməyi necə bidət firqələrinə nisbət etdi! Əgər tamamilə səhvsiz ismət imamiyyə şiələrində mötəbər ixtilaf olsaydı İbn Bəbəveyh bunu bu şəkildə təqdim etməzdi. Beləliklə də bu zamanda şiələrin arasında etiqad sahəsində ixtilaflar olub. Bir başqa şiə alimi əl-Vahid əl-Bəhbəhəni deyir:

“Bil ki, aşkar olan budur ki, qədim alimlərdən xeyli hissəsi – onların arasından xüsusilə qummilər və əl-Ğadairi – ictihadları və rəylərinə uyğun olaraq imamlar haqqında ucalıq, yüksək status baxımından xüsusi bir mərtəbəyə, məsumluq və kamillik baxımından müəyyən bir mərtəbəyə etiqad edirdilər və bu həddi aşmağı icazəli görmürdülər. Öz etiqadları əsasında bu həddi aşmağı aşırılıq, radikallıq hesab edərdilər, hətta onların səhv edə biləcəklərini inkar etməyi də aşırılıq hesab edərdilər... hətta onların möcüzələrində mübaliğə etməyi, onlardan qeyri-adi xariquladələr nəql etməyi və ya onların şanını çox-çox ucaltmağı, onları bir çox nöqsandan tənzih etməyi, onların güclü qüdrət sahibi olduqlarını izhar etməyi, Göydə və Yerdə olan gizli şeylər barəsində elmlərinin olduğunu deməyi aşırılıq sayardılar, ittiham olunmaq üçün səbəb hesab edərdilər...”

Sonra əl-Bəhbəhəni önəmli bir qeydə yer verir: “Xülasə görünən budur ki, qədim alimlər usul məsələlərində də həmçinin ixtilaf halında idilər; ola bilsin ki, bir şey onlardan bəzilərinə görə fasid və ya küfr və ya aşırılıq və ya “təfvid” və ya “cəbr” və ya “təşbih” olsun, başqasına görə isə ona etiqad etmək vacib olsun...[əl-Əstrəbəzi, “Mİnhəc əl-Məqal ti Təhqiq Əhval ər-Ricəl”, 1/128-129; Muəssəsətu Al Beyt, 1422]

Eyni həqiqəti bir başqa şiə alimi Abdullah əl-Məməqani bu sözləri ilə ifadə edir: “Güclü tədqiqatçı alim görəcək ki, (İbn əl-Ğadairi və Qum şəhərindən olan alimlər tərəfindən) aşırılıqda ittiham edilən (ravi)lərin əksəriyyəti həqiqətdə aşırılıqdan uzaqdır və imamların – aleyhimussələm – vəsfləri ilə bağlı bu gün məzhəbin zərurətlərindən sayılan şeylərin çoxu qədim zamanlarda aşırılıq hesab olunurdu...” [əl-Məməqani, “əl-Fəvaid ər-Ricəliyyə min Tənqih əl-Məqal”, 2/305; Muəssəsətu Al Beyt, 1431]

Beləliklə də, ey insaf sahibi şiə qardaşım, öyrənmiş oldun ki, bu gün şiə məzhəbi olaraq öyrədilən bir çox etiqad əsasları zamanında aşırılıq, radikallıq hesab olunurdu, hətta fasid və küfr hesab olunub.

Gəl indi birlikdə bundan da bir qədər əvvəlki dövrə gedək. Həmin zamana qayıtdığımızda görürük ki, əvvəllər vəziyyət daha da qarışıq olub. İmamların öz dövründə yaşamış və onlardan hədislər rəvayət etmiş şiələr ümumiyyətlə imamların məsum olduqlarına inanmırmışlar, sadəcə olaraq onların saleh alimlər olduqlarına inanırmışlar. Bu həqiqəti bizə şiələrdə əş-Şəhid əs-Səni ləqəbi ilə tanınmış Zeynuddin bin Əli bin Əhməd əl-Amili (911-965) “Həqaiqul-İmən” kitabında etiraf edir və yazır:

“İmanın təhaqquq etməsi üçün (bu təfsilat) etibara alınırmı yoxsa onların imamlığına və itaətlərinin vacibliyinə icmali olaraq etiqad etmək kifayət edir? Bu barədə ... iki rəy vardır; bunlardan birincisini tərcih etmək mümkündür... ikinci rəylə də kifayətlənmək uzaq deyildir, çünki imamların şiələri arasından onlardan rəvayət edənlərin və onların müasirlərinin əksəriyyətinin zahirən halı belə idi; hətta onlardan çox hissəsi imamların məsumluğuna etiqad etmirdilər, çünki onlara gizli qalmışdı. Əksinə onların saleh alimlər olduqlarına inanırdılar. Bu kəslərin həyatlarını və hədislərini incələmiş kəs bunu bilir. Əbu Amr əl-Kəşşi’nin kitabında bunu göstərəcək bir xeyli məlumat vardır…” [əş-Şəhid əs-Səni, “Həqaiqul-İmən”, səh: 150-151; Mətbəə Seyyid əş-Şuhədə, 1409]

Biz həqiqətən də bu cür rəvayətlər ilə şiə qaynaqlarında tez-tez rastlaşırıq. Misal üçün əl-Kəşşi ”ricəl” kitabında isnadını qeyd edərək yazır ki, Əbul-Abbas əl-Bəqbəq dedi: “İbn Əbi Ya’fur və Muallə bin Xuneys müzakirə etdilər və İbn Əbi Yafur dedi: “Vasilər saleh və təqvalı alimlərdir.” İbn Xunes isə dedi: “Vasilər peyğəmbərlərdir.” Sonra hər ikisi də Əbu Abdilləh’in – aleyhissələm – yanına daxil oldular və onun yanına oturduqlarında Əbu Abdilləh dedi: “Ey Abdullah, bizim peyğəmbərlər olduğumuzu deyəndən bəriyəm.[əl-Kəşşi, “Ricəl-Kəşşi”, səh: 180; Muəssəsətul-Alə lil-Mətbuat, 1430] Rəvayət şiə alimi əl-Xoyi’yə görə səhihdir [əl-Xoyi, “Mucəm Ricəl əl-Hədis”, 19/267; Muəssəsə əl-İməm əl-Xuyi əl-İsləmiyyə].

Diqqət edək ki, İbn Əbi Yafur ilə Muallə bin Xuneys arasında gedən bu müzakirə şiələrdə bu gün “zəruri” olaraq bilinən məsələlərdən biri ilə bağlıdır. İbn Əbi Yafur şiələrin imamlarını sadəcə olaraq “saleh və təqvalı alimlər” olaraq görməklə müasir şiə təsəvvüründən tamamilə uzaqlaşır. Onu da qeyd edək ki, İbn Əbi Yafur şiələrdə adi bir şəxsiyyət deyildir; Şeyx əl-Mufid’ə görə o, “halal və haramın, fətva va əhkamın ondan öyrənildiyi böyük fəqihlərdən və başbilənlərdəndir...” [əl-Xoyi, “Mucəm Ricəl əl-Hədis”, 11/103; Muəssəsə əl-İməm əl-Xuyi əl-İsləmiyyə]

Necə olur ki, İmam Əbu Abdulləh əs-Sadiqin müasiri və onu sevənlərdən biri, xüsusilə də şiələrdə alim və fəqih olaraq tanınan bir zat imamların məsum, ləduni elmə malik, bənu-israil peyğəmbərlərindən də əfzəl olduqlarını bilmirdi?! əş-Şəhid əs-Səni’nin bu etirafı bizə nəyi xəbər verir? Bizə onu xəbər verir ki, Cəfər əs-Sadiq kimi imamlar öz şiələrinə məsum olduqlarını öyrətmirdilər, çünki öyrətsəydilər hamıdan qabaq bunu onların müasirləri bilərdilər. Bəs şiə alimləri bunu necə izah edirlər? Şiələrdə Bəhrul-Ulum ləqəbi ilə tanınan Muhəmməd Mehdi ət-Tabətabayi “əl-Fəvaid ər-Ricəliyyə” kitabında əş-Şəhid əs-Səni’nin bu sözləri haqqında yazır ki,

“...bunu, bunun mümkün olduğu həmin əsrlərə aid etmək vacibdir, ondan sonrakı zamanlara aid etmək olmaz, çünki məsələ o zamanlarda qəti olaraq zərurət həddinə çatdı.” [Bəhrul-Ulum, “Ricəl əs-Seyyid Bəhr əl-Ulum”, 3/220; Məktəbətus-Sadiq, 1404]

Ey şiə qardaşım, belə bir izahı necə qəbul etmək olar?! Əgər imamlar haqqında hansısa bir etiqad haqq olsaydı onu hamıdan qabaq imamların müasirlərinin bilməsi lazım olmalı idi. Aşkar görünən budur ki, imamların adından yalanlar uyduran kufəlilər o qədər çox xəbər istehsal ediblər ki, onların çoxluğu altında sonradan gələn şiə nəsillər o xəbərlərdəki yalanları dinin zərurətləri olaraq qəbul ediblər.

Biz bu dövrdə çox önəmli olan daha bir məsələyə baxsaq görəcəyik ki, məsələ orada da ürəkaçıcı deyildir, əksinə daha da qarışıq, daha azdırıcıdır. Ümumiyyətlə şiəliyin ortaya çıxdığı dövrdən sonuncu imama qədər şiələrdə imamlıq haqqında aydın bir təsəvvür olmayıb. Bunun ən bariz misalı şiəlikdə yaranmış firqələrin çoxluğunda, öz aralarındakı şiddətli ixtilaflarda görə bilirik. Bunun üçün imami şiəsi Həsən bin Musa ən-Nubəxti’nin bu barədə yazdığı kitabından misallar gətirəcəyik. Bil ki, ey şiə qardaşın, Əlinin – radiyallahu anhu – vəfatından sonra imamların kimliyi ilə bağlı ortaya çıxmış ilk firqə “Keysənilər” olub: “Bir firqə isə (Əlidən sonra) Muhəmməd bin əl-Hənəfiyyə’nin imam olduğunu dedi; çünki Basra günündə onun atasının sancağını iki qardaşı yox, məhz o, daşıyırdı...” [ən-Nubəxti, “Firaquş-Şiə”, səh: 44; Məcmə əl-İmam əl-Hüseyn əl-İlmi, 1439]

Beləliklə də başa düşürük ki, Muhəmməd bin əl-Hənəfiyyə’ni imam hesab edən şiələrdə imamlıq haqqında aşkar dəlillər yox idi. ən-Nubəxti həmçinin xəbər verir ki, əl-Həsən bin Əli’nin imamlığını qəbul edən şiələrin bir hissəsi daha sonra ondan üz döndərib şiəliyi ümumiyyətlə tərk edirlər, bunun səbəbi isə Həsənin Müaviyə ilə sülh bağlaması və Müaviyənin ona göndərdiyi hədiyyələri qəbul etməsi olmuşdu. Hüseyn şəhid edildikdə hər iki qardaşın imamlığını qəbul edən şiələrin bir hissəsi yenə şiəliyi tərk edirlər, çünki onlara görə Həsənin yanında ordu və güc olduğu halda Müaviyə ilə sülh bağladısa, Hüseynin yanında isə güc olmadığı halda Yezidə qarşı üsyan edib şəhid edildisə bunların ikisi də haqq ola bilməz; beləliklə də bir qrup bu səbəbə görə şiəliyi tərk etdilər. Geridə qalan şiələr isə bir çox firqəyə bölündülər; bir firqə dedi ki, əl-Həsən və əl-Hüseyn’dən sonra İmam Əliyə ən yaxın olan Muhəmməd bin əl-Hənəfiyyə olduğu üçün imam məhz odur. İkinci bir firqə isə əl-Həsən və əl-Hüseyni imam olaraq qəbul etmədilər, yalnız Muhəmməd bin əl-Hənəfiyyə’nin imam olduğunu, onun Əlinin vasisi olduğunu və Mehdi olduğunu dedilər. Bunlar dediyimiz kimi “keysanilər” adlandı. ən-Nubəxti daha sonra Muhəmməd bin əl-Hənəfiyyə’nin ölümündən sonra onu imam hesab edən şiələrin öz aralarında çox sayda firqələrə ayrıldığını yazır və hər biri haqqında məlumat verir.

Ələvi” şiələri adlandırdığı qruplara gəldikdə isə onlar Hüseyn’in şəhadətindən sonra bir neçə qola ayrıldılar; bir qrup dedi ki, Hüseyndən sonra imam yoxdur və iddia etdilər ki, imamların hamısı üçdür və adlarını peyğəmbər – aleyhissalətu vassələm – xəbər vermişdi. Digər firqə isə Hüseyn’in oğlu Əli Zeynulabidin’in imam olduğunu dedi. Üçüncü firqə isə imamın istər Həsənin, istərsə də Hüseynin nəslindən çıxacağını və bunun irəli çıxıb kütlələri öz arxasınca aparacaq kəs olduğunu dedilər. Əli Zeynulabidin vəfat etdikdə şiələrin çoxu onun oğlu Zeydin imam olduğunu dedilər. Şiələrin nə üçün Zeydi tərk edib qardaşı Muhəmməd əl-Baqiri imam görməkləri haqqında Nubəxti bir məlumat vermir, lakin tarix kitablarında məşhur olan budur ki, Zeyd bin Əli öz şiələrinin istəyinə tabe olmur Əbu Bəkr və Ömərin xilafətini rədd etmir, onlara sevgisini ifadə edir və buna görə də şiələrin bir qismi onu tərk edirlər və qardaşı Muhəmmədin imam olduğunu deyirlər. Burada imami şiələr ilə zeydilər ayrılırlar. Zeydilər öz aralarında bir çox qola ayrılırlar, lakin əksəriyyəti Zeydin sonuncu imam olduğunu deyir, beləliklə də onlara görə imamların sayı beşdir.

Muhəmməd əl-Bəqiri imam olaraq görənlər isə o vəfat etdikdə iki firqəyə ayrıldılar. Bir firqə növbəti imamın Mədinədə qiyam etmiş və orada öldürülmüş Muhəmməd bin Abdilləh bin əl-Həsən bin Əli bin Əbi Talib olduğunu dedilər və dedilər ki, ölməyib, sağdır və əl-Aləmiyyə adlı dağdadır, gələcəkdə çıxacaq. Onun Mehdi olduğunu dedilər, çünki bir hədisdə peyğəmbər – aleyhissalətu vassələm – demişdi: “Çıxacaq Mehdinin adı mənim adım, atasının adı atamın adıdır.” Digər firqə isə Muhəmməd əl-Baqir’dən sonra imamın onun oğlu Cəfər əs-Sadiq olduğunu dedilər. Cəfər əs-Sadiq hələ sağ ikən bir qrup onun imamlığından imtina etdilər; bunun səbəbi isə budur ki, Cəfər sağ ikən guya oğlu İsmail’i özündən sonra imam olaraq vəsiyyət edib, lakin İsmail atasından əvvəl vəfat edir və onun növbəti imam olacağını gözləyən bir qrup Cəfər əs-Sadiq’in yalan danışdığını deyərək onun imamlığını qəbul etmədilər. Digərləri isə “əl-bəd’u” inancını ortaya ataraq, hərfi mənada Allahın öz fikrini dəyişməsi mənasına gələn bu inanca görə imamlığın İsmaildən alındığını dedilər.

Cəfər əs-Sadiq vəfat etdikdə şiələr şiddətli ixtilafa düşdülər. Onların bir qolu dedi ki, Cəfər ölməyib, sağdır və Mehdi məhz odur və gələcəkdə təzədən zühur edəcək və insanlara imamlıq edəcək. Bu firqəyə “nəvusiyyə” deyirlər. İkinci firqə isə dedi ki, Cəfərdən sonra imam elə İsmaildir və onlar İsmailin öz atasının sağlığında öldüyünü inkar etdilər və dedilər ki, guya atası Cəfər öz oğlu İsmailin təhlükəsizliyi üçün onun ölüm xəbərini vermiş və yalandan cənazə namazı qılmışdır. Onlar İsmailin hələ də sağ olduğuna inanırlar, çünki atası Cəfər onun imam olduğunu vəsiyyət etmişdi və imam yalan danışmaz. Bunlar xalis “ismailiyyə” firqəsidir.

Üçüncü firqə isə dedi ki, Cəfərdən sonra imam onun oğlu İsmail’dən olan nəvəsi Muhəmməd’dir, yəni Muhəmməd bin İsmail bin Cəfər’dir. Onlara görə əl-Həsən və əl-Hüseyn istisna olmaqla imamlıq Hüseynin nəslində atadan oğula keçir, qardaşdan qardaşa keçməz, beləliklə də İsmail öldüyü üçün, mütləq onun oğlu imam olmalıdır. Bu firqə “mubərakiyyə” olaraq tanınır. Mubərakilər firqəsindən bir qol ayrıldı və dedilər ki, Cəfərin ruhu Əbul-Xattab Muhəmməd bin Əbi Zeynəb əl-Əsədi’yə, ondan da sonra Muhəmməd bin İsmail bin Cəfərə keçib. Onlara görə imamlıq Muhəmmədin nəslində davam edir. İsmaili firqəsindən ayrılmış daha bir firqə “qarmati” (əl-Qaramitə) firqəsidir; onlara görə peyğəmbərdən sonra imamların sayı yeddidir və onlar Əli, əl-Həsən, əl-Hüseyn, Əli Zeynulabidin, Muhəmməd əl-Bəqir, Cəfər əs-Sadiq və Muhəmməd bin İsmail bin Cəfər’dir. Sonuncunu Mehdi və peyğəmbər hesab edirlər.

Dördüncü firqə dedi ki, Cəfər əs-Sadiq’dən sonra imam onun oğlu Muhəmməd bin Cəfərdir. əd-Diybəc ləqəbi ilə tanınan Muhəmməd bin Cəfər hicri 199-cu ildə xəlifə əl-Məmuna qarşı üsyan etmişdir. Onun imamlığına və imamlığın daha sonra onun nəslində davam etdiyinə inananlar “səmtiyyə” firqəsi olaraq tanınırlar.

Beşinci firqə isə Cəfərdən sonra imamın onun oğlu Abdullah əl-Əftəh olduğunu dedilər, çünki Cəfər vəfat edərkən Abdullah onun övladları içində ən böyüyü idi. Bu firqənin nümayəndələri İmam Cəfərdən belə bir rəvayət gətirirlər ki, “imamlıq imamın övladlarından ən böyüyə aiddir.” Cəfər əs-Sadiq vəfat etdikdə onun şiələrinin böyük əksəriyyəti Abdullah əl-Əftəh’in imamlığına etiqad etdilər. Bu firqənin adı “fətəhiyyə” olaraq tanınır. ən-Nubəxti deyir: “Şiələrin şeyxlərinin və fəqihlərinin əksəriyyəti bu firqəyə yönəldilər və imamlığın Abdullah bin Cəfər’də və ondan sonrakı övladlarında olduğuna şəkk etmədilər.” [ən-Nubəxti, “Firaquş-Şiə”, səh: 113; Məcmə əl-İmam əl-Hüseyn əl-İlmi, 1439]

Lakin Abdullah vəfat etdikdə özündən sonra erkək övladı buraxmadı və buna görə də az bir hissədən başqa əksər şiələr onun imamlığı rəyindən döndülər və qardaşı Musa bin Cəfərin imam olduğunu dedilər. Abdullahın imamlığına hələ də inananlar isə dedilər ki, o vəfat etdikdən sonra imamlıq kiçik qardaşı Musaya keçmişdir. Cəfər əs-Sadiqdən sonra imamın oğlu Abdullah yox, Musa olduğunu deyənlər beləliklə də altıncı firqəni təşkil edirlər. Onlar Musanın qardaşı Abdullahı imamlıq kürsüsünə oturduğu üçün xətalı hesab edirlər.

Musanın imamlığına inanan şiələr onun vəfatından sonra bir neçə firqəyə bölündülər. Musa əl-Kazim ikinci dəfə həbsə atıldıqda və orada vəfat etdikdə bir firqə iddia etdi ki, Musa vəfat edib və onun oğlu Əli ər-Rida imamdır. Bunlar imamlığın Əlinin nəslində davam etdiyini dedilər. İkinci firqə isə dedi ki, Musa ölməyib, sağdır və Yer üzünün hər yerinə başçılıq etmədən ölməyəcək və Mehdi odur. Bu firqənin bir hissəsinə görə Musa ölüb, lakin yenidən gələcək. Bu cür inanan şiə firqəsi “vaqifə” adı ilə tanındılar, çünki onlar imamlığın Musada vəqf etdiyinə, dayandığına inandılar. Bir firqə isə dedi ki, Musa ölməyib, sağdır və həbs olunmayıb, lakin imamlığını Muhəmməd bin Bəşir’ə verib və imamlıq artıq onun nəslində Musa yenidən zühur edənə qədər davam edir. Onlar “bəşriyyə” adı ilə bilinirlər. Əli bin Musa’nın imam olduğunu deyənlər onun vəfatından sonra bir neçə firqəyə parçalandılar. Onlardan bir firqəyə görə Əli’dən sonra imam onun oğlu Muhəmməd olmalıdır və Muhəmmədi xəlifə əl-Məmun öz qızına nişanlamışdı. Digər bir firqə isə dedi ki, imamlıq Əli bin Musa’dan sonra qardaşı Əhməd bin Musa’ya keçib. Bir firqə isə Əli bin Musa vəfat etdikdə onun imamlığını inkar etdilər və atası Musa bin Cəfər’in sonuncu imam olduğunu dedilər. Bunlara “muəlləfə” şiələr deyilir. Əli bin Musa’dan sonra şiələrin firqələrə parçalanmasının səbəbi özündən geriyə buraxdığı oğlu Muhəmməd’in sadəcə yeddi yaşının olması idi; onlar dedilər ki, imam yalnız həddi-büluğa çatmış biri ola bilər, çünki əgər Allah həddi-büluğa çatmamış birinə itaəti vacib görərsə o zaman buluğ yaşına çatmamış birini mükəlləf qılması gərəkdir, bu isə məqbul deyildir. Lakin Muhəmməd bin Əlinin imamlığını qəbul edənlər o vəfat etdikdə çoxluqla oğlu Əli bin Muhəmmədi imam kimi qəbul etdilər, lakin kiçik bir hissə Muhəmmədin qardaşı Musanın imam olduğunu dedi. Onlar az bir müddət mövcud oldular, daha sonra isə Əli bin Muhəmmədin imam olması ilə razılaşdılar. Əli bin Muhəmməd əl-Hədi vəfat etdikdə bir firqə onun oğlu Muhəmmədin imam olduğunu dedilər, amma Muhəmməd hələ atası sağ ikən vəfat etmişdi, lakin atası onun imam təyin etdiyi üçün onun imamlığına etiqad etməyə davam etdilər, onun sağ olduğunu dedilər. Xalis ismaili şiələrin İsmail bin Cəfər haqqında dediklərini bunlar Əli əl-Hədi’nin oğlu Muhəmməd haqqında dedilər. Geridə qalan şiələr isə onun hələ də sağ olan oğlu əl-Həsən bin Əlinin imam olduğunu dedilər. Şiələrin kiçik bir hissəsi isə növbəti imamın Əli əl-Hədi’nin digər oğlu Cəfər bin Əli olduğunu dedilər.

əl-Həsən əl-Askərinin imam olduğuna etiqad edənlər onun vəfatından sonra çox şiddətli bir ixtilafa düşdülər. ən-Nubəxti yazır ki, “əl-Həsən bin Əli (əl-Askəri)... ikiyüz altmışıncı ildə vəfat etdi və evində, atasının basdırıldığı evdə dəfn olundu və onun iyirmi səkkiz yaşı var idi... öldükdən sonra onun heç bir izi görülmədi, üzdə hansısa bir övladı bilinmədi, ona görə də mirasından bilinənlər qardaşı Cəfər və anası arasında bölüşdürüldü...” [ən-Nubəxti, “Firaquş-Şiə”, səh: 136-137; Məcmə əl-İmam əl-Hüseyn əl-İlmi, 1439]

ən-Nubəxti həmçinin deyir ki, onun ölümündən sonra şiələr on dörd firqəyə parçalandılar.

Onlardan bir firqə dedi ki, əl-Həsən bin Əli sağdır, ölməyib, qeybə çəkilib, ölməsi caiz deyildir. Yer üzü imamsız qala bilmədiyi üçün, onun özündən sonra övladı olmadığı üçün onun ölməməsi, imam olaraq qalması labüddür.

İkinci firqə isə dedi ki, əl-Həsən ölüb, lakin yenidən həyata qayıdıb və Mehdi odur. Övladı olmadığı üçün yenidən yaşaması və Mehdi olması zəruridir.

Üçüncü firqə dedi ki, əl-Həsən bin Əli həqiqətən ölüb və özündən sonra qardaşı Cəfəri imam olaraq vəsiyyət edib.

Dördüncü firqə dedi ki, əl-Həsənin özündən sonra övlad buraxmaması onun imam olmadığını göstərdi, həqiqi imam Cəfər idi və ona imamlığı atası Əli əl-Hədi vəsiyyət etmişdi.

Beşinci firqə isə əl-Həsən vəfat etdikdə atası ƏIinin sağlığında ölmüş oğlu Muhəmmədin imamlığına qayıtdılar və onun imam olduğunu dedilər. Çünki atası onu vəsiyyət etmişdi və onun özündən sonra övladı qalıb. 

Altıncı firqə isə dedi ki, əl-Həsən bin Əli’nin əslində oğlu olub, adını da Muhəmməd adlandırıb. Onun atasının vəfatından iki il əvvəl doğulduğunu və Mehdi olduğunu dedilər.

Yeddinci firqə isə dedi ki, kim əl-Həsənin öz sağlığında uşağının olduğunu iddia edərsə yalan danışır, amma doğrudur ki, onun oğlu olub, lakin vəfatından səkkiz ay sonra dünyaya gəlib. Özü də uşağı doğulduqda ona Muhəmməd adının qoyulmasını istəmişdi.

Səkkizinci firqə dedi ki, əl-Həsən ölüb, özündən sonra uşaq buraxmayıb, lakin hamilə bir kəniz tərk edib və o, mövcuddur, uşağı dünyaya gətirəndə gətirəcək.

Doqquzuncu firqə dedi ki, əl-Həsən ölüb, həmçinin onun ataları da ölüb və əl-Həsən özündən sonra imam tərk etməyib, beləliklə də imamlıq xətti kəsilib, çünki Allah insanlara qəzəbləndiyi üçün imamlıq məqamını onlardan alıb. Lakin gələcəkdə peyğəmbərin nəslindən bir imam çıxacaq.

Onuncu firqə isə ümumiyyətlə əl-Həsən’in imamlığını inkar etdilər və qardaşı Muhəmməd bin Əli’yə qayıtdılar; dedilər ki, Atası Əli imamlığı ona vəsiyyət etmişdi, o da atasının Nəfis adlı bir xadiminə vəsiyyət etmişdi, o isə imamlığı Muhəmmədin və əl-Həsənin qardaşı Cəfərə təhvil verdi. Bu firqə əl-Həsən bin Əlinin əleyhinə ağır sözlər işlədirlər, onu təkfir edirlər. Qardaşı Cəfəri isə çox ucaldırlar, onun Mehdi olduğunu deyirlər.

On birinci firqə isə əl-Həsənin imamlığını təsdiq etdilər, lakin dedilər ki, ondan sonrakı imamın kim olduğunu bilmirik və təvəqquf edirik.

On ikinci firqə isə - ən-Nubəxti’yə görə - imamiyyə firqəsidir ki, onlara görə əl-Həsən əl-Askəri ölüb və onun özündən sonra övladı vardır və imam odur; lakin onun haqqında bilmirik, adını çağırmaq olmaz, onun işi gizlidir. Bəzi kəslərin onunla qarşılaşdığını iddia etdilər.

On üçüncü firqə isə dedi ki, əl-Həsən’dən sonra imam onun qardaşı Cəfərdir. ən-Nubəxti’nin kitabı on üçüncü firqə barəsində verdiyi məlumatla bitir, on dördüncü firqə haqqında bir şey yazmır. əl-Askəri’nin vəfatı ilə şiələrin düşdükləri ixtilaf və istidam dönəmini şiə kitablarında “heyrət” dövrü adlandırırlar.

ən-Nuri ət-Tabərsi yazır: “Heyrət ilə qəsd olunan qeyb zamanıdır və bu, əl-Askəri’nin vəfat etdiyi və şiələrin heyrətə düşdükləri ildir.” [ən-Nuri, “Xatimətu Mustədrak əl-Vasəil”, 4/44; Muəssəsətu Al əl-Beyt, 1429]

Ey şiə qardaşım, məgər dindən zəruri olaraq bilinən bir məsələdə bu qədər ixtilafın olması normaldırmı? Allahın ayəsini xatırladıram:

“Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ixtilaf tapardılar.” [ən-Nisa, 82]

Bütün bu xəbərlər onu göstərir ki, o dövrdəki şiələrdə imamlar haqqında heç bir tutarlı məlumat olmayıb, ona görə də bu qədər heyrət içində olublar. Şiə alimi Əbul-Qasim əl-Xoyi iddia edir ki, “sünnilər və şiələr tərəfdən bizə gəlib çatmış mütəvatir rəvayətlər imamları say baxımından on iki olaraq məhdudlaşdırıb, lakin onların adlarını bir-bir müəyyən etməyib.” [əl-Xoyi, “Siratun-Nəcət fi Cəvibətul-İstiftəət”, 2/453; Darul-İtisam, 1417] əl-Xoyi çox gözəl başa düşür ki, əgər şiələrdə imamların adları ilə bağlı etibarlı hədislər olsaydı şiələr bu qədər parçalanmazdılar. Nəinki adi şiələr, hətta imamların ən yaxın tələbələri belə imamların adlarını bilməyiblər.

Cəfər əs-Sadiqin – iddia olunduğuna görə - ən xas tələbələrindən olan Zurara misal üçün vəfat edərkən növbəti imamın kim olduğunu bilmirdi. Ona görə də oğlu Ubeydi son xəbərləri gətirmək üçün Mədinəyə göndərir, lakin oğlu qayıtmadan əvvəl vəfat edir. Vəfat etmədən əvvəl Quranı sinəsinə qoyaraq növbəti imamın Quran olduğunu deyir [əl-Kəşşi, “Ricəl əl-Kəşşi”, səh: 117-118; Muəssəsətul-Alə lil-Mətbuat, 1430]. Bu və bu kimi xəbərlər qəti şəkildə dəlalət edir ki, bu dövrdə yaşamış şiələr, imamların kim olduğunu bilmirdilər, ona görə də öz aralarında bu qədər ixtilaf ediblər və çox sayda firqəyə parçalanıblar. Hətta nəinki “ən xas tələbələr”, imamlar özləri belə bundan xəbərsiz idilər, çünki – şiələrin öz rəvayət etdiklərinə görə - Cəfər əs-Sadiq əvvəl bir oğlunu imam olaraq vəsiyyət etmiş, lakin o, həyatında vəfat etmişdi.

əl-Xoyi iddia edir ki, imamların sayları bilinirdi, lakin əl-Xoyi’nin əsaslandığı səbəb nəinki adların, hətta sayların da bilinmədiyini gərəktirir. Bu həqiqəti Şiə alimlərindən Muhəmməd Bəqir əl-Bəhbudi etiraf edir və deyir:

“İmamların kimliyini müəyyən edən hədislərin hamısı – istər (Fatimədən gəlmiş) lövh hədisi olsun, istərsə başqası - “qeyb” və “heyrət” dönəmlərində, və bundan bir az əvvəl uydurulmuşdur. Əgər bu rəvayətlər imami şiələrin arasında mövcud olsaydı, yayğın olsaydı pak imamların kimliyini bilməkdə bu dərəcə çirkin şəkildə ixtilaf etməzdilər və məzhəbin dirəyi sayılan alimlər, hədislərin rükunları sayılan alimlər uzun illər boyunca ixtilaf etməzdilər və (imamın) qeybini isbat etmək üçün, ümmətin qəlblərindən heyrəti dəf etmək üçün kitablar yazmağa tələsməzdilər...”[əl-Behbudi, “Mərifətul-Hədis”, səh: 172; Darul-Hədi, 1427;]

əl-Behbudi sözünün doğruluğuna bir xəbəri misal olaraq gətirir. Bu xəbəri əl-Kuleyni “Usul-Kəfi” kitabında zikr edir və deyir:

“Muhəmməd bin Yəhya mənə Muhəmməd bin əl-Həsən əs-Saffar’dan, o da Əhməd bin Əbi Abdilləh’dən, o da Əbu Haşim’dən eynisini rəvayət etdi. Muhəmməd bin Yəhya dedi: “Muhəmməd bin əl-Həsən’ə dedim: “Ey Əbu Cəfər, kaş ki, bu xəbər Əhməd bin Əbi Abdilləh’dən başqa bir kimsədən gələrdi.” Dedi: “Bunu mənə “heyrət” zamanından iyirmi il əvvəl rəvayət edib. [əl-Kuleyni, “əl-Kəfi”, 1/338; Mənşurat əl-Fəcr, 1428;]

Bu rəvayətdən anlamaq olur ki, şiə ravi Muhəmməd bin Yəhya bu xəbəri rəvayət edən Əhməd əl-Bərqi’nin sidqinə etibar etmirdi, üstəlik açıq şəkildə görünür ki, on iki imam haqqında xəbər əvvəllər mövcud olmayıb, çünki mövcud olsaydı yayılardı və heç kim şəkk içində olmazdı. Hətta bu mərhələdə imamların sayı ilə bağlı rəvayətlər ortaya çıxmağa başladıqda bəzi rəvayətlər onların sayının on üç olduğunu qeyd edirdi. Həmin dövrdə ortaya çıxmış və Suleym bin Qeys əl-Hiləli’yə nisbət edilmiş kitabda keçən bir rəvayətdə - iddiaya görə - peyğəmbər möminlərin əmiri Əli bin Əbi Talibə deyir: “Sən və övladlarından on iki nəfər haqq imamlardır.” Bu, Əbu Cəfər Muhəmməd bin Osman əl-Uməri’nin nəvəsi olan Hibətullah bin Əhməd bin Muhəmməd əl-Katib’i bu barədə xüsusi kitab yazmağa sövq etdi və həmin kitabda imamların sayının on üç olduğunu, onlardan birinin Zeyd bin Əli olduğunu isbat etməyi çalışdı [əl-Katib, “Tətavvur əl-Fikr əs-Siyəsi əş-Şii”, səh: 255; əd-Dar əl-Arabiyyə lil-Ulum, 1426;]. 

Biz bir az da ötəyə getsək, ey şiə qardaşım, görərik ki, ümumiyyətlə əhlul-beytin böyükləri bu imamlıq etiqadından xəbərsiz olublar. Misal üçün əl-Kəşşi isnadı ilə rəvayət edir ki, Əbu Cəfər Muhəmməd bin Əli əl-Əhval’dan soruşurlar: “Əbu Abdilləhin hüzurunda səninlə Zeyd bin Əlinin arasında nə söhbət olub? Dedi: “Zeyd bin Əli dedi: “Ey Muhəmməd bin Əli, mənə çatan xəbərə görə sən Muhəmmədin ailəsində itaət olunması fərz olan bir imamın olduğunu iddia edirsən.” Dedim: “Bəli, doğrudur və sənin atan Əli bin əl-Hüseyn onlardan biri idi.” Dedi: “Axı bu necə ola bilər? O, isti yemək tikəsini mənə verərkən onu əli ilə soyudar və sonra mənə yedirərdi; səncə yeməyin istiliyindən mənə ürək yandırırdı, amma cəhənnəmin istiliyindən mənə ürəy yandırmadı?!” Ona dedim: “Sənə xəbər verdiyi halda sənin küfr etməyindən, beləliklə də həm onun şəfaət haqqından, həm də Allahın məşiətindən məhrum olmağından qorxurdu...” [əl-Kəşşi, “Ricəl əl-Kəşşi”, səh: 138-139; Muəssəsətul-Alə lil-Mətbuat, 1430]

Bu məzmunda Əbu Cəfər əl-Əhval ilə zeydilərin imamı Zeyd bin Əli arasında keçmiş söhbət bir çox şiə qaynağında fərqli isnadlar ilə rəvayət olunub. Şiə alimi əl-Xoyi bu rəvayətlərin birinin isnadının mürsəl, bir başqasını zəif hesab etsə də, bəzilərinin isnad baxımından “güclü” olduğunu yazır.[əl-Xoyi, “Mucəm Ricəl əl-Hədis”, 8/367; Muəssəsə əl-İməm əl-Xuyi əl-İsləmiyyə]

Bu kimi rəvayətlər onu göstərir ki, Zeyd bin Əli kimi əhlul-beyt böyükləri iddia olunan imam etiqadına sahib deyildilər; qabaqcadan müəyyən edilmiş və ya atanın vəsiyyəti ilə ötürülən imamlıq fikrini qəbul etmirdilər. Tarix özü bunu təsdiqləyir, beləki əhlul-beytdən bir çox zat əlinə qılınc alaraq zalım hakimlərə qarşı çıxmış, ədaləti yer üzərində bərqərar etməyə cəhd göstərmiş və insanları özünə itaət etməyə çağırıblar. Əgər onlar öz dövründə itaət olunması vacib olan imamın mövcudluğunu bilsəydilər və ya buna etiqad etsəydilər heç bir şəkildə özlərinə itaətə dəvət etməzdilər.

Misal üçün Zeyd bin Əli hicri 122-ci ildə Kufə şəhərində əməvi xəlifəsi Hişəm bin Abdilməlikə qarşı üsyan edib və xəlifəlik məqamına iddia etmişdi. İmam əl-Həsən əl-Muctəba’nın nəvəsi ən-Nəfs əz-Zəkiyyə ləqəbi ilə tanınmış Muhəmməd bin Abdilləh hicri 145-ci ildə Mədinə şəhərində abbasi xəlifəsi Əbu Cəfər əl-Mənsura qarşı üsyan etmiş və öldürülmüşdür. Onun doğma qardaşı İbrahim də Basra şəhərinə gedərək insanları qardaşı Muhəmmədə beyət etməyə dəvət edirdi. Bütün bu imamlar necə olur ki, Əli bin Əbi Talibin nəslində itaət olunması fərz olan imamın olduğundan xəbərsiz idilər?! Bu barədə düşünmən lazımdır, ey şiə qardaşım.

Həmçinin əl-Kuleyni “Usul əl-Kəfi” kitabında isnadı ilə rəvayət edir ki, Said əs-Səmmən dedi: “Əbu Abdilləh’in – aleyhissələm – yanında idim və bu zaman onun yanına zeydilərdən iki kişi daxil oldu və ona dedilər: “Sizin aranızda itaəti vacib olan bir imam varmı?” Dedi: “Xeyr.” Dedilər: “Etibarlı kəslər bizə xəbər veriblər ki, sən bunun belə olduğuna fətva vermisən, təsdiqləmisən. Onların adlarını sənə deyək; fılankəs və fılankəs və onlar təqva əhlidir, ciddi insanlardır, yalan danışanlardan deyillər.” Əbu Abdilləh – aleyhissələm – qəzəbləndi və dedi: “Mən onlara belə bir şey buyurmamışam.” Onlar onun üzündəki qəzəbi gördüklərində onun yanından çıxdılar...” [əl-Kuleyni, “əl-Kəfi”, 1/138; Mənşurat əl-Fəcr, 1428;]

Həmçinin əl-Kəşşi isnadı ilə rəvayət edir ki, İmam Cəfər’in yanında Əbul-Xattabın əshabından Cəfər bin Vaqid və bir qrup insanın adı zikr olundu və onun (yəni Əbul-Xattabın) Nemruda (bəzi nüsxələrdə Beyruza) getdiyi və onların arasında belə dediyi deyildi: “Göydə də, yerdə də ilah odur!” Dedi: “Yəni imam odur!” Əbu Abdilləh dedi: “Xeyr, Allaha and olsun ki, onunla əsla eyni evin çatısı altında sığınmaram! Onlar yəhudilərdən də, xristianlardan da, məcusilərdən də, şərik qoşanlardan da daha şərlidirlər. Allaha and olsun ki, heç bir şey heç zaman onlar qədər Allahın əzəmətini bu qədər kiçiltməmişdi. Həqiqətən də yəhudilərin dedikləri söz Üzeyrin qəlbində rahatsızlığa səbəb oldu, buna görə də Allah onun adını peyğəmbərlikdən çıxardı! Allaha and olsun ki, İsa əgər xristianların dediklərini təsdiqləsə Allah onu Qiyamət gününə qədər kar edər! Allaha and olsun ki, Kufə əhlinin mənim haqqımda dediklərini təsdiqləsəm Yer üzü məni udar. Mən, məmlük bir kölədən başqa birisi deyiləm, heç bir şeyə nə zərər, nə də fayda verməyə qadirəm!” Bu rəvayətdən sonra daha bir isnadla qeyd edir ki, “Qasim əs-Sayrafi dedi: “Əbu Abdilləhi – aleyhissələm – belə deyərkən eşitdim: “Bir qövm var ki, mənim onların imamı olduğumu iddia edirlər. Allaha and olsun ki, mən onlar üçün imam deyiləm. Onlara – Allaha onlara lənət etsin! – nə olur ki, hər dəfə bir şeyi örtdüyümdə onu açırlar, Allah onların örtülərini açsın!..” [t-Tusi, “İxtiyar Mərifətir-Ricəl”, 2/228-229; Muəssəsətus-Sadiq, 1440;]

Ey şiə qardaşım, Allah sənə doğru olanı göstərsin! Bu sözlərə diqqət etmən lazımdır və yaxından incələyərək düşünmən lazımdır! İmam Cəfər əs-Sadiq israrla imam olduğunu inkar edirdi, həmçinin təkrar-təkrar deyirdi ki, o, sıradan bir bəşərdir, “məmlük bir quldur”, heç kəsə fayda və ya zərər verməyə qadir deyildir. Unutmayaq ki, Cəfər əs-Sadiq və atası Muhəmməd əl-Baqir hər ikisi də Mədinə şəhərində yaşayıblar və Mədinə əhli olublar; Mədinə əhli isə sünnət etiqadına möhkəm sarılmış kəslər idilər. Onların adından imamlıq iddialarını yayanlar isə Kufə şəhərindəki şiələr olublar. Əgər bu iki mübarək zatdan imamlıq iddiaları sabit olsaydı Mədinə əhli onları ittiham edərdilər, amma Mədinə əhli onları heç cür ittiham etməyiblər, əksinə seviblər və onları da sünnət imamları olaraq qəbul ediblər. Bu onu göstərir ki, Mədinə əhli nə Muhəmməddən, nə də Cəfərdən belə bir iddia eşitməyiblər. Şiə alimləri ümumilikdə yuxarıdakı rəvayətləri ya təqiyyə ilə, ya da ikibaşlı danışıq üslubu ilə izah edirlər. Lakin sən, ey şiə qardaşım, düşün ki, bu gün şiə məzhəbi öyrədir ki, imamlıq etiqadı şiə məzhəbinin zərurətlərindəndir və onu təsdiqləməyən kafirdir, əbədi cəhənnəmlikdir və necə olur ki, bu qədər zəruri olan etiqadi bir əsası Yer üzündəki Allahın hüccəti olan imamlar gizlində, yalnız özlərinin “xas tələbələrinə” təbliğ edirdilər və yerdə qalan müsəlmanları bu “xeyirdən”, bu zəruri biliklərdən məhrum edirdilər?! Bunun üzərində yaxşı-yaxşı düşün! Necə olur ki, bir tərəfdə şiə alimləri imamlığı sübut etmək üçün Yer üzünün Allahın hüccətindən xali olmayacağını əsas gətirirlər, digər tərəfdən isə həmin hüccətin təbliğatının həddindən artıq gizli və məhdud şəkildə getdiyini, təqiyyə və aldatmaq məzmununda baş verdiyini iddia edirlər? Onun hüccətinin insanlar üçün aşkar olması, hər kəs tərəfindən başa düşülməsi Onun mərhəmətinin və hikmətinin gərəyi deyilmi? 

Biz bir qədər də keçmişə getsək görərik ki, ilk şiələr ümumiyyətlə müasir şiə məzhəblərindən tamamilə uzaq olublar. Misal üçün sünni tarix qaynaqlarına nəzər saldığımızda görürsən ki, onlar ilk şiələr haqqında məlumat verərkən onların necə olduqlarını da qeyd edirlər. İmam Yəhya bin Main deyir: “əl-Mubərak bin Said bizə Əbul-Cəhhəf’in belə dediyini rəvayət etdi:

“İlk şiələri gördüm və onların arasında aşırı olanları Əlini Əbu Bəkr və Ömər’dən üstün sayanlar idi.[İbn Mihraz, “Mərifətur-Ricəl”, səh: 254; əl-Fəruq əl-Hədisə, 1430]

Sözü gedən Əbul-Cəhhəf kufəli şiələrdən sayılan Davud bin Əbi Auf ət-Təmimidir. əl-Laləkayi isnadı ilə rəvayət edir ki, Leys bin Əbi Suleym dedi: “Kufədəki ilk şiələrlə qarşılaşdım və onlar heç kimi Əbu Bəkr və Ömərdən üstün tutmurdular. [əl-Laləkayi, “Şərh Usul İtiqad Əhlis-Sunnə val-Cəmaa”, 4/139; əl-Məktəbə əl-İsləmiyyə, 1425]

Onu da qeyd edək ki, İbn Əbi Suleym zaman baxımından təxminən Cəfər əs-Sadiq ilə eyni zamanda yaşayıb. Həmçinin İbn Batta isnadı ilə rəvayət edir ki, Hudeyr bin Kureyb dedi: “Əbu İshaq əs-Səbii Kufəyə gəldi və Şimr bin Atiyyə bizə dedi: “Onun yanına gedin!” Biz onun yanında oturduq və onlar danışdılar; Əbu İshaq dedi: “Mən Kufəni tərk etdiyimdə Əbu Bəkrin və Ömərin fəzilətində, onların başqalarından üstünlüyündə şəkk edən yox idi, indi isə gəlmişəm və onlar deyirlər və deyirlər, Allaha and olsun ki, nə dediklərini anlamıram.” bn Teymiyyə, “Minhəc əs-Sunnə ən-Nəbəviyyə”, 6/135-136; Raşid Səlim, 1406]

Yenə əl-Laləkayi isnadı ilə rəvayət edir ki, Sələmə bin Kuheyl dedi: “Mən iyirmi il bu məsciddə əl-Museyyəb bin Nəcbə əl-Fizəri ilə və şiələrdən çox sayda insan ilə oturub durdum; onlardan heç birini Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – səhabələri haqqında xeyirdən başqa bir şey deyərkən eşitmədim. [əl-Laləkayi, “Şərh Usul İtiqad Əhlis-Sunnə val-Cəmaa”, 4/230; əl-Məktəbə əl-İsləmiyyə, 1425]

Ola bilsin ki, ey şiə qardaşım, bu rəvayətlərin və xəbərlərin sünni qaynaqlardan gəldiyini görüb təsdiqləmək istəmirsən. Lakin özün düşün ki, sünni qaynaqlarında bu qədər erkən şahidliklər nə üçün yalan olsun ki?! Üstəlik nəzərə alman lazımdır ki, bu xəbərlərdə deyilənləri hətta şiə alimləri özləri də təsdiq edirlər. əş-Şərif əl-Murtəda deyir: “Məlumdur ki, Əlinin əshabının əksəriyyəti ondan – aleyhissələm - əvvəlki xəlifələrin imamlığına etiqad edirdilər və onların arasında o xəlifələri bütün ümmətdən daha üstün hesab edənlər var idi.” [əl-Murtəda, “əş-Şəfi fil-İməmə”, 3/114; Muəssəsətu əs-Sadiq, 1429] Həmçinin Hüseyn ən-Nuri ət-Tabərsi yazır: “Buradan bilinir ki, möminlərin əmiri (Əli) – aleyhissələm – ilə birlikdə üç döyüşdə vuruşub öldürülənlər şəhiddirlər və onların arasında o ikisini təvəlli edən (sevən, dost tutan) çox nəfər var idi.” [ən-Nuri, “Xatimətu Mustədrak əl-Vasəil”, 5/18; Muəssəsətu Al əl-Beyt, 1429]

Ey insaf sahibi şiə qardaşım! İnsaf gözü ilə bu yazılanlara nəzər saldığında, onların üzərində düşündüyündə anlayacaqsan ki, şiə məzhəbində öyrədilən imamlıq inancı Qurandan və peyğəmbərin – aleyhissalətu vassələm – təlimlərindən qaynaqlanmır. Bu inanc tarixin çaxnaşmalı dövrlərində tədricən formalaşmış bir inancdır və bu formalaşma prosesində Sahibut-Taq, Hişəm bin əl-Həkəm kimi aktiv şiələrin müstəsna rolu olub. Nə Quranda, nə də peyğəmbərin təlimlərində tövhid və nübuvvət ilə yanaşı hansısa imamət əsası yoxdur.

Samir Firdovsioğlu

Read 4 times
In order to make a comment, please login or register