Tövhidin əqli isbatı (2)

اَلْبَابُ الْأَوَّلُ

Birinci Bab

فِي لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ

"Lə iləhə illəllah" haqqındadır.

﴿بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ﴾

﴿اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.﴾

Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Salat və salam, Mürsəllərin Seyyidi və Onun ailəsi və bütün əshabı üzərinə olsun.

أُشْهِدُ كُلَّ شَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ

Allah'dan başqa heç bir ilah olmadığına şəhadət etdiyimə, hər bir şahid və məşhudu şahid tuturam.

الَّذِي دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ، وَدَلَّ عَلَى أَوْصَافِ كَمَالِهِ، وَشَهِدَ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ أَحَدٌ فَرْدٌ صَمَدٌ:

(l). O (Allah) ki, Onun varlığının vacib olmasına və kamal vəsflərinə, dəlalət; və Onun Vahid, Əhəd, Fərd və Saməd olduğuna şəhadət edir:

اَلشَّاهِدُ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ وَالْبُرْهَانُ النَّاطِقُ الْمُحَقَّقُ..

~ Sadiq (və) müsəddəq (təsdiq edilən) şahid; və natiq və mühəqqəq olan burhan;

سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ

~ Nəbi və mürsəl'lərin Seyyid'i;

اَلْحَامِلُ لِسِرِّ إِجْمَاعِهِمْ وَتَصْدِيقِهِمْ

~ Onların (yəni, Nəbi və Mürsəllərin) icma və təsdiqlərinin sirrinə hamil (həml edən, daşıyan)'ı;

وَإِمَامُ الْأَوْلِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ الْمُتَّقِينَ

~ Və vəlilər və müttəqi alimlərin imamı;

اَلْحَاوِي لِسِرِّ اتِّفَاقِهِمْ وَتَحْقِيقِهِمْ

~ Onların (yəni, vəli və müttəqi alimlərin) ittifaq və təhqiqlərinin sirrinə havi (ehtiva edən)'i.

ذُو الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ

~ Bahir (açıq) ayələr sahibi;

وَالْمُعْجِزَاتِ الْقَاطِعَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ

~ Mühəqqəq və müsəddəq olan qəti möcüzələr sahibi;

وَالسَّجَايَا السَّامِيَةِ

~ Yüksək səciyyələr sahibi;

وَالْأَخْلَاقِ الْعَالِيَةِ الْمُكَمَّلَةِ الْمُنَزَّهَةِ

~ Mükəmməl və münəzzəh olan ali əxlaq sahibi;

مَهْبِطُ الْوَحْيِ الرَّبَّانِيِّ

~ Rabbani vəhyin endiyi yer;

سَيَّارُ عَالَمِ الْغَيْبِ وَالْمَلَكُوتِ

~ Qeyb və mələkut aləminin səyyarı;

مُشَاهِدُ الْأَرْوَاحِ

~ Ruhların müşahidi (müşahidə edəni);

وَمُصَاحِبُ الْمَلَائِكَةِ

~ Mələklərin musahibi (yoldaşı);

مُرْشِدُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ

~ Cin və insin mürşidi;

أُنْمُوذَجُ كَمَالِ الْكَائِنَاتِ بِشَخْصِيَّتِهِ الْمَعْنَوِيَّةِ الْمُشِيرَةِ إِلَى أَنَّهُ نُصْبَ عَيْنِ فَاطِرِ الْكَوْنِ

~ Kainat Fatir'inin gözü önündə olduğuna işarət edən mənəvi şəxsiyyətilə, kainatın kamilliyinin nümunəsi;

ذُو الشَّرِيعَةِ الَّتِي هِيَ أُنْمُوذَجُ دَسَاتِيرِ السَّعَادَاتِ، الْمُرْمَزَةِ بِأَنَّهَا نِظَامُ نَاظِمِ الْكَوْنِ

~ Bütün səadət düsturlarının nümunəsi olan; və kainat Nazim'inin nizamı olduğuna rəmz (işarət) edilən şəriət sahibi;

سَيِّدِنَا

~ Seyyidimiz

وَمُهْدِينَا إِلَى الْإِيمَانِ:

~ Bizi imana hidayət edən:

مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ

Muhamməd b. Abdullah b. Abdi'l-Muttalib.

عَلَيْهِ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَأَتَمُّ التَّسْلِيمَاتِ

Salatların ən əfdalı və salamın ən bütünü, Onun üzərinə olsun.

فَإِنَّهُ يَشْهَدُ عَنِ الْغَيْبِ فِي عَالَمِ الشَّهَادَةِ

Şübhəsiz O, şəhadət aləmində, qeybdən xəbər verir.

عَلَى رُؤُوسِ الْأَشْهَادِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَمُنَادِيًا لِأَجْيَالِ الْبَشَرِ خَلْفَ الْأَعْصَارِ وَالْأَقْطَارِ

Bütün şahidlərin başları üzərində, bəşir (müjdələyən) və nəzir (qorxudan) olaraq; əsrlər və diyarlar arxasında (da), bəşər nəsillərinin münadi (nida edən)'i olaraq...

بِأَعْلَى صَوْتِهِ، وَبِجَمِيعِ قُوَّتِهِ وَكَمَالِ جِدِّيَّتِهِ، وَغَايَةِ وُثُوقِهِ وَنِهَايَةِ اطْمِئْنَانِهِ وَكَمَالِ إِيمَانِهِ بِأَنَّهُ: لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ

Ən yüksək səsi, cəmi qüvvəti, mükəmməl ciddiyyəti, son dərəcə vüsuqu (güvənməsi), nəhayət itmi'nən (mutməinli)'yi və mükəmməl imanı ilə:

"Lə iləhə illəllah = Allah'dan başqa heç bir ilah yoxdur."

------------------------------

لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ

Lə iləhə illəllah = Allah'dan başqa heç bir ilah yoxdur

الَّذِي دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ، وَصَرَّحَ بِأَوْصَافِ جَلَالِهِ وَجَمَالِهِ وَكَمَالِهِ، وَشَهِدَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ: اَلْفُرْقَانُ الْحَكِيمُ

(ll). O (Allah) ki: hikmətli Furqan:

~ Onun varlığının vacib olmasına, dəlalət; və

~ cəlal, camal və kamal sifətlərini, təsrih; və

~ Vahdaniyyətinə (də), şəhadət

edir.

(O Quran ki):

الْمُتَضَمِّنُ لِسِرِّ إِجْمَاعِ كُلِّ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ الْأَعْصَارِ،

~ Əsrləri müxtəlif olan Nəbi'lərin bütün kitablarının;

وَكُلِّ كُتُبِ الْأَوْلِيَاءِ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَشَارِبِ،

~ Məşrəbləri müxtəlif olan vəlilərin bütün kitablarının;

وَكُلِّ كُتُبِ الْمُوَحِّدِينَ الْمُبَرْهِنِينَ الْمُخْتَلِفَةِ الْمَسَالِكِ

~ Məsləkləri müxtəlif olan mubərhin (iddialarını burhan ilə isbat edən) muvahhid'lərin bütün kitablarının

icması sirrini təzəmmun edir.

فَقَدْ أَجْمَعَ الْكُلُّ -أَيْ الْعُقُولُ وَالْقُلُوبُ فِي هَؤُلَاءِ- عَلَى تَصْدِيقِ حُكْمِ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ الْمُنَوَّرِ جِهَاتُهُ السِّتُّ

Hamısı, -yəni, bunların ağıl və qəlbləri- 6 cəhəti münəvvər olan kərim Quran'ın hökmünü təsdiq üzərinə, icma etmişlərdir. (haşiyə)

---------------------

(Haşiyə:

Müəllifimiz Ustad Nursi, bu "6 cəhət"i, bir əsərində belə açıqlamaqdadır:

“Kur’an’ın altı ciheti nuranidir, sıdk ve hakkaniyetini gösterir.

Evet, altında hüccet ve burhan direkleri, üstünde sikke-i i’caz lem’aları, önünde ve hedefinde saadet-i dâreyn hediyeleri, arkasında nokta-i istinadı vahy-i semavi hakikatleri, sağında hadsiz ukul-ü müstakîmenin delillerle tasdikleri, solunda selim kalplerin ve temiz vicdanların ciddi itminanları ve samimi incizapları ve teslimleri..."

Yəni:

Quranın, 6 cəhəti nuranidir; (və) Onun, sidq və haqqaniyyətini göstərir.

Bəli:

(1) Altında: hüccət və burhan dirəkləri;

(2) Üstündə: i'caz (möcüzəlilik) sikkələri parıltıları;

(3) Önündə və hədəfində: 2 yurd səadətinin hədiyyələri;

(4) Arxasında: istinad nöqtəsi səmavi vəhy həqiqətləri;

(5) Sağında: saysız-hesabsız müstəqim (istiqamətli) ağılların, dəlillərlə təsdiqləri;

(6) Solunda (da): səlim qəlblərin və təmiz vicdanların, ciddi itmi'nən'ləri və səmimi incizab (cəzb edilmə)'ləri və təslimləri...("Şüalar", 7-ci Şüa, 17-ci Mərtəbə, s. 116)

----------------------

كَلَامُ اللهِ، اَلْمُحَافِظُ لِيَاقَتَهُ لِهٰذَا الِاسْمِ عَلَى مَرِّ الدُّهُورِ..

~ (Bu Quran), kəlamullah (Allahın kəlamı)'dır. Dəhr (zaman)'ların keçməsinə rəğmən, bu ismə (ada) layiqliyini mühafizə edir…

مَحْضُ الْوَحْيِ بِإِجْمَاعِ مَهْبِطِ الْوَحْيِ وَأَهْلِ الْكَشْفِ وَالْإِلْهَامِ..

~ Vəhyin məhbiti (yəni, endiyi yerin; yəni, peyğəmbərlər)'in; və kəşf və ilham əhlinin icması ilə, vəhyin məhz özüdür…

عَيْنُ الْهِدَايَةِ بِالْبَدَاهَةِ..

~ Bədahətlə, hidayətin özüdür.

مَعْدِنُ الْإِيمَانِ بِالضَّرُورَةِ..

~ Zərurət ilə, imanın mədəni (qaynağı)'dır…

مَجْمَعُ الْحَقَائِقِ بِالْيَقِينِ..

~ Yəqin ilə, həqiqətlərin məcması (toplandığı yer)'dir…

مُوصِلٌ إِلَى السَّعَادَةِ بِالْعيَانِ..

~ Ayan ilə (gözlə görülən bir şəkildə), səadətə vasil edən (çatdıran)'dır...

ذُو الثَّمَرَاتِ الْكَامِلِينَ بِالْمُشَاهَدَةِ..

~ Müşahidə ilə, kamil meyvələrin sahibidir…

مَقْبُولُ الْمَلَكِ وَالْإِنْسِ وَالْجَانِّ بِالْحَدْسِ الصَّادِقِ الْمُتَوَلِّدِ مِنْ تَفَارِيقِ الْأَمَارَاتِ..

~ Bir-birindən fərqli əmarələrdən təvəllüd edən sadiq bir hads (sezgi) ilə, mələk, insan və cinlərin məqbuludur…

اَلْمُؤَيَّدُ بِالدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ بِاتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ الْكَامِلِينَ..

~ Kamil ağıl sahiblərinin ittifaqı ilə, əqli dəlillərlə müəyyəd (təyid edilən)'dir...

اَلْمُصَدَّقُ بِشَهَادَةِ الْفِطْرَةِ السَّلِيمَةِ عَنِ الْأَمْرَاضِ بِاطْمِئْنَانِ الْوِجْدَانِ..

~ Vicdanın itmi'nəni ilə, xəstəliklərdən səlim olan fitrətin şəhadətilə müsəddəq (təsdiq edilən)'dir…

اَلْمُعْجِزَةُ الْأَبَدِيَّةُ بِالْمُشَاهَدَةِ..

~ Müşahidə ilə, əbədi bir möcüzədir.

لِسَانُ الْغَيْبِ يَشْهَدُ فِي عَالَمِ الشَّهَادَةِ شَهَادَاتٍ مُكَرَّرَةً جَازِمَةً بِـ ﴿فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ﴾

~ Qeybin dilidir. "Bil ki, Allahdan başqa ilah yoxdur." (Muhamməd/19) ilə, şəhadət aləmində, mükərrər və qəti şəhadətlər ilə, (Allahdan başqa heç bir ilah olmadığına) şəhadət edir.

---------------------------------

اَلَّذِي دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَدَلَّ عَلَى أَوْصَافِ جَلَالِهِ وَجَمَالِهِ وَكَمَالِهِ، وَشَهِدَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ: اَلْعَالَمُ

(lll). O (Allah) ki, aləm:

~ Onun varlığının vacib olmasına; və cəlal, camal və kamal sifətlərinə, dəlalət; və

~ Vahdaniyyətinə şəhadət

edir.

أَيْ هٰذَا الْكِتَابُ الْكَبِيرُ بِجَمِيعِ أَبْوَابِهِ وَفُصُولِهِ وَصُحُفِهِ وَسُطُورِهِ وَجُمَلِهِ وَحُرُوفِهِ

Yəni:

~ Bu “böyük kitab”, bütün babları, fəslləri, səhifələri, sətirləri, cümlələri və hərflərilə;

وَهٰذَا الْإِنْسَانُ الْكَبِيرُ بِجَمِيعِ أَعْضَائِهِ وَجَوَارِحِهِ وَحُجَيْرَاتِهِ وَذَرَّاتِهِ وَأَوْصَافِهِ وَأَحْوَالِهِ.

~ Və “bu böyük insan”, bütün əzaları, cövhərləri, hüceyrələri, zərrələri, sifətləri və halları ilə.

أَيْ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعَوَالِمِ تَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ،

Yəni, bu kainat:

• bütün aləmlərin növlərilə: "Lə iləhə illəllah." deyir.

وَبِأَرْكَانِ تِلْكَ الْعَوَالِمِ: لَا خَالِقَ إِلَّا هُوَ،

• Və o aləmlərin rüknlərilə: "Lə xaliqə illə Huvə = Ondan başqa xaliq yoxdur." (deyir). --->

وَبِأَعْضَاءِ تِلْكَ الْأَرْكَانِ: لَا صَانِعَ إِلَّا هُوَ،

• Və o rüknlərin əzaları ilə: "Lə saniə illə Huvə = Ondan başqa sani (usta) yoxdur." (deyir). --->

وَبِأَجْزَاءِ تِلْكَ الْأَعْضَاءِ: لَا مُدَبِّرَ إِلَّا هُوَ،

• Və o əzaların əczası (cüzləri) ilə: "Lə mudəbbirə illə Huvə = Ondan başqa müdəbbir yoxdur." (deyir). --->

وَبِجُزْئِيَّاتِ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ: لَا مُرَبِّيَ إِلَّا هُوَ،

• Və o əcza (cüzlər)'in cüziyyatı ilə: "Lə murabbiyə illə Huvə = Ondan başqa mürəbbi/tərbiyə edən yoxdur." (deyir). --->

وَبِحُجَيْرَاتِ تِلْكَ الْجُزْئِيَّاتِ: لَا مُتَصَرِّفَ إِلَّا هُوَ،

• Və o cüziyyatın hüceyratı (hüceyrələri) ilə: "Lə Mutəsərrifə illə Huvə = Ondan başqa mütəsərrif (təsərrüf edən) yoxdur." (deyir). --->

وَبِذَرَّاتِ تِلْكَ الْحُجَيْرَاتِ: لَا خَالِقَ إِلَّا هُوَ،

• Və o hüceyrat (hüceyrələr)'in zərrələrilə: "Lə xaliqə illə Huvə = Ondan başqa xaliq yoxdur." (deyir). --->

وَبِأَثِيرِ تِلْكَ الذَّرَّاتِ: لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

• Və o zərrələrin esir (maddəsi) ilə: "Lə iləhə illə Huvə = Ondan başqa ilah yoxdur." (deyir).

فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِهَا وَأَرْكَانِهَا وَأَعْضَائِهَا وَأَجْزَائِهَا وَجُزْئِيَّاتِهَا وَحُجَيْرَاتِهَا وَذَرَّاتِهَا وَأَثِيرِهَا، إِفْرَادًا وَتَرْكِيبًا، مُتَصَاعِدًا بِتَرْكِيبَاتٍ مُنْتَظَمَةٍ، رَافِعَاتٍ أَعْلَامَ الشَّهَادَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الصَّانِعِ الْأَزَلِيِّ.. وَمُتَنَازِلًا بِنُقُوشٍ غَرِيبَةٍ، شَاهِدَاتٍ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ النَّقَّاشِ الْأَزَلِيِّ..

Və kainat:

~ bütün növləri;

~ rüknləri;

~ əzaları;

~ cüz'ləri;

~ cüziyyat (cüzi'lər)'i;

~ hüceyrələri;

~ zərrələri; və

~ esiri

ilə; əzəli Sani'nin varlığının vacib olmasına şəhadət bayraqlarını qaldıraraq, müntəzəm tərkiblərlə yüksələn və qərib naxışlarla əzəli Nəqqaş'ın varlığının vacib olmasına şahidliklər edərək enən fərdlər və tərkib olaraq, Onun, vacibu'l-vücud və Vahid (və) Əhəd olduğuna şəhadət edir.

وَالْكَائِنَاتُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ مُرَكَّبَاتِهَا وَأَجْزَائِهَا تَشْهَدُ بِخَمْسٍ وَخَمْسِينَ لِسَانًا بِأَنَّهُ وَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ.

Kainatın mürəkkəbat (mürəkkəb, tərkib edilmiş şeylər)'indən və əcza (cüzlər)'indən hər biri, 55 dillə, Onun, Vacibu'l-Vücud; və Vahid (və) Əhəd olduğuna şəhadət edir.

سَيَجِيءُ تَفْصِيلُ تِلْكَ الْأَلْسِنَةِ.

Bu "dillər"in təfsili gələcəkdir.

أَمَّا إِجْمَالُهَا فَهِيَ:

Amma, icmalı (isə), bunlardır:

تُنَادِي بِأَلْسِنَةِ

(Aşağıdakı) dillər ilə nida edir:

إِفْرَادِهَا وَتَرْكِيبَاتِهَا الْمُنْتَظَمَةِ..

• fərdlərinin və müntəzəm tərkibatının;

وَفَقْرِهَا وَحَاجَاتِهَا الْمَقْضِيَّةِ..

• fəqirliyinin və qəza edilən (yəni, qarşılanan) ehtiyacının;

وَأَحْوَالِهَا الْمُنْتَظَمَةِ..

• müntəzəm əhvalı (halları)'nın;

وَصُوَرِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْعَجِيبَةِ اللَّائِقَةِ..

• mükəmməl, əcaib və layiq surətlərinin;

وَنُقُوشِهَا الْمُزَيَّنَةِ الْغَرِيبَةِ الْفَائِقَةِ..

• müzəyyən (zinətli), qərib və faiq (üstün) naxışlarının;

وَحِكَمِهَا الْعَالِيَةِ..

• ali hikmətlərinin;

وَفَوَائِدِهَا الْغَالِيَةِ..

• bahalı faydalarının;

وَبِتَخَالُفَاتِهَا الْخَارِقَةِ الْمُتَلَاحظَةِ..

• xariqə (kainatda adət üzərə cərəyan edən şeyləri xərq edən, deşən) və mütəlahiz (bir-birinə nəzər edən və ya bir-birilə əlaqəli olan) təxalüfat (fərqliliklər, bir-birinə bənzəməməklər)'inin;

وَتَمَاثُلَاتِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَنَاظِرَةِ..

• müntəzəm və mütənazir (bir-birinə nəzər edən) təmasülü (bənzəşmə)'lərinin;

وَبِأَلْسِنَةِ نِظَامِهَا وَمُوَازَنَتِهَا جُزْءًا وَكُلًّا..

• cüzi və külli olaraq, nizamı və müvazinələrinin dillərilə

وَبِانْتِظَامِهَا وَاطِّرَادِهَا..

• intizamı və ittiradı (sıra ilə bir-birini izləmə)'sinin;

وَبِإِتْقَانِ الصَّنْعَةِ الشُّعُورِيَّةِ وَكَمَالِهَا فِي كُلِّ شَيْءٍ..

• şüuri sənətin itqanı (sağlam, möhkəm qılınma)'nın və hər şeydəki kamalının;

وَبِتَجَاوُبِ الْمُتَخَالِفَاتِ الْجَامِدَاتِ بَعْضٍ لِحَاجَةِ بَعْضٍ..

• camid (cansız) olan mütəxalifat (bir-birinə bənzəməyən şeylərin) bir qisminin, (digər) bir qismin hacətinə cavab verməsinin;

وَتَسَانُدِ الْمُتَبَاعِدَاتِ الْمُتَفَاوِتَاتِ..

• mütəfavit (bir-birindən fərqli) olan (bir-birinə) uzaq şeylərin, (bir-birinə) təsanüdünün;

وَبِلِسَانِ الْحِكْمَةِ الْعَامَّةِ..

• ümumi hikmətin dili ilə;

وَالْعِنَايَةِ التَّامَّةِ..

• tam inayətin;

وَالرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ..

• vasi (geniş) rəhmətin;

وَالرِّزْقِ الْعَامِّ..

• ümumi rizqin;

وَالْحَيَاةِ الْمُنْتَشِرَةِ..

• müntəşir (yayılan) həyatın;

وَبِلِسَانِ الْحُسْنِ وَالتَّحْسِينِ..

• hüsn (gözəllik) və təhsin (gözəlləşdirmə)'yin dililə;

وَالْجَمَالِ الْمُنْعَكِسِ الْحَزِينِ..

• əks edən və həzin camalın;

وَالْعِشْقِ الصَّادِقِ..

• sadiq eşqin;

وَالِانْجِذَابِ وَالْجَذْبَةِ..

• incizab (cəzb edilmə) və cəzbə (cəzb etmə)'yin;

وَظِلِّيَّةِ الْأَكْوَانِ..

• kövn (varlıq)'ların kölgəsinin;

وَبِلِسَانِ التَّصَرُّفِ لِمَصَالِحَ..

• maslahat üçün təsərrüfün dililə;

وَالتَّبْدِيلِ لِفَوَائِدَ..

• faydalar üçün təbdil (məkan olaraq dəyişmə)'yin;

وَالتَّحْوِيلِ لِحِكَمٍ..

• hikmət üçün təhvil (hal olaraq dəyişmə)'yin;

وَالتَّغْيِيرِ لِغَايَاتٍ..

• qayə üçün təğyir (başqalaşma, qeyriləşmə)'yin;

وَالتَّنْظِيمِ لِكَمَالَاتٍ..

• kamilliklər (yəni, kamilləşmələr) üçün tənzimin;

وَبِأَلْسِنَةِ إِمْكَانِهَا وَحُدُوثِهَا..

• imkan və hudusunun dillərilə;

وَاحْتِيَاجَاتِهَا وَافْتِقَارَاتِهَا..

• ehtiyacları və iftiqarları (fəqirlikləri)'nin;

وَفَقْرِهَا.. وَضَعْفِهَا.. وَمَوْتِهَا.. وَجَهْلِهَا.. وَفَنَائِهَا.. وَتَغَيُّرِهَا.. وَعِبَادَاتِهَا.. وَتَسْبِيحَاتِهَا.. وَدَعَوَاتِهَا.. وَالْتِجَاءَاتِهَا..

• fəqrinin, zəifliyinin, ölümünün, cəhlinin, fənasının, təğəyyür (dəyişmə)'sinin, ibadətlərinin, təsbihlərinin, dualarının və iltica (sığınma)'larının…

فَالْكَائِنَاتُ - مُرَكَّبَاتُهَا وَأَجْزَاؤُهَا - بِكُلِّ هَذِهِ الْأَلْسِنَةِ

Kainat -mürəkkəbat və əczası- bütün bu dillərlə:

شَاهِدَاتٌ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ خَالِقِهَا الْقَدِيمِ الْقَدِيرِ..

~ qədim və qadir olan Xaliq'lərinin varlığının vacib olmasına şahiddirlər;

وَدَالاتٌ عَلَى أَوْصَافِ كَمَالِهِ - كَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ -

~ kamal vəsflərinə, -mərkəzi müttəhid (ittihad edən, bir olan) mütədaxil (iç-içə girmiş) dairələr kimi- dəllal'dırlar;

شَاهِدَاتٌ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ تَعَالَى..

~ (Allah) Taala'nın vahdaniyyətinə (birliyinə) şahidlər;

وَذَاكِرَاتٌ تَالِيَاتٌ لِأَسْمَائِهِ الْحُسْنَى..

~ əsmau'l-hüsna (gözəl isimlər)'ini tilavət edən zakir (zikr edən)'lər;

وَمُسَبِّحَاتٌ بِحَمْدِهِ تَعَالَى..

~ (Allah) Taala'nı, həmdi ilə müsəbbih (təsbih edən)'lər;

وَمُفَسِّرَاتٌ لِآيَاتِ الْقُرْآنِ الْحَكِيمِ..

~ hikmətli Quranın ayələrini müfəssir (təfsir edən)'lər;

وَمُصَدِّقَاتٌ لِإِخْبَارَاتِ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ..

~ mürsəllərin Seyyidinin xəbərlərini müsəddiq (təsdiq edən)'lər;

وَمُوَلِّدَاتٌ لِحَدْسٍ صَادِقٍ مُنَظَّمٍ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ، الْمُنْظَمِّ إِلَى التَّسْلِيمِ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ، الْمُنَظَّمِ لِنُورِ الْإِيمَانِ بِوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ.

~ Nübüvvət tövrü (halı, məqamı, dərəcəsi)'nə təslimi; və Vahid (və) Əhəd olan Vacibu'l-Vücud'a (olan) imanın nurunu

münəzzəm (tənzim edən) İslam'ın nurunu tənzim edən sadiq hads (sezgi) ilə müvəllid (doğuran, meydana gətirən)'lərdir.

فَإِجْمَاعُ الْكَائِنَاتِ بِكُلِّ أَلْسِنَتِهَا تَحْتَ أَمْرِ الْكَلَامِ الْقَدِيمِ، وَرِيَاسَةِ سَيِّدِ الْأَنَامِ وَالْمُرْسَلِينَ، قَائِلَاتٌ نَاطِقَاتٌ: اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ اَلْحَيُّ الْقَيُّومُ

Bütün kainat, bütün bu dillərlə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur. O, Hayy və Qəyyum'dur." (Bəqərə/255) deyərək və söyləyərək, qədim kəlam (yəni, Quran)'ın; və insanların və Mürsəllərin Seyyidinin rəisliyi altındadır.

فَاسْتَمِعْ تَفْصِيلَ هَذِهِ الْفَقَرَاتِ الْمَذْكُورَةِ:

Bu məzkur (yuxarıda zikr edilən) fiqrələrin təfsilini bir eşit:

(١،٢) إِذْ مَا يَتَرَاءَى وَيَتَظَاهَرُ فِي الْكَائِنَاتِ مَجْمُوعًا وَأَجْزَاءً مِنْ نَوْعِ "التَّنْظِيمَاتِ" الْمُتَلَاحظَةِ وَالنِّظَامَاتِ الْمُتَنَاظِرَةِ وَ "الْمُوَازَنَاتِ" الْمُتَسَانِدَةِ،

(1-2) Kainatda cəm və cüzlər olaraq görünən və təzahür edən:

~ mütəlahiz (bir-birinə nəzər edən; və ya bir-birilə əlaqəli) tənzimlərin növləri;

~ mütənazir (bir-birinə nəzər edən) nizamlar; və

~ mütəsanid (bir-birinə istinad edən) müvazinələr,

الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ فِي تَصَرُّفِ قَبْضَتَيْ "نِظَامِهِ وَمِيزَانِهِ،

Bu kainat, "nizam və mizan ovucu"nun təsərrüfündə olan Kimsənin varlığının vacib olmasına dəlildir…

(Bu tənzim, nizam və müvazinə felləri, Onun varlığının vacib olduğuna dəlalət etdiyi kimi) --->

وَالشَّاهِدَةِ بِالتَّلَاحُظِ وَالتَّنَاظُرِ وَالتَّسَانُدِ عَلَى أَنَّ الْمُقَنِّنَ وَالْأُسْتَاذَ وَالنَّظَّامَ وَاحِدٌ..

(Bu 3 feldəki) təlahüz (bir-birinə baxmaq; və ya bir-birilə əlaqəli olmaq), tənazür (bir-birinə nəzər etmək) və təsanüd (bir-birinə istinad etmək) ilə (də), Muqannin (qanun qoyan), Ustad və Nazzam (nizam verən)'in vahid olduğuna şahiddir...

يَفْتَحَانِ مَنْفَذًا نَظَّارًا إِلَى الْمَطْلُوبِ: أَيْ وُجُوبِ الْوُجُودِ وَالْوَحْدَةِ،

(Bunlar isə), mətluba, yəni, varlığın(ın) vacib olmasına və vəhdət(in)ə bir mənfəz açırlar.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِهَذَا اللِّسَانِ: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, onda (yəni, bu mənfəzdə), bu dillə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir. (haşiyə)

--------------------

(Haşiyə:

Tənzim, nizam və müvazinə kəlimələri üzərinə:

• Tənzim: "nəzm" kəliməsinin təf'il vəzninə girmiş halının məsdəridir.

• Nizam: "nəzm" kəliməsinin mufaələ vəzninə girmiş halının məsdəridir.

• Müvazinə: "mizan" kəliməsinin mufaələ vəzninə girmiş halının məsdəridir.

✓ "Nəzm" kəliməsi, "inci, mərcan və s. kimi qiymətli daşları düzmək" mənasına gəlir. Bu kəlimə təf'il vəzninə girdiyində, "tənzim" şəklini alır. Bu vəznin xüsusiyyəti, "bir işin, çox qüvvətli və dəfələrlə edildiyini ifadə etməsi"dir. Məsələn:

قَطَعَ/qataa” feli, "kəsdi" mənasındadır. Bu felin təf'il vəzninə girmiş halı olan "قَطَّعَ/qattaa" isə, "parçaladı" mənasına gəlir.

Demək, təf'il vəzni, bir işin, çox qüvvətli və dəfələrlə edildiyini ifadə edən bir vəzndir. Bundan isə, bu məna çıxır:

Əgər müəllifimiz Ustad Nursi, sadəcə "kainatdakı nəzm" desəydi, əşyanın ipə düzülən kimi sıralandığını və aləmdə belə bir düzgünlüyün olduğunu başa düşərdik.

"Kainatdakı tənzim" deyildiyində də, eyni mənanı başa düşürük. Ancaq, "tənzim"də, bir qüvvət vardır. Yəni, nəzm işinin, çox qüvvətli və çox olduğunu ifadə edir. Yəni, nəzm həqiqəti, bu aləmdə elə təcəlli/təzahür edir ki, heç bir əşya, bu tərtibdən, bu sıradan, bu düzülüşdən, zərrə misqal ayrılmır. Belə olunca da, "tənzim" olur. Çünki "tənzim", nəzm işinin şiddətlə edilməsidir.

✓ Nizam:

Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi, bu söz, mufaələ vəznindədir. Bu vəznin xüsusiyyəti isə, "bir işin qarşılıqlı edildiyini göstərməsi"dir. Məsələn:

كَتَبَ/kətəbə”, "yazdı" mənasındadır. Bu kəlimə mufaələ vəzninə girdiyində, "كَاتَبَ" olur (kədən sonra uzadılaraq oxunur) və "yazışdı" mənasını verir.

Demək, mufaələ vəzni, "bir işin, qarşılıqlı edildiyini ifadə edən bir vəzn"dir. Bundan isə, bu məna çıxır:

"Nizam" kəliməsi, "qarşılıqlı düzülüş"ü ifadə etməkdədir. Məsələn, ağız ilə dişlər arasında; göz ilə qaş arasında və s. bir düzgünlük vardır. Bax bu düzgünlük, "nizam"dır.

✓ "Müvazinə":

Bu söz də, mufaələ vəznindədir. Bu vəzn isə, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi: "bir işin, qarşılıqlı edildiyini ifadə edən bir vəzn"dir. Bundan isə, bu məna çıxır:

"Müvazinə" kəliməsilə, bir əşyanın öz mizan/ölçü, balansı deyil; digər şeylərlə olan mizanı qəsd edilmişdir. Məsələni bir az açaq:

"Mizan": "ölçü, balans" deməkdir. Bu kəlimə ilə, "bir əşyanın özündəki ölçü"nü başa düşürük. Bu kəlimə, mufaələ vəzninə girdiyində, "müvazinə" olur.

"Mizan" ilə "müvazinə" arasındakı fərq, budur:

~ "Mizan": "bir varlığın, özündəki ölçü, balans";

~ "Müvazinə" isə: "əşya (şeylər) arasındakı ölçü"dür.

Məsələn, bir dişin ölçü içində yaradılışını düşünsək, "mizan"ı; əgər o dişin digər dişlər ilə arasındakı ölçünü düşünsək isə, "müvazinə"ni təfəkkür etmiş olarıq.

----------------------

(٣،٤) وَإِنَّ مَا فِي بَيْتِ الْكَائِنَاتِ مِنَ "الْاِنْتِظَامِ وَالِاطِّرَادِ" الدَّالَّيْنِ عَلَى عَدَمِ تَدَاخُلِ الْأَيْدِي الْمُتَعَدِّدَةِ، وَأَنَّ الصَّنْعَةَ وَالنَّقْشَ وَالْمُلْكَ لِوَاحِدٍ..

(3-4) Şübhəsiz, "kainat evi"ndəki "intizam" və "ittirad" (sıra ilə bir-birini izləmək), çox saylı əllərin müdaxilə etmədiyinə; və sənət, naxış və mülkün Bir'inə aid olduğuna iki dəlildirlər.

يَفْتَحَانِ كُوَّةً نَظَّارَةً بِطَرْزٍ آخَرَ أَيْضًا،

(İntizam və ittirad), başqa bir tərzlə də, (mətluba) nəzər edən bir dəlik açırlar.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهَا بِهَذَا اللِّسَانِ: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ...

Kainat, bu dillə, onda: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-------------------------

(٥،٦) وَإِنَّ "إِتْقَانَ الصَّنْعَةِ الشُّعُورِيَّةِ، وَكَمَالَهَا" فِي كُلِّ شَيْءٍ بِمَا تَسَعُهُ لِيَاقَةُ قَابِلِيَّتِهِ الْمَجْعُولَةُ بِقَلَمِ الْقَدَرِ مِنْ يَدِ الْفَيَّاضِ الْمُطْلَقِ الدَّالَّيْنِ عَلَى اتِّحَادِ الْقَلَمِ،

(5-6) Şübhəsiz, şüuri sənətin:

~ itqanı (möhkəm qılınması); və

~ (onun) hər bir şeydəki kamalı;

-mütləq Fəyyaz (feyz verən)'in əlindən qədər qələmilə yaradılan qabiliyyətinin layiqliyini ehtiva etməsilə bərabər (yəni, bu itqan və kamalın, onun qabiliyyətinə uyğun olması ilə bərabər)-,

qələmin ittihadına 2 dəlildirlər.

وَأَنَّ كَاتِبَ صَحِيفَةِ السَّمَاءِ بِنُجُومِهَا وَشُمُوسِهَا هُوَ كَاتِبُ صَحِيفَةِ النَّحْلِ وَالنَّمْلِ بِحُجَيْرَاتِهَا وَذَرَّاتِهَا..

(Bu şüuri sənətin itqanı və hər şeydəki kamalı), (həm də), "səma səhifəsi"ni, ulduzları və günəşlərilə yazan Katib'in, "bal arısı və qarışqa səhifəsi"ni hüceyrələri və zərrələrilə yazan Katib (olduğuna iki dəlildirlər).

يَفْتَحَانِ مِشْكَاةً نَظَّارَةً بِطَوْرٍ آخَرَ أَيْضًا،

(Bu itqan və kamal), başqa bir tərzlə də, bir mişkat (lampa) və pəncərə açırlar.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهَا بِلِسَانِ كُلِّ مَصْنُوعٍ مُنَادِيَةً: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, onda (yəni, açılan o pəncərədə), hər bir məsnu (sənət əsəri)'nin dililə nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir

--------------------

(٧،٨) وَإِنَّ "تَجَاوُبَ الْأَشْيَاءِ الْمُتَخَالِفَةِ" الْجَامِدَةِ فِي الطُّرُقِ الطَّوِيلَةِ الْمُعْوَجَّةِ، بَعْضٍ لِحَاجَةِ بَعْضٍ؛ كَمَادَّةِ غِذَاءِ الْحُجَيْرَاتِ وَالثَّمَرَاتِ

(7-8) Şübhəsiz:

~ mütəxalif (bir-birindən fərqli) və camid (cansız) olan əşyanın, uzun və əyri-üyrü yollardan bir-birilərinin hacətinə təcavübü (cavab vermələri); (məsələn) -hüceyrələrin və meyvələrin qida maddələri kimi-

"وَتَسَانُدَ الْأَشْيَاءِ الْمُتَبَاعِدَةِ الْمُتَفَاوِتَةِ" كَالسَّيَّارَاتِ الَّتِي هِيَ ثَمَرَاتُ الشَّمْسِ،

~ və mütəbaid (bir-birilərindən uzaq) və mütəfavit (bir-birindən fərqli) olan əşyanın (yəni, şeylərin) təsanüdü (bir-birilərinə istinad etmələri); (məsələn) günəşin meyvələri olan səyyarələr kimi...

الدَّالَّ ذَلِكَ التَّجَاوُبُ وَالتَّسَانُدُ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ خُدَّامُ سَيِّدٍ وَاحِدٍ، وَتَحْتَ أَمْرِ مُدَبِّرٍ وَاحِدٍ، وَمَرْجِعُهُمْ مُرَبٍّ وَاحِدٌ..

O təcavüb və təsanüd, hər şeyin:

~ vahid bir Seyyid'in xidmətçiləri olduğuna;

~ vahid bir Müdəbbir'in əmri altında olduğuna; və

~ mərcilərinin (yəni, rücu etdikləri, döndükləri yerin) vahid bir Mürəbbi olduğuna

dəlildir(lər).

يَفْتَحَانِ مَنْفَذًا نَظَّارًا أَيْضًا بِمَرْتَبَةٍ أُخْرَى

Başqa bir mərtəbədə də, (mətluba) nəzər edən bir mənfəz açırlar.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِهَذَا اللِّسَانِ: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, bu dillə, onda (yəni, o mənfəzdə): "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

---------------------

(٩،١٠) وَإِنَّ "تَشَابُهَ الْآثَارِ" الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَنَاظِرَةِ، كَنُجُومِ السَّمَاوَاتِ، "وَتَنَاسُبَ الْآثَارِ الْمُتَلَاحِظَةِ" كَأَزَاهِيرِ الْأَرَضِينَ،

(9-10) Şübhəsiz:

~ müntəzəm və mütənazir (bir-birinə nəzər edən) əsərlərin təşabühü (bir-birinə bənzəməsi); (məsələn) səmaların ulduzları kimi; və

~ mütəlahiz (bir-birinə baxan) əsərlərin tənasübü; (məsələn) yerlərin çiçəkləri kimi;

الدَّالَّيْنِ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مَالُ مَالِكٍ وَاحِدٍ، وَتَحْتَ تَصَرُّفِ مُتَصَرِّفٍ وَاحِدٍ، وَمَصْدَرُهُمْ قُدْرَةُ وَاحِدٍ..

Hər şeyin:

~ vahid bir Malik'in malı olduğuna;

~ vahid bir Mütəsərrif'in təsərrüfü altında (olduğuna);

~ məsdərlərinin vahid bir Qüdrət (olduğuna)

2 dəlildirlər.

يَفْتَحَانِ مَنْفَذًا نَظَّارًا أَيْضًا

(Bu təşabüh və tənasüb) də, (mətluba) nəzər edən bir mənfəz açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِهَذَا اللِّسَانِ: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, onda (yəni, bu mənfəzdə), bu dillə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-------------------------

(١١) وَإِنَّ "مَظْهَرِيَّةَ كُلِّ حَيٍّ لِتَجَلِّيَاتِ أَسْمَاءٍ كَثِيرَةٍ شُعُورِيَّةٍ"

(11) Şübhəsiz, hər bir həyat sahibinin, şüuri olan bir çox ismin təcəlliyyatına mazhariyyəti (mazhar, bir şeyin zahir olduğu yer olması)...

مُخْتَلِفَةِ الْآثَارِ وَالْجَمَالِ، الْمُتَسَانِدَةِ فِي التَّأْثِيرِ، وَالْمُتَشَابِهَةِ الْمُتَشَارِكَةِ حَتَّى فِي حُجَيْرَةٍ وَاحِدَةٍ، وَالْمُتَعَاكِسَةِ كُلٌّ فِي كُلٍّ، وَالْمُتَمَازِجَةِ كَالْأَلْوَانِ السَّبْعَةِ فِي ضِيَاءِ الشَّمْسِ

(Ki, bu isimlər):

~ əsərləri və camalı müxtəlif;

~ təsirdə mütəsanid (bir-birinə istinad edən);

~ mütəşabih (bir-birinə bənzəyən);

~ tək hüceyrədə belə şərik olan;

~ hər şeyin hər şeydə əks etməsi olan; və

~ günəşin ziyasındakı 7 rəng kimi bir-birinə qarışandırlar…

(×):

Şübhəsiz, hər həyat sahibinin,

~ əsərləri və camalı müxtəlif;

~ təsirdə mütəsanid (bir-birinə istinad edən);

~ mütəşabih (bir-birinə bənzəyən);

~ tək hüceyrədə belə şərik olan;

~ hər şeyin hər şeydə əks etməsi olan; və

~ günəşin ziyasındakı 7 rəng kimi bir-birinə qarışan

şüuri bir çox ismin təcəliyyatına mazhariyyəti...

الدَّالَّةِ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مَعَ وَحْدَةِ أَثَرِهَا، عَلَى أَنَّ مُسَمَّاهَا وَاحِدٌ

Əsərindəki vəhdətlə bərabər, Müsəmma (isimlənən, adlanan)'ın bir olduğuna dəlalət edən bu hallar,

تَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ خَالِقَ الْحَيِّ هُوَ بَارِئُهُ، وَمُصَوِّرُهُ، وَالْمُنْعِمُ عَلَيْهِ، وَرَزَّاقُهُ

Bir canlının Xaliq'inin, onun Bari'si, Musavvir'i, ona Munim (yəni, inam edən)'i və onun Razzəqi olduğuna, zəruri olaraq dəlalət edir...

وَأَنَّ رَزَّاقَهُ هُوَ خَالِقُ مَنَابِعِ الرِّزْقِ، وَخَالِقُهَا هُوَ الْحَاكِمُ عَلَى الْكُلِّ..

Və onun Razzəq'inin, ruzilərin mənbələrini xəlq edən olduğuna; və onun (yəni, ruzi mənbələrinin) Xaliq'inin (də), hər şeyə hakim (hökm edən) olduğuna (zəruri olaraq dəlalət edir)...

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ مَنْفَذًا نَظَّارًا أَيْضًا إِلَى مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ

Bu həqiqət, vücub (vaciblik) və vəhdət mərtəbəsinə nəzər edən bir mənfəz də açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِلِسَانِ كُلِّ حَيٍّ: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, o (mənfəz)'də, hər bir həyat sahibinin dililə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

--------------------

---------------------

(١٢، ١٣) وَإِنَّ "ارْتِبَاطَ" أَمْثَالِ عَيْنِ النَّحْلِ وَالنَّمْلِ وَمَعِدَتِهِمَا بِالشَّمْسِ وَمَنْظُومَتِهَا

(12-13) Şübhəsiz, bal arısının və qarışqanın gözü və mədələrinin misillərinin (yəni, bunun kimi şeylərin), günəş və onun mənzuməsi (sistemi) ilə irtibatı...

مَعَ "الْمُنَاسَبَةِ" فِي الْجَزَالَةِ الْكَيْفِيَّةِ وَالتَّلَاحُظِ وَالتَّنَاظُرِ

Cəzalət, təlahüz və tənazür keyfiyyəti içindəki münasibət ilə bərabər...

الدَّالِّ ذَلِكَ الِارْتِبَاطُ وَالْمُنَاسَبَةُ عَلَى أَنَّهُمَا: كِلَاهُمَا نَقْشَا نَقَّاشٍ وَاحِدٍ..

O irtibat və münasibət, hər ikisinin vahid bir Nəqqaş'ın naxışı olduğuna dəlildirlər.

فَيَفْتَحَانِ مَنْفَذًا نَظَّارًا أَيْضًا

(Bunlar, mətluba) nəzər edən bir mənfəz də açırlar.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ مُنَادِيَةً: اَللّٰهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, onda (yəni, o mənfəzfə), nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

------------------------

(١٤) وَإِنَّ "أُخُوَّةَ الْجَاذِبَةِ" الْمَكْتُوبَةَ الْمَنْسُوجَةَ الْمَنْقُوشَةَ بَيْنَ الذَّرَّاتِ وَالْجَوَاهِرِ الْفَرْدَةِ "لِلْجَاذِبَةِ الْعُمُومِيَّةِ" الْمَكْتُوبَةِ الْمَنْسُوجَةِ الْمُمَدَّدَةِ بَيْنَ النُّجُومِ وَالشُّمُوسِ

(14) Şübhəsiz, zərrələr və cövhər-i fərd arasındakı yazılmış, toxunmuş və nəqş edilmiş cazibənin; ulduzlar və günəşlər arasındakı yazılmış, toxunmuş və uzadılmış ümumi cazibə ilə (olan) qardaşlığı...

الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّهُمَا: كِلَاهُمَا كِتَابَةُ قَلَمٍ وَاحِدٍ وَمِدَادِهِ,,, وَنَسْجَا نَسَّاجٍ وَاحِدٍ وَأَسْدَائِهِ,,, وَشُعَاعَا شَمْسٍ وَاحِدٍ وَفَيْضِهِ..

Hər ikisinin:

~ tək bir Qələmin yazısı və o (qələm)'in mürəkkəbi olduğuna;

~ tək bir Nəssəc (toxuyan)'ın 2 nəsci (toxuması) və Onun əriş (çözgü)'ləri olduğuna; və

~ tək bir Günəş'in 2 şüası və Onun feyzi olduğuna

dəlildir.

تَفْتَحُ مِرْصَادًا نَظَّارًا أَيْضًا إِلَى الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ

(Bunlar), vücub (vaciblik) və vəhdətə nəzər edən bir mirsad (rəsəd aləti, durbin) də açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِهَذَا اللِّسَانِ الدَّقِيقِ وَالْعُلْوِيِّ: اَللّٰهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ

Kainat, onda (yəni, bu mirsadda), bu dəqiq və incə dillə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

------------------------

(١٥) وَإِنَّ "نِسَبَ كُلِّ ذَرَّةٍ فِي الْمُرَكَّبَاتِ" الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُوَظَّفَةِ

(15) Şübhəsiz, mütədaxil (iç-içə girmiş), müntəzəm və müvəzzəf (vəzifəli) mürəkkəbatdakı hər bir zərrənin nisbətləri...

تِلْكَ الذَّرَّةُ كَالنَّفَرِ

O zərrə, bir nəfər (əsgər) kimidir.

فِي كُلِّ نِسْبَةٍ لَهُ وَظِيفَةٌ لِفَائِدَةٍ

(Bu zərrənin), hər bir nisbətdə, fayda üçün bir vəzifəsi vardır.

كَذَرَّةِ الْعَيْنِ فِي مُرَكَّبَاتِ الْأَعْصَابِ الْمُحَرِّكَةِ وَالْحَسَّاسَةِ وَالْأَوْرِدَةِ وَالشَّرَايِينِ وَالْبَاصِرَةِ.

Mühərrik (hərəkətə keçirən) sinirlər, hassasə (hiss etmə qabiliyyəti), əvridə (vena), şərayin (arteriya) və bəsira (gözün görməsini təmin edən sinirlər)'in mürəkkəbatındakı (yəni, bunlarda çalışan) gözün zərrəsi kimi...

فَتَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ خَالِقَ عَيْنِ الْعَيْنِ وَالْعَيْنِ، وَعَيْنِ الْعَالَمِ -أَيِ الشَّمْسِ- وَوَاضِعَهَا مَوْضِعَهَا اللَّائِقَ هُوَ خَالِقُ كُلِّ الْمُرَكَّبَاتِ.

(Bu keyfiyyət), gözün gözünün (yəni, gözün bəbəyinin); gözün (yəni, gözün hədəqə vəziyyətinin); və aləmin gözünün, yəni günəşin Xaliq'inin və onları layiq mövqesinə qoyanın, bütün mürəkkəbatın Xaliq'i olduğuna, zərurətlə dəlalət edir...

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَيْضًا مِشْكَاةً نَظَّارَةً

Bu həqiqət də, (mətluba) nəzər edən bir mişkat açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهَا بِلِسَانِ كُلِّ ذَرَّةٍ مِنْ ذَرَّاتِهَا: اَللهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, onda (yəni, o mişkatda), zərrələrindən hər bir zərrənin dililə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

----------------------

(١٦) وَإِنَّ "وُسْعَةَ تَصَرُّفِ الْقُدْرَةِ فِي النَّوْعِ الْوَاحِدِ" الَّذِي لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ بِالْبَدَاهَةِ، مَعَ شُمُولِ بَعْضِ الْأَنْوَاعِ أَكْثَرَ الْكَائِنَاتِ -كَالْحَيَاةِ وَالْمَلَكِ وَالسَّمَكِ- يُتَحَدَّس مِنْهُ بِأَنَّ خَالِقَ الْفَرْدِ هُوَ خَالِقُ النَّوْعِ

(16) -İlanlar, mələklər və balıqlar kimi- bəzi növlərin, kainatın əksəriyyətini əhatə etməsilə bərabər; şübhəsiz, qüdrətin, -bədahətlə ancaq birdən (yəni, bir əldən) südur edən- tək bir növdəki təsərrüfünün genişliyindən, fərdin Xaliq'inin, növün Xaliq'i olduğu sezilir.

مَثَلًا: إِنَّ الْقَلَمَ الَّذِي رَسَمَ تَشَخُّصَ وَجْهِ "زَيْدٍ" لَابُدَّ بِالضَّرُورَةِ أَنْ يَكُونَ كُلُّ أَفْرَادِ الْبَشَرِ مَنْظُورًا لَهُ دَفْعَةً، لِمُخَالَفَةِ تَعَيُّنِهِ لِكُلِّ فَرْدٍ،

Məsələn, şübhəsiz, Zeyd'in üzünün təşəxxüsünü (özünə məxsus şəxsiyyətini) rəsm edən qələmə, onun təəyyünün bütün fərdlərə müxalifəti (yəni, Zeyd'in heç bir fərdə bənzəməməsi) üçün, bəşərin bütün fərdlərinin zəruri olaraq Ona anidən görünməsi lazımdır.

وَإِلَّا لَوَقَعَ التَّوَافُقُ بِالتَّصَادُفِ

Əks halda, təsadüf ilə təvafüq vaqe olar.

وَخَالِقُ النَّوْعِ بِهَذَا السِّرِّ هُوَ خَالِقُ الْأَجْنَاسِ..

Bu sirrlə, növün Xaliq'i, cinslərin Xaliq'idir.

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَيْضًا مَنْفَذًا نَظَّارًا

Bu həqiqət də, (mətluba) nəzər edən bir mənfəz açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ: اَللهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, onda (yəni, o mənfəzdə): "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-------------------------

(١٧) وَإِنَّ «مَا يُتَوَهَّمُ - بِقُصُورِ النَّظَرِ - مِنَ الِاسْتِبْعَادِ وَالِاسْتِغْرَابِ وَالْحَيْرَةِ وَالْكُلْفَةِ» الْمُنْجَرَّةِ إِلَى الِاسْتِنْكَارِ فِي إِسْنَادِ كُلِّ شَيْءٍ إِلَى الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ..

(17) Şübhəsiz, hər şeyin Vacibu'l-Vücud və Vahid (və) Əhəd olana isnadında, -nəzərin qüsurlu olmasından dolayı- təvəhhüm edilən və inkara gətirib çıxaran istibad (ağıldan uzaq görmək), istiğrab (qərib qarşılamaq), heyrət və külfət...

فَتِلْكَ الِاسْتِبْعَادُ وَالِاسْتِغْرَابُ وَالْحَيْرَةُ وَالْكُلْفَةُ وَالْمُعَالَجَاتُ تَنْقَلِبُ حَقِيقِيَّةً عِنْدَ عَدَمِ الْإِسْنَادِ إِلَى صَاحِبِ مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ، ﴿٭: تَفْصِيلُهُ فِي «حَبَابٍ».﴾ بَلْ تَتَضَاعَفُ تِلْكَ الْأُمُورُ عِنْدَ إِسْنَادِ الْآثَارِ إِلَى جَانِبِ الْإِمْكَانِ وَالْكَثْرَةِ وَالْأَسْبَابِ وَأَنْفُسِهَا، عَدَدَ أَجْزَاءِ الْكَائِنَاتِ..

O istibad, istiğrab, heyrət, külfət və mualəcə (həll etmə cəhdləri)'ni, vücub və vəhdət mərtəbəsi Sahibinə isnad etmədikdə, həqiqətə inqilab edər. Hətta, əsərlərin, imkan, kəsrət, səbəblər və nəfsləri canibinə isnadında, -kainatın cüzləri ədədincə- o işlər qat-qat çoxalar.

فَمَا يُتَوَهَّمُ فِي إِسْنَادِ الْكُلِّ إِلَى الْوَاجِبِ يَتَحَقَّقُ فِي إِسْنَادِ جُزْءٍ وَاحِدٍ إِلَى غَيْرِهِ تَعَالَى.

Küll'ün Vacib'ə isnadında vəhm edilən (istiğrab, heyrət, külfət), tək bir cüzü (Allah) Taala'dan başqasına isnadda da təhəqqüq edər (gerçəkləşər).

بَلِ الْأَوَّلُ أَسْهَلُ وَأَيْسَرُ؛ إِذْ صُدُورُ الْكَثِيرِ عَنِ الْوَاحِدِ أَقَلُّ كُلْفَةً مِنْ صُدُورِ الْوَاحِدِ عَنِ الْكَثِيرِ الْمُتَشَاكِسِينَ الْعُمْيِ الَّذِينَ اجْتِمَاعُهُمْ يَزِيدُهُمْ عَمًى؛

Əksinə, birincisi (yəni, hər şeyi Allaha isnad etmək), daha asan və daha rahatdır. Çünki, kəsrətin (yəni, çoxluğun) Vahid'dən süduru (sadir olması); vahidin, -bir-birilə çəkişən (və) kor olan- kəsrətdən südurundan daha az külfətlidir. Hansı ki, onların (yəni, kəsrətin) ictima etməsi, korluqlarını daha da artırır.

إِذِ النَّحْلَةُ لَوْ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ يَدِ قُدْرَةِ الْوَاجِبِ، لَزِمَ اشْتِرَاكُ مَا فِي الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتِ فِي وُجُودِهَا!

Çünki, əgər arı, Vacib (olan Allah)'ın qüdrət əlindən çıxmasaydı; yerdə və göylərdə olan şeylərin, onun varlığında iştirak etməsi lazım gələrdi.

بَلْ تَرْقَى الْكُلْفَةُ وَالْمُعَالَجَةُ فِي الْجُزْءِ الْوَاحِدِ مِنَ الذَّرَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْوُجُوبِ إِلَى أَمْثَالِ الْجِبَالِ، وَمِنَ الشَّعْرَةِ إِلَى أَمْثَالِ الْحِبَالِ، لَوْ أُحِيلَتْ عَلَى الْأَسْبَابِ..

Əksinə, əgər səbəblərə həvalə edilsə, zərrənin vahid bir cüzündə, -vücuba nisbətlə-, külfət və mualəcə, dağlar (böyüklüyünə) və bir tükdən ip (böyüklüyün)'ə qədər yüksələr.

إِذِ الْوَاحِدُ بِالْفِعْلِ الْوَاحِدِ يُحَصِّلُ وَضْعِيَّةً وَمَصْلَحَةً لِلْكَثِيرِ، لَا يَصِلُ إِلَى عَيْنِ تِلْكَ الْوَضْعِيَّةِ وَالنَّتِيجَةِ الْكَثِيرُ إِلَّا بِفِعْلٍ كَثِيرٍ؛

Çünki, Vahid, tək bir fel ilə, kəsrət üçün bir vəziyyət və maslahat hasil edir. Kəsrət isə, -çox fellər olmadan-, o vəziyyət və nəticənin eynisinə çata bilmir.

كَالْأَمِيرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى نَفَرَاتِهِ، وَالْفَوَّارَةِ إِلَى قَطَرَاتِهَا، وَالْمَرْكَزِ إِلَى نِقَاطِ دَائِرَتِهِ.

Əmirin, öz əsgərlərinə; fəvvarənin, öz qətrələrinə; mərkəzin (də), öz dairəsinin nöqtələrinə nisbəti kimi...

فَبِفِعْلٍ وَاحِدٍ تَصِلُ هَذِهِ الثَّلَاثَةُ إِلَى تَحْصِيلِ وَضْعِيَّةٍ لِلْكَثِيرِ، وَنَتِيجَةٍ لَا تَصِلُ النَّفَرَاتُ وَالْقَطَرَاتُ وَالنِّقَاطُ لَوْ أُحِيلَتْ عَلَيْهَا إِلَّا بِأَفْعَالٍ كَثِيرَةٍ وَتَكَلُّفَاتٍ عَظِيمَةٍ.

(Beləliklə), bu üçü, vahid bir fel ilə, kəsrət üçün bir vəziyyət və nəticə təhsil etməyə çatır (yəni, nail olur)'lar. (Halbuki), əgər (bu vəziyyət və nəticə), əsgərlər, qətrələr və nöqtələrə həvalə edilsəydi, çox fellər və əzəmətli təkəllüflər olmadan, (bu vəziyyət və nəticəyə) çata bilməzdilər.

بَلِ الِاسْتِغْرَابُ وَالِاسْتِبْعَادُ الْمَوْهُومَانِ فِي طَرَفِ الْوُجُوبِ، يَنْقَلِبَانِ هُنَا إِلَى مُحَالَاتٍ مُتَسَلْسِلَةٍ.

Əksinə, istiğrab və istib'ad, vücub tərəfində, 2 mövhum (şeydir)'lər. Onlar, burda, mütəsəlsil muhallara inqilab edirlər.

مِنْ بَعْضِ الْمُحَالَاتِ: فَرْضُ صِفَاتِ الْوَاجِبِ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ بِضَرُورَةِ اقْتِضَاءِ النَّقْشِ الْكَامِلِ وَالصَّنْعَةِ الْمُتْقَنَةِ..

Bəzi muhallar, (aşağıdakılardır):

• Kamil naxış və mutqan (möhkəm qılınmış) sənətin iqtizası zərurətilə, hər bir zərrədə Vacib'in sifətlərinin (mövcud olduğunu) fərz etmək;

وَكَذَا، تَوَهُّمُ شُرَكَاءَ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ فِي الْوُجُوبِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ الشَّرِكَةَ أَصْلًا..

• Və yenə, əsla şəriklik qəbul etməyən vücub'da, qeyr-i mütənahi (nəhayəti olmayan) şərikləri vəhm etmək;

وَكَذَا، فَرْضُ كُلِّ ذَرَّةٍ حَاكِمًا عَلَى الْكُلِّ وَمَحْكُومًا لِكُلٍّ مِنَ الْمَجْمُوعِ، وَلِلْكُلِّ مَعًا، بِضَرُورَةِ اقْتِضَاءِ النِّظَامِ وَالِانْتِظَامِ..

• Və yenə, nizam və intizamın iqtizası zərurətilə, hər bir zərrənin, küllə (yəni, bütün zərrələrə) hakim; və (hər bir zərrənin), məcmudakı hər biri (zərrə)'yə məhkum; və (hər bir zərrənin), (hər bir zərrə) ilə bərabər (olduğunu) fərz etmək;

وَكَذَا، فَرْضُ شُعُورٍ مُحِيطٍ، وَعِلْمٍ تَامٍّ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ، بِضَرُورَةِ اقْتِضَاءِ التَّسَانُدِ وَالْمُوَازَنَةِ.

• Və yenə, təsanüd və müvazinənin iqtizası zərurətilə, hər bir zərrədə, muhit (hər şeyi əhatə edən) bir şüur və tam bir elm fərz etmək...

فَإِسْنَادُ الْأَشْيَاءِ إِلَى الْأَسْبَابِ فِي جَانِبِ الْإِمْكَانِ وَالْكَثْرَةِ يَسْتَلْزِمُ الْتِزَامَ هَذِهِ الْمُحَالَاتِ الْمُتَسَلْسِلَةِ، وَالْمُمْتَنِعَاتِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالْأَبَاطِيلِ الَّتِي تَمُجُّهَا الْأَوْهَامُ..

(Bax), imkan və kəsrət canibində, əşyanı səbəblərə isnad etmək, bu mütəsəlsil muhallara, əqli mumtəniata (imkansızlıqlara) və vəhmlərin (belə) rədd etdiyi batillərə iltizam etməyi istilzam edir.

وَأَمَّا إِذَا أُسْنِدَ إِلَى صَاحِبِهِ الْحَقِيقِيِّ، وَهُوَ صَاحِبُ مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ، لَا يَلْزَمُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ الذَّرَّةُ وَمُرَكَّبَاتُهَا - كَقَطَرَاتِ الْمَطَرِ الْمُتَشَمِّسَةِ الْمُتَلَمِّعَةِ بِتَمَاثِيلِ الشَّمْسِ - مَظَاهِرَ لِلَمَعَاتِ تَجَلِّيَاتِ الْقُدْرَةِ النُّورَانِيَّةِ الْأَزَلِيَّةِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْعِلْمِ وَالْإِرَادَةِ الْأَزَلِيَّيْنِ الْغَيْرِ الْمُتَنَاهِيَيْنِ،

Amma, həqiqi, (yəni) vücub və vəhdət mərtəbəsi Sahibinə isnad edildiyində, zərrə və mürəkkəblərinin, yalnız,

-mütəşəmmis (günəşə tutulan), günəşin timsalları ilə mütələmmi (parıldayan) yağış qətrələri kimi-

qeyr-i mütənahi əzəli iradə və elmi təzəmmün edən qeyr-i mütənahi əzəli nurani qüdrətin təcəlliyat ləmalarının mazharları olması lazım gəlir (yəni, kifayət, bəs edir).

فَلَمْعَتُهَا الْمَالِكَةُ لِخَاصِّيَّتِهَا أَجَلُّ مِنْ شَمْسِ الْأَسْبَابِ تَأْثِيرًا بِسَبَبِ التَّجَزُّؤِ وَالِانْقِسَامِ فِي جَانِبِ الْإِمْكَانِ وَالْكَثْرَةِ دُونَ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ.

Onun, öz xüsusiyyətlərinə (yəni, elm, iradə və qüdrət xüsusiyyətlərinə) malik bir parıltısı (belə), təsir cəhətindən, səbəblər günəşindən daha cəlildir.

(Çünki), -vücub və vəhdət(in təsiri) olmadan- imkan və kəsrət canibində, təcəzzi (cüzlərə bölünmə) və inqisam (qisimlərə ayrılmaq) vardır.

فَالْتِمَاسُ مَعَ تِلْكَ الْقُدْرَةِ فِي أَقَلَّ مِنْ ذَرَّةٍ أَكْبَرُ تَأْثِيرًا مِنْ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فِي جَانِبِ الْكَثْرَةِ،

O qüdrətlə iltiması (olduğu səbəbilə), zərrədən daha azı (kiçiyi belə), -təsir cəhətindən- kəsrət canibindəki dağlar kimi olan şeylərdən daha böyükdür.

بِسَبَبِ أَنَّ جُزْءَ النُّورَانِيِّ مَالِكٌ لِخَاصِّيَّةِ الْكُلِّ،

(Çünki), nurani olan bir cüz, (o) səbəblə, küll'ün xüsusiyyətinə malikdir.

كَأَنَّ الْكُلَّ كُلِّيٌّ، وَالْجُزْءَ جُزْئِيٌّ،

Küll, sanki külli kimi; cüz (də), sanki cüzi kimidir.

وَلَوْ كَانَ النُّورُ مُمْكِنًا، فَكَيْفَ بِنُورِ الْأَنْوَارِ الْمُنَوَّرِ مِنْ جَانِبِ الْوُجُوبِ؟..

Əgər bir nur, mümkün (bir varlıq) olaraq (bu xüsusiyyətlərə sahib) olsa; vücub (vaciblik) canibindən münəvvər olan nurların nuru necə olar (bir özün düşün)...

وَكَذَا لَا كُلْفَةَ وَلَا مُعَالَجَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْقُدْرَةِ؛ إِذْ هِيَ ذَاتِيَّةٌ لِلذَّاتِ مُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فِيهَا،

Və yenə, o qüdrətə nisbət ilə, külfət və mualəcə olmaz. Çünki o, Zat üçün zatiyyə'dir. Ziddinin ona daxil olması, muhaldır.

فَتَتَسَاوَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى لَمْعَتِهَا الذَّرَّاتُ وَالشُّمُوسُ وَالْجُزْءُ وَالْكُلُّ وَالْفَرْدُ وَالنَّوْعُ، بِسِرِّ الشَّفَافِيَّةِ وَالْمُقَابَلَةِ وَالْمُوَازَنَةِ وَالتَّجَرُّدِ وَالْإِطَاعَةِ وَالِانْتِظَامِ بَلْ بِالْحَدْسِ وَالْمُشَاهَدَةِ،

-Hətta, hads (sezgi) və müşahidə ilə- şəffafiyyət, müqabilə, müvazinə, təcərrüd, itaət və intizam sirrilə, zərrələr, günəşlər, cüz, küll, fərd, növ, Onun ləmalarına nisbətlə bərabərdir.

إِذْ تِلْكَ الْقُدْرَةُ تَفْعَلُ بِأَمْثَالِ الْخُيُوطِ الدَّقِيقَةِ الْجَامِدَةِ أَمْثَالَ الْعَنَاقِيدِ، تِلْكَ الْخَوَارِقَ الْحَيَوِيَّةَ..

Çünki, o qüdrət, incə, cansız saplar kimi olan (şey)'lərlə, salxımlar kimi olan o canlı xariqələri yaradır.

لَوْ أُحِيلَتْ عَلَى الْأَسْبَابِ؛ لَاحْتِيجَ لِتَصْنِيعِ عُنْقُودٍ وَاحِدٍ - لَوْ أَمْكَنَ - إِلَى مَلَايِينِ قِنْطَارٍ مِنْ تِلْكَ الْكُلْفَةِ وَالْمُعَالَجَاتِ!

Əgər səbəblərə həvalə edilsəydi, tək bir salxımın düzəldilməsi üçün, -əgər mümkün olsa- o külfət və mualəcələrdən milyonlarla qintara ehtiyac duyulardı.

وَكَذَا إِنَّ تِلْكَ الْقُدْرَةَ تَتَجَلَّى بِجَلَوَاتِ الْوُجُودِ الْمُنْعَكِسِ مِنْ ظِلِّ الْوُجُوبِ فِي سَمِّ الْخَيَاطِ، عَلَى صَفَحَاتِ الشَّفَافَاتِ بِالتَّمَاثِيلِ الْبَرْزَخِيَّةِ..

Və yenə, şübhəsiz, o qüdrət, iynə dəliyində (yəni, iynə dəliyindən keçər kimi), vaciblik kölgəsindən əks edən vücud (varlıq) cilvələrilə, şəffaf səhifələr üzərinə bərzəxi timsallar (şəkillər) ilə təcəlli edir.

لَوْ أُحِيلَتْ عَلَى الْأَسْبَابِ لَامْتَنَعَتْ أَوِ احْتَاجَتْ إِلَى مَا لَا يَحُدُّ مِنَ الْمُعَالَجَاتِ.

Əgər səbəblərə həvalə edilsəydi, mümkün olmazdı və ya mualəcələrdən olan saysız-hesabsız şeylərə ehtiyac duyardı.

اِعْلَمْ أَنَّ الْحَيَاةَ وَالْوُجُودَ وَالنُّورَ - لِشَفَافِيَّةِ وَجْهَيِ الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ فِيهَا - مَا اسْتَتَرَتِ الْقُدْرَةُ عِنْدَ إِيجَادِهَا تَحْتَ الْوَسَائِطِ الْكَثِيفَةِ.

Bil ki:

Şübhəsiz, həyat, vücud (yəni, varlıq) və nur, -bunlarda mülk və mələkut üzlərinin şəffaf olmasından dolayı- qüdrət, onların icadları zamanında, kəsif vasitələr altında gizlənmədi...

فَيَتَرَقَّقُ السَّبَبُ الظَّاهِرِيُّ فِيهَا

Onlardakı zahiri səbəblər, incəlməkdədir.

بِحَيْثُ يَتَرَاءَى تَحْتَهُ تَصَرُّفُ الْقُدْرَةِ.

Elə ki, onun altında, qüdrətin təsərrüfü görünməkdədir.

فَمَنْ أَمْعَنَ النَّظَرَ فِي أَطْوَارِ الْحَيَاةِ وَالْأَنْوَارِ، يُشَاهِدُ تَصَرُّفَاتِ الْقُدْرَةِ تَحْتَ الْأَسْبَابِ؛

Kim diqqətlə, həyat və nurların mərhələlərinə nəzər salsa, səbəblər altında, qüdrətin təsərrüfatını müşahidə edər.

إِذْ تِلْكَ الْقُدْرَةُ لَا تَصْرِفُ لِتَصْنِيعِ عُنْقُودِ الْعِنَبِ إِلَّا غُصْنًا دَقِيقًا جَامِدًا،

Çünki, o qüdrət, üzüm salxımını yaratmaq üçün, incə (və) cansız budaqdan başqasını sərf etmir.

وَلِتَرْسِيمِ شُمَيْسَةٍ فِي زُجَاجَةٍ إِلَّا إِمْرَارَ النُّورِ فِي سَمِّ الْخَيَاطِ، وَلِتَنْوِيرِ الْبَيْتِ إِلَّا تَوْسِيطَ شَعْرَةٍ فِي زُجَاجَةٍ.

~ Bir şüşənin içində bir günəşcik rəsm etmək üçün, nuru, iynənin dəliyindən keçirməkdən; və

~ Bir evi nurlandırmaq üçün (də), bir tük (kimi olan şey)'i, şüşənin içinə yerləşdirməkdən

başqa bir şey (sərf etmir).

وَكَذَا إِنَّ الْأَرْوَاحَ وَالْعُقُولَ فِي اضْطِرَابَاتٍ مُزْعِجَةٍ نَاشِئَةٍ مِنْ أَمْرَاضٍ وَضَلَالَاتٍ نَاشِئَةٍ مِنَ الِاسْتِنْكَارَاتِ النَّاشِئَةِ مِنَ الِاسْتِبْعَادِ وَالِاسْتِغْرَابِ وَالْحَيْرَةِ فِي إِسْنَادِ الْأَشْيَاءِ إِلَى أَنْفُسِهَا وَأَسْبَابِهَا الْإِمْكَانِيَّةِ.

Və yenə, şübhəsiz, -xəstəlik və dəlalətlərdən; istinkar, istibad, istiğrab və heyrətdən doğan- əzab verici izdirablar içindəki ruhlar və ağıllar, əşyanı öz nəfslərinə, səbəblərə və imkana isnad etməkdə(n qaynaqlanmaqda)'dır.

فَتُجْبَرُ الِاضْطِرَابَاتُ الْأَرْوَاحَ لِلْخَلَاصِ وَالتَّشَفِّي إِلَى الْفِرَارِ إِلَى الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ

(Bu) izdirablar, xilas olmaq və şəfa tapmaq üçün, ruhları, Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhədə (doğru) firar etməyə (qaçmağa) məcbur edir.

الَّذِي بِقُدْرَتِهِ يَحْصُلُ إِيضَاحُ كُلِّ مُشْكِلٍ، وَإِرَادَتُهُ مِفْتَاحُ كُلِّ مُغْلَقٍ، وَبِذِكْرِهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.

O (Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhəd) ki:

~ Onun qüdrətilə, hər müşkülün izahı hasil olur;

~ Onun iradəsi, hər muğləq (qapalı olan şey)'in açarı (olur); və

~ Onun zikrilə, qəlblər tətmin olur.

فَلَا مَلْجَأَ وَلَا مَنْجَى وَلَا مَنَاصَ وَلَا مُخَلَّصَ، إِلَّا الِالْتِجَاءُ وَالْفِرَارُ إِلَى اللَّهِ وَالتَّفْوِيضُ إِلَيْهِ.

Allaha sığınmaq, (Ona tərəf) firar etmək; və Ona təfvid (həvalə) etməkdən başqa məlcə (sığınacaq), məncə (qurtuluş yeri), mənas (çıxış yolu), müxəlləs (xilas yolu) yoxdur!

كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:

Necə ki, Allah Taala buyurub:

﴿فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ﴾ (الذَّارِيَاتِ: ٥٠)

~ "Allaha firar edin (yəni, tərəf qaçın)!" (Zariyat/50)

﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ (الرَّعْدِ: ٢٨)

~ "Qəlblər, yalnız Onun zikrilə tətmin olar." ("Ra'd/28)

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَيْضًا مِشْكَاةً نَظَّارَةً إِلَى الْحَدْسِ الصَّادِقِ، الْمُنَظَّمِ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ، الْمُنَظَّمِ إِلَى التَّسْلِيمِ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ، الْمُنَظَّمِ لِنُورِ الْإِيمَانِ بِوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ،

Bu həqiqət də:

~ sadiq hads (sezgi)'yə;

~ İslam nuruna;

~ Nübüvvət tövrünə təslimiyyətə; və

~ Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhəd olan (Allah)'a iman nuruna

münəzzəm (tənzimlənmiş, bağlanmış) nəzər edən bir mişkat açır.

فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ بِلِسَانِ كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهَا: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, cüzlərindən hər bir cüzün dililə:

"Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

--------------------

(١٨) وَإِنَّ «بَسَاطَةَ الْأَسْبَابِ» الظَّاهِرِيَّةِ كَالْخُبْزِ وَاللَّبَنِ، و مَحْدُودِيَّتَهَا وَحَصْرَهَا وَانْضِبَاطَهَا وَعَرَضِيَّةَ بَعْضِهَا وَفَقْرَهَا وَضَعْفَهَا وَمَوْتَهَا وَجُمُودَهَا فِي ذَاتِهَا وَعَدَمَ شُعُورِهَا وَعَدَمَ إِرَادَتِهَا بِالْمُشَاهَدَةِ،

(18) Şübhəsiz, -çörək və süd kimi- zahiri səbəblərin:

~ bəsitliyi;

~ onların məhdudiyyətləri;

~ hasrları;

~ inzibatları (yəni, zəbt altına alınmaları);

~ bəzilərinin araziyyəti;

~ fəqirlikləri;

~ zəiflikləri;

~ ölümləri;

~ öz zatlarında cansızlıqları;

~ -müşahidə ilə- şüursuzluqları və iradəsizlikləri...

(Bununla bərabər) --->

وَاعْتِبَارِيَّةَ الْقَوَانِينِ، وَمَوْهُومِيَّتَهَا، وَعَدَمَ تَعَيُّنِهَا إِلَّا بِمُقَنِّنِهَا، وَعَدَمَ وُجُودِهَا الْمَوْهُومِ إِلَّا بَعْدَ رُؤْيَتِهَا، وَعَدَمَ رُؤْيَتِهَا إِلَّا بَعْدَ وُجُودِ الْمُسَبَّبِ «مَعَ خَوَارِقِ نَقْشِ الْمُسَبَّبَاتِ» وَأَعْجَبِيَّةَ صَنْعَتِهَا

~ qanunların etibari və mövhum olması;

~ onların (yəni, bu qanunların), Muqannin'ləri olmadan təəyyün etməmələri;

~ onların mövhum vücudlarının -yalnız görüldükdən sonra- yoxluğu(nun başa düşülməsi);

~ onların (da), -müsəbbəbin vücudundan sonra- görünməmələri;

~ müsəbbəblərin naxış xariqələri ilə bərabər onların sənətlərinin əcaibliyi...

(Məsələn) --->

كَتَشْكِيلَاتِ نُسُجِ حُجَيْرَاتِ الْبَدَنِ بِسَبَبِيَّةِ أَكْلِ الْخُبْزِ، وَكَتَابَةِ النُّقُوشِ الْغَيْرِ مَحْدُودَةِ الْمُنْتَظِمَةِ الْمَكْتُوبَةِ فِي خَرْدَلَةِ الْحَافِظَةِ،

~ çörək yemək səbəbilə, bədən hüceyrələri toxumalarının təşkilləri;

~ "yaddaş xardalı"nda, qeyr-i məhdud, müntəzəm, məktub (yazılmış) naxışların yazılması

kimi...

كَأَنَّ تِلْكَ الْخَرْدَلَةَ سَنَدٌ

Sanki o xardal, bir sənəd kimidir.

اسْتَنْسَخَتْهَا يَدُ الْقُدْرَةِ مِنْ صَحِيفَةِ الْأَعْمَالِ،

Qüdrət əli, əməllər səhifəsindən onu istinsəx etmiş (kopyalamış)'dır.

وَأَعْطَتْهَا لِيَدِ الْإِنْسَانِ لِيَتَذَكَّرَ بِهِ وَقْتَ الْمُحَاسَبَةِ،

Və onu, insan əlinə, mühasibə vaxtında xatırlaması üçün vermişdir.

وَلِيَطْمَئِنَّ أَنَّ خَلْفَ هَذَا الْهَرْجِ وَالْمَرْجِ الْوُجُودِيِّ مَرَايَا لِلْبَقَاءِ،

Və mutmain olsun ki, bu vücudi hərc-mərc(lər) arxasında, əbədi aynalar vardır.

يَرْسُمُ الْعَلِيمُ فِيهَا الْأَشْيَاءَ بِانْتِظَامٍ بِلَا اخْتِلَاطٍ -وَلَوْ كَانَتِ الْأَشْيَاءُ كَثِيرَةً مُخْتَلِطَةً-

Hətta, əşya, çox və qarışıq olsa belə, Alim (olan Allah), onda, əşyaları, intizamla, qarışdırmadan rəsm etməkdədir.

وَكَانَ الْمُرَسَّمُ فِيهِ أَضْيَقَ الْأَشْيَاءِ

İçində rəsm edilən (şey) isə, əşyaların ən darıdır.

بِسَبَبِيَّةِ وَضْعِيَّةِ التَّلَافِيفِ

• (Çox və qarışıq sənətlərin yaddaşda bu şəkildə yazılması), təlafif vəziyyəti (beyndəki liflər) səbəbilə;

وَتَشْكِيلَاتِ الْحُرُوفِ وَالصُّوَرِ الذِّهْنِيَّةِ فِي التَّكَلُّمِ وَالتَّفَكُّرِ، بِسَبَبِيَّةِ قَرْعِ اللَّهَاةِ وَحَرَكَةِ الذِّهْنِ

• Təkəllüm və təfəkkür (vaxtın)'da, hərflərin təşkili və zehni surətlər (də):

~ damaq (və ya udlağ)'ın yuxarısına toxunma; və

~ zehni hərəkət

səbəbi ilədir.

الْمُقْتَضِيَةِ هَذِهِ الْمُسَبَّبَاتِ بِالضَّرُورَةِ لِقُدْرَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ؛ بَلْ عِلْمٍ وَإِرَادَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَيْنِ.

(Bax bütün) bu müsəbbəblər, zərurətlə, qeyr-i mütənahi qüdrətin; hətta, qeyr-i mütənahi elm və iradənin muqtazisi (iqtiza edən şeyi)'dir.

فَتَسْتَلْزِمُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَنَّهُ لَا مُؤَثِّرَ فِي الْكَوْنِ عَلَى الْحَقِيقَةِ إِلَّا خَالِقٌ قَدِيرٌ لَا نِهَايَةَ لِقُدْرَتِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

(Bax) bu həqiqət, kövndə, həqiqət olaraq, heç bir cəhət ilə qüdrətinin nəhayəti olmayan Xaliq və Qadir'dən başqa müəssirin olmadığını istilzam edir.

وَمَا الْأَسْبَابُ إِلَّا «بهَانَاتٍ»

~ Səbəblər, bəhanələr (yəni, vahi hüccətlərdən);

وَمَا الْوَسَائِطُ إِلَّا حُجُبَاتٌ ظَاهِرِيَّةٌ،

~ Vasitələr, zahiri hicablar (örtülər)'dən;

وَمَا الْخَاصِّيَّاتُ وَالْخَوَاصُّ إِلَّا أَسْمَاءٌ وَعُنْوَانَاتٌ وَزُجَاجَاتٌ جَامِدَةٌ لِلَمَعَاتِ تَجَلِّيَاتِ الْقُدْرَةِ الْأَزَلِيَّةِ النُّورَانِيَّةِ الْغَيْرِ مُتَنَاهِيَةِ،

~ Xassələr və xüsusiyyətlər isə, əzəli, nurani, qeyr-i mütənahi qüdrətin təcəliyyat ləmaları (parıltıları)'na isimlər, ünvanlar, cansız şüşələrdən

başqa (bir şey) deyildirlər.

الْمُسْتَنِدَةِ، بَلِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْعِلْمِ وَالْإِرَادَةِ الْأَزَلِيَّيْنِ الْغَيْرِ مُتَنَاهِيَيْنِ.

(O qüdrət isə), əzəli (və) qeyr-i mütənahi elm və iradəyə istinad, hətta təzəmmün etməkdədir.

إِذِ الْتّمَاسٌ مَعَ تِلْكَ الْقُدْرَةِ بِأَدْنَى شَيْءٍ أَعْظَمُ وَأَجَلُّ وَأَكْبَرُ مِنْ جِبَالِ الْأَسْبَابِ.

Çünki, o qüdrətin, ən kiçik bir şey ilə (belə) təması, səbəblər dağlarından daha əzəmətli, daha cəlallı və daha böyükdür.

إِذْ تَفْعَلُ لَمْعَةُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ بِأَمْثَالِ الْخُيُوطِ الدَّقِيقَةِ الْجَامِدَةِ الْيَابِسَةِ أَمْثَالَ الْعَنَاقِيدِ تِلْكَ الْخَوَارِقَ الْحَيَوِيَّةَ الطَّرِيَّةَ،

Çünki, o qüdrətin bir ləması, incə, cansız və quru saplar kimi olan şeylərlə, salxımlar kimi o canlı (və) təzə xariqələri etməkdə (yəni, yaratmaqda)'dır.

لَوْ أُحِيلَتْ عَلَى الْأَسْبَابِ وَاجْتَمَعَتِ الْأَسْبَابُ وَالْوَسَائِطُ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ مَا فَعَلُوا، وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا.

Əgər səbəblərə həvalə edilsəydi; və səbəblər və vasitələr, onun mislini gətirmək üçün ictima etsə, hətta onların bir qismi, digər qisminə köməkçi olsaydılar belə, (yenə də) edə bilməzdilər...

وَتَسْتَلْزِمُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَيْضًا أَنَّ مَا يُسَمَّى بِالْقَوَانِينِ وَالنَّوَامِيسِ إِنَّمَا هِيَ أَسْمَاءٌ وَزُجَاجَاتٌ لِتَجَلِّيَاتِ مَجْمُوعِ الْعِلْمِ وَالْأَمْرِ وَالْإِرَادَةِ عَلَى الْأَنْوَاعِ.

Bu həqiqət də, istilzam edir ki, qanunlar və namuslar deyə adlandırılan şeylər, ancaq, elm, əmr və iradənin məcmusunun, növlər üzərindəki təcəllisinin isimləri və şüşələridir (yəni, üzərində göründüyü yerlərdir).

وَمَا الْقَانُونُ إِلَّا أَمْرٌ مَمْدُودٌ أَوْ أَوَامِرُ مُسَرَّدَةٌ.

• Qanun, ancaq:

~ uzadılmış (yəni, davam edən) bir əmr; və ya

~ bir-biri ardınca sıralanmış əmrlərdən

başqa bir şey deyildir.

وَمَا النَّامُوسُ إِلَّا إِرَادَةٌ مُطَوَّلَةٌ أَوْ تَعَلُّقَاتٌ مُنَضَّدَةٌ..

• Namus (isə):

~ uzadılmış bir iradə; və ya

~ düzülmüş təəllüqatlardan

başqa bir şey deyildir.

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ مِشْكَاةً نَظَّارَةً فِي الْإِمْكَانِ إِلَى مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ،

Bu həqiqət də, imkanda, vücub mərtəbəsinə qədər nəzər edən bir mişkat açmaqdadır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ بِلِسَانِ كُلِّ مُسَبَّبٍ مِنْ مُسَبَّبَاتِهَا مُنَادِيَةً: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, müsəbbəblərdən hər bir müsəbbəbin dililə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-----------------------

(١٩) وَإِنَّ «عَدَمَ تَنَاهِي خَوَارِقِ نَقْشِ صَنْعَةِ الْكَائِنَاتِ وَإِتْقَانِهَا» وَالِاهْتِمَامَ بِهَا، تَسْتَلْزِمُ قُدْرَةً غَيْرَ مُتَنَاهِيَةٍ، بَلْ كُلُّ جُزْءٍ مِنْهَا أَيْضًا يَسْتَلْزِمُ تِلْكَ الْقُدْرَةَ.

(19) Şübhəsiz, kainat sənətindəki naxış xariqələrinin sonsuzluğu və itqanı (möhkəm qılınması) və onlara olan ehtimam, qeyr-i mütənahi qüdrəti istilzam edir. Hətta ondan hər bir cüz də, o qüdrəti istilzam edir.

فَإِذَنْ تَسْتَلْزِمُ وَتَقْتَضِي وَتَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ لِهَذِهِ الْكَائِنَاتِ خَالِقًا قَدِيرًا، لَهُ قُدْرَةٌ كَامِلَةٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا لِتَجَلِّيَاتِ تِلْكَ الْقُدْرَةِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

Elə isə, (bu hal), zəruri olaraq istilzam, iqtiza və dəlalət edir ki, bu kainatın, qadir bir Xaliq'i vardır. Onun, kamil qüdrəti vardır və heç bir cəhətdən, o qüdrətin təcəlliyyatının nəhayəti yoxdur.

فَإِذَنْ اسْتَغْنَى عَنِ الشُّرَكَاءِ بِالْقَطْعِ،

Deməli, (O), şəriklərdən, qəti olaraq mustağni (zəngin)'dir.

فَلَا حَاجَةَ إِلَيْهَا بِالضَّرُورَةِ،

Onlara, -zərurətlə- ehtiyacı yoxdur.

مَعَ أَنَّ الشُّرَكَاءَ الْمَوْهُومَةَ الْمُسْتَغْنَى عَنْهَا بِالْقَطْعِ وَالضَّرُورَةِ مُمْتَنِعَةٌ بِالذَّاتِ.

Halbuki, onlardan qətiyyət və zərurətlə mustağni olunan mövhum şəriklər, zat etibarı ilə mümtəni (imkansız)'dırlar.

لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ فَرْدٌ مِنْهَا؛

Onlardan birinin belə mövcud olması, mümkün deyildir.

وَإِلَّا لَزِمَ تَحْدِيدُ الْقُدْرَةِ الْكَامِلَةِ الْغَيْرِ مُتَنَاهِيَةِ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ،

(Belə olsaydı), qeyr-i mütənahi kamil qüdrətin, hər bir cəhətdən təhdid (məhdudlaşması) lazım gələrdi.

وَانْتِهَاؤُهَا فِي وَقْتِ عَدَمِ التَّنَاهِي بِالْمُتَنَاهِي بِلَا ضَرُورَةٍ، بَلْ مَعَ الضَّرُورَةِ فِي عَكْسِهِ، وَهُوَ مُحَالٌ بِخَمْسِ مَرَاتِبَ بِالضَّرُورَةِ.

Heç bir zərurət yox ikən, sonsuzluq vaxtında bir sonlu ilə sonlanması; -əksinə, onun əksində zərurət vardır- zərurətlə, 5 mərtəbə ilə muhal (imkansız)'dır.

فَمِنْ هُنَا يَكُونُ الِاسْتِقْلَالُ وَالِانْفِرَادُ خَاصِّيَتَيْنِ ذَاتِيَّتَيْنِ لِلْأُلُوهِيَّةِ.

Deməli bundan (yəni, bu həqiqətdən dolayı), istiqlal və infirad, Uluhiyyət üçün zati 2 xüsusiyyət olmuş olur.

مَعَ أَنَّهُ لَا مَحَلَّ وَلَا مَوْضِعَ وَلَا مَكَانَ لِلشَّرِيكِ إِلَّا فِي الْفَرْضِ الْوَهْمِيِّ؛

Bununla bərabər, vəhmi fərziyyədən başqa, şirk üçün, heç bir məhəll, mövqe və məkan yoxdur.

إِذْ مَا نَزَلَ سُلْطَانٌ قَطُّ وَلَا احْتِمَالٌ عَنْ دَلِيلٍ، وَلَا إِمْكَانًا ذَاتِيًّا

Çünki, (şirk üçün), heç bir vaxt, bir dəlil vaqe olmamışdır. Və dəlildən (qaynaqlanan) bir ehtimal (da) yoxdur. Və (buna), zati bir imkan da yoxdur.

وَلَمْ يُوجَدْ أَمَارَةٌ مَا قَطُّ عَلَى وُجُودِ الشَّرِيكِ فِي جِهَةٍ مِنْ جِهَاتِ الْكَائِنَاتِ.

Heç bir vaxt, kainatın cəhətlərindən bir cəhətdə (belə), şərikin varlığına dair bir əmarə (dəlil) mövcud olmamışdır.

وَإِلَى أَيِّ جِهَةٍ رُوجِعَ وَاسْتُفْسِرَ عَنِ الشَّرِيكِ، أُعْطِيَ جَوَابُ رَدٍّ بِإِرَاءَةِ سكَّةِ التَّوْحِيدِ،

(Kainatın) hər hansı bir cəhətinə müraciət edilsə və şərik haqqında istifsar edilsə (soruşulsa), (kainatın hər bir tərəfindən) tövhid sikkəsi göstərməklə, rədd cavabı veriləcəkdir.

مَعَ أَنَّهُ لَا مُؤَثِّرَ فِي الْكَوْنِ عَلَى الْحَقِيقَةِ إِلَّا وَاحِدٌ أَحَدٌ؛

Bununla bərabər, kainatda, həqiqi mənada, Vahid (və) Əhəddən başqa müəssir yoxdur.

بِسِرِّ أَنَّ أَشْرَفَ الْكَائِنَاتِ وَأَوْسَعَ الْأَسْبَابِ اخْتِيَارًا الْإِنْسَانُ،

Sirri (budur ki):

Şübhəsiz, kainatın ən şərəflisi və ixtiyarca səbəblərin ən genişi, insandır.

مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي يَدِ الْبَشَرِ مِنْ أَظْهَرِ أَفْعَالِهِ الِاخْتِيَارِيَّةِ كَالْأَكْلِ وَالْكَلَامِ مِنْ مِائَةِ جُزْءٍ إِلَّا جُزْءٌ وَاحِدٌ مَشْكُوكٌ فِيهِ.

Bununla bərabər, -yemək və kəlam kimi- ixtiyari fellərinin ən zahirlərinin 100 cüzündən, bəşərin əlində, 1 tək məşkuk (şübhəli) cüzdən başqa bir şey yoxdur.

فَإِذَا كَانَ الْأَشْرَفُ وَالْأَوْسَعُ اخْتِيَارًا هَكَذَا مَغْلُولَ الْأَيْدِي، فَكَيْفَ بِالْأَسْبَابِ الْجَامِدَةِ الْمَيِّتَةِ؟

(Kainatın) ən şərəfli(si) və ixtiyarca ən genişi olan (insan) belə əlləri bağlanmış olduğunda; cansız (və) meyyit səbəblər necə olar? (Bir özün düşün!)

فَكَيْفَ يَكُونُ الْمِنْدِيلُ وَالظَّرْفُ الَّذِي لَفَّ فِيهِ السُّلْطَانُ هَدِيَّتَهُ، شَرِيكًا لِلسُّلْطَانِ أَوْ مُعِينًا لَهُ؟..

Sultan'ın, öz hədiyyəsini içində bükdüyü dəsmal və zərf, Sultan'ın necə şəriki və muini (köməkçisi), ola bilər?!

فَتَتَحَدَّثُ مِنْ هُنَا قَطْعًا بِأَنَّ الْأَسْبَابَ حِجَابُ الْقُدْرَةِ فَقَطْ؛ وَمَنَاطُ الْحِكْمَةِ، لَيْسَ إِلَّا..

Beləliklə, bu (cəhət)'dən, qəti olaraq, səbəblərin, ancaq, qüdrətin hicabı (örtüsü, pərdəsi) və hikmətin mənatı (hökmün özünə bağlandığı vəsf, illəti) olduğunu; bundan başqa bir şey isə olmadığını bildirir...

فَتَفْتَحُ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ أَيْضًا مِرْصَادًا نَاظِرًا إِلَى الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ؛ فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهِ بِهَذَا اللِّسَانِ مُنَادِيَةً: اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ.

Bu həqiqət də, vücub (vaciblik) və vəhdətə nazir (nəzər edən) bir mirsad açır. Və kainat, onda (yəni, bu mirsad, rəsəd alətin)'də, bu dil ilə nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-------------------

------------------

(٢٠) وَإِنَّ «تَسَانُدَ الْأَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ» فِي الْكَائِنَاتِ،

(20) Şübhəsiz, kainatda, mütəcəlli (təcəlli edən) isimlərin:

~ (bir-birilə) təsanüdü;

مَعَ شُمُولِ بَعْضِ الْأَسْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ بِظُهُورِ أَثَرِهَا فِيهِ كَالْعَلِيمِ،

~ -Alim kimi bəzi isimlərin əsərlərinin zühuru ilə- hər şeyi əhatə etməsi;

وَتَشَارُكَهَا وَتَشَابُكَهَا حَتَّى فِي ذَرَّةٍ وَاحِدَةٍ،

~ -hətta bir tək zərrədə (belə)- təşarük və təşabükü (yəni, sanki bir-birilərilə ortaqlıq quraraq şəbəkələnmələri);

وَتَعَاكُسَهَا كُلًّا فِي كُلٍّ،

~ küll'də, küll (bütün) olaraq təakus (əks etmə)'ləri;

وَتَمَازُجَهَا كَالْأَلْوَانِ السَّبْعَةِ فِي ضِيَاءِ الشَّمْسِ،

~ -günəşin ziyasındakı 7 rəng kimi- imtizacları (bir-birinə qarışması)...

تَدُلُّ هَذِهِ الْأَحْوَالُ مَعَ وَحْدَةِ أَثَرِهَا عَلَى أَنَّ مُسَمَّاهَا وَاحِدٌ أَحَدٌ فَرْدٌ صَمَدٌ؛

(Bütün) bu hallar, əsərlərinin vəhdətilə, onların Müsəmma'larının, Vahid, Əhəd, Fərd, Saməd olduğuna dəlalət edir.

فَتَفْتَحُ مِشْكَاةً نَظَّارَةً إِلَى الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ،

(Bu həqiqət də), Vacibu'l-Vücud'a və Vahid'ul-Əhədə nəzər edən bir mişkat açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهَا بِهَذَا اللِّسَانِ النُّورَانِيِّ: اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, o (mişkat)'da, bu nurani dillə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

--------------------

(٢١) و إِنَّ مَا يَتَظَاهَرُ فِي مَجْمُوعِ الْكَائِنَاتِ كُلًّا وَأَجْزَاءً: مِنَ «الْحِكْمَةِ الْعَامَّةِ» الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْقَصْدِ وَالشُّعُورِ وَالْإِرَادَةِ وَالِاخْتِيَارِ، الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ حَكِيمٍ مُطْلَقٍ؛

(21) Şübhəsiz, kainatın cəmində, küll və cüzlər olaraq təzahür edən; (özündə) qəsd, şüur, iradə və ixtiyarı təzəmmün edən "ümumi hikmət", mütləq Hakim (hikmət sahibi)'nin varlığının vacib olmasına dəlildir.

لِامْتِنَاعِ الْفِعْلِ بِلَا فَاعِلٍ، وَلِامْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ جُزْءُ الْمَفْعُولِ الْمُنْفَعِلِ الْجَامِدِ فَاعِلًا لِهَذَا الْفِعْلِ الْعَامِّ الشُّعُورِيِّ.

(Çünki):

~ fail olmadan, fel; və

~ məful (feldən təsirlənən), münfail (feli qəbul edən), camid (cansız) bir cüz'ün, bu ümumi (və) şüuri felin faili

olması, mümkün deyildir.

-------------------------

(٢٢) وَمَا يَتَلَأْلَأُ عَلَى وَجْهِ الْكَائِنَاتِ مِنَ «الْعِنَايَةِ التَّامَّةِ» الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْحِكْمَةِ وَاللُّطْفِ وَالتَّحْسِينِ، الدَّالَّةِ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ خَلَّاقٍ كَرِيمٍ؛

(22) Kainatın üzündə parıldayan; (özündə) hikmət, lütf və təhsin təzəmmün edən tam inayət (ehtimam, diqqət), zərurətlə, kərim bir Xallaq'ın varlığının vacib olmasına dəlildir.

لِامْتِنَاعِ الْإِحْسَانِ بِلَا مُحْسِنٍ..

(Çünki), ehsan, Muhsin'siz mümkün deyildir.

-------------------------------

(٢٣) و مَا انْبَسَطَ عَلَى وَجْهِ الْكَائِنَاتِ مِنَ «الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ» الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْحِكْمَةِ وَالْعِنَايَةِ وَالْإِحْسَانِ وَالْإِنْعَامِ وَالْإِكْرَامِ وَالتَّلْطِيفِ وَالتَّوَدُّدِ وَالتَّحَبُّبِ وَالتَّعَرُّفِ، الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ؛

(23) Kainat üzündə yayılan; (və özündə) hikmət, inayət, ehsan, inam, ikram, təltif, təvəddüd (özünü sevdirmə), təhəbbüb (özünü sevdirmə) və təarruf (özünü tanıtma)'ğı ehtiva edən geniş rəhmət, Rahmən (və) Rahim olanın varlığının vacib olmasına dəlildir.

لِامْتِنَاعِ الصِّفَةِ بِلَا مَوْصُوفٍ، وَلِامْتِنَاعِ أَنْ يُلْبِسَ هَذِهِ الْحُلَّةَ الَّتِي تَسَعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ غَيْرُهُ تَعَالَى.

(Çünki):

~ sifətin, məvsufsuz olması; və

~ göyləri və yeri əhatə edən hüllə (paltar)'ı geyindirməsi, (Allah) Taala'dan qeyrisi üçün

mümkün deyildir.

إِذْ أَيْنَ قَامَةُ هَذِهِ الْأَسْبَابِ الْجَامِدَةِ الْمَيِّتَةِ الْقَصِيرَةِ الْحَقِيرَةِ، وَأَيْنَ قِيمَةُ هَذِهِ الْحُلَّةِ الْغَيْرِ مُحَدَّدَةِ؟..

Çünki, cansız, meyyit, nöqsan (və) həqir səbəblərin qaməti harda? Bu qeyr-i məhdud hüllənin qiyməti harda?

-----------------------

(٢٤) وَمَا وُزِّعَ عَلَى ذَوِي الْحَيَاةِ ـ عَلَى تَنَوُّعِ حَاجَاتِهَا ـ مِنَ «الرِّزْقِ الْعَامِّ» الْمُتَضَمِّنِ لِلْحِكْمَةِ وَالْعِنَايَةِ، وَالرَّحْمَةِ وَالْحِمَايَةِ، وَالْمُحَافَظَةِ وَالتَّعَهُّدِ، وَالتَّعَمُّدِ وَالتَّوَدُّدِ وَالتَّعَرُّفِ الدَّالِّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ رَزَّاقٍ رَحِيمٍ؛

(24) Həyat sahibləri üzərinə, ehtiyaclarının müxtəlifliyinə görə paylaşdırılan; (və özündə) hikmət, inayət, rəhmət, mühafizə, təəhhüd (öz üzərinə götürmək), təammüd (qəsdən etmək), təvəddüd (özünü sevdirmək) və təarrüf (özünü tanıtma)'ğı təzəmmün edən ümumi ruzi, zərurətlə, Razzəq (və) Rahim olanın varlığının vacib olmasına dəlildir.

لِامْتِنَاعِ الْفِعْلِ بِلَا فَاعِلٍ، وَامْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ جُزْءُ الْمَفْعُولِ فَاعِلًا لِهَذَا الْفِعْلِ الْعَامِّ..

(Çünki):

~ felin, failsiz olması; və

~ məful (feldən təsirlənən) cüz'ün, bu ümumi felə fail olması,

mümkün deyildir.

---------------------

(٢٥) وَمَا انْتَثَرَ وَانْتَشَرَ فِي الْكَائِنَاتِ مِنَ «الْحَيِّ وَالْحَيَاةِ» الْمُتَضَمِّنَتَيْنِ لِلْحِكْمَةِ وَالْعِنَايَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالرِّزْقِ وَالصِّنْعَةِ الدَّقِيقَةِ وَالنَّقْشِ الرَّقِيقِ وَالْإِتْقَانِ وَالِاهْتِمَامِ الْمُتَرَشِّحَةِ بِتَجَلِّيَاتِ قَصْدٍ وَشُعُورٍ وَعِلْمٍ وَإِرَادَةٍ تَامَّةٍ عَلَيْهَا، الدَّالَّةِ تِلْكَ الْحَيَاةُ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ قَادِرٍ قَيُّومٍ مُحْيٍ مُمِيتٍ وَاحِدٍ؛

(25) Kainatda:

~ sərpilən və intişar edən (yayılan);

~ (özündə) hikmət, inayət, rəhmət, rizq, dəqiq (incə) sənət, rəqiq naxış, itqan, ehtimam ehtiva edən;

~ qəsd, şüur, elm və tam bir iradənin təcəllilərilə süzülən

dirilik və həyat, Qadir, Qəyyum, Muhyi, Mumit (və) Vahid olanın varlığının vacib olmasına dəlildir.

وَلِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ وَاحِدٌ فَخَالِقُهُ وَاحِدٌ؛

Çünki, şübhəsiz, hər bir şey və onların Xaliqi, birdir.

إِذْ «الْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ» فَخَالِقُ الْكُلِّ وَاحِدٌ، خِلَافًا لِقَاعِدَةِ الْفَلْسَفَةِ الْكَاذِبَةِ الْمُشْرِكَةِ الْقَائِلَةِ: «الْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ إِلَّا الْوَاحِدُ».

Çünki, "Bir, Birdən başqasından südur etməz." Elə isə, küllün Xaliq'i, birdir. (Bu isə), "Birdən, birdən başqası südur etməz." deyən kazib (yalançı), müşrik fəlsəfənin qaydasına müxalifdir.

فَهَذِهِ الْحَقَائِقُ الْخَمْسَةُ الْمُمْتَزِجَةُ كَالْأَلْوَانِ السَّبْعَةِ فِي الضِّيَاءِ، وَكَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ، تَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى أَنَّ لِهَذِهِ الْكَائِنَاتِ رَبًّا، قَدِيرًا، عَلِيمًا حَكِيمًا، كَرِيمًا، رَحِيمًا، رَحْمَانًا، رَزَّاقًا، حَيًّا، قَيُّومًا، مُتَّصِفًا بِأَوْصَافِ الْكَمَالِ..

(Günəşin) ziyasındakı 7 rəng; və mərkəzi müttəhid (bir) mütədaxil (iç-içə olan) dairələr kimi mümtəzic bu 5 həqiqət, bədahətlə dəlalət edir ki, bu kainatın, kamal vəsflərilə vəsflənmiş bir Rəbbi, Qadiri, Alimi, Hakimi, Kərimi, Rahimi, Rahməni, Razzəqi, Hayyı, Qəyyumu vardır.

فَتَفَتَّحُ هَذِهِ الْخَمْسَةُ الْمُمْتَزِجَةُ بِضِيَاءٍ وَاحِدٍ مِشْكَاةَ نَظَارَة إِلَى الْحَدْسِ الصَّادِقِ الْمُنَظَّمِ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ، الْمُنَظَّمِ إِلَى التَّسْلِيمِ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ، الْمُنَظَّمِ لِنُورِ الْإِيمَانِ بِأَنَّهُ: هُوَ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ.

Vahid bir ziya ilə mümtəzic bu 5 həqiqət:

~ sadiq hads (sezgi)'yə;

~ İslam nuruna;

~ Nübüvvət tövrünə təslimiyyətə;

~ iman nuruna

münəzzəm (tənzimlənmiş, bağlanmış) nəzər edən bir mişkat açır. (Ki) bu da:

"O, Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhəd olan Allahdır."

فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِي تِلْكَ الْمِشْكَاةِ بِهَذَا اللِّسَانِ ذِي النَّغَمَاتِ الْخَمْسِ مُنَادِيَةً: اللَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ..

Kainat, 5 nəğmə sahibi bu dillə, o mişkatda nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

---------------------

(٢٦) وَكَذَا إِنَّ مَا يَتَلَمَّعُ عَلَى وَجْهِ الْكَائِنَاتِ مِنَ «الْحُسْنِ الْعَرَضِيِّ، وَالتَّحْسِينِ» الْمُشِيرَيْنِ إِلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ لَهُ الْحُسْنُ الذَّاتِيُّ وَالْإِحْسَانُ.

(26) Və yenə, kainatın üzündə parıldayan arizi hüsn və təhsin, Zati hüsn və ehsanı olanın varlığının vacib olmasına 2 müşir (işarə edən şey)'dirlər.

-------------------------

(٢٧) وَمَا يُرَى فِي خَدِّ الْكَائِنَاتِ مِنَ «الْجَمَالِ الْحَزِينِ» الْمُنْعَكِسِ الْمُرَمِّزِ إِلَى وُجُوبِ وُجُودِ ذِي الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ.

(27) Kainatın yanağında görülən munəkis (əks edən) həzin camal, mücərrəd camal sahibinin varlığının vacib olmasına murəmmiz (rəmz edən)'dir.

-------------------------

(٢٨) وَمَا يُرَى فِي قَلْبِهَا مِنَ «الْعِشْقِ الصَّادِقِ» الْمُنَادِي عَلَى الْمَحْبُوبِ الْحَقِيقِيِّ.

(28) Onun (yəni, kainatın) qəlbində görülən sadiq eşq, həqiqi Məhbub'a münadi (nida edən)'dir.

--------------------------

(٢٩) وَمَا يُحَسُّ بِهِ فِي صَدْرِهَا مِنَ «الِانْجِذَابِ وَالْجَذْبَةِ» الْمُلَوِّحَيْنِ بِالْحَقِيقَةِ الْجَاذِبَةِ الَّتِي تَنْجَذِبُ إِلَيْهَا الْأَسْرَارُ..

(29) Onun (yəni, kainatın) sinəsində hiss edilən incizab və cəzbə, özünə sirlərin cəzb olunduğu həqiqi cazibəyə 2 müləvvih (təlvih, işarə edən)'dirlər.

--------------------------

(٣٠) وَمَا يُسْمَعُ مِنْ كُلِّ الْكُمَّلِ مِنْ شَهَادَتِهِمْ، بِمُشَاهَدَتِهِمْ كَوْنَ كُلِّ الْأَكْوَانِ ظِلَالَ أَنْوَارِ ذَاتٍ وَاحِدٍ...آيَاتٌ نَيِّرَاتٌ...

(30) -Müşahidələrilə- bütün kamil (şəxs)'lərin şəhadətlərindən eşidilən: bütün kainatın, vahid bir Zatın nurlarının kölgələri; (və Onun) nurlu ayələri olmasıdır.

فَهَذِهِ الْحَقَائِقُ الْخَمْسُ تَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ لِهَذَا الْكَوْنِ رَبًّا وَاجِبَ الْوُجُودِ، مُتَّصِفًا بِأَوْصَافِ الْجَلَالِ وَالْجَمَالِ وَالْكَمَالِ.

Bu 5 həqiqət (yəni, arizi hüsn və təhsin; həzin camal; sadiq eşq; incizab və cəzbə; bütün kamil şəxslərin şəhadətləri), zərurətlə, bu kövnün, vacibu'l-vücud (varlığı zəruri) (və) cəlal, camal və kamal vəsflərilə müttəsif bir Rəbb'inin var olduğuna dəlalət edir.

فَتَفَتَّحَ كُوَّةُ نَظَّارَةٍ أَيْضًا،

Və həmçinin, nəzər edən bir dəlik açır.

تَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ فِيهَا بِهَذَا اللِّسَانِ ذِي النَّغَمَاتِ الْخَمْسِ: اللّٰهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, onda (yəni, bu dəlikdə), 5 nəğməli bir dillə: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

---------------------

(٣١) وَكَذَا إِنَّ مَا يُرَى فِي جُزْئِيَّاتِ أَنْوَاعِ الْكَائِنَاتِ، مِنَ «التَّصَرُّفَاتِ الْمُتَنَاظِرَةِ» وَالتَّصَرُّفِ لِمَصَالِحِ الدَّالِّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مُتَصَرِّفٍ حَكِيمٍ وَاحِدٍ؛ لِامْتِنَاعِ الْفِعْلِ بِلَا فَاعِلٍ، وَامْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ جُزْءُ الْمَفْعُولِ الْمُنْفَعِلِ الْجَامِدِ فَاعِلًا لِهَذَا الْفِعْلِ الْعَامِّ الشُّعُورِيِّ الْمُتَلَاحِظِ.

(31) Kainat növlərinin cüziyyatında görülən, mütənazir (bir-birinə nəzər edən) və maslahatlar üçün olan təsərrüflər, bədahətlə,

[~ felin failsiz; və

~ məful (feldən təsirlənən), münfail (feli qəbul edən) (və) cansız cüzün, ümumi, şüuri (və) mütəlahiz (bir-birinə nəzər edən; bir-birilə əlaqəli olan) bu felə fail

ola bilməməsindən dolayı]

hakim (hikmət sahibi), vahid bir Mütəsərrifin varlığının vacib olmasına dəlildir.

------------------------

(٣٢، ٣٣) وَمَا يُرَى فِي أَجْزَاءِ الْكَائِنَاتِ مِنْ أَنْوَاعِ النَّبَاتَاتِ وَالْحَيَوَانَاتِ مِنَ «التَّبْدِيلِ لِفَوَائِدَ، وَالتَّحْوِيلِ لِحِكَمٍ» الدَّالَّيْنِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ رَبٍّ مُدَبِّرٍ حَكِيمٍ.

(32-33) Nəbatat (bitkilər) və heyvanat növlərindən kainatın cüzlərində görülən:

~ faydalar üçün təbdil (məkan dəyişikliyi);

~ hikmətlər üçün təhvil (hal dəyişikliyi),

Rəbb, Müdəbbir (və) Hakim'in varlığının vacib olmasına 2 dəlildir.

-------------------------

(٣٤) وَمَا يُرَى فِي أَعْضَاءِ الْكَائِنَاتِ كَكُرَةِ الْأَرْضِ بِلَيْلِهَا وَنَهَارِهَا مِنَ «التَّغْيِيرِ لِغَايَاتٍ» الدَّالِّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، فَعَّالٍ لِمَا يُرِيدُ؛ لِامْتِنَاعِ الْفِعْلِ بِلَا فَاعِلٍ، وَلِامْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرُ هَذِهِ الْأَفَاعِيلِ الْمُتَنَاظِرَةِ، غَيْرَ قُدْرَةِ الْوَاجِبِ..

(34) -Yer kürəsi və onun gecəsi və gündüzü kimi- kainat əzalarında görülən qayələr üçün olan təğyir (qeyriləşmə),

[ ~ felin, failsiz; və

~ bu mütənazir fellərə, Vacib'in qüdrətindən başqasının masdar

ola bilməməsindən dolayı]

Muxtar Fail'in (və) istədiyini edən Fəal'ın varlığının vacib olmasına dəlildir.

-----------------------

(٣٥) وَمَا يُرَى فِي الْعَالَمِ مِنَ «التَّنْظِيمِ لِكَمَالَاتٍ» الدَّالّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْقَادِرِ الْقَيُّومِ؛ لِامْتِنَاعِ التَّنْظِيمِ بِلَا نَاظِمٍ، وَامْتِنَاعِ أَنْ يَكُونَ جُزْءُ الْكَثِيرِ الْمُمْكِنِ الْمُنْفَعِلِ فَاعِلًا لِهَذَا الْفِعْلِ الْمُحِيطِ الشُّعُورِيِّ.

(35) Aləmdə kamilliklər üçün olan tənzimdə görülənlər, bədahətlə,

[ ~ tənzimin, Nazim'siz; və

~ kəsir, mümkün (və) münfail cüz'ün, muhit (əhatə edən), şüuri bu felə fail

ola bilməməsindən dolayı]

Qadir (və) Qəyyum'un varlığının vacib olmasına dəlildir.

وَأَيْنَ يَدُ الْعَنْكَبُوتِ مِنْ نَسْجِ حُلَّةٍ قُدَّتْ عَلَى مِقْدَارِ قَامَةِ الْكَائِنَاتِ؟

Kainatın qamətinin miqdarına görə biçilən hüllə toxuması qarşısında, hörümçəyin əli harda?

بَلْ أَيْنَ الْأَعْمَى الْأَشَلُّ الْجَامِدُ، وَأَيْنَ نَسْجُ قَمِيصٍ مُطَرَّزٍ لِهَذَا الْعَالَمِ؟

Hətta, kor, şikəst (və ya əli qurumuş, iflic olmuş), cansız olanın (yəni, səbəblər və ya təbiətin), bu aləm üçün naxışlı bir köynək toxuması harda?!

...أَيْضًا آيَاتٌ: عَلَى وُجُوبِ الْوُجُودِ وَالْوَحْدَةِ

(Bunlar, yəni:

1. Maslahatlar üçün olan təsərrüflər;

2. Faydalar üçün təbdil;

3. Hikmətlər üçün təhvil;

4. Qayələr üçün təğyir; və

5. Kamilliklər üçün olan tənzim) də:

(Onun) varlığının vacib olmasına və vəhdətinə ayə (dəlil)'dirlər.

وَهَذِهِ الْحَقَائِقُ الْخَمْسَةُ فِي الْفَعَّالِيَّةِ كَالْأَلْوَانِ السَّبْعَةِ فِي الضِّيَاءِ، وَكَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ، تَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلَى أَنَّ لِهَذِهِ الْكَائِنَاتِ رَبًّا مُتَصَرِّفًا حَكِيمًا مُدَبِّرًا فَاعِلًا مُخْتَارًا فَعَّالًا لِمَا يُرِيدُ، قَادِرًا قَيُّومًا، مُتَّصِفًا بِأَوْصَافِ الْكَمَالِ.

- Ziyadakı 7 rəng; və mərkəzi müttəhid mütədaxil dairələr kimi olan- fəaliyyətdəki bu 5 həqiqət, bədahətlə, bu kainatın, mütəsərrif (təsərrüf edən), hakim (hikmətli), müdəbbir (tədbir edən), muxtar fail; istədiyini edən fəal; qadir, qəyyum; və kamal vəsflərilə müttəsif bir Rəbb'inin varlığına dəlalət edirlər.

فَتَتَفَتَّحُ هَذِهِ الْحَقَائِقُ الْخَمْسَةُ أَيْضًا بِضِيَاءِ وَاحِدٍ كَوةً نَظَّارَةً إِلَى مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ

Bu 5 həqiqət də, tək bir ziya ilə, vücub (vaciblik) və vəhdət (birlik) mərtəbəsinə nəzər edən bir dəlik açır.

فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ بِهَذَا اللِّسَانِ ذِي الْأَصْوَاتِ الْخَمْسَةِ مُنَادِيَةً: اللّٰهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, 5 səs sahibi bu dil ilə nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-------------------

(٣٦) وَكَذَا إِنَّ «حُدُوثَ الْكَائِنَاتِ» كُلًّا وَجُزْءًا يَسْتَلْزِمُ مُحْدِثًا قَدِيمًا..

(36) Yenə, şübhəsiz, küll və cüz olaraq kainatın hudusu (sonradan meydana gəlməsi), qədim bir Muhdis'i istilzam edir.

وَإِنَّ تَرَدُّدَ الْكَائِنَاتِ مَجْمُوعًا وَأَجْزَاءً بَيْنَ «الْإِمْكَانَاتِ» الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ ذَوَاتٍ وَصِفَاتٍ وَكَيْفِيَّاتٍ بِمِقْدَارِ تَخْصِيصِهَا تَتَزَايَدُ الْإِمْكَانَاتُ.

Və şübhəsiz, kainatın, -məcmuən və cüzlər olaraq-, zatlar, sifətlər, keyfiyyətlər və onların təxsisləri miqdarınca qeyr-i məhdud imkanlar arasında tərəddüdü, imkanları çoxaldır.

ثُمَّ أَخَذَهَا هَذَا الشَّكْلُ الْمُنْتَظِمُ الْمُتْقَنُ الْمُحْكَمُ مِنْ بَيْنِ تِلْكَ الطُّرُقِ الْعَقِيمَةِ يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ التَّرَدُّدَ،

Sonra, bu müntəzəm, mutqin, möhkəm şəkilin, nəticəsiz o yollardan bunu (yəni, bu şəkli) əxz etməsi (də), o tərəddüdü istilzam edir.

وَيَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ رَبٍّ عَلِيمٍ حَكِيمٍ قَدِيرٍ.

(Bu da), zərurətlə Rəbb, Alim, Hakim (və) Qadir'in varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

----------------

(٣٧) وَإِنَّ «احْتِيَاجَاتِ الْكَائِنَاتِ» كُلًّا وَأَجْزَاءً، وُجُودًا وَبَقَاءً، مَادَّةً وَمَعْنًى، حَيَاةً وَفِكْرًا،

(37) Şübhəsiz, kainatın:

~ -küll və cüz; vücud (varlıq) və bəqa (davamlılıq); maddə və məna; həyat və fikir olaraq- ehtiyacları;

مَعَ فَقْرِهَا وَضَعْفِهَا فِي ذَاتِهَا، وَقِصَرِ يَدِهَا عَنْ أَدْنَى حَاجَاتِهَا،

(Bununla) bərabər,

~ zatlarında fəqirlik və zəiflikləri;

~ ən kiçik ehtiyacları üçün əllərinin qısalığı;

ثُمَّ قَضَاءِ حَاجَاتِهَا ـ عَلَى تَنَوُّعِهَا ـ مِنْ حَيْثُ لَا يُشْعَرُ فِي أَوْقَاتِهَا الْمُنَاسِبَةِ؛

Sonra,

~ ehtiyaclarının -müxtəlifliyi üzərə- münasib vaxtlarda fərq edilməyən yerdən qəzası,

تَسْتَلْزِمُ وَتَقْتَضِي وَتَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ رَبٍّ مُدَبِّرٍ، رَزَّاقٍ، كَرِيمٍ، رَحْمَانٍ، رَحِيمٍ.

Rəbb, Müdəbbir, Razzəq, Kərim, Rahmən (və) Rahim'in varlığının vacib olmasını istilzam edir, iqtiza edir və (buna) dəlalət edir.

----------------

(٣٨) وَإِنَّ «افْتِقَارَاتِ الْكَائِنَاتِ» مَجْمُوعًا وَأَجْزَاءً، وُجُودًا وَبَقَاءً، مَادَّةً وَمَعْنًى،

(38) Şübhəsiz, kainatın,

~ -məcmuən və əczaən (cüzlər); vücud və bəqa; maddə və məna olaraq- iftiqarları (fəqirlikləri);

مَعَ ضَعْفِهَا فِي ذَاتِهَا وَقِصَرِ يَدِهَا عَنْ أَدْنَى مطَالِبِهَا،

(Bununla) bərabər,

~ Zatlarında və ən kiçik tələblərinə (belə) əllərinin qısalığı;

ثُمَّ إِغْنَاءَ مُطَالِبِهَا مِنْ حَيْثُ لَا يُحْتَسَبُ فِي الْأَوْقَاتِ اللَّائِقَةِ؛

Sonra,

~ tələblərinin, hesab edilməyən yerdən, layiq vaxtlarda iğnası (zəngin qılınması, təmin edilməsi),

تَسْتَلْزِمُ وَتَقْتَضِي وَتَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ رَحِيمٍ كَرِيمٍ فَيَّاضٍ لَطِيفٍ وَدُودٍ.

Rahim, Kərim Fəyyad, Lətif (və) Vədud'un varlığının vacib olmasını istilzam edir, iqtiza edir; və (ona) dəlalət edir.

----------------------

(٣٩) وَإِنَّ «ضَعْفَهَا فِي ذَاتِهَا» كَالشَّجَرِ وَالْأَرْضِ الْيَابِسَيْنِ فِي الشِّتَاءِ

(39) Şübhəsiz, (kainatın)

~ -qışda, quru ağac və yer kimi- zatlarındakı zəiflikləri;

«مَعَ تَظَاهُرِ الاقْتِدَارِ الْمُطْلَقِ» فِي مَعْدِنِ ضَعْفِهَا كَحَيَاتِهِمَا فِي الرَّبِيعِ،

Bununla bərabər,

~ Yazda, (o) ikisinin (yəni, ağac və yerin) -həyatları kimi- zəiflikləri mədənində mütləq iqtidarın təzahürü,

يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ الَّذِي تَتَسَاوَى بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ الذَّرَّاتُ وَالشُّمُوسُ.

zərrələr və günəşlər, Özünə nisbətlə bərabər olan mütləq Qadir'in varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

-----------------------

(٤٠) وَإِنَّ فَقْرَ الْكَائِنَاتِ لِذَوَاتِهَا،

(40) Şübhəsiz, kainatın:

~ -zatları etibarı ilə- fəqri;

مَعَ تَظَاهُرِ آثَارِ «الْغِنَى الْمُطْلَقِ» كَظُهُورِ الْأَرْزَاقِ مِنَ التُّرَابِ الْيَابِسِ،

(Bununla) bərabər,

~ -quru torpaqdan ruzilərinin zühuru kimi- mütləq ğina (zənginlik) əsərlərinin təzahürü,

يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْغَنِيِّ الْمُطْلَقِ

Mütləq Ğani'nin varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

الَّذِي مِنْ حُجَيْرَاتِ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ: الشَّمْسُ وَالشَّجَرُ، وَمِنْ مَسِيلَاتِ حَوْضِ رَحْمَتِهِ: الْمَاءُ وَالضِّيَاءُ.

O (Ğani) ki:

~ günəş və ağac, Onun rəhmət xəzinələrinin hüceyrələrindən;

~ su və ziya isə, Onun rəhmət hovuzunun axar (kanal)'larındandır.

-------------------

(٤١) وَإِنَّ «مَوْتَهَا فِي ذَاتِهَا مَعَ تَظَاهُرِ أَنْوَارِ الْحَيَاةِ» يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ الْمُحْيِي الْمُمِيتِ.

(41) Şübhəsiz, (kainatın), zatlarındakı ölümlərilə bərabər; (onlarda) həyat nurlarının təzahürü, Hayy, Qəyyum, Muhyi (və) Mumit'in varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

-------------------------

(٤٢) وَإِنَّ «جُمُودَهَا وَجَهْلَهَا مَعَ تَظَاهُرِ آثَارِ الشُّعُورِ الْمُحِيطِ»، وَإِنَّ ذَا ﴿٭: صَاحِبَ هَذَا الشُّعُورِ.﴾ هَذَا الشُّعُورِ سَمِيعٌ بَصِيرٌ،

(42) Şübhəsiz, (kainatın) cansızlığı və cahilliyilə bərabər; (onlarda) muhit şüur əsərlərinin təzahürü (göstərir ki), bu şüur sahibi, Səmi (eşidən) (və) Basir (görən)'dir.

يَدُلَّانِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ عَلِيمٍ خَبِيرٍ.

(Kövnün cansızlığı və cahilliyi), Alim və Xabir (hər şeydən xəbərdar) olanın vacibliyinə dəlalət edirlər.

------------------------

(٤٣) وَإِنَّ فَنَاءَهَا وَتَغَيُّرَهَا عَلَى الدَّوَامِ بِالِانْتِظَامِ يَدُلَّانِ بِالْحِدْسِ الْقَطْعِيِّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْمُغَيِّرِ، الْغَيْرِ الْمُتَغَيِّرِ الدَّائِمِ الْبَاقِي.

(43) Şübhəsiz, -davamlı və intizamla- (kainatın) fəna və təğayyyürü, qəti bir hads ilə, qeyr-i mütəğayyir (dəyişməyən), daimi (və) baqi olan Muğayyir'in varlığının vacib olmasına dəlalət edirlər.

------------------------------

(٤٤) وَإِنَّ مَا لِذَوِي الْأَرْوَاحِ مِنَ الْعِبَادَاتِ النُّورَانِيَّةِ الْمَقْبُولَةِ الْمُثْمِرَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلْمُشَاهَدَاتِ وَالْمُكَالَمَاتِ وَالْفُيُوضَاتِ وَالْمُنَاجَاةِ، تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَعْبُودٍ حَقِيقِيٍّ.

(44) Şübhəsiz, ruh sahiblərinin, müşahidə, mükaləmə, feyzlər və münacatları təzəmmün edən nurani, məqbul, musmir (meyvə verən) ibadətləri, həqiqi Mə'bud'un varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

-----------------------------

(٤٥) وَإِنَّ تَسْبِيحَاتِ الْكَائِنَاتِ الْقَالِيَّةَ وَالْحَالِيَّةَ، تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ ﴿يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

(45) Şübhəsiz, kainatın, qali (sözlə) (və) hali (halla olan) təsbihatları, göylərdə və yerdə olanların Özünü təsbih etdiyi Kimsə'nin varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

إِذْ دَلَالَةُ الْفِطْرَةِ صَادِقَةٌ، وَشَهَادَتُهَا الْفَذَّةُ لَا تُرَدُّ.

Çünki, fitrətin dəlaləti, sadiq/doğrudur; və onların misilsiz şəhadətləri, rədd edilməz.

فَكَيْفَ بِدَلَالَاتٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ وَشَهَادَاتٍ غَيْرِ مَحْصُورَةٍ، قَدِ اتَّفَقَتْ كَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ، عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ ﴿يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ بِأَلْسِنَةِ أَقْوَالِهَا وَأَحْوَالِهَا وَبِنُقُوشِ جِبَاهِهَا؟.

Elə isə, qövllərinin, hallarının dililə; və cəbhələrinin naxışları ilə, göylərdə və yerdə olanların Özünü təsbih etdiyi Kimsənin varlığının vacibliyinə olan qeyr-i mütənahi dəlalətlər; qeyr-i məhsur şəhadətlər, -(ki), mərkəzi mütədaxil dairələr kimi ittifaq etmişlərdir- necə (rədd edilə bilər)?

---------------------

(٤٦) وَإِنَّ أَدْعِيَةَ ذَوِي الْحَاجَاتِ الْمَقْبُولَةَ وَالْمُسْتَجَابَةَ، وَالْمُؤَثِّرَةَ وَالْمُثْمِرَةَ، تَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ.

(46) Şübhəsiz, ehtiyac sahiblərinin, məqbul, müstəcəb, müəssir və müsmir duaları, -zərurətlə- Ona dua etdiklərində icabət edən Kimsə'nin varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

-----------------------------

(٤٧) وَإِنَّ الْتِجَاءَاتِ ذَوِي الْبَلَايَا شُعُورِيًّا وَغَيْرَ شُعُورِيٍّ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ إِلَى حَامِيهَا الْمَجْهُولِ، بَلْ خَالِقِهَا، تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَلْجَإِ الْخَائِفِينَ، وَغِيَاثِ الْمُسْتَغِيثِينَ.

(47) Şübhəsiz, bəlaya düçar olanların, iztirar (çarəsizlik) vaxtında, şüuri və qeyr-i şüuri olaraq məchul Hami'lərinə ilticaları, qorxanların məlcəsi və mustəğis (istiğasə edən, kömək diləyən)'lərin Ğiyası (köməyinə çatan) (bir Zatın) varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

----------------------------

(٤٨) وَإِنَّ مُشَاهَدَةَ كُلِّ الْكُمَّلِ الْعَابِرِينَ مِنَ الظَّاهِرِ إِلَى الْبَاطِنِ، وَاتِّفَاقَهُمْ بِالْكَشْفِ وَالشُّهُودِ وَالذَّوْقِ وَالْمُشَاهَدَةِ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْأَكْوَانِ ظِلَالٌ لِأَنْوَارِ ذَاتٍ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ شَمْسِ الْأَزَلِ الَّذِي هَذِهِ الْأَكْوَانُ ظِلَالُ أَنْوَارِهِ.

(48) Şübhəsiz, zahirdən batinə keçən bütün kamillərin:

~ müşahidələri;

~ kəşf, şuhud, zövq və müşahidə ilə, -bütün varlıqların, bir Zatın nurlarının kölgələri olmasındakı- ittifaqları,

-bu kövnlərin, Onun nurlarının kölgələri olan- əzəli Şəms'in varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

---------------------------

(٤٩) وَكَذَا إِنَّ مَا يُعْلَمُ، بَلْ يُتَحَدَّثُ، بَلْ يُحَسُّ، بَلْ كَأَنَّهُ يُرَى وَيُشَاهَدُ مِلْءَ الْكَوْنِ وَالْفَضَاءِ،

(49) Və yenə, şübhəsiz, kövn və fəzanı dolduracaq qədər bilinən, (haqqında) danışılan, hiss edilən, hətta sanki görülən və müşahidə edilən (budur ki),

قَدْ تَوَضَّعَتْ عَلَى مِثْلِ الذَّرَّةِ أَمْثَالُ الْجِبَالِ مِنَ «الْأَفَاعِيلِ الْمُتَجَلِّيَةِ، وَتَجَلِّيَاتِ الْأَسْمَاءِ» السَّيَّالَةِ الْهَابِطَةِ مِنْ مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ،

Zərrə kimi bir şeyin üzərinə, mütəcəlli fellərdən; və vücub və vəhdət mərtəbəsindən səyyal və enən isimlərin təcəllilərindən dağlar kimi şeylərin qoyulması,

تَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ مَبْدَأَ هَذِهِ الْأَفَاعِيلِ لَيْسَ مَرْتَبَةَ الْإِمْكَانِ،

Zərurətlə dəlalət edir ki:

~ bu fellərin məbdəsi, imkan mərtəbəsi deyildir;

بَلْ هِيَ أَشِعَّةُ مَرْتَبَةِ الْوُجُوبِ،

~ əksinə, o, vücub mərtəbəsinin şüualarıdır.

وَتَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ ذَاتٍ مُقَدَّسٍ فَاعِلٍ لِهَذِهِ الْأَفَاعِيلِ، وَمُسَمًّى لِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ.

Və bu fellərin faili müqəddəs bir Zatın varlığının vacib olmasına; və bu isimlərlə müsəmma olmasına dəlalət edir.

-----------------

(٥٠) وَإِنَّ اضْطِرَابَاتِ الْأَرْوَاحِ مِنَ الِاسْتِبْعَادِ وَالِاسْتِغْرَابِ وَالْحَيْرَةِ وَالْكَلَفَةِ الْمُنْجَرَّةِ إِلَى الِاسْتِنْكَارِ، ثُمَّ إِلَى مُحَالَاتٍ مُتَسَلْسِلَةٍ فِي تَفْوِيضِ الْأَكْوَانِ إِلَى أَنْفُسِهَا وَأَسْبَابِهَا،

(50) Ruhların, kövnü (yəni, əşyanı), nəfslərinə və səbəblərə təfvid (həvalə etmək)'də, inkarı; (və) sonra da mütəsəlsil muhalları nəticə verən istibad, istiğrab, heyrət və külfətdən (doğan) iztirabları...

تَلْجَأُ الْعُقُولُ وَالْأَرْوَاحُ، لِلْخَلَاصِ مِنْ مَرَضِ الِاضْطِرَابِ وَالتَّشَفِّي مِنْهُ، إِلَى امْتِثَالِ أَمْرِ:

Ağıllar və ruhlar, iztirab xəstəliyindən xilas olmaq və ondan şəfa tapmaq üçün, (bu) əmrə imtisala iltica edirlər:

﴿فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ}

~ "Allaha doğru firar edin." (Zariyat/50);

﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾

~ "Qəlblər, yalnız Allahın zikrilə tətmin olar." (Ra'd/28);

﴿وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ﴾

~ "İşlər Allaha rücu edir (qayıdır)." (Fatir/4).

الَّذِي بِقُدْرَتِهِ يَحْصُلُ الْإِيضَاحُ لِكُلِّ مُشْكِلٍ،

O (Allah) ki, bütün müşkillərin izahı, Onun qüdrətilə hasil olur;

وَبِذِكْرِهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.

Və qəlblər, Onun zikrilə tətmin olur.

نَعَمْ، لَا مُؤَثِّرَ فِي الْكَوْنِ حَقِيقَةً إِلَّا اللَّهُ.

Bəli! Kainatda, Allahdan başqa həqiqi olaraq müəssir yoxdur.

--------------------

(٥١) وَكَذَا إِنَّ مَا يُرَى مِنَ الْقَدَرِ بِالضَّرُورَةِ فِي الْمَحْسُوسَاتِ، وَبِالنَّظَرِ فِي غَيْرِهَا، يَدُلَّانِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا؛

(51) Və yenə:

~ məhsusat (hisslərlə idrak edilən şeylər)'də, qədərdən, zərurətlə görülənlər ilə; və

~ ondan (yəni, məhsusatdan) başqalarında isə, nəzər ilə (bilinənlər),

hər şeyi yaradan və onları bir təqdir ilə təqdir edənin varlığının vacib olmasına dəlalət edirlər.

إِذْ عَالَمُ الشَّهَادَةِ مَجْمُوعًا وَأَجْزَاءً، لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْهُ غَايَاتٌ مُنْتَظَمَةٌ، وَنِهَايَاتٌ مُثْمِرَةٌ، وَحُدُودٌ كَأَنَّهَا آجَالٌ مُنْتَظِمَةٌ،

Çünki, məcmuən və əczaən, şəhadət aləmindən hər bir şey üçün, müntəzəm qayələr, musmir (səmərə verən) nəhayətlər və sanki müntəzəm əcəllər kimi olan hüdudlar vardır.

الَّتِي تُسَمَّى بِالْمَقَادِيرِ الَّتِي لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِقَوَالِبَ؛

O (hüdudlar) ki, (onlar), "miqdarlar" deyə adlandırılır; və qəliblər olmadan hasil olmurlar.

وَمَا هِيَ إِلَّا الْقَضَاءُ وَالْقَدَرُ،

Və o(nlar), qəza və qədərdən başqa bir şey deyildir(lər).

الَّتِي هِيَ قَوَالِبُ الْقَدَرِ،

Hansı ki, o(nlar), qədərin qəlibləridir.

قُدَّتْ عَلَى مِقْدَارِ قَامَاتِ الْأَشْيَاءِ،

Əşyanın qamətləri miqdarına görə biçilmişdir.

تَعَيَّنَتْ أَوَّلًا فَبُنِيَتِ الْأَشْيَاءُ عَلَى هَنْدَسَتِهَا.

Əvvəlcə təyin edilmiş; bundan sonra isə, əşya, onun həndəsəsi üzərinə bina edilmişdir.

فَإِنْ شِئْتَ مِثَالًا فَانْظُرْ إِلَى بَدَنِكَ بِاعْوِجَاجَاتِهِ، وَيَدِكَ بِأَصَابِعِهَا..

Əgər misal istəyirsənsə, əyrilikləri (yəni, məfsəlləri) ilə bədəninə; barmaqları ilə əlinə bir nəzər sal...

فَيُنْتَقَلُ بِالْحَدْسِ الصَّادِقِ، مِنْ هَذَا الْقَدَرِ الضَّرُورِيِّ إِلَى الْقَدَرِ النَّظَرِيِّ فِي الْمَعْنَوِيَّاتِ وَالْأَحْوَالِ؛

Beləliklə, sadiq bir hads ilə, mənəviyyat və hallarda, bu zəruri qədərdən nəzəri qədərə intiqal edilir.

إِذْ لَهَا أَيْضًا نِهَايَاتٌ وَغَايَاتٌ مُثْمِرَةٌ، وَحُدُودٌ وَآجَالٌ مُنْتَظِمَةٌ،

Çünki, onların da, nəhayətləri; və musmir (səmərəli) qayələri; müntəzəm hüdudları və əcəlləri vardır.

هِيَ مَقَادِيرُهَا،

Bunlar, onların miqdarlarıdır.

هِيَ قَوَالِبُهَا

Bunlar, onların qəlibləridir.

تَرَسَّمَتْ بِيَدِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ،

Qəza və qədər əlilə rəsm edilmişdirlər.

فَكَتَبَتِ الْقُدْرَةُ كِتَابَ الْمَعَانِي عَلَى مِسْطَرِ الْقَدَرِ.

Qüdrət, mənalar kitabını, qədər mistarı (xətkəşi) üzərinə yazmışdır.

فَالْقُدْرَةُ مَصْدَرٌ، تَنْظُرُ إِلَى مِسْطَرِ الْقَدَرِ.

Qüdrət, məsdərdir. Qədər mistarına nəzər etməkdədir.

فَهَذَانِ الْقَدَرَانِ يَدُلَّانِ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ هَذِهِ الْكَائِنَاتُ خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ.

Beləliklə, bu 2 qədər (yəni, zəruri və nəzəri qədər), zərurətlə, bu kainat, qəza və qədər qələminin xətləri olan Kimsənin varlığının vacib olmasına dəlalət edirlər.

آمَنَّا!

İman etdik!

--------------------

(٥٢) وَكَذَا إِنَّ جَامِعِيَّةَ اسْتِعْدَادِ الْإِنْسَانِ تُخْبِرُنَا بِأَنَّ الْبَشَرَ ثَمَرَةُ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ،

(52) Və yenə, şübhəsiz, insan istedadının camiiyyəti (cəm ediciliyi), bizə, bəşərin, xilqət ağacının meyvəsi olduğunu xəbər verir.

فَيَكُونُ أَكْمَلَ وَأَبْعَدَ،

(Meyvə isə), daha kamil və (kökdən) daha uzaq olur.

فَوَجْهُهُ الشَّفَّافُ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الظُّلْمَةِ وَفَضَاءِ الْعَدَمِ الَّذِي هُوَ بَاطِنُ الدُّنْيَا.

Elə isə, onun (yəni, meyvənin) şəffaf üzü, zülmətə; və dünyanın batini olan adəm fəzasına mütəvəccihdir.

وَمَا فِي جَامِعِيَّةِ الِاسْتِعْدَادِ مِنْ قَابِلِيَّةِ الْعِبَادَةِ، تُخْبِرُنَا بِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا خُلِقَ هَكَذَا، لِيَكُونَ مَنْكُوسَ الرَّأْسِ يَخْلُدَ إِلَى الْفَانِي،

(Ancaq) istedadın cəm ediciliyində olan ibadət qabiliyyəti isə, insanın, bu cür -(yəni), başı aşağı və fane olana bağlanıb qalması üçün-; yaradılmadığını bizə xəbər verir.

بَلْ قَابِلِيَّةُ الْعِبَادَةِ لِصَرْفِ وَجْهِهِ الشَّفَّافِ مِنَ الظُّلْمَةِ إِلَى النُّورِ، وَمِنْ فَضَاءِ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَمِنَ الْمُنْتَهَى إِلَى الْمَبْدَإِ، وَمِنَ الْفَانِي إِلَى الْبَاقِي، وَمِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ.

Əksinə, ibadət qabiliyyəti, onun şəffaf üzünü:

~ zülmətdən, nura;

~ adəm (yoxluq) fəzasından, vücuda (varlığa);

~ müntəhadan, məbdəyə;

~ fanedən, baqiyə;

~ xəlq (məxluqat)'dan, Haqqa

çevirmək üçündür.

كَأَنَّ الْعِبَادَةَ حَلْقَةُ اتِّصَالٍ بَيْنَ الْمُنْتَهَى وَالْمَبْدَإِ فِي دَائِرَةِ الْخِلْقَةِ.

İbadət, sanki, xilqət dairəsində, müntəha və məbdə arasında, ittisal (əlaqə) xalqasıdır.

فَتَشْهَدُ الْفِطْرَةُ بِهَذَا اللِّسَانِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ مَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ لِيُعْرَفَ، وَخَلَقَ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ لِيُعْبَدَ.

Fitrət, bu dillə:

~ tanınması üçün xəlqi (məxluqatı) xəlq edənin; və

~ ibadət edilməsi üçün cin və insi xəlq edənin

varlığının vacib olmasına şəhadət edir.

آمَنَّا..

İman etdik...

--------------------------

(٥٣) وَكَذَا إِنَّ مَا يُشَاهَدُ فِي الْكَوْنِ مِنْ مَرْتَبَةِ «الْإِمْكَانِ وَالْكَثْرَةِ وَالِانْفِعَالِ» يَسْتَلْزِمُ بِالْبَدَاهَةِ الْأَوَّلِيَّةِ مَرْتَبَةَ الْوُجُوبِ وَالْوَحْدَةِ وَالْفَاعِلِيَّةِ،

(53) Və yenə, kövndə, imkan, kəsrət və infial mərtəbəsindən müşahidə olunan şeylər, əvləvi bir bədahətlə, vücub (vaciblik), vəhdət və failiyyət mərtəbəsini istilzam edir.

فَيَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْوَاحِدِ الْأَحَدِ الْفَعَّالِ لِمَا يُرِيدُ.

(Bu), zərurətlə, Vacibu'l-Vücud, Vahidu'l-Əhəd və istədiyini edən Fəal'ın varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

آمَنَّا...

İman etdik..

-----------------------

(٥٤) وَكَذَا يُشَاهَدُ فِي الْكَائِنَاتِ أَنَّ «الْأَشْيَاءَ تَتَحَرَّكُ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَى نُقْطَةِ الْكَمَالِ لَهَا

(54) Və yenə, kainatda, (belə bir hal) müşahidə edilir ki, əşya, kamal nöqtəsinə çatana qədər hərəkət edir.

ثُمَّ تَسْكُنُ بَعْدَ الْوُصُولِ وَتَسْتَقِرُّ.

Sonra; çatdıqdan sonra dayanır və qərar qılır.

فَيَتَحَدَّثُ مِنْ هُنَا بِأَنَّ الْوُجُودَ يَقْتَضِي الْكَمَالَ؛

Bundan (belə) başa düşülür ki, vücud (varlıq), şübhəsiz, kamalı iqtiza edir.

وَالْكَمَالُ يَقْتَضِي الثَّبَاتَ،

Kamal (isə), səbatı iqtiza edir.

فَوُجُودُ الْوُجُودِ بِالْكَمَالِ،

Vücudun vücudu isə, kamal ilədir.

وَكَمَالُ الْكَمَالِ بِالدَّوَامِ،

Kamalın kamalı isə, davam ilədir.

فَالْوَاجِبُ السَّرْمَدِيُّ، هُوَ الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ.

Bundan dolayı, sərmədi Vacib, mütləq kamildir.

فَكُلُّ كَمَالَاتِ الْمُمْكِنَاتِ ظِلَالٌ لِتَجَلِّيَاتِ أَنْوَارِ كَمَالِهِ.

Mümkinatın bütün kamillikləri, Onun kamal nurları təcəliyyatının kölgələridir.

فَتَدُلُّ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ.

Bu həqiqət, Onun, Zatında, sifətlərində, fellərində mütləq kamil olduğuna dəlalət edir.

آمَنَّا...

İman etdik!

--------------------

(٥٥) وَكَذَا إِنَّ «الطفية بَاطِنِ الشَّيْءِ مِنْ ظَاهِرِهِ» كَمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَانِعَهُ لَيْسَ خَارِجًا بَعِيدًا مِنْهُ،

(55) Və yenə, şübhəsiz, əşyanın batinin zahirindən daha lətif olması dəlalət edir ki, onun Sani'si, ondan, xaric və uzaq deyildir.

كَذَلِكَ «مُحَافَظَتَهُ لِنِسَبِ النِّظَامِ وَالْمُوَازَنَةِ» مَعَ سَائِرِ الْأَشْيَاءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ دَاخِلًا فِي الشَّيْءِ أَيْضًا.

Eləcə də, sair əşya ilə bərabər nizam və müvazinə nisbətlərini mühafizə etməsi də dəlalət edir ki, O, əşyanın daxilində də deyildir.

فَالنَّظَرُ إِلَى الْمَصْنُوعِ فِي ذَاتِهِ كَمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَانِعَهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ..

Zatında məsnuya nəzər salmaq, onun Sani'sinin, Alim və Hakim olduğuna dəlalət etdiyi kimi;

فَالنَّظَرُ إِلَيْهِ مَعَ الْغَيْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَانِعَهُ سَمِيعٌ بَصِيرٌ،

Ona (yəni, o məsnuya) qeyrisi ilə bərabər nəzər salmaq (da), onun Sani'sinin Səmi (eşidən) və Basir (görən) olduğuna dəlalət edir.

فَوْقَ الْكُلِّ يَرَاهُ مَعَ الْغَيْرِ يَرْسُمُ بِهِمَا نَقْشًا لِمَصْلَحَةٍ.

Onu, hər şeyin fövqündə, qeyrisi ilə bərabər görür; (və) o ikisi (yəni, eşitməsi və görməsi) ilə, maslahat üçün bir naxış rəsm edir.

فَتَدُلُّ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ الصَّانِعِ

Bu həqiqət (də), Sani'nin varlığının vacib olmasına dəlalət edir.

الَّذِي لَيْسَ دَاخِلًا فِي الْعَالَمِ وَلَا خَارِجًا،

O (Sani) ki, aləmin nə daxilində, nə xaricindədir.

كَمَا هُوَ فِي أَبْطَنِ الْبُطُونِ

O, necə ki, batinlərin batinindədir;

كَذَلِكَ فَوْقَ الْفَوْقِ،

Eləcə də, fövqün fövqündədir.

كَمَا يُرَى شَيْئًا يُرَى مَعَهُ كُلُّ الْأَشْيَاءِ.

Necə ki, bir şey görülür, onunla bərabər başqa şeylər də görülür.

آمَنًا..

İman etdik...

---------------------

فَهَذِهِ الْحَقَائِقُ الْعِشْرُونَ الْمُتَمَازِجَةُ كَأَلْوَانِ الْقَوْسِ الْقُزَحِ وَكَالدَّوَائِرِ الْمُتَدَاخِلَةِ الْمُتَّحِدَةِ الْمَرْكَزِ، آيَاتٌ نَيِّرَاتٌ

Bu mütəməzic (iç-içə olan) 20 həqiqət, göy qurşağı rəngləri; və mərkəzi müttəhid mütədaxil dairələr kimi, nurlu ayələrdir.

تَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلَى أَنَّ لِهَذِهِ الْكَائِنَاتِ رَبًّا، قَدِيمًا وَاجِبَ الْوُجُودِ، عَلِيمًا، حَكِيمًا، مُرِيدًا، قَدِيرًا، رَحْمَانًا، رَحِيمًا، رَزَّاقًا، كَرِيمًا، قَادِرًا، غَنِيًّا، حَيًّا، قَيُّومًا، عَلِيمًا، خَبِيرًا، دَائِمًا، بَاقِيًا، مَعْبُودًا.

(Onlar), bu kainatın, Qədim, Vacibu'l-Vücud, Alim, Hakim, Murid, Qadir, Rahmən, Rahim, Razzəq, Kərim, Qadir, Ğani, Hayy, Qəyyum, Alim, Xabir, Daim, Baqi, Mə'bud bir Rəbb'inin varlığına dəlalət edirlər.

﴿يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾

~ "Göylərdə və yerdə olanlar, Onu təsbih edirlər." (Haşr/23);

﴿يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ﴾

~ "Ona dua etdiyində, çarəsizə cavab verir." (Nəml/62)

مَلْجَأُ الْخَائِفِينَ،

~ Qorxanların məlcəsidir;

غِيَاثُ الْمُسْتَغِيثِينَ،

~ Mustəğis (istiğasə edən)'lərin Ğiyasıdır;

الَّذِي هَذِهِ الْكَائِنَاتُ ظِلَالُ أَنْوَارِهِ وَتَجَلِّيَاتُ أَسْمَائِهِ وَآثَارُ أَفْعَالِهِ..

~ O ki, bu kainat, nurlarının kölgəsi; və isimləri, əsərləri və fellərinin təcəlliyatıdır...

الَّذِي بِذِكْرِهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ..

~ O ki, qəlblər, Onun zikr ilə tətmin olur...

وَإِلَيْهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ..

~ İşlər, Ona rücu edir...

خَلَقَ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ لِيَعْبُدُوهُ..

~ Cin və insi, Ona ibadət etsinlər deyə xəlq etmişdir...

نَظَّمَ الْكَائِنَاتِ بِقَوَانِينِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ..

~ Kainatı, qəza və qədərinin qanunları ilə tənzim etmişdir...

وَهُوَ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ..

~ O, Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhəd'dir...

الْكَامِلُ الْمُطْلَقُ فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ..

~ Zatında, sifətlərində və fellərində, mütləq Kamil'dir...

وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ..

~ O, Lətif, Xabir; Səmi, Basir'dir.

فَتَتَفَتَّحُ هَذِهِ الْعِشْرُونَ مِنَ الْحَقَائِقِ الْمُتَمَازِجَةِ، بِأَنْوَارٍ مُخَطَّطَةٍ كَوَاتٍ نَظَّارَةً بِوُجُوهٍ وَجِهَاتٍ وَمَرَاتِبَ إِلَى الْحَدْسِ الصَّادِقِ الْمُنَظَّمِ لِنُورِ الْإِسْلَامِ الْمُنَظَّمِ إِلَى التَّسْلِيمِ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ الْمُنَظَّمِ إِلَى الْإِيمَانِ؛

Mütəməzic (iç-içə qarışmış) həqiqətlərdən (ibarət) bu 20 həqiqət, -cizgili nurlarla; vəchləri, cəhətləri və mərtəbələrilə-

~ Sadiq hads'a;

~ İslam nuruna;

~ Nübüvvət tövrünə təslimiyyətə;

~ İmana

münəzzəm (tənzimlənmiş, bağlanmış) nəzər edən dəliklər açırlar.

بِأَنَّهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ.

(Ki), O, Vacibu'l-Vücud və Vahidu'l-Əhəd olan Allah'dır.

فَتَشْهَدُ الْكَائِنَاتُ بِهَذَا اللِّسَانِ ذِي النَّغَمَاتِ الْعِشْرِينَ مُنَادِيَةً: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.

Kainat, 20 nəğməli bu dillə nida edərək: "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (deyə) şəhadət edir.

-----------------------

وَاعْلَمْ أَنَّ «اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ» بِكُلِّ دَلَائِلِهِ الْمَزْبُورَةِ مُثْبِتٌ «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ».

Bil ki, şübhəsiz,

✓ "Allah. Ondan başqa ilah yoxdur." (həqiqəti), məzbur (yazılmış) bütün dəlillərilə, "Lə həvlə və lə quvvətə illə billəh = Allahdan başqa güc-qüvvət (sahibi) yoxdur." (həqiqətini) də isbat edir.

وَكَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» بِكُلِّ بَرَاهِينِهِ الْمَذْكُورَةِ، يَسْتَلْزِمُ «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ».

Və yenə, bil ki, şübhəsiz,

✓ "Lə iləhə illəllah.", məzkur (yuxarıda zikri keçən) bütün burhanları ilə, "Muhammədun Rasulullah"ı da istilzam edir.

فَمُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ كَمَا يَتَضَمَّنُ مِنَ الْإِيمَانِ خَمْسَةَ أَرْكَانِهِ،

"Muhamməd, Allahın rəsuludur." (cümləsi), necə ki, imanın 5 rüknünü (özündə) təzəmmün edir.

كَذَلِكَ هُوَ مَظْهَرٌ وَمِرْآةٌ لِصِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ.

Eləcə də, o, Rububiyyət sifətinə mazhar və mirat (ayna)'dır.

فَبِهَذَا السِّرِّ صَارَ قَرِينًا مُوَازِيًا لِـ«لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فِي مِيزَانِ الْإِيمَانِ، فَتَأَمَّلْ.

Bu sirrdəndir ki, "Muhammədun Rasulullah" (kəliməsi), iman mizanı (tərəzisi)'ndə, "Lə iləhə illəllah"a yoldaş oldu və bərabər (tutuldu). Təəmməl!

وَلِأَنَّ النُّبُوَّةَ مَظْهَرٌ لِصِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ تَكُونُ جَامِعَةً وَكُلِّيَّةً،

Çünki, nübüvvət, Rububiyyət sifətinin mazharı (zahir olduğu yer)'dir. (Bundan dolayı), cami və külli'dir.

وَالْوِلَايَةُ خَاصَّةٌ وَجُزْئِيَّةٌ،

Vilayət isə, xass və cüzi'dir.

فَنِسْبَتُهَا إِلَيْهَا كَنِسْبَةِ صِفَةِ «رَبِّ الْعَالَمِينَ» إِلَى «رَبِّي»...

Onun (yəni, vilayətin) Ona (yəni, Nübüvvətə) nisbəti:

~ "Rabbu'l-aləmin" sifətinin, "Mənim Rəbbim"ə;

وَنِسْبَةِ الْعَرْشِ إِلَى الْقَلْبِ..

~ Arşın, qəlbə;

وَنِسْبَةِ الْمِعْرَاجِ الْمُمْتَدِّ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى مَا فَوْقَ الْعَرْشِ الْمَارِّ عَلَى طَوَائِفِ الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ إِلَى مِعْرَاجِ الْمُؤْمِنِ فِي سُجُودِهِ.. بِالْوَجْهِ الْخَاصِّ..

~ Mülk və mələkut tayfalarını keçərək, yerdən, arşın fövqündəkinə qədər uzanan mirac ilə; bir möminin, xass bir cəhətlə, öz səcdələrindəki miracına

nisbəti kimidir.

---------------------

----------------------

تَنْبِيهٌ

Tənbeh

اِعْلَمْ أَنَّ هَاتَيْنِ الْبَرَاهِينِ عَلَى هَذَا الْمَطْلَبِ الْعَالِي، كَالدَّائِرَةِ الْمُحِيطَةِ بِالْمَرْكَزِ،

Bil ki, şübhəsiz, bu 2 burhan, bu ali mətləb haqqında, mərkəzi muhit (əhatə edən) dairə kimidir.

وَكُلُّ نُقْطَةٍ مِنَ الْمُحِيطِ كَمَنْفَذٍ يَنْظُرُ بِلَوْنِهِ الْمَخْصُوصِ إِلَى الْمَرْكَزِ،

Muhit (çevrə)'dən hər bir nöqtə, -məxsusi rəngi ilə- mərkəzə nəzər edən bir mənfəz kimidir.

وَبَيْنَ النُّقَاطِ تَسَانُدٌ يُزِيلُ ضَعْفَ الْأَفْرَادِ الْخُصُوصِيَّةِ،

Və nöqtələr arasında təsanüd vardır. (Ki, bu da), xüsusi fərdlərin zəifliyini izalə edir.

وَيَتَوَلَّدُ مِنْ مَجْمُوعِ الْبَرَاهِينِ حَدْسٌ صَادِقٌ يُنَظَّمُ إِلَى نُورِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ يُنَظَّمُ إِلَى التَّسْلِيمِ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ، ثُمَّ يُنَظَّمُ لِنُورِ الْإِيمَانِ الْقَيُّومِ لِلْمَطْلُوبِ.

Burhanların məcmusundan:

~ İslam nuruna; sonra

~ Nübüvvət tövrünə təslimiyyətə; sonra

~ mətlubun qəyyumu olan iman nuruna

nizamlanan sadiq bir hads təvəllüd edir.

وَمَا الْبَرَاهِينُ إِلَّا مَنَابِعُ لِتَحَلُّبِ هَذَا الْحَدْسِ،

Burhanlar, yalnız, bu hadsın axıb üzə çıxması üçün mənbələrdir.

فَضَعْفُ الْفَرْدِ يَزُولُ بِسِرِّ التَّسَانُدِ.

Beləliklə, fərdin zəifliyi, təsanüd sirrilə aradan qalxır.

وَمَعَ فَرْضِ عَدَمِ زَوَالِهِ لَا يَسْقُطُ الْفَرْدُ عَنِ الْجُزْئِيَّةِ وَعَنِ الِاعْتِبَارِ،

Onun (yəni, fərdin zəifliyinin) zavalının yoxluğunu (yəni, zəifliyinin qalxmadığını) fərz etsək belə, (o zəif) fərd, cüziyyat və etibardan düşməz.

بَلْ عَنِ الِاسْتِقْلَالِيَّةِ وَالْبُرْهَانِيَّةِ.

Hətta, istiqlaliyyət və burhaniyyətdən (belə, düşməz).

وَمَعَ فَرْضِ إِبْطَالِ الْفَرْدِ لَا تَبْطُلُ الدَّائِرَةُ بَلْ تَتَصَاغَرُ.

Fərdin ibtalını fərz etsək belə, (o burhan) dairəsi, batil olmaz; əksinə, kiçilər.

وَبِفَرْضِ إِبْطَالِهَا لَا يَزُولُ الْحَدْسُ الصَّادِقُ.

Və sadiq hads, onun ibtalını fərz etməklə, zail olmaz.

وَبِفَرْضِ زَوَالِهِ فَلَا بَأْسَ أَيْضًا،

Onun (yəni, bu sadiq hadsın) zavalını fərz etsək (belə), yenə bir beis yoxdur.

إِذْ نُورُ الْإِسْلَامِ قَائِمٌ،

Çünki, İslam nuru, qaimdir.

وَبَعْدَهُ التَّسْلِيمُ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ لَا يَتَزَلْزَلُ،

Ondan sonra, Nübüvvət tövrünə təslim, sarsılmaz.

وَبَعْدَهُ نُورُ الْإِيمَانِ الْمَوْهُوبُ قَيُّومٌ.

Ondan sonra, məvhub (hədiyyə kimi bəxş edilmiş) iman nuru, qəyyumdur.

فَطَلَبُ قُوَّةِ وَوُضُوحِ الْمَطْلُوبِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى مَجْمُوعِ الْبَرَاهِينِ مِنْ كُلِّ فَرْدٍ عَلَى حِدَةٍ بِجُزْئِيَّةِ الذِّهْنِ مِنْ مَرَضِ النَّفْسِ،

Burhanların məcmusuna tərəttüb edən mətlubun qüvvət və vüzuhunu, -zehnin cüziyyəti (səbəbi) ilə- hər bir fərddən ayrıca tələb etmək, nəfsin xəstəliyindəndir.

الَّذِي يَزِيدُ مَرَضَهَا وَيُلَقِّنُهَا مَلَكَةَ الرَّدِّ وَالْإِنْكَارِ.

Hansı ki, onun xəstəliyini artırır; və ona, rədd və inkar mələkəsi təlqin edir.

اَللَّهُمَّ احْفَظْنَا!

Allahım! Bizi (bundan) qoru!

فَالْبُرْهَانُ الْوَاحِدُ أَوَّلًا يُنْظَرُ بِهِ إِلَى الْمَطْلُوبِ،

Mətluba, ilk əvvəl, vahid bir burhan ilə nəzər edilir.

ثُمَّ يَتَشَرَّبُ أُنْمُوذَجَ الْمَجْمُوعِ فَتَتَسَاقَطُ عَنْهُ الْأَوْهَامُ.

Sonra; məcmunun nümunəsini (öz canına) hopdurur; və beləliklə də, vəhmlər ondan (bir-bir) tökülür.

اِعْلَمْ أَيْضًا أَنَّ مِنَ الْبَرَاهِينِ مَا هُوَ كَالْمَاءِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ كَالْهَوَاءِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ كَالضِّيَاءِ،

(Həm), (bunu) da bil ki, burhanlardan:

~ bir qismi, su;

~ bir qismi, hava;

~ bir qismi də, ziya

kimidir.

لَا بُدَّ مِنَ التَّوَجُّهِ بِلُطْفٍ وَوُسْعَةِ نَظَرٍ فِي لَيِّنَةٍ؛

(Bu burhanlara), yumşaqlıq içində, bir lütf ilə və geniş bir nəzər ilə təvəccüh, labüddür.

وَإِلَّا فَبِالْحِرْصِ وَالتَّعَمُّقِ وَالْجَسِّ بِأَصَابِعِ التَّحَرِّي يَسِيلُ وَيَزُولُ وَيَخْتَفِي.

Yoxsa, hərislik, dərinliyə getmək və təhərri (araşdırma) barmaqları ilə təcəssüs (edərsə), (o), axıb gedər, zail olar və gizlənər.

ثُمَّ اِعْلَمْ أَنَّ النَّظَرَ إِلَى شَجَرَةٍ ذَاتِ أَغْصَانٍ وَفُرُوعٍ وَثَمَرَاتٍ لِمَعْرِفَةِ حَيَاتِهَا وَطَعْمِهَا وَدَرَجَةِ قُوَّتِهَا عَلَى قِسْمَيْنِ:

Sonra, bil ki, budaqları, şaxələri və səmərələri olan bir ağaca, onun həyatını, dadını və qüvvət dərəcəsini bilmək üçün nəzər etmək, 2 qisimdir:

نَظَرٌ مِنْ طَرَفِ الْأَصْلِ وَالْجُرْثُومِ، فَهَذَا نَظَرٌ سَهْلٌ وَبَسِيطٌ مُسْتَقِيمٌ مَتِينٌ.

(1) Əsl və kök tərəfindən olan nəzər. Bu, asan, bəsit, müstəqim və mətin nəzərdir.

وَالثَّانِي: مِنْ طَرَفِ الثَّمَرَاتِ وَالْفُرُوعَاتِ، فَهَذَا النَّظَرُ بِدُونِ النَّظَرِ الْأَوَّلِ سَقِيمٌ مُوصِلٌ إِلَى الضَّلَالَاتِ.

(2) Səmərələr və füruat (şaxələr) tərəfindən (olan nəzər). Bu nəzər, -birinci nəzər olmadan- xəstə və dəlalətə çatdıran (nəzər)'dir.

كَذَلِكَ إِنَّ شَجَرَةَ الْإِسْلَامِيَّةِ جُرْثُومُهَا فِي السَّمَاءِ،

Eləcə də, şübhəsiz, İslamiyyət ağacının kökü, səmadadır.

أَغْصَانُهَا مُنْتَشِرَةٌ فِي آفَاقِ الْكَثْرَةِ،

Onun budaqları isə, kəsrət üfüqlərində müntəşir (yayılmış)'dır.

فَلِمَعْرِفَتِهَا نَظَرَانِ؛ وَلِلدُّخُولِ فِي دَائِرَتِهَا طَرِيقَانِ:

~ Onun mərifəti üçün, 2 nəzər; və

~ Onun dairəsinə daxil olmaq üçün, 2 təriq (yol)

vardır:

فَالنَّظَرُ الْأَوَّلُ: هُوَ النَّظَرُ مِنْ جَانِبِ الْأَصْلِ،

• Birinci nəzər: “əsl canibindən (olan) nəzər”dir.

فَإِذَا نَظَرَ الْمُوَفَّقُ إِلَى الْجُرْثُومِ يَرَى فِيهَا حَوْضًا عَظِيمًا مَنْبَعُهُ الصَّافِي هُوَ الْوَحْيُ الْمَحْضُ،

Müvəffəq (kimsə), kökə nəzər etdiyində, onda, böyük bir hovuz görür. Onun saf mənbəyi, vəhyin məhz özüdür.

فَتَزَايَدَ الْحَوْضُ بِتَحَلُّبِ الْآيَاتِ الْآفَاقِيَّةِ وَالْأَنْفُسِيَّةِ.

Afaqi və ənfusi ayələrin axıb gəlməsilə, hovuz (getdikcə) çoxalır.

فَمِنْ ذَلِكَ الْحَوْضِ الْمُمْتَزِجِ مَادَّةُ حَيَاةِ الثَّمَرَاتِ وَغِذَاؤُهَا.

Beləliklə, meyvələrin və qidanın həyat maddəsi, o mümtəzic hovuzdandır.

فَإِثْبَاتُ حَيَاةِ ثَمَرَةٍ وَاحِدَةٍ تَكْفِي لِإِثْبَاتِ سَائِرِ أَخَوَاتِهَا،

Bir tək meyvənin həyatını isbat etmək, sair bacılarının (həyatını) isbat üçün kifayət edir.

بَلْ -وَكَذَا- تَدُلُّ عَلَى حَيَاةِ شَجَرَتِهَا،

Hətta, -yenə- ağacın həyatına da dəlalət edir.

مَعَ أَنَّ إِثْبَاتَ حَيَاةِ الثَّمَرَةِ سَهْلٌ سَرِيعٌ يَحْصُلُ بِرُؤْيَةِ الِاتِّصَالِ فَقَطْ،

Halbuki, şübhəsiz, meyvənin həyatını isbat, asan və tezdir. (Bu), yalnız ittisalı (yəni, meyvənin ağaca bağlı olduğunu) görməklə hasil edilir.

وَإِبْطَالَهَا وَزَوَالَهَا عَسِيرٌ بَطِيءٌ،

Onun ibtalı və zavalı isə, çətin və yavaşdır.

لَا يَقْتَدِرُ عَلَى إِبْطَالِهَا مَعَ بَقَاءِ الِاتِّصَالِ وَعَلَى مَنْبَعِ سَرَيَانِ الْحَيَاةِ إِلَيْهَا مَا لَا يَقْتَدِرُ عَلَى قَلْعِ الْأَصْلِ.

İttisal və həyatın ona axdığı mənbə davam etdikcə, əsli qoparmağa qadir olmayan, onun (yəni, meyvənin) ibtalına da qadir olmaz.

وَلَوْ صَادَفَ هَذَا النَّظَرُ بَيْنَ الثَّمَرَاتِ مَيِّتَةً يَابِسَةً حَكَمَ بِأَنَّهَا دَخِيلَةٌ،

Əgər bu nəzər, meyvələr arasında meyyit və quru (bir meyvəyə) təsadüf etsəydi, onun, daxil (yəni, ağaca sonradan daxil olmuş) olduğuna hökm edərdi.

وَيُحِيلُ مَوْتَهَا عَلَى الْأَسْبَابِ الْخَارِجِيَّةِ.

Və onun ölümünü, xarici səbəblərə həvalə edərdi (və ya yönəldərdi).

هَذَا النَّظَرُ هُوَ النَّظَرُ الْإِيمَانِيُّ وَالْإِسْلَامِيُّ وَالْمُسْتَقِيمُ السَّهْلُ وَالْمُنْقَادُ لِطَوْرِ النُّبُوَّةِ.

Bu nəzər, imani, İslami, müstəqim, asan, Nübüvvət tövrünə münqad (boyun əymiş) bir nəzərdir.

اَللَّهُمَّ ارْزُقْنَا وَثَبِّتْنَا عَلَيْهِ.

Allahım! Bizi (o nəzər ilə) ruziləndir və onun üzərində sabit qıl!

وَالنَّظَرُ الثَّانِي: السَّقِيمُ الَّذِي هُوَ مُنْشَأُ الضَّلَالَاتِ وَمَعْدِنُ الِاضْطِرَابَاتِ، هُوَ النَّظَرُ مِنْ جَانِبِ الثَّمَرَاتِ بِنَظَرٍ تَنْقِيدِيٍّ.

• İkinci nəzər: “dəlalətlərin mənşəyi və iztirabların mədəni olan xəstə (olan nəzər)'dir. O, tənqidi bir nəzər ilə, meyvələr canibindən nəzər (etmək)”dir.

وَفِي هَذَا النَّظَرِ يَحْتَاجُ فِي كُلِّ ثَمَرَةٍ إِلَى الْإِثْبَاتِ وَالذَّوْقِ، لِفَقْدِ الِاتِّصَالِ هُنَا،

Və bu nəzərdə, hər bir meyvədə, ittisal (əlaqə)'nin burda itməsindən dolayı, isbata və zövqə (yəni, o meyvəni dadmağa) ehtiyac vardır.

مَعَ أَنَّ إِثْبَاتَ ثَمَرَةٍ فَرْدَةٍ وَإِيصَالَ مَادَّةِ غِذَائِهَا عَسِيرٌ

Halbuki, bir meyvənin isbatı və onun qida maddəsini çatdırmaq, çətindir.

يَحْتَاجُ إِلَى مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ تَمَامُ الْأَصْلِ،

O, əslin (yəni, kökün) tamamının ehtiyac duyduğu şeyə ehtiyac duyur.

مَعَ أَنَّ زَوَالَهَا وَبُطْلَانَهَا سَرِيعٌ يَحْصُلُ بِأَدْنَى شَيْءٍ.

Halbuki, onun zavalı və butlanı, asandır (və) kiçik bir şey ilə (belə) hasil olur.

وَلَوْ صَادَفَ بَيْنَهَا مَيِّتَةً يَابِسَةً أَحَالَهَا عَلَى مَوْتِ الْأَصْلِ.

Əgər onların arasında meyyit və quru (olan bir meyvəyə) təsadüf edərsə, onu, əslin ölü olmasına həvalə edər.

أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْ هَذَا النَّظَرِ،

Allah, bizi bu nəzərdən qorusun!

لَكِنْ لَوْ كَانَ هَذَا النَّظَرُ تَابِعًا لِلنَّظَرِ الْأَوَّلِ كَانَ حَسَنًا وَسَبَبًا لِاطْمِئْنَانِ النَّفْسِ.

Lakin, əgər bu nəzər, birinci nəzərə tabe olsaydı, gözəl; və nəfsin itminanı üçün bir səbəb olardı.

سَعِيدُ النُّورْسِيُّ

(Bədiü'z-zaman Said Nursi, "əl-Arabiyyu əl-Məsnəviyyu ən-Nuriyyu", "Qətrə" risaləsi)

---------------------------------

Əlavələr:

Tövhidin əqli isbatı (1):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/tovhidin-%C9%99qli-isbati-1

Read 6 times

In order to make a comment, please login or register

OXŞAR SUALLAR

Mövzu Kateqoriyaları

Videolar

Səslilər

Mənbələr

Bloq

Qrafiklər

Tövhidin əqli isbatı (2)