Əlfaz-ı Küfr
Əlfâz'ın təki olan ləfz; söz, sözcük və ifadə deməkdir. Küfür və küfr isə "kəfəra" felindən məsdər olub, lüğətdə; bir şeyi örtmək mənasına gəlir. Qəlbindəki imanını örtən kimsəyə də buna görə "münkir" və ya "kafir" * deyilmişdir. Bir termin olaraq, insanı küfrə salan və dindən çıxmasına səbəb olan sözlərə "əlfaz-ı küfr" adı verilər.
Bir mömini küfrə salan sözlər üç yerə ayrılır. Bunları: istehza; dinin əsaslarından birinə lağ etmək; istihfâf; inanılması lazım olan və dinin zərurəti olaraq qəbul edilmiş prinsipləri dəyərsiz hesab etmək, xəfifə almaq: bir islami hökmü açıqca inkar etmək və ya din e'tibarilə müqəddəs olan şeylərə küfr etmək.
Allahu Təâlâ'nın zatı, sifətləri, felləri, adları, əmrləri, qadağaları haqqında zarafat yollu da olsa lağ edərək danışmaq, bunları küçümsəyici sözlər söyləmək və Allah'a söymək insanı dindən çıxarar (əl-Fətava`l-Hindiyyə, II, 258). Ayədə belə buyurulur:
"Allaha, Onun ayələrinə və Onun Elçisinə istehzamı edirsiniz? Boş yerə üzr istəməyə cəhd etməyin. Siz imandan sonra küfrə düşdünüz" (ət-Tövbə, 9/65 vd.)
Peyğəmbərlik müəssisəsi və peyğəmbərliklə lağ etmək, onları alçaldan, dəyərsiz hesab olunan sözlər söyləmək söymə sayılır. Buna görə digər peyğəmbərləri və ya Hz. Peyğəmbəri kiçik görən lağ edən və Ona əza verən dindən çıxar. Ayələrdə belə buyurulur:
"Şübhə yox ki, Allah'a və Rəsulu'na əziyyət verənlərə Allah dünyada və axirətdə lənət etmişdir. Onlara çox alçaldıcı bir əzab da hazırlamışdır" (əl-Əhzab, 33/57).
"Onlardan (Münafiqlərdən) elələri də var ki, Peyğəmbərə əziyyət verib: "O hər sözü eşidən bir qulaqdır!" deyirlər. De: "O, sizin üçün ancaq xeyirli sözlər eşidir. O, Allaha iman gətirir, möminlərə də inanır. O, sizlərdən iman gətirənlər üçün bir rəhmətdir". Allahın Elçisinə əziyyət verənlər üçün isə ağrılı-acılı bir əzab vardır."(ət-Tövbə, 9/61).
Əbu Hənifə və onun davamçıları, İmam Şafii, İmam Əhməd b. Hənbəl və İmam Malik kimi İslam huquqçularının böyük əksəriyyətinə görə, Hz. Peyğəmbərə söyən kimsə dindən çıxar və öldürülməsi lazımdır. Digər peyğəmbərlərə söyən də dindən çıxar və öldürülər (İbn Teymiyyə, əs-Sârimü'l-Meslul, Nşr. Məhəmməd Muhyiddin Abdulhəmid, Misir 1960, s.512, 565).
Müqəddəs kitablara və Qur'an-ı Kərimə söymək və ya bunların əslini inkar edici sözlər söyləmək küfrdür. Qur'anla, bir surəsi və ya ayəsiylə lağ etmək, onu kiçik hesab etmək küfrdür (Aliyyu'l-Kari, Şərhul-Fıkh'ı-Əkbər, Misir 1323 h., S.151 vd .; əl-Heytəmi, ez- Zevacir, I, 30). Qur'anın Allah kəlamı deyil də bəşər sözü olduğunu söyləmək də küfrdür. Vəlid b. Muğirə (ö.1 / 622) Qur'an haqqında belə demişdi: "Bu ancaq sehrbazlardan öyrənilib nəql edilən bir sehrdir. Şübhəsiz bu bir insan sözüdür". Uca Allah da Vəlid haqqında "Mən də Onu şübhəsiz cəhənnəmə daxil edəcəyəm '' (Muddəssir, 74/24 vd.) buyurmuştur.
Mələklərə söymək, lağ etmək, ayıblamaq, onları kiçik görmək küfrdür. Cəbrâil (as) 'in vəhyi gətirərkən səhv etdiyini, Hz. Əli yerinə səhvən Hz. Muhammədə vəhyi verdiyini söyləmək də insanı dindən çıxardar (İbn Abidin, Reddu'l-Muxtar, III, 292; əl-Fətava "l-Hindiyye, II, 266; Əhməd Saim Kılavuz, İman-Küfr sərhədi, İstanbul 1982, s. 132-133).
Əshab-ı Kiramı təkfir edərək, onların mömin olmadığını söyləmək küfrdür. Səhabəni kiçik hesab etmək, lağ etmək və onlara nifrət etmək isə bidət və zəlalətdir. Digər möminləri təkfir edənin dindən çıxması ilə bağlı hədislərin vahid xəbər qəbilindən olması mövzunu kəlamçılar arasında mübahisəli hala gətirmiş, səhabəni təkfir edənin kafir sayılması hökmü isə aşağıdakı dəlillərə dayandırılmışdır.
Ayələrdə əshabi-kiram təriflənmişdir:
"Möminlər ağac altında sənə beyət etdikləri zaman Allah onlardan razı olmuşdur. Allah onların qəlblərində olanı bildi də, onlara mənəvi rahatlıq nazil etdi. Onları çox yaxın bir fəth və zəfərlə mükâfatlandırdı" (əl-Fəth, 48 / 18).
“Dində hamını ötüb keçən ilk mühacirlərə və ənsarlara, həmçinin yaxşı işlər görməkdə onların ardınca gedənlərə gəlincə, Allah onlardan razıdır, onlar da Ondan razıdırlar. Allah onlar üçün ağacları altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Cənnət bağları hazırlamışdır. Bu, böyük uğurdur. "(ət-Tövbə, 9/100).
Səhabəni tərifləyən bir çox hədis də vardır.
"Ashâbıma sövmeyiniz. Nəfsim qüdrət əlində olan Allah'a and içirəm ki, sizdən biriniz Uhud dağı qədər qızıl sərf etsə, onların iki ovuc və ya bir ovuc miqdarındakı sədəqəsinə çata bilməz'' (Müslim, Fedailü's-Sahâbe, 54; Əbu Dâvûd, Sünnə, 11 ; Tirmizî, Mənaqib, 59; Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, 111, II).
"On adam var ki, cənnətdədir: Əbu Bəkir, Ömər, Osman, Əli, Talha, Zübeyr, Əbdürrəhman, Sa'd, Səid və Əbu Ubeydə "(Tirmizî, Mənaqib, 26).
"Ümmətimin ən xeyirlisi aralarında olduğum bu nəsildir. Sonra onları təqib edənlər, sonra onların ardından gələnlərdir"(Buxâri, Fedailü's-Sahâbe, I, Riqaq, 7). Səhabəni təkfir edən, bizə Qur'an-ı Kərimi təvâtürən nəql edən bir nəsli məhkum etmiş olmaqdadır.
Alimlərə və fəqihlərə səbəbsiz yerə söyməyin dindən çıxaracağına dair müxtəlif fətvalar verilmişsə də, özləri ayə və hədislərlə təriflənən səhabələrə söyən belə kafir deyil sapıq və bid'ətçı sayıldığı düşünülürsə bu kəslərin fısklarıyla baş-başa buraxılması daha uyğun olar (Aliyyul-Kari, age, 156 -159; əl-Fətava əl-Hindiyyə, II, 270 vd .; əl-Heytəmi, age, I, 31; İbn Abidin, Reddu'l-Muxtar, III, 293, Məcmuə-Rasəil, I, 360) .
Hənəfilərin əksəriyyəti bir kimsənin səhabəyə söyməyi, onlara lağ etməyi, onları küçümsəməyi halal görüb bu hərəkətləri işləyəcək olarsa kafir, halal görmədən işləyəcək olarsa fasiq olacağını, söyləmişdir. Ancaq bəzi Hənəfi fəqihləri, eyni sözlər Hz. Əbu Bəkir və Ömər üçün deyilirsə, söyləyənin dindən çıxacağını söyləmişlər. Hənəfilərdən bir qrup alim isə, səhabə böyüklərinə söyənin siyasi baxımdan öldürülməsini caiz görür. İmam Mâlik, Hz. Peyğəmbərə söyənin öldürülməsi, səhabələrə söyənin isə tərbiyə vermək məqsədiylə cəzalandırılması lazım olduğu qənaətindədir. Əhməd b. Hənbələ görə isə, səhabələrdən birinə söyən kimsə şiddətli bir şəkildə döyülür (Aliyyul-Kari, age, II, 410-411; İbn Abidin, Reddu'l-Muxtar, III, 293, Məcmuə-Rasəil, I, 359; İbn Teymiyyə, əs-Sarimu'l-Meslul, s.561).
Söyləyəni dindən çıxaran küfr sözlərinin bu nəticəni meydana gətirməsi üçün azad bir iradə və ixtiyarla söylənməsi lazımdır. Təhdid, zor və təzyiq altında küfr sözlərini söyləyən kimsə məcburiyyət tam isə, yəni öldürmə, kəsmə, bədənə zərər vermə və şiddətli döymə təhdidi varsa küfr sözü söyləyə bilər. Ayədə belə buyurulur:
"Qəlbi imanla dolu olduğu halda, küfrə məcbur edilən müstəsna olmaq üzrə, kim iman gətirdikdən sonra küfrə sinə açsa Allahdan onlara bir əzab vardır" (Nəhl, 16/106).
Bu ayə, küfrə məcbur edilən kimsənin dindən çıxmayacağını göstərir. Necə ki Məkkə müşrikləri, Yasir ilə xanımı Süməyyəni İslâm'dan dönmələri üçün məcbur etmiş, işgəncə altında ikisini də öldürmüşdür. Yasirin oğlu Ammar`ı da bir quyuya ataraq işgəncə etmişlər, Ammar işgəncəyə dözə bilməyərək, qəlbi imanla dolu olduğu halda, diliylə İslâm'dan döndüyünü söyləmiş və canını qurtarmışdır. Xəbər Hz. Peyğəmbərə çatdıqda, onunla görüşmüş və yenə işgəncəyə məruz qalsa eyni sözləri söyləməsinə icazə vermişdir. Yuxarıdakı ayət-i kərimə bu hadisə üzərinə enmişdir (İbnul-Əsir, Üsdül-Ğabə, IV, 130 vd.)
Hamdi Döndürən
