Mövzusunda ən çox maraqlanılan

1 Komputer və televizor qarşısında vaxt keçirib çox gec yatıram. Dinimizə görə gec yatmağın hökmü nədir?

    Geç yatmaq məkruh görülmüşdür. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), işanı qıldıqdan sonra dünyəvi söz və söhbətə rəğbət etməzdi,

"İşadan sonra oturub boş və faydasız söhbət yoxdur."(Buxari, Məvâkît 23; Müslim, Məsacid 236. Ayrıca bax. Tirmizi, Məvâkît 11; Nəsai, Məvâkît 20; İbni Mâcə, Salat 12; Məcmauz-zəvaid, 1/315.)

buyururlardı.

     Rəsulullah Əfəndimizin (s.ə.s.)  ümmətinə yatsı namazını qıldıqdan sonra dünyəvi boş söz və laqqırtını qadağan etməsinin hikməti; möminlərin əməl dəftərlərini ibadətlə bağlayıb o günü hüsnü-xatimə (gözəl sonluq) məzhər olaraq xeyirli bir şəkildə başa vurmalarını təmin etmək üçündür.

     Ancaq namazdan sonra zikr və əvrad oxunar, dini və imanî söhbətlər edilərsə, bu cür söhbətlər hədisdə qadağan edilən gecə söhbətləri sinifinə aid deyildir. Əməl dəftərinin xeyirli bir əməl ilə bağlanmasına da bir əngəl təşkil etməz.

     Ayrıca, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

"Səhərin erkən saatlarında bərəkət və müvəffəqiyyət vardır." (Ləvakıh-u'l-Ənvar, Şa'rani, s. 295.)

     Son zamanlarda getdikcə artan bərəkətsizliyin və müvəffəqiyyətsizliyin hikməti bu hədisi-şərifin işığında axtarılıb tapılmalıdır. Təəssüf ki, televiziya, kompüter "erkən yatmağın düşməni" olaraq insanın qarşısına qoyulmuşdur.

     Bu qatı düşməni məğlub edib, mümkün qədər erkən yatıb, təhəccüd namazına qalxmaq, daha sonra günəş doğmadan öncə sübh namazına dinc olaraq oyanmaq və ondan sonra yatmayıb işə başlamaq lazımdır.

     Gümrah, dinc, çalışqan olmalarına hamımızın şahid olduğu babalarımız və nənələrimiz belə edərdilər. Bu gözəl adət yox olduqda, sağlamlıq da, bərəkət də, dinclik da yox oldu.

Mövzuyla Əlaqədar Hədislər və Açıqlamaları:

     Əbu Bərzəəl-Əsləmi (radıyallahu anh) nəql edir:

"Rasulullah (aleyhissalatu vəssalam) işadan əvvəl yatmağı, sonra da danışmağı məkruh sayardı." (Buxari, Məvâkît 23; Müslim, Məsâcid 237, (647); Əbu Dâvud, Salat 3, (398); Tirmizi, Salat 125.)

     Bu hədis, Rəsulullahın (aleyhissalatu vəssalam)  gündəlik həyat nizamını əks etdirən rəvayətlərdən biridir: Buna görə Əfəndimiz (s.ə.s.), işanı qılmazdan əvvəl yatmağı məkruh görmüşdür, çünki gecə qalxa bilməyib namazı qaçırma ehtimalı vardır. Bundan başqa işadan sonra da oturub söhbət etməyi xoş qarşılamazdı. Bu da gecə ibadətinə yəni təhəccüdə mane olan bir haldır. Halbuki, Rəsulullah (s.ə.s.) gecənin bir hissəsində hər gün qalxıb gecəni əhya etməklə, namazla, zikrullahla keçirməkdədir.

     Rəsulullahın (s.ə.s.)  şəxsi həyatında etdiyi, ümmətinə də sünnədir. Qaldı ki bir çox hədislərində gecə namazını ümmətinə tövsiyə etmişdir.

     Ancaq onu da ifadə edək ki, bu söylənilən, ən çox olan vəziyyəti ifadə edir. Ehtiyac halında bəzi gecələrdə gec vaxtlara qədər Əfəndimizin (s.ə.s.)  oyaq qaldığı olmuşdur. Buxarinin bir rəvayətində qadınlar və uşaq yatacaq qədər Rəsulullahın (s.ə.s.)  işanı ertələməsi də mövzumuzla əlaqədardır; vəziyyət ümmət üçün də eynidir. Uləma işanın ardınca yatmağın vacib olmadığını ifadə etmişdir. Tirmizi, elm əhlinin əksəriyyətinin yatsı namazından əvvəl yatmağı məkruh qəbul etdiyini, bəzilərinin də xüsusilə ramazanda buna icazə verdiklərini bildirir. Məkruh olmamağın şərti, namazın normal vaxtında insanı qaldıracaq birinin olması vəya o vaxtda mütləq oyanmaq insanın adətləri arasında dəqiqlik qazanmasıdır. Belə olacağı halda əvvəldən yatmağın bir zərəri, kərahəti yoxdur.

     Namazdan sonrakı danışığın kərahətindən məqsəd, məşru bir mövzu üzərində olmaması hallarına aiddir. Elm təhsili, tələb olunan mövzular üzərində müzakirə məqsədilə işadan sonra oyaq qalmanın məkruh olmadığı ifadə edilmişdir. Ayrıca gec yatmağın, Qıyamul-leyl'ə (gecə namazı) əngəl olmasının da bu kərahətin səbəbləri arasında yer aldığı ifadə edilmişdir.

     Hz. Ömər (Allah ondan razı olsun) nəql edir:

"Rəsulullah (aleyhissalatu vəssalam), Hz. Əbu Bəkir (radiyallahu anh) və yanlarında mən də olduğum halda müsəlmanların məsələlərini (danışmaq üçün) gecə gec vaxta qədər oyaq qalardılar." (Tirmizî, Salat 126.)

     Ayni, qadağan olan oyanıqlığın xeyirsiz söhbətə, qadağan olmayan oyanıqlığın isə xeyirli söhbətə yozulduğunu söyləyərək əvvəlki hədislə bunu şərh edir.

    (bax. Prof. Dr. İbrahim Canan, Kutubu Sittə Tərcümə və Şərhi)

2 Qurandan sonra ən mötəbər kitab hesab edilən İmam Buxarinin "Camius-Səhih" kitabının orjinalı bu günə gəlib çatıbmı?

İddia:
İmam Buxariyə istinad edilən "Camius-Səhih" adlı kitabı Buxari yox, ondan 400 il sonra yaşamış Yunini yazmışdır.

Cavab:
Bunu demək sadəcə olaraq insanın öz cahilliyini ortaya qoymasıdır. 

    Əbu Süleyman Həmd b. Muhəmməd əl-Xəttabi "Camius-Səhih" kitabında olan hədisləri şərh etdiyi "İ'lamus-Sünən" kitabını yazmışdır. O, hicri 388-ci ildə vəfat etmişdir. Yunini isə onun vəfatından 233 il sonra doğulmuşdur. Bununla yanaşı Yunininin anadan olmasından iki əsr əvvəl yaşamış İbni Battal (V əsr) da "Camius-Səhih" kitabını şərh etmişdir.

   Yəni hələ Yunini anadan olmamışdan əsrlər əvvəl "Camius-Səhih" kitabına şərhlər yazılmışdı. Vəziyyət belə olduğu halda, "Camius-Səhih" kitabını Yunininin yazdığını deməkdən daha gülünc nə ola bilər?!

İddia:
    Bu kitabı İmam Buxari yazmış olsa belə, əlimizdəki Səhih-i Buxari nüsxələrinin gerçək nüsxə olduğunu deyə bilmərik. Çünki İmam Buxarinin "Camius-Səhih" kitabının əlyazması, onun tələbələrinin əlyazmaları, hətta tələbələrinin tələbələrinin də əlyazma nüsxələri bu günə gəlib çatmayıb. Səhih-i Buxarinin hicri 621-ci ilə kimi heç bir əlyazma nüsxəsi bu gün əlimizdə yoxdur. Əlimizdəki ilk Səhih-i Buxari nüsxəsi 621-ci ildə anadan olmuş Yuniniyə aiddir.

Cavab:
   1. Bu gün əlimizdə Qur`an-i Kərimin ilk nüsxəsi - Hz. Əbubəkir (ra) dövründə kitablaşdırılmış nüsxəsi yoxdur. Lakin bu, Quranın dəyişdirilmiş ola biləcəyini deməyə əsas vermir. Çünki həmin dövrdə Qur`anın minlərlə hafizin əzbərində qorunduğu, hər gün beş vaxt namazda yüz minlərlə insan tərəfindən oxunduğu bir reallıqdır. Bundan başqa Quran sadəcə şeir kitabı kimi əzbərlənməyib, içindəki hökmlər bütün İslam diyarlarında tətbiq edilib. Artıq həm əzbər, həm davamlı oxuma, həm tətbiq etmə ilə qorunmuş bir kitabın əlyazması olmasa da, belə bir kitabın dəyişdirildiyini söyləmək mümkündürmü? 

   Səhih-i Buxarinin də vəziyyəti belədir. O kitabdakı hədislər yüzlərlə Buxari hafizləri tərəfindən əzbərlənmiş, hökm bildirən hədislər tətbiq edilmiş, digərləri xütbələrdə, məclislərdə və s. oxunmuşdur, həmçinin bütün alimlər öz əsərlərində o hədislərdən istifadə edin mənbə də göstərmişdir. İslam dünyasında gördüyü etibar və qazandığı mövqe səbəbilə dəyişdirilmiş olması mümkünsüzdür. Buna bir neçə misal göstərək:

    1281-ci ildə Tatarlar Suriyaya girdiyi zaman Məlik Mansur onların qarşısına çıxmadan öncə Səhih-i Buxari oxunmasını əmr etmiş, alimlər də xətm günü Cüməyə təsadüf edəcək şəkildə onu oxuyub bitirmişdirlər. 1505-ci ildə Misir sultanının bağçasında qurulmuş böyük çadırda Səhih-i Buxarinin xətm edildiyini bildirən tarixçi İbn İyas əvvəllər də bunun edildiyini bildirirdi. Nəinki alimlərin, camaatın, hətta sultanların yanında belə bu cür dəyər verilən bir kitabın dəyişdirilə biləcəyini demək ağıla nə qədər uyğundur?

   2. İnsanlıq hər dövrdə müharibələrdən, işğalçı yürüşlərdən, təbii fəlakətlərdən əziyyətlər çəkmişdir. Hülakü xan 1258-ci ildə Bağdadı işğal etdiyi zaman milyonlarla kitab Dəclə çayına atılmış, məscid və mədrəsələr dağıdılmışdır.

   Bu kimi səbəblərdən dolayı Yuniniyə qədərki əlyazma nüsxələr, bu nüsxələrin saxlandığı kitabxanalar yandırılmış, yox edilmiş ola bilər. Lakin bu, Səhih-i Buxarinin şifahi və tətbiqi yollarla yayılmasına əngəl ola bilməmişdir.

   Bu gün dünyadaki bütün Quranlar yox edilsə, on nəfər hafiz birlikdə Quranı yenidən bərpa edə bilər. Səhih-i Buxari də eyni şəkildə rəvayət edilmişdir.

    3. Bu gün hər bir müsəlmanın yanında bir, bəzən də birdən çox Quran-i Kərim mövcuddur. VII əsrdən XXI əsrə qədər də ən azı bir milyard müsəlman yaşamışdır. Görəsən, indiyə kimi yaşamış müsəlmanlardan qalma bir milyard Quran nüsxəsi, nəinki bir milyard, hətta yüz min Quran nüsxəsi toplana bilərmi? Cavab açıq bir şəkildə "xeyr"dir. Lakin bu əsas vermir ki, indiyə kimi yaşamış müsəlmanların yanında Qur`an kitablarının olmadığını və Quranın dəyişdirildiyini deyək.

    Eyni şey Səhih-i Buxari üçün də keçərlidir. Bu gün çoxlu Səhih-i Buxari nüxsəsinin qalmamış olması o kitabın dəyişdirildiyini deməyə əsas vermir.

Quranın ilk nüsxəsi yoxdur, lakin güclü bir şəkildə nəql edildiyi üçün təhrif olunması mümkünsüzdür. Səhih-i Buxarinin də ilk nüsxəsi yoxdur. Bəs güclü bir şəkildə nəql edilibmi?

   İmam Buxarinin tələbəsi Firəbri kitabı Buxaridən biri Firəbrdə, digəri isə Buxarada olmaqla iki dəfə dinləmişdir. Firəbridən Səhih-i Buxarini rəvayət edənlərdən ən önəmliləri bunlardır:

   Əbu Əli Said b. Osman əl-Misri, Əbu Zeyd Muhəmməd b. Əhməd əl-Mərvəzi, Əbu Əhməd Muhəmməd b. Muhəmməd əl-Cürcani, Əbu İshaq İbrahim b. Əhməd əl-Müstəmli, Əbu Muhəmməd Abdullah b. Əhməd b. Hammuyə əl-Haməvi, Əbu Əli Muhəmməd b. Ömər b. Şəbuyyə əş-Şəbəvi, Əbul Heysəm Muhəmməd b. Məkki əl-Küşmihəni, Əbu Əli İsmail b. Muhəmməd əl-Küşani, Əbu Nəsr Əhməd b. Muhəmməd əl-Axsikəsi.

    Firəbridən Səhih-i Buxarini nəql edənlərdən nəql edən Əbu Zərr əl-Harəvi və həyatını hədis elminə həsr etmiş qadın mühəddis Kərimə bint. Əhməd Məkkədə tədrislə məşğul olduqlarından kitabın İslam dünyasına yayılmasında önəmli rol oynamışdırlar. Əl-Harəvinin nüsxəsi Firəbridən gələn üç fərqli rəvayətə əsaslanırdı.

   Bütün fərqli Səhih-i Buxari rəvayətləri üzərində araşdırma aparmış alman şərqşünası Johann Fück-Halle bu rəvayətlər arasında ciddi fərqlərin olmadığını, oxuyuş fərqlərinin mənaya az təsir etdiyini bildirmişdir. Bu da: "Buxari nüsxələri arasında ciddi fərqlər vardır", - deyənlərin yalana baş vurduqlarını sübut edir.

   Yunini isə rəvayətlər arasındakı fərqləri həll etməyə çalışmış, qrammatik problemləri həll etmək üçün dilçi alim İbn Malik ət-Tai ilə işbirliyi qurmuşdur. Nəticədə mövcud bütün Səhih-i Buxari rəvayətlərini qarşılaşdıraraq aradakı cüzi fərqləri həll etmiş, gerçək Buxari nüsxəsini müəyyənləşdirmişdir.

   Bu cür proseslər bu dövrdə də davam etməkdədir. Məsələn, Ömər Nasuhi Bilmənin "Büyük İslâm İlmihâli" kitabının 1947-1951, 1959, 1960, 1970, 1975, 1985 və 1986-cı illərdəki nəşrləri arasında bəzi fərqlər olduğundan Mehmet Tâlûnun rəhbərliyi altında çalışan elmi heyət tərəfindən həmin nəşrlər qarşılaşdırılaraq kitabın əsl versiyası müəyyənləşdirilmişdir.

   Yunini də mövcud Səhih-i Buxari nüsxələrini qarşılaşdırmış, Johann Fück-Hallenin dediyi kimi aralarında olan bəzi fərqləri aradan qaldırmışdır. Yunininin təhqiq etdiyi rəvayətlər barədə aşağıdakı cədvəldən də məlumat sahibi olmaq mümkündür (TDV İslâm Ansiklopedisi, VII, 117):

 


   Qısacası, Yunini yeni nüsxə yaratmamış, eynilə Mehmet Talunun "Büyük İslâm İlmihâli" kitabına etdiyi əməliyyatı tətbiq edərək əsl Səhih-i Buxari nüsxəsini müəyyən etmişdir.

   Hazırda Yuniniyə aid əlyazma nüsxəsi əlimizdə vardır və oxuduğumuz Səhih-i Buxari kitabları ilə həmin nüsxə arasında heç bir fərq yoxdur. Əlavə məlumat almaq üçün istifadə etdiyimiz mənbələrə baxıla bilər.

   Səhih-i Buxarinin müəllifinə aid bir əlyazmasının bu günə gəlib çatmaması səbəbilə bu kitabın etibarsız olduğu yalanını deyənlərin məqsədi Quran-i Kərimin təhrif edilmədiyi mövzusunda insanları şübhəyə salmaqdır. Belə ki, onlar: "İmam Buxarinin əlyazması bu günə gəlib çatmayıb, onda bu kitaba etibar etmək olmaz", - deyərək insanlarda bu yanlış düşüncəni yaradırlar: Bir kitabın ilk nüsxəsi yoxdursa, o kitaba güvənilməz. Daha sonra Quranın ilk nüsxəsinin olmadığı haqqında danışacaqlar. Yaratdıqları yanlış düşüncə səbəbilə də insanlar: "Quranın ilk nüsxəsi yoxdur, deməli, təhrif edilə bilər", - deyəcəklər. Lütfən diqqətli olun...

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

1. Câmiu's-Sahîh maddesi | TDV İslâm Ansiklopedisi
2. Yûnînî maddesi | TDV İslâm Ansiklopedisi
3. İmam Buhari (ra)'in Câmi'u's-Sahîh'inin Değiştirilebileceğini veya Bu Eseri Yunini'nin Yazıp Buhari'ye Nisbet Edebileceğini Söyleyenlere Ne Cevap Verirsiniz? | Kurân ve Sünnet
4.Hattabi'nin İ'lâmu's-Sünen'i ve İbn Battal'ın Şerhi günümüze ulaştı mı? | Sorularla İslamiyet

 

3 Salam.Mən bir hədisdə oxumuşdum ki, peyğəmbərimiz (s.ə.s.) buyurmuşlar ki, şəriət elmindən başqa bütün elmlər axirətdə vizrü-vəbal olacaqdır.Bu nə deməkdir?

Belə bir hədis rəvayətinə rastlaya bilmədik.

Ancaq bənzər bir ifadəni İmam Şafinin bu qəsidəsində görürük:

“Quranın xaricində bütün elmlər boş bir məşğuliyyətdir. Yalnız hadis elmi ilə din elmləri

bunun xaricindədir. Həqiqi elm, içində ‘Bizə rəvayət etdilər /xəbər verdilər’ ifadəsinin yer

aldığı elmdir. Bunun xaricində qalanlar isə şeytanın vəsvəsələləridir.”

Bunun mənası budur:

Hər hansı bir məlumat Allahın kitabı və Rəsulunun sünnəsinə söykənmirsə yaxud onları

anlamağa xidmət etmirsə, həqiqət nöqtəsində bu elmlərin -din imtahanı baxımından- heç

bir dəyəri yoxdur. Hamısı da bir ehtimal və xəyal məhsuludur. Çünki Allahla əlaqəsi

qurulmayan “elm şübhəyə çevrilər”

4 "Cümə qüslü hər həddi büluğa çatana vacibdir. Misvaklanması, tapdığı halda qoxu sürtməsi də belədir." Bu hədisə görə sayılan şeyləri etmək vacibdir?
 
Alimlərin cumhuruna görə, sözü gedən hədisdə zikr edilən "qüsl etmək, misvak istifadə
 
etmək, gözəl qoxu sürtmək" kimi şeylərin yerinə yetirilməsi vacib deyil, sünnədir. Onlara
 
görə, buradakı "vacib" anlayışı, gücləndirilmiş sünnə mənasında istifadə edilmişdir.
 
Necə ki,
"Kim cümə günü dəstəmaz alarsa, nə gözəl! Kim qüsl alarsa bu daha da
 
fəzilətlidir." (Bax. Zuxeyli, əl-Fiqhul-İslami, I / 387; II / 301-302).
tərcüməsindəki hədis bunu göstərir. Bundan başqa İmam Buxari də bunu ifadə etmək
 
üçün, "Cümə günündə qüsl etmək həddi buluğa çatan hər kəsə vacibdir." hədisinin
 
də yer aldığı Cümə kitabının ikinci babının başlığını "Cümə günü qüsl almağın
 
fəziləti" şəklində qoymağı uyğun görmüşdür.
 
Ümmətin bu günə kimi gələn davranışları da bu istiqamətdədir. Digər tərəfdən sözü
 
edilən hədisdə keçən "vacib" anlayışının "sünnə" mənasında istifadə edildiyini göstərən
 
müxtəlif hədislər və izahlar da vardır. (Bax. İbn Həcər, Fəthul-Bəri, II / 357-365).

5 "Rəbiüləvvəl ayının girdiyini xəbər verən cənnətlik olar, cəhənnəmdən qurtular" kimi rəvayətlər doğrudur?
 
 
Hədis qaynaqlarında belə bir rəvayət tapa bilmədik. Dəlilsiz qaynaqsız bu cür rəvayətlərə
 
etibar etməyin.

6 "Qara it şeytandır" hədisini necə başa düşməliyik?

  "Qara it Şeytandır."

(Müslim 4; Əhməd 4/85; 5/54; Əbu Davud, Sayd 21; İbn Macə, Sayd 1)

   İzah:

  Ayət və Hədislərdə keçən sözlərin, bəzən lüğət mənaları, bəzən isə istılahı/terminoloji/din termini mənları qəst edilir.

   Bu hədisdə "ŞEYTAN"  lüğət mənası olaraq qəst edilmişdir.

   Şeytan  sözlükdə: "İtaətdən çıxan" mənasına gəlir. Dolayısı ilə itaətdən çıxan hər şey üçün lüğət mənası baxımından Şeytan deyilə bilər. Cin, İnsan, Heyvan və hətta maşın üçün belə lüğət mənası etibari ilə Şeytan sözü işlədilə bilər.

   "Qara it Şeytandır." hədisində qəst edilən məna da:

   Qara itin yaradılış fitrəti onun itaətsiz olduğunu ifadə etməkdədir. Qısaca: Qara it növünün, itaət etməyən bir növ olduğu vurğulanmışdır. (İbn Kəsir; Təfsir c.1 s.145)

  “Cabir b. Abdullah, Rəsulullah aleyhissalam, itlərin öldürülməsini əmr etdi. (Biz də itləri öldürdük) hətta çöldən gələn bir qadının itini belə öldürmüşdük. Daha sonra itlərin öldürülməsini qadağan etdi və, “Xalis (tam) qara olanını, iki nöqtəli olanını öldürün. Çünki o, şeytandır” buyurdu demişdir.” (Səhihi Müslim Müxtəsəri, 1,1572)

“Rəsulullah(səv), itlərin öldürülməsini əmr etdi. Daha sonra, ‘Xalqın (bütün) itlərlə bir çətinlikləri yoxdur’ buyurdu və daha sonra ov iti ilə çoban itinə icazə verdi” demişdir. (Səhihi Müslim Müxtəsəri, I, 1573)

   Əl-Kəlb əl-Akur – vəhşi it deməkdir. Bütün rəvayətlərdə it üçün bu xüsusiyyət istifadə edilmişdir. Bu da öldürmə əmrinin normal itlər haqqında olmadığı, itin it olduğu üçün belə bir cəzaya hədəf olmadığını göstərməkdədir. Hədis alimləri və fiqhçilər bu hədislərə əsaslanaraq hər itin öldürülməsinə icazə verməmiş, ancaq zərəri toxunacaq itlərin və canlıların öldürülə biləcəyinə fətva vermişlər.

   İmam Nəvəvi, bu hədisi açıqlayarkən, bu görüşlərə yer verər: “Alimlərin böyük əksəriyyətinə görə, hədisdə keçən “əl-Kəlb əl-Akur” (vəhşi it) kəliməsi, bütün yırtıcı heyvanlara şamil edilir. Çünki itin xüsusiyyəti olaraq keçən “əl-akur” sözü, vəhşi, yırtıcı mənasını verir. Buna görə, hədisdə keçən “vəhşi it” termini, aslan, qaplan, qurd kimi yırtıcı heyvanların hamısı üçün keçərlidir” (bax. Nəvəvi, Şərhi Müslim, əlaqədar hədisin şərhi).

   İmam Malikə görə hədisdə sözü gedən “vəhşi it”dən məqsəd; aslan, kaftar, qurd kimi insanlara hücum edən, parçalayan hər cür vəhşi heyvanlardır. (İbn Qudamə, əl-şərhu’l-Kəbir, əl-Məktəbətu’ş-Şamilə, III/302). Əslində qurd kimi insana hücum edən, əziyyət verən bütün heyvanlar “vəhşi it” mənasına gəlir və öldürülməsi caizdir. Lakin əziyyət verməyənlərin, təhlükəli olmayanların öldürməsi caiz deyil. (İbn Qudamə, a.k.ə – əl-Məktəbətu’ş-Şamilə- IV/14).

  Məşhur İslam alimlərindən İbnu Abdilbər’ə görə zərər vermədikcə heç bir it öldürülə bilməz. Çünki Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm canlıları silaha hədəf etməyi yasaq etmişdir. Üstəlik həm köpəyə, həm də başqa canlılara su verməyin savab olduğuna dair hədislər vardır. Həmin hədisdə deyilir:

Hz. Əbu Hureyrə (r.a) nəql edir ki, Hz.Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurdu:

“Bir adam yolda gedərkən çox susadı. Bu vaxt bir quyuya rast gəldi. İçinə girib su içdi. Çölə çıxanda susuzluqdan ləhləyib toprağı yeyən bir köpək gördü. Adam öz-özünə: ‘Bu köpək də mənim kimi susamışdır’ deyib təkrar quyuya endi, ayaqqabısını su ilə doldurub ağzıyla tutaraq çölə çıxdı və köpəyə su verdi. Allah onun bu davranışından məmnun qaldı və onu əfv etdi.

   Hz. Peyğəmbər aleyhissalamın yanında olanlardan bəziləri: Ey Allah’ın Rəsulu! Yəni heyvanlara etdiyimiz yaxşılıqlar üçün dəmi bizə bir mükafat var?” deyə soruşdular.

Allah Rəsulu: “Bəli! Hər yaş ciyər (sahibi olan canlılara edilən yaxşılıqlar) üçün bir mükafat vardır. buyurdu. (Buxari, Şirb, 9, Vudu, 33; Müslim, selam, 153; Əbu Davud, Cihad, 47).

   Digər bir rəvayətdə isə Peyğəmbərimiz (s.a.v) belə buyurmuşdur:

 “Pis yolda olan bir qadın, isti bir gündə, bir quyunun ətrafında dolaşan bir it gördü. İt susuzluqdan dilini çıxarıb ləhliyirdi. Qadın ayaqqabısını çıxarıb onunla köpəyə su verdi. Bu səbəbdən bağışlandı” (Müslim, Tövbə, 155).

  Bu hədislərdən də açıq şəkildə göründüyü kimi İslam’da Allah’ın yaratdığı bütün canlılara qarşı mərhəmət hissi əsasdır.

   Beləliklə, rəvayətlərdən anlaşıldığı kimi öldürmə əmri bildiyimiz adi itlərlə əlaqəli deyildir. Bu əmr yırtıcı heyvanlara aiddir.

      Ov etmək (tazı, tula) və mühafizə məqsədi ilə – çoban iti, xüsusi təlim keçmiş polis itləri, sərhəd-keçid məntəqələrində aparılan yoxlamalar üçün və oxşar məqsədlərlə it saxlamaq isə başqa bir məsələdir. Bunlara icazə var. Heyvansevər bir insan it saxlamaq yerinə, pişik saxlaya bilər. Heyvan saxlamağın da bir sıra şərtləri var. Heyvan saxlamaq insan üçün əyləncəyə, heyvan üçün də işgəncəyə çevrilməməlidir.

Hədislərdə keçən "Bütün itlərin öldürülməsi" hadisəsini anlamaqda çətinlik çəkirəm. Qarışqanı belə incitməyən Peyğəmbər Əfəndimiz belə bir əmri necə verər?

7 "Qara it şeytandır" hədisini necə başa düşməliyik?

  "Qara it Şeytandır."

(Müslim 4; Əhməd 4/85; 5/54; Əbu Davud, Sayd 21; İbn Macə, Sayd 1)

   İzah:

  Ayət və Hədislərdə keçən sözlərin, bəzən lüğət mənaları, bəzən isə istılahı/terminoloji/din termini mənları qəst edilir.

   Bu hədisdə "ŞEYTAN"  lüğət mənası olaraq qəst edilmişdir.

   Şeytan  sözlükdə: "İtaətdən çıxan" mənasına gəlir. Dolayısı ilə itaətdən çıxan hər şey üçün lüğət mənası baxımından Şeytan deyilə bilər. Cin, İnsan, Heyvan və hətta maşın üçün belə lüğət mənası etibari ilə Şeytan sözü işlədilə bilər.

   "Qara it Şeytandır." hədisində qəst edilən məna da:

   Qara itin yaradılış fitrəti onun itaətsiz olduğunu ifadə etməkdədir. Qısaca: Qara it növünün, itaət etməyən bir növ olduğu vurğulanmışdır. (İbn Kəsir; Təfsir c.1 s.145)

  “Cabir b. Abdullah, Rəsulullah aleyhissalam, itlərin öldürülməsini əmr etdi. (Biz də itləri öldürdük) hətta çöldən gələn bir qadının itini belə öldürmüşdük. Daha sonra itlərin öldürülməsini qadağan etdi və, “Xalis (tam) qara olanını, iki nöqtəli olanını öldürün. Çünki o, şeytandır” buyurdu demişdir.” (Səhihi Müslim Müxtəsəri, 1,1572)

“Rəsulullah(səv), itlərin öldürülməsini əmr etdi. Daha sonra, ‘Xalqın (bütün) itlərlə bir çətinlikləri yoxdur’ buyurdu və daha sonra ov iti ilə çoban itinə icazə verdi” demişdir. (Səhihi Müslim Müxtəsəri, I, 1573)

   Əl-Kəlb əl-Akur – vəhşi it deməkdir. Bütün rəvayətlərdə it üçün bu xüsusiyyət istifadə edilmişdir. Bu da öldürmə əmrinin normal itlər haqqında olmadığı, itin it olduğu üçün belə bir cəzaya hədəf olmadığını göstərməkdədir. Hədis alimləri və fiqhçilər bu hədislərə əsaslanaraq hər itin öldürülməsinə icazə verməmiş, ancaq zərəri toxunacaq itlərin və canlıların öldürülə biləcəyinə fətva vermişlər.

   İmam Nəvəvi, bu hədisi açıqlayarkən, bu görüşlərə yer verər: “Alimlərin böyük əksəriyyətinə görə, hədisdə keçən “əl-Kəlb əl-Akur” (vəhşi it) kəliməsi, bütün yırtıcı heyvanlara şamil edilir. Çünki itin xüsusiyyəti olaraq keçən “əl-akur” sözü, vəhşi, yırtıcı mənasını verir. Buna görə, hədisdə keçən “vəhşi it” termini, aslan, qaplan, qurd kimi yırtıcı heyvanların hamısı üçün keçərlidir” (bax. Nəvəvi, Şərhi Müslim, əlaqədar hədisin şərhi).

   İmam Malikə görə hədisdə sözü gedən “vəhşi it”dən məqsəd; aslan, kaftar, qurd kimi insanlara hücum edən, parçalayan hər cür vəhşi heyvanlardır. (İbn Qudamə, əl-şərhu’l-Kəbir, əl-Məktəbətu’ş-Şamilə, III/302)Əslində qurd kimi insana hücum edən, əziyyət verən bütün heyvanlar “vəhşi it” mənasına gəlir və öldürülməsi caizdir. Lakin əziyyət verməyənlərin, təhlükəli olmayanların öldürməsi caiz deyil. (İbn Qudamə, a.k.ə – əl-Məktəbətu’ş-Şamilə- IV/14).

  Məşhur İslam alimlərindən İbnu Abdilbər’ə görə zərər vermədikcə heç bir it öldürülə bilməz. Çünki Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm canlıları silaha hədəf etməyi yasaq etmişdir. Üstəlik həm köpəyə, həm də başqa canlılara su verməyin savab olduğuna dair hədislər vardır. Həmin hədisdə deyilir:

Hz. Əbu Hureyrə (r.a) nəql edir ki, Hz.Peyğəmbər (s.a.v) belə buyurdu:

“Bir adam yolda gedərkən çox susadı. Bu vaxt bir quyuya rast gəldi. İçinə girib su içdi. Çölə çıxanda susuzluqdan ləhləyib toprağı yeyən bir köpək gördü. Adam öz-özünə: ‘Bu köpək də mənim kimi susamışdır’ deyib təkrar quyuya endi, ayaqqabısını su ilə doldurub ağzıyla tutaraq çölə çıxdı və köpəyə su verdi. Allah onun bu davranışından məmnun qaldı və onu əfv etdi.

   Hz. Peyğəmbər aleyhissalamın yanında olanlardan bəziləri: Ey Allah’ın Rəsulu! Yəni heyvanlara etdiyimiz yaxşılıqlar üçün dəmi bizə bir mükafat var?” deyə soruşdular.

Allah Rəsulu: “Bəli! Hər yaş ciyər (sahibi olan canlılara edilən yaxşılıqlar) üçün bir mükafat vardır. buyurdu. (Buxari, Şirb, 9, Vudu, 33; Müslim, selam, 153; Əbu Davud, Cihad, 47).

   Digər bir rəvayətdə isə Peyğəmbərimiz (s.a.v) belə buyurmuşdur:

 “Pis yolda olan bir qadın, isti bir gündə, bir quyunun ətrafında dolaşan bir it gördü. İt susuzluqdan dilini çıxarıb ləhliyirdi. Qadın ayaqqabısını çıxarıb onunla köpəyə su verdi. Bu səbəbdən bağışlandı” (Müslim, Tövbə, 155).

  Bu hədislərdən də açıq şəkildə göründüyü kimi İslam’da Allah’ın yaratdığı bütün canlılara qarşı mərhəmət hissi əsasdır.

 

   Beləliklə, rəvayətlərdən anlaşıldığı kimi öldürmə əmri bildiyimiz adi itlərlə əlaqəli deyildir. Bu əmr yırtıcı heyvanlara aiddir.

8 Axirətdə müflis olan adam haqqındakı hədisi izah edə bilərsinizmi?

    Hz. Əbu Hureyrə (radıyallahu anh) nəql edir: "Rəsulullah (aleyhissalatu vəssəlam) buyurdular ki:

"Kimin üzərində qardaşına qarşı namus və ya başqa bir şey səbəbiylə haqq varsa, dinar və dirhəmin olmadığı qiyamət (və hesablaşmanın olacağı) gün gəlməzdən öncə hələ burada ikən halallaşsın. Əks təqdirdə o gün, saleh bir əməli varsa, o zülmü nisbətində özündən alınar. Əgər hasənatı (yaxşı əməli) yoxsa, yoldaşının (zülm etdiyi insanın) günahından alınar, ona yüklənər. " [Buxari, Məzalim 10, Riqaq 48; Tirmizi, Qiyamət 2, (2421)]

    Hədis, möminləri, mömin qardaşına qarşı haqsızlıq etməməyə, əgər etmiş isə halallaşmağa təşviq etməkdədir. Bu haqsızlıq, "ismət" lə ifadə edilən mənəvi varlığına qarşı ola bilər. "Başqa bir şey" ifadəsiylə də "bütün növləri ilə mal", "yaralama", hətta "yumruğa"  çatana qədər hər şey nəzərdə tutulmuşdur. Necə ki Tirmizî'nin rəvayətində "ismət və mal növündən ..." deyilmişdir.

     Muslimdə bu məna bir başqa üslubla ifadə edilmişdir:

"Ümmətimdən müflis olan o kəsdir ki: Qiyamət günü namazı, orucu və zəkatı olduğu halda gələr. Ancaq birinə söymüş, digərinin qanını tökmüş, bir digərinin də malını yemişdir. Həsənat, buna, o birisinə, digərinə paylanır. Üzərindəki borclar bitmədən hasənatı (yaxşı əməli) tükənmişsə o birilərinin günahlarından alınır, üzərinə yüklənər və beləcə oda atılar. "

    Bu hədis, "Bir günahkarın günahı digərinə yüklənməz." (Ənam, 6/164) ayəsinə zidd deyildir. Çünki bu kimsə, öz hərəkəti və zülmü səbəbiylə cəzalandırılmışdır. Çünki hasənatı (yaxşı əməli), Allah'ın qullar haqqındakı ədaləti gərəyi, səyyiatı (günahlarfı) müqabilində alınmışdır.

    Humeydi, Kitabu'l-Muvazənə'də demişdir ki: "İnsanlar üç qisimdir:

* Həsənatı seyyiatına üstün gələnlər.

* Seyyiatı, həsənətinə üstün gələnlər.

* Həsənatı və səyyiatı bərabər olanlar.

     Birincilər, Quranın nassı ilə qurtulacaqlar.

    İkincilər, savabından artıq olan günahı səbəbiylə, nefhadan (İsrafil in sura üfləməsindən) alovdan çıxanların sonuncusuna qədər, şərrinin azlığı çoxluğu nisbətində əzab ediləcəkdir.

   Üçüncü, ərafdakılardır (Əraf cənnət və cəhənnəm arası bir yer). "Bunlarda Allahın rəhməti ilə Cənnətə gedəcəklər.

     Yenə Əbu Hureyrə (radıyallahu anh) nəql edir: "Rəsulullah (aleyhissalâtu vəssəlam) buyurdu ki:

"Qiyamət günü haqq sahiblərinə haqqlarını mütləq əda edəcəksiniz. Belə ki kabış (buynuzsuz) qoyun üçün, buynuzlu qoyundan qisas alınacaq." [Muslim, Birr 6, (2582); Tirmizi, Qiyamət 2, (2422)]

    İmam Nəvəvi, hədisi şərh mahiyyətində deyər ki: "Bu hədis, heyvanların da qiyamət günü həşr ediləcəyi və eynilə təklif əhli insanların, uşaqların, dəlilərin və təbliğ çatmayanların yenidən dirildilməsi kimi, onların da yenidən dirildiləcəyi barəsində bir şərhdir. Bu barədə Qur'an və sünnədə dəlillər mövcuddur . Ayəyi-kərimədə Allah Təala belə buyurmuşdur: "

"Vəhşi heyvanlar həşr ediləcəyi zaman ..." (Təkvir, 81/5).

     Ayə və hədisdə gələn bir kəlimənin zahirini əsas almağa əqli və ya şər'î bir mane yoxsa onu zahirinə görə qəbul etmək vacib olar. Alimlər deyirlər ki: "Qiyamət günü, yenidən dirildilmə və həşr edilmək üçün mücazat (cəza), mükafat və ya savab şərt deyildir. Buynuzlu keçinin kabış keçi üçün qisas olması, təklif qisası deyil, müqabilə qisasıdır.