Mövzusunda ən çox maraqlanılan

1 Aşura günü nələr etməli və nələr etməməli?
2 Novruz və ya yeni il, milad qeyd edən Müsəlman dindən çıxar?

1- Novruzun lüğət mənası yeni gün deməkdir. Köhnə İranlıların yeni il olaraq bildikləri günün adıdır. Novruz, günəşin hamel (quzu) bürcünə girdiyi gün olub, Miladi Martın 22-inə rast gəlir. Bu gün, yazın başlanğıcı, bitkilərin torpaq üzünə çıxdığı, ağacların yaşıllaşdığı, heyvanların yerlərindən, quşların yuvalarından çıxıb dünyanı şənləndirdiyi bir gün olaraq bilinər. Bu gün İran və İraqda hələ də bayram olaraq qeyd olunar.

 

Novruzun dini bir mahiyyəti olmamaqla bərabər, məxluqatın yer üzünü canlandırıb şənləndirdiyi gün olduğu üçün bir cür "bayram" havası yaşanar. Bu günün necə, nə şəkildə və harada, kim tərəfindən təsbit edilib bir bayram şəklinə gətirildiyi barəsində fərqli görüşlər vardır. Bəzi rəvayətlərdə Cənabı Haqqın aləmi və Hz. Adəmi yaratdığı gün olaraq bilindiyi kimi, belə bir rəvayət də vardır:

 

İran sultanlarından Cəmşid, dünyanı gəzdikdən, Azərbaycanı bəyənib oraya bir taxt qurduqdan sonra kürəyinə bəzəkli bir paltar geyib, başına da ləl-cəvahiratlarla işlənmiş bir tac qoyub taxta oturdu. Günəş doğulub, taca əks olununca ətrafı işıqlandırdı. Xalq bu günü məsud bir gün sayaraq sevindilər, o günü tamam ayrı bir gün bilərək "Novruz" dedilər. Böyük şənlik edib ondan sonra hər il bu mərasimi təkrarladılar. Buna "Novruzu amme" deyilər.

 

"Novruzu xüsusiyyət" isə, "novruzu amme"dən altı gün sonradır. O gün Cəmşid taxta oturub dövlət erkanına belə dedi:

 

"Cənabı Haqq hamımızı yoxdan var edərək ağıl və fikirlə digər heyvanlardan görkəmli etdi. Bu səbəblə hamımıza lazım və layiq olan təmiz su ilə yuyunub Allahın dərgahına səcdəyə bağlanaraq şükr edək. Sonra bu günü və bu üsulu etməyə diqqət yetirmənizi istəyərəm."

 

Cəmşidin bu istəyi qəbul edilərək ondan sonra hər il, iki novruz arasında qalan bu altı gün qeyd olundu. O gün, kral hər kəsin arzusunu yerinə yetirər, millət bayram edərdi.

Daha sonra bu adət Səlcuqlular və Osmanlılarda da davam etmişdir. Hətta Osmanlı şairləri ramazan, bayram, bahar və qış vəsiləsiylə olduğu kimi, "Novruz" üçün də bir şeylər yazar, "Novruziyə" adını verdikləri bu yazılarda təqdim etdikləri dövlət adamlarından "caiz hədiyyə" alardılar. Yenə Osmanlılar zamanında Novruzda dəyişik bir şirin edilərək başda saray əryəni olmaq üzrə xalqa/ paylanardı. 1 Bu gün də yurdumuzun bəzi bölgələrində "Hıdırellez" kimi Novruz günü də qeyd olunmaqdadır.

 

Bədiüzzaman Həzrətləri də Novruz gününə ayrı bir əhəmiyyət verərdi. Tələbələrindən Muhsin Alov bu barədə belə bir xatirəsini izah edər:

 

"Ustad gəzməyi, xüsusilə bahar və yaz aylarında çöllərdə gəzməyi çox sevərdi. Məxluqatla, varlıqlarla baş-başa qalıb dərin dərin təfəkkür edərdi. İstanbulda Novruz günü gedərkən bizi də yanında aparardı. Çöldə, bu gün məxluqatın bayramıdır' deyə Novruzun əhəmiyyətini bizə izah etmişdi. Çöldə itlərə çörək parçası verib, "Bu gün, bu Novruz bayramından bu itin belə bir hissəsi vardır. Bahar məxluqatın bayramıdır. Biz də onların bayramına iştirak edək' demişdi. Çox sevincli bir halı vardı Novruz günü. .."2

 

Baharı, həşrin, yəni öldükdən sonra dirilmənin bir nümunəsi olaraq bilən və hər baharda bitki və heyvanların yenidən yer üzünə çıxıb canlanmasını, həşri ən gözəl şəkildə isbat edən bir dəlil olaraq görən Bədiüzzaman, "Novruz günü bahar mövsümünə işarədir"3 deyər və həşrin isbatı barəsində baharı belə misal verər:

 

"Həşri baharıda (bahar həşrində) görürük ki, (Cənabı Haqq) beş-altı gün ərzində kiçik və böyük heyvanat və nebatattan üç yüz mindən çox növləri həşr edib nəşr edir. Bütün ağacların, otların köklərini və bir qisim heyvanları eynilə canlandırıb (dirildib) qaytarır. Halbuki maddədən fərqləri çox az olan toxumcuqlar o qədər qarışmışkən kamalı imtiyaz (mükəmməl olaraq ayrılaraq) və diaqnoz ilə o qədər sürət və vüsət (genişlik) və sühulet (asanlıq) içində kamalı intizam və mizan ilə altı gün və ya altı həftə ərzində canlandırılır. "4

 

Bahara və məxluqata bu gözlə, imanla baxılsa, bütün bahar günlərindən mənən istifadə edildiyi kimi, Novruz günündən də istifadə edilər. Amma bu gün, qeyd olunacaqsa belə, hökumət və halal dairəsini aşmamaq lazımdır. "Novruzdur" deyərək başqa zamanlar haram və caiz olmayan şeylər işlənməz.Yemək içmək, halal dairədə əylənmək, ziyarətlərdə olmaq mümkün və gözəldir. Lakin heç bir surətdə nə içki içmək, nə də namahremlik sərhədlərini aşan davranışlar halal olar.

 

Bu vəsilə ilə bu xüsusu da xatırladaq:

Novruzda oruc tutmaq məkruhdur. O gün oruc tutmamaq daha fəzilətlidir. Çünki bu günə dini bir mahiyyət verib, mübarək gün kimi görmək caiz görülməməkdədir. 5 Ancaq Ramazana rast gəlsə tutmaq lazımdır, çünki fərz orucdur.

 

1. Osmanlı Tarix Deyimləri və Terminləri Lüğəti, 2: 688-89.

2. Son Şahidlər I, s. 218.

3. Sözlər, s. 50.

4. A. g. e., s. 73.

 

Məmməd Paksu İbadət Həyatımız-1

 

2- Santa klaus günündə və Xristianların digər bayram günlərində onlara uyğunlaşmaq məqsədi ilə, onların etdiklərini etmək, o günlərdə bayram niyyəti ilə uşaqlara paltar almaq və bişirdikləri yeməkləri bişirmək caiz deyil.

3 Cənnətdə qadınlar təsəttürlü olacaq yoxsa təsəttürsüz?

Hədislərdən aydın olduğuna görə Cənnətdə hər bir insana 500 illik, təxminən yer üzü qədər bir yer veriləcək. Bu qədər geniş bir yerdə bütün dostlarıyla birlikdə olacağı aləmlə xüsusi dairəsi ayrı olacaq.

 

Bunula birlikdə, bütün pis xasiyyətlərin Cənnətdə yeri yoxdur. Bu səbəblə qısqanclıq olmayacağı kimi halalı olmayana şəhvəti də olmayacaq. Necə ki, gözü olmayan görə bilmir, eşitməsi olmayan eşidə bilmir. Gözü olmayan birinin yanında sizi görməsindən narahat olarsınızmı. Hələ şəhvani duyğusu inkişaf etməmiş bir uşağın ananızın və ya bacınızın yanında olmasından narahatlıq edərsinizmi.

 

Demək ki, Cənnətdə pis düşüncə və xasiyyətlərin yeri yoxdur. Onlar bu aləmdə imtahan üçün verilmişdir. Orada imtahana gərək olmadığından yerləri də yoxdur. Yalnız halalına olan şəhvət duyğusu başqasına bağlıdır. Bu səbəblə kimsə kimsədən narahat olmayacaq.

 

Cənnətdə qadınlar cənnət paltarları geyəcəklər. Ancaq bu dünyadakı kimi təsəttür mükəlləfiyyəti yoxdur.

 

Ayələrdə də cənnətdəki paltarların ipəkdən və bəzəməli olduqları belə xəbər verilmişdir:

 

Onların üzərində yüngül ipək və ağır işlənmiş atlasdan yaşıl paltarlar vardır... (İnsan Surəsi, 21)

 

Heç şübhəsiz Allah, iman edənləri və saleh əməllərdə olanları altından çaylar axan cənnətlərə soxar, orada altından bilərziklərlə və incilərlə bəzənərlər; oradakı paltarları ipəkdəndir. (Həcc Surəsi, 23)

 

Allah, iman edib saleh əməllər işləyənləri də altından çaylar axan cənnətlərə soxar. Orada qızıldan bilərziklər və incilər geyinərlər. Orada geyimləri də ipəkdir. (Hacc/23) kimi... (Ramıq əl-Ehadis-1, s. 99/8)

4 Təsəttürə necə keçə bilərəm?

Sizə Ümid Meriç Xanımın reportajını göndəririk.

Türban problemini bir sosioloq gözüylə qiymətləndirən Meriç, 53 yaşından sonra necə bağlandığını da izah edir. Tarixi olaraq baxdığımızda, bu coğrafiyada qadınlar min ildir başını örtür. Başların açılması isə yüz illik bir tarixə sahibdir.

İctimaiyyət onu ən çox böyük alim Cəmil Meriçin qızı olaraq tanıyır. Yalnız qızı deyil, 33 il boyunca, gözləri görməyən atasının diktə etdiyi kitabları yazan, ona kitab oxuyan sekretarı, köməkçisi, gözü, əli... Və fikirdaşı... Amma Ümid Meriç, atasının qızı olmasından başqa, öz şəxsiyyətiylə də Türkiyənin öndə gələn ziyalılarından, əhəmiyyətli bir fikir və elm qadını... Prof. Dr. Ümid Meriç İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsində 30 il dosent və professor olaraq çalışdı. Ziya Göyalpın qurduğu ən qədim sosiologiya kürsüsündə ilk qadın professor və qadın nazir olaraq bölüm başçılığı və Sosioloji Araşdırma Mərkəzi müdirliyi etdi.

1999-cu ildə isə təqaüdçülüyünü istədi. Buna məcbur idi; çünki, o ilin 19 Avqust gecəsi, bütün Marmara böyük zəlzələnin sarsıntılarıyla sarsılmağa davam edərkən, o başını örtməyə qərar verdi. Çadra ilə təhsil üzvlüyünün uyğun gəlmədiyi bir ölkədə yaşadığı üçün ikisindən birini seçmək məcburiyyətində idi. Çadranı seçdi. Ümid Meriçlə örtünməsinin əhvalatını danışmaq üçün getdim. Amma o Allahla əlaqəsini izah etməyə daha çox önəm verirdi.

Əvvəl sizin fərdi hekayənizdən başlayaq istərsəniz; 53 yaşına qədər başı açıq bir qadın olaraq yaşadıqdan sonra necə örtündünüz?

Ümid Meriç: Mən dini bir tərbiyə almadan böyümüş, həyatının əhəmiyyətli bir hissəsini aqnostik(naməlum, bilinməyən — tanrıların varlığının və ya yoxluğunun bilinə bilməyəcəyini nəzərdə tutmaq) bir insan olaraq keçirmiş biriyəm. Sosiologiya professoruyam. Otuz il sosiologiya öyrətdim, yəni cəmiyyəti anlamağa və izah etməyə çalışdım. Amma sonunda elə bir nöqtəyə gəldim ki, öyrəndiklərim ağlımı qismən təmin etsə də ruhumu təmin etmədi.

Sosiologiyaya otuz ilimi verdim, nəticə böyük ölçüdə xəyal qırıqlığı oldu. Var olma ilə bağlı ən təməl suallarıma cavab tapa bilmədim və böyük bir ruhi böhrana qapıldım. İntihar etmək istədim, o şəkildə yaşamağa davam etməyim mümkün deyildi.

Necə suallar idi bunlar?

Ümid Meriç: Bədənin ötəsində ruhun olub olmadığı, ruhun mahiyyəti, ölüm fikri, ölüm qorxusu, yaxınlarımı itirmə qorxusu kimi var olma və var olmanın mənasına bağlı fəlsəfi suallar... Fərq etdim ki, mən, bu zamana qədər bədənimi bəsləyir amma ruhumu bəsləmirdim. Böyük bir böhranın sabahında ruhum bu aclığın həllini tapdı:

Namaz qılmağa qərar verdim. İl 1977 idi. Daha ilk namazımda varlığımın hikmətini anladım. Mənimlə hər an əlaqə halında olan Allahı kəşf etdim. Bu, Amerikanı yenidən kəşf etmək kimi bir şey idi.

-Allah`ı kəşf edincə elmdən uzaqlaşdınızmı? Sizi xəyal qırıqlığına uğradan elmə olan bütün etibarınızı itirdinizmi?

Ümid Meriç: Qətiyyən xeyr. Elmi çox sevirəm. Pozitivist mənada tapınmasam da; acizliyini görsəm də, ona acizliyi içində hörmət edirəm. Amma elm dünya ilə əlaqədar bir mötərizə içidir. Mən axtardığım sualların cavabını səcdədə tapdım. Bu söylədiyim, ağlı inkar deyildir, ağıl ötəsinə keçməkdir. Onsuz da din ağıl üstüdür, ağıl ziddi deyil.

-Bəs ölüm qorxularınız necə oldu?

Ümid Meriç: Onu tamami ilə məğlub etdim. İndi ölümü çox düşünürəm. Ölüm mənim üçün yeni və çox daha böyük bir təcrübə; maraqlı bir səyahətin başlanğıcı olacaq. Ölüm mənim üçün böyümək, genişləmək, ruhumun bədən qəfəsindən xilas olub zaman və məkan məhdudiyyətindən qurtulması olacaq.

-Namaza başladığınız amma başınız açıq idi?

Ümid Meriç: Bəli... Doğrusu mən namazı örtünməkdən daha çox üstün tutdum həmişə. Səcdə huzurunu daha çox imtina edilməz gördüm. O dövrlərdə örtünməyi düşünmədim. Məsələn Həccə getməyi düşünürdüm amma başımı örtməyi düşünmürdüm. Universitetdə müəllimdim, cəmiyyət içində bir yerim və ictimai bir həyatım vardı. Ayrıca özünə baxan, bəzənməyi sevən bir qadındım; yoldaşıma gözəl görünmək, özümü bəyəndirmək istəyirdim. Yəni bütün bu faktorlar bir araya gəldiyi üçün hərhalda, örtünməyi ağlımdan keçirmirdim. Taa ki, 1999 dakı böyük zəlzələyə qədər...

-Nə oldu zəlzələdə?

Ümid Meriç: Belə deyim: Namaz qılmağa başlamağıma ruhumdakı böyük zəlzələ səbəb oldu. Başımı örtməmə isə, təbiətdəki zəlzələ... 17 Avqust zəlzələsinin üçüncü gecəsi Armudludayam (Türkiyədə bir yer). Zəlzələlər davam edir. Biz bağçada yatırıq. 19 Avqustu 20 Avqusta bağlayan gecə mənim içimə “Sabah qiyamət qopacaq!” duyğusu gəldi. Şam namazından sonra iki rükət daha namaz qılmaq gəldi içimdən, qıldım və ardından Allaha dua etdim; bu dünyanı bizə bağışlaması üçün dua etdim. O an bir utanc duydum içimdə. Mən Allaha kainatı bağışlaması üçün dua edirəm amma Allah`ın əmrini yerinə yetirmirəm, başım açıq. O anda o gecədən etibarən başımı örtməyə niyyət etdim. Daha ondan sonra heç kim saçımı görmədi. Bir müddət boyumu açıqda buraxan bir türban taxdım. O dövr keçid dövrü kimi bir şey idi. Sonra indi gördüyünüz kimi çadra örtməyə başladım. İndi ən böyük kabusum, başımı açıq görmək. Yuxumda tez-tez başım açılmış görürəm. Nə edəcəyimi bilmir, əlimlə, paltarımla saçlarımı örtməyə çalışır, qaçmaq istəyir, qaça bilmirəm. Necə çırpınaraq oyanıram, bilə bilməzsiniz.

-Başınızı örtmək sizə psixoloji baxımdan təsir etdi? Məsələn qarşı cinsin gözündə əvvəlki kimi kimi cazibədar görünmədiyinizi düşünmək və bunun ruhi təsirləri...

Ümid Meriç: Başımı örtmə qərarı verdiyimdə 50 yaşım var idi, qarşı cinsə mesaj vermə ehtiyacı duymadığım bir dövr idi yəni. Amma doğrusu çadranın cinsiyyəti sıfırladığını heç düşünmürəm. Qadınların çadralı daha gözəl olduqlarını düşünürəm. Ayrıca başım örtülü olsa da baxımlı bir qadın olaraq görünməyə diqqət yetirirəm. Məsələn bir az əvvəl fotoşəkil çəkdirmədən əvvəl gedib özümə əl gəzdirmə ehtiyacı hiss etdim. Bir az makiyaj etdim.

-Siz çadralı qadının daha gözəl olduğunu düşünə bilərsiniz amma təsəttürün əsas qayəsi qadının cinsi cazibədarlığını gizləmək, qarşı cinsi təhrik etməsini önləmək. Bu ana fikirə nə deyirsiniz?

Ümid Meriç: Təsəttürün elə bir tərəfi olduğunu qəbul edirəm. Amma məqsəd bundan ibarət deyil. Bir də qadınlığı arxa plana ataraq insani şəxsiyyəti ön plana çıxarmaq kimi bir funksiyası var. Belə düşünün, məqsəd yalnız cinsi cazibədarlığı masqalamaq olsaydı, qadınların yetmişindən, səksənindən sonra örtünmələrinə gərək qalmazdı, elə deyil?

-İndi də sosioloq Ümid Meriçə soruşaq: Türban hadisəsi ictimai baxımdan nə ifadə edir? Necə şərh olunması lazımdır?

Ümid Meriç: Türbanın sosioloji mənasından çox, fərdi mənası maraqlandırır məni. Və doğrusunu istəsəniz, ictimai qiymətləndirmələrin artıq çox çox edildiyini, tək-tək fərdlərin öz örtünmələrini mənalandırmasının daha əhəmiyyətli olduğunu düşünürəm. Tarixi olaraq baxdığımızda, bu coğrafiyada qadınlar min ildir başını örtür. Başların açılması isə yüz illik bir tarixə sahibdir.

Başa düşürəm, siz belə bir norma qoyulmuş olmasını sorğulayırsınız. Amma yenə də, başı açıq olmaq normal olaraq təyin olununca, normanın xaricinə çıxanların niyə çıxdıqları soruşulur...

Ümid Meriç: İlk öncə hər kəs eyni yoldan keçərək ya da eyni şeylərlə çatmır çadraya. Bir qisim var ki, çox da İslami səbəblərlə örtmürlər; ənənə olaraq örtənlər var;kənddən gəlib böyük şəhərdə başını örtənlər var; ailə təzyiqiylə örtənlər var; heç bir zaman tam mənimsəyə bilmədiyi müasirləşmə proyektinin bombardmanından xilas olmaq üçün türbanı bir şəxsiyyət sipəri edənlər və bu sipərin içinə gizlənənlər var. Bu son qrup çox heterogen (fərqli xarakterlərə sahib olan). Bunların içində namaz qılmadığı halda başını örtənlərə rast gəlirik. Halbuki baş örtmək İslamın beş şərtindən biri deyil. Sən başını örtürsən də, görəsən səhər namazına qalxırsanmı? Bir də mənim kimi Amerikanı yeni kəşf edənlər var. Ki bu son söylədiyim yalnız Türkiyəylə məhdud olmayan, dünya səviyyəsində yaşanan bir fenomen.

-Bu son qrupdan danışaq o zaman...

Ümid Meriç: Bu qrupda iştirak edənlər üçün baş örtüsü nə ənənədir, nə simvoldur, nə sipərdir, nə odur, nə budur. Allah-qul əlaqəsinə aid bir şeydir. Siyasətin də demokratiyanın da üzərində, çox daha üst mənada bir məsələdir. Var olma məsələdir. Demokratlıq bu dünya üçün lazımlı amma İslamiyyət eləmi? Mənim demokrat şəxsiyyətim bu dünyada qalacaq. Amma İslami şəxsiyyətim ölümümdən sonrada davam edəcək olan şəxsiyyətim. Bədənimə sahibəm və bədənimi Allahın istədiyi şəkildə istifadə etmə haqqına sahibəm. Bu qrupa daxil olan insanlar fərqli həyat təcrübələrindən keçərək, fərqli intellektual macəralar yaşayaraq, alovdan köynəklər geyə geyə, min bir müxtəlif acı çəkə çəkə kəşf edirlər Allahı... Mən bu cür imana çox əhəmiyyət verirəm. İmanın və İslamın bu şəkli çox möhkəm və qiymətli.

Qloballaşmaqla birlikdə bütün dünyada belə bir müddət yaşayaraq Müsəlman olmuş insanlar çıxır ortaya. Çünki qloballaşma insanların bir-birini tapmasını, tanış olmasını və qarşılıqlı təsir içinə girməsini asanlaşdırır.

-Avropada bəzi ölkələrdə məsələn Fransa da hicabıb qadağan edilməsi haradan gəlir? Kifayət qədər demokratiya olmamasındanmı; səhv dünyəvilik qavrayışındanmı?

Ümid Meriç: Həddən artıq Xristian olmalarından... Avropa hədən artıq Xristian. Hələ xaçlı ruhu daşıyırlar. Məncə Fransanın yeni bir Fransız Qiyamına ehtiyacı var. Fransız Qiyamının üç təməl dəyərini, azadlıq, ədalət və bərabərlik ümidlərini yenidən öyrənməyə ehtiyacları var. Mən ABŞ-dan daha çox ümidliyəm. Amerikanın səlib yürüşü olmadı, aristokrasisi olmadı, zənci təcrübəsini yaşadı. Ona görə daha ümidliyəm.

-Başörtünüzə görə universitetdən ayrılmaq məcburiyyətində qaldınız. Çünki cəmiyyət sahəsində başörtü taxmaq dünyəvi dövlətlə ziddiyyət təşkil edir, deyilir.

Ümid Meriç: Mən şəxsən başımı örtməyə qərar verdiyim zaman universitetdən ayrılmağı qərar vermişdim. Bu itki mənim qazandıqlarımın yanında o qədər kiçik bir itki idi ki üzərində düşünmədim belə. Amma bu, bu qadağanın yanlışlığını bağlamır. Əvvəlcə bu cəmiyyət sahəsini-xüsusi sahə ayrı-seçkiliyindən danışaq. Mənim özəl sahəm dövlətin müdaxilə sahəsinin xaricində qalan sahədir. Bu, konkret bir məkan tərifi deyil, bir anlayışdır. Yəni mənə evimin içində dövlətin müdaxilə etməməsi deyil sadəcə. Bir başqasına zərər verməyəcək şəkildə gəzmə haqqımı da qoruması deməkdir.

İnsan əvvəla paltarının içində oturar. Sonra evinin içində oturar. Bütün bunlar mənim xüsusi sahəm. Bədənim gəzir. Mən gəzirəm.

-Eyni qadağan siyasətdə də qarşınıza çıxmasaydı, siyasətə atılmağı düşünərdiniz?

Ümid Meriç: Tayyib Bəy xanımı və iki qızıyla mənim evimə gəldi. Siyasətə girməmi təklif etdi. Dördüncü təklifi idi bu. Tayyib Bəy, mən başımı örtdüm, bir daha açmam söz mövzusu deyil, bu səbəbdən siyasətə girməm də söz mövzusu deyil dedim. Çünki mənim başörtüm mənə təklif ediləcək bütün mövqelərdən, nazirlikdən, baş nazir məsləhətçiliyindən daha qiymətli. Amma çadra maneyəsi mənim siyasətə girməyi reddedişimin tək səbəbi deyil. Bir başqa səbəb, Cəmil Meriçin soyadını daşımam. Atamın soyadını siyasiləşdirmə haqqını özümdə görmürəm.

İkincisi mən şagirdlərimə sosioloji öyrədərkən həmişə bunu deyərdim: Siz böyük bir sarayın bütünündən məsulsunuz. Özünüzü onun otaqlarından birinə bağlayaraq bütünü görməkdən saxlamamalısınız. Son olaraq da mən özümü siyasətə uyğun bir tip olaraq görmürəm. Partiya intizamı və sairə kimi narahatlıqlar olmadan düşündüklərimi olduğu kimi ortaya qoymaq istəyərəm. Bunu çox böyük bir azadlıq olaraq görürəm. Həmişə həqiqətin səsi olmaq istəyərəm.

Amma hökumətin gedişatını çox yaxşı görürəm. Çox müsbət işlər edirlər. Bu yaxınlarda Tayyib Bəy yuxuma girib dua istədi. Tayyib Bəyi çox sevirəm. Onlar üçün dua edirəm.

5 Təsəttürə girməyən qadınla evlənmək caizmi və təsəttürsüzlüyündən ötəri kişi məsul olar?

Təsəttürsüz bir qızla evlənmək caizdir. Amma yoldaşının təsəttürlü olmasına əhəmiyyət verən bir insan üçün irəlidə problem ola bilər.

Kişi yoldaşının baş açıq gəzməsinə razılaşırsa özü də məsul olar. Ancaq özü razı olmadığı halda yoldaşı başı açıq gəzirsə məsuliyyət qadına aid olar. Kişi bundan ötəri məsul olmaz.

Həyat yoldaşını seçərkən ən çox diqqət yetirilməsi lazım olan nöqtələrin başında ideal birliyi gəlir. Həyatı birlikdə yaşayacağınız adamın həyatı nə gözlə gördüyü, hədəfinin nə olduğu və dəyər mühakimələri, ən çox üzərində dayanılması lazım olan mövzudur.

Həyat, kef arxasında, rahat içindəmi yaşanacaq, yoxsa ideallar arxasında, gərəyində fədakarlıqlamı? Qazanılan pul ilə daha yaxşı yaşamaqmı hədəflənəcək, yoxsa o qazanc ola bildiyincə xeyr yollarınamı sərf ediləcək? Uşaq sahibi olunduğunda, uşaq hansı prinsiplərə görə böyüdüləcək, ona necə bir təhsil veriləcək? İctimai həyatda kimlərlə necə bir dialoq qurulacaq? Bu kimi təməl seçimlərdə uyğunlaşma, yaxşı bir evlilik üçün şərtdir.

Sizin həyatınızı belə uğruna fəda edə biləcəyiniz ideallarınızı yoldaşınız yarım qulaqla dinləyirsə, hər sətirini dedik dedik oxuyub yaşamağa çalışdığınız kitablarınızı yoldaşınız dinlərkən mürgüləyirsə, siz teheccüde belə qalxarkən yoldaşınız şamı belə qılmadan yatırsa, buraxın sevgini, hörmət belə qalmaz ki aranızda.

Maraqlı bir araşdırma oxumuşdum. "Evlilikdə xoşbəxtliyin şərtləri nələrdir?" sualına hər iki cinsin ən çox verdiyi üç cavabdan biri, hətta birincisi ‘inanc və ideal birliyi' idi. (Digərləri də sevgi və cinsi uyğunlaşma imiş.) Ona görə evlənməyi düşündüyünüz adamda ilk baxacağınız nöqtə, eyni idealları paylaşmadığınızdır. Yəni sizə sizin yolunuzda ‘yoldaş' da ola bilməlidir yoldaşınız.

"Hələlik istədiyim kimi deyil, amma irəlidə düzələr" deyə də özünüzü aldatmayın. Ayənin verdiyi dərsi xatırlayın: "Sən sevdiyinə hidayət edə bilməzsən, ancaq Allah dilədiyinə hidayət edər." Dəyişəcəyinə dair zəmanətiniz varmı? Ya da o, zəmanət verə bilirmi? Ancaq fikir uyğunlaşması əhəmiyyətli deyərkən də ölçünü qaçırmayaq. Ən əhəmiyyətli nöqtədir bu, amma tək əhəmiyyətli nöqtə deyil. Lazımlıdır, amma kafi deyil. Bu nöqtədə xüsusilə bir fikir qrupu içində olan və idealları yolunda yaşayan kəslərin çox düşdüyü bir səhv vardır: yaxşısına pisinə baxmadan, sırf eyni fikirləri paylaşdığı üçün uyğunlaşmasız biriylə evlənmək. "Onsuz da mənim fikirimdə olan az; ideallarımı paylaşan birini tapsam, xasiyyətinə baxmaz evlənərəm" deyənlər çoxdur. Amma unutmayaq ki, məsələn Hz. Zeyd ilə Hz. Zeynəb də eyni yolda mücadələ edirdilər. Lakin bu xoşbəxt bir birlik qurmalarına çatmadı.

6 Bismillah və onu oxumanın fəziləti haqqında məlumat verərsiniz?

Bismillahın fəziləti:

 

İlk yazılan, Bismillahdır. Adəm əleyhissalama ilk gələn, Bismillahdır. Möminlər, Bismillah köməyi ilə, Sırattan keçər. Cənnət dəvətnaməsinin imzası Bismillahdır. Peyğəmbərimiz, (Müəllim uşağa, Bismillah öyrədərsə, uşaq da öyrənərsə, Allahu təala, uşağın və anasının və atasının və müəlliminin Cəhənnəmə girməməsi üçün sənəd yazdırar) buyurdu.

 

Əuzu oxumaq, (Əuzu billah mineş-şeytanirracim),

 

Bismillah oxumaq isə, (Bismilləhir-rahmənir-rahim) deməkdir.

 

Hədisi şərifdə, (Qurani Kərimə hörmət göstərmək, Əuzu oxuyaraq başlamaqla olar və Qurani Kərimin açarı, Bismillahdır) buyruldu. Surə oxuyarkən, Əuzu Bismillah oxunar. Ayə oxuyarkən, alimlərin çoxuna görə, tək Əuzu oxunar. Surə və ya ayə oxumağa başlarkən Əuzu oxumaq vacib, Fatihə oxumağa başlarkən Bismillah oxumaq da vacibdir. Digər surələrə başlarkən Bismillah oxumaq sünnədir.

 

Namazda, Sübhaneke oxuduqdan sonra Əuzu Bismillah oxumaq sünnədir. Allahu təala, (Qurani Kərim oxuyacağın zaman Əuzu... söylə) buyurur. (Nəhl 97)

 

Qəti haram olduğu bilinən bir şeyi məsələn şərab içərkən və ya donuz əti yerkən Bismillah çəkmək küfrdür.

 

Yaxşı işlərə Bismillah ilə başlamalıdır!

7 Artıq yeməkləri atmayıb heyvanlara verməniz belə ölülərinizə yarayacaq deyə eşitmişəm doğrudur?

Artıq yeməkləri atmayıb heyvanlara vermək gözəl bir davranış və sədəqə olub savabı vardır. Uşaqların etdiyi xeyirli əməllərdən ana-ataya da pay düşdüyü üçün bu söz doğrudur.Yəni bir övlad xeyirli bir əməl edib savab qazandığı zaman bundan ana ata da pay alar.

Bir hədisdə davamlı əcr(savab) qaynağı olan əməllər belə təyin olunar: “İnsan öldükdən sonra üç şey istisna olmaqla onun əməl dəftəri bağlanır: sədəqeyi-cariyə (yol salmaq, körpü tikdirmək və sair bu qəbildən olan və insanların daim faydalanacağı işlər etmək); faydalı bir elm;dua edən xeyirli övlad”(Darımı, Müqəddimə, 46).

Ölən birinin adına sədəqə vermək caizdir?

Bəzi ibadət və itaətlərin ölən kimsə adına edilməsi mümkün və caizdir. Bunların savabı ölüyə çatar. Ölü adına verilən sədəqələr başda gəlir. Hz. Peyğəmbərə bir adam gələrək belə demişdir: "Ey Allahın elçisi! Anam qəflətən öldü, vəsiyyət də etmədi.Məncə, danışmış olsa sədəqə verilməsini vəsiyyət edərdi. Görəsən onun adına mən sədəqə versəm, anama savab olarmı?"  Hz. Peyğəmbər; "Bəli" cavabını vermişdir" (Buxari, Cenaiz, 95; Vesaya, 19; Müslim, Zəkat, 51; Vasiyye, 12, 13; Əbu Davud, Vesaya, 15; Nəsai, Vesaya, 7).

Hz. Ənəs (r.a), Rəsulullah (s.a.v)a; "Biz ölülərimizə dua edir, onlar adına sədəqə verir və həcc edirik. Görəsən bunların savabı onlara çatırmı?" deyə soruşmuş, Allah elçisi belə cavab vermişdir: "Şübhəsiz, onlara çatar və onlar sizdən birinizin hədiyyəyə sevindiyi kimi ona sevinərlər" (Səhihi Müslim Tərcümə və Şərhi, V, 366).

Hənəfilərə görə, bağışlanan hər növ ibadətin savabı ölülərə çatar. Ancaq ölən kimsə adına zəkat, nəzir, həcc kimi maliyyə istiqaməti olan ibadətləri etmək mümkün isə də; namaz, oruc kimi ibadətləri onun yerinə etmək kafi deyil. Bunları şəxsən həyatda ikən etmək lazımdır. Çünki bu ibadətlər, fərdi, bədən və ruh baxımından yetkinləşdirər, müsbət təsirləri şəxsən bunları edənlərin özlərində görülər. Başqalarının bunları etməsi ilə əsl öhdəlikli insana fayda verilmiş olmaz.

Həmdi ÇEVİRƏN

8 Allah, dünyanı istəyənə dünyanı verər, axirəti istəyənə də axirəti verər, sözünü açıqlayarsınız?

İslama Görə İşin Əhəmiyyəti

Uca Allah, Qurani Kərimdə, insanların dünyada insan qüruruna yaraşar bir həyat yaşamasını istəməkdə və bu məqsədi reallaşdırmanın yollarını göstərməkdədir. Allah Təalanın göndərmiş olduğu son din olan İslam da; öz mənsublarına, istər maddi istər mənəvi olsun, həyatın hər mərhələsində yol göstərər. İslamın, digər sahələrdə olduğu kimi, iqtisadi mövzularla əlaqədar əsas təlimləri də Qurani Kərimin dəyişik yerlərində zikr edilmiş və başda dünya olmaq üzrə, Allah; günəşi, ayı, dənizləri və dənizlərdə üzən gəmiləri, dənizlərin dərinliklərində olan dəniz məhsulları vs., çayları, gecəni və gündüzü, yerdə və göydə olanların hamısını insanoğlunun xidmət və istifadəsinə vermişdir. (1) Ayrıca,

 

"O (Allah), içində sükunət tapıb (istirahət etməniz) üçün gecəni yaradan, (işləyib qazanmanız üçün də) gündüzü işıqlıq edəndir. Şübhəsiz bu deyilənlərdə, dinləyən bir cəmiyyət üçün ibrətlər vardır. " (2)

 

Sizin üçün gecəni örtük, yuxunu rahatlıq yaradan, gündüzü də (ruzi qazanmaqdan ötrü) həyat (iş, fəaliyyət vaxtı) yaradan Odur. (3)

 

buyuraraq, gündüz işləmək, gecənin də istirahət etmək üçün yaradıldığı ifadə edilmişdir.

 İnsana düşən vəzifə isə, Allahı və Onun yaratdıqlarını tanımaq və gələcəyi də düşünərək onlardan məqbul ölçülərdə faydalanmasını bilməkdir. Bunu reallaşdırmaq üçün də, işin şərt olduğu bildirilmişdir.

Üzərində yaşadığımız dünyanın davamlı hərəkət halında olduğu bu gün elmən isbat edilmişdir. Bu halda hərəkət, yəni xüsusi mənasıyla işləmək; Uca Yaradıcımızın əzəli və əbədi qanunudur. Qurani Kərimdə ifadə edildiyi kimi, hər şey insan üçün yaradılıb onun əmrinə verildiyinə görə, insan; gözüylə gördüyü, varlığını hiss etdiyi hər şeyin əsasını anlamaq, kainatı həll etmək məcburiyyətindədir. Bunun üçün də ətrafındakı hərəkətliliyə uyğunlaşması, məlumat və təcrübə sahəsini hər gün bir az daha genişlətməsi lazımdır. Bunu reallaşdırmaq üçün Uca Allah:

 

"İnsan üçün öz işindən başqa bir şey yoxdur. "(4) 

 

buyuraraq, bizə işi əmr etməkdədir.

Ancaq, dərhal ifadə etmək lazımdır ki, ayədə nəzərdə tutulan iş; dünya üçün iş, axirət üçün iş və ya hər ikisi üçün də iş mənalarına gələ bilər. Hansı məna olursa olsun həqiqi olan bir şey var ki, o da; "İşləyən mütləq qarşılığını görər." ifadəsinin, Allahın iradəsinə və İslamın ruhuna uyğun gəlməsidir. Buna, Allahın dünyada etibarlı qanunu, "Sünnetullah" da deyə bilərik. Çünki, "Allahın həmişə davam edən, özünə xas, dəyişməyən bir davranış tərzi vardır. "(5) Bu tərz və bu tətbiq hər kəs üçün etibarlıdır. Yəni, dünya yaradılandan bəri işləyən mütləq qarşılığını görmüş və bundan sonra da görəcəkdir. Bu nöqtədə inanan-inanmayan vs. ayrımı da edilməz. Çünki, bütün varlıqları yaradan Allah olduğuna görə, Uca Allahın bu barədə insanlara fərqli rəftar etməsi düşünülə bilməz. Onsuz da bu Onun "Rəhman" sifətinin də bir təcəllisidir.

İş axirətə gəldiyində isə, "Rəhm" sifəti təcəlli edəcək. Tərcüməsini verdiyimiz ayədə əmr edilən işi digər canlılar instinktləriylə, insan isə məlumat və təcrübələri istiqamətində əzm və səylə yerinə yetirər. Ayrıca belə edən insan həm ruhən, həm bədənlə özünü güclü hiss edər. (6)

 

Dünyanı İstəyənə Dünya, Axirəti İstəyənə Axirət Verilər

Şübhəsiz Quran, insanı iki qütblü bir varlıq olaraq təqdim etməkdədir: Yəni, insan maddi və mənəvi (ruhi) istiqaməti olan bir varlıqdır. Onda bu iki qütbdən hansının ön plana çıxacağını təyin edən tək faktor isə, öz azad iradəsidir. (7) İnsan bu iradəsini dünyaya yönəlik də, axirətə yönəlik də istifadə edə bilər və ya balanslı bir həyatı da seçim edə bilər. Çünki mütləq mənada işi əmr edən İslamın, maddi rifahı da kiçik hesab etmədiyini bu ayələrdən anlayırıq:

 

Allahın sizə dolanmaq ünün bəxş etdiyi malları (və ya Allahın sizi üzərində qəyyum tə’yin etdiyi yetim malını) səfehlərə (ağılsızların əlinə) verməyin. Onları həmin maldan yedirdib geyindirin və özlərinə xoş sözlər deyin. (8)

 

Allahın sənə verdiyindən özünə axirət qazan (malını Allah yolunda sərf et). Dünyadakı nəsibini də unutma. (O maldan qismətinin ancaq bir kəfən olduğunu bil. Pulunu mə’nasız yerə sağa-sola səpələmə; səhhətinin, sərvətinin, gəncliyinin qədrini bil. Sabah səni Allahın əzabından qurtara biləcək yaxşı əməllər et). Allah sənə (sərvət verməklə) yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (varından yoxsullara, qohum-əqrabaya xərcləməklə) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə cəhd göstərmə. Həqiqətən, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz! (9)

 

Allahın izni olmayınca heç kəsə ölüm yoxdur. O, (lövhi-məhfuzda) vaxtı müəyyən edilmiş bir yazıdır. (Cihadda) dünya mənfəəti istəyən şəxsə dünya mənfəətindən, axirət savabı istəyən şəxsə isə axirət savabından verəcək. Şükür edənləri də, əlbəttə, mükafatlandıracağıq! (10)

 

Hər kəs fani dünyanı istəsə, dilədiyimiz şəxsə istədiyimiz ne’məti orada tezliklə verərik. Sonra isə (axirətdə) ona Cəhənnəmi məskən edərik. O, (Cəhənnəmə) qınanmış, (Allahın mərhəmətindən) qovulmuş bir vəziyyətdə daxil olar! Mö’min olub axirəti istəyən və onun uğrunda (can-başla) çalışanların zəhməti (Allah dərgahında) qəbul olunar. Onların və bunların hər birinə Rəbbinin ne’mətindən verərik. Rəbbinin ne’məti (istər dünyada, istərsə də axirətdə heç kəsə) qadağan deyildir. (Ya Peyğəmbərim!) Bir gör (var-dövlət, cah-cəlal baxımından dünyada) onların birini digərindən necə üstün tutduq? Axirətdə isə (dünyadakından) daha yüksək dərəcələr, daha böyük üstünlüklər vardır! (11)

 

Ayələrdən də aydın olduğu kimi Allah, dünyanı istəyənə dünyanı, axirəti diləyənə də axirəti verəcəyini vəd etməkdə; ancaq bunun öz iradəsi və təqdiri istiqamətində reallaşacağını bildirməkdədir.

Bu nöqtədə insanların, bir çox mövzuda olduğu kimi, mal-mülk barəsində də bərabər səviyyədə olmalarının mümkün ola bilməyəcəyi həqiqəti qarşımıza çıxmaqdadır. Çünki ruziləri fərqli edən Allahdır. İsra Surəsinin, 20-ci ayəsində, gərək dünya gərəksə axirət nemətləri baxımından Allahın lütfünün sərhədsizliyi ifadə edilməkdədir.

Əslində İslam, zənginliyə qarşı deyil. Hətta zənginliyin fərdlər arasında yayılmasını və müəyyən kəslər arasında gəzən bir "güc" olmamasını tövsiyə etməkdədir. (12) Bu halda sərvət, mövqe, sağlamlıq və yaşayış gözəlliyi baxımından insanlar arasındakı fərqlər ilahi təqdirin bir gərəyidir. Bu da, bu dünyada mütləq bərabərliyin qeyri-mümkünlüyünü ortaya qoymaqdadır. Fərqli fərqli istedad və qabiliyyətlərdə yaradılmış olan insanların bərabər imkanlara sahib olmaları, əşyanın təbiətinə də uyğun gəlməməkdədir. Ayrıca sərvət və rifah cəhətdən hər kəsin bərabər olması, ideal mənada da, insanlara bir fayda verməyəcək. Hər şeydən əvvəl insanlar bərabər bacarıq və qabiliyyətlərə sahib olmadıqları kimi, bərabər dərəcədə mala-mülkə sahib olmaları da mümkün deyil. Eyni şəkildə, fərqli iş və peşələrdə işləyən kəslərin bərabər imkanlara sahib olmaları da gözlənilə bilməz. İslamda, "Hər haqq sahibinə haqqını vermək əsasdır. "(13) Hətta İslam, az işləyənlə çox işləyəni də bir tutmaz. Əks halda insanlar tənbəlliyə göndərilmiş olardı. Digər tərəfdən, insanların bəzisinin zəngin, bəzisinin kasıb olması və ya bir qisim insanlar yaxşı imkanlara sahib olduqları halda bəzilərinin sahib ola bilməyişi, insanların daha çox işini təmin edəcək. Bu da insanların maddi rifahını artırdığı kimi, bir ölkənin iqtisadi istiqamətdən inkişafına da iştirak edəcək.

Hətta, İsra 21-ci ayədə də ifadə edildiyi kimi, insanlar axirətdə də bərabər vəziyyətdə ola bilməyəcəklər; əksinə, dünyada etmiş olduqları işlərə görə axirətdə dərəcə fərqləri daha da böyük olacaq. Ancaq, İsra 18-ci ayədən aydın olduğu qədəriylə, pul və mövqe kimi dünyəvi imkanlar, Allah qatında mütləq bir dəyər ifadə etmədiyi üçün, dünya həyatını bunların arxasında qaçaraq keçirənlər, axirətdə üstün dərəcələrə çatmaq haqqını itirmiş olacaqlar. Buna görə də İslam, insanların iradələrini istədikləri istiqamətdə istifadə etmə sərbəstliyini vermiş olmaqla birlikdə, dünya və axirət xoşbəxtliyi baxımından balanslı bir həyatı seçim və tövsiyə etdiyini bildirməkdədir.

 

Dünya-Axirət Tarazlığını Təmin etmək

Mövzu ilə əlaqədar Quran ayələrindən anladığımıza görə uca dinimiz İslam, insanlara balanslı bir həyat yaşamağı təlqin etməkdə; dünya üçün axirəti, axirət üçün də dünyanı laqeyd yanaşmamağı xatırlatmaqdadır. İnsanın quruluşuna və yaradılış məqsədinə uyğun olan da budur. Bunu, Hz. Musa (ə.s.) dövründə yaşamış olub zənginliyi ilə şöhrət salmış olan Qarunun həyatından ibrətlər təqdim edən bu ayədən anlayırıq:

 

Allahın sənə verdiyindən özünə axirət qazan (malını Allah yolunda sərf et). Dünyadakı nəsibini də unutma. (O maldan qismətinin ancaq bir kəfən olduğunu bil. Pulunu mə’nasız yerə sağa-sola səpələmə; səhhətinin, sərvətinin, gəncliyinin qədrini bil. Sabah səni Allahın əzabından qurtara biləcək yaxşı əməllər et). Allah sənə (sərvət verməklə) yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (varından yoxsullara, qohum-əqrabaya xərcləməklə) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə cəhd göstərmə. Həqiqətən, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz!" (14)

 

Görüldüyü kimi, Qarun kimi xəzinələr sahibi birinin şəxsində edilən bir öyüddə də, Quranın, "Dünyadan da nəsibini unutma" tövsiyəsində olması, İslamın dünyaya aid işə nə qədər əhəmiyyət verdiyini göstərən bir nöqtə daşımaqdadır. Bununla birlikdə Quran, daha sonrakı ayələrdə, tamamilə dünyaya dalmanın gətirəcəyi fəlakətləri də canlı bir şəkildə gözlər önünə sərərək, dünya və axirəti tənzimləyən orta bir yol tutulmasını və balanslı bir həyat sürdürülməsini tövsiyə etməkdə və belə deməkdədir:

 

Həcc mərasimini tamamlayıb qurtardıqda (keçmişdə) ata-babalarınızı yada saldiğınız kimi, ondan da artıq Allahı yad edin! İnsanların bə’zisi: "Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə, elə bu dünyada ver!" - deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur! Bəziləri isə: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi cəhənnəm əzabından qoru!" deyirlər. Belə şəxslərin qazandıqlarına (qazandıqları əməllərinə) görə (axirətdə) mükafat gözləyir. Allah tezliklə haqq-hesab çəkəndir! (15)

 

Şübhəsiz insanın maddi və mənəvi quruluşu ilə bir bütün olduğunu daim göz qarşısında saxlayan İslam; insan həyatının da yalnız bu dünyadakından ibarət olmadığını, "axirət" adı verilən ölümdən sonrakı bir həyatın varlığını da gözlər önünə sərməkdə; üstəlik axirət həyatının daimi olduğunu vurğulamaqdadır. Əlbəttə bu dünyada yaşaya bilmək üçün işləmək lazım olacaq. Çünki dünyanın da, axirətin də qazanıldığı yer burasıdır. Ayrıca İslam işə maneə də deyil, qarşı da deyil. Əksinə işi bir zərurət olaraq təqdim etməkdə və təşviq etməkdədir. (16) Lakin İslamın vurğulamaq istədiyi şey işin və mal-mülk əldə etmənin bir məqsəd halına gətirilməsidir.

 

İşləyib Mal Qazanmaq Məqsəd Deyil Vasitə Olmalıdır

Uca dinimiz İslam, inananlara əsl və son hədəf olaraq axirət xoşbəxtliyini göstərməkdədir. Dünya həyatını isə, bu xoşbəxtliyin qazanıldığı yer olaraq təriflər. Buna görə dünya həyatı da, orada dolanmanın vasitəsi olan maddi imkanlar və mallar da bir vasitədir, məqsəd deyil. Müsəlman, dünyanı abadlıq etmək və mal qazanmaq üçün çox işləməli, ancaq bu ölçünü itirməməlidir. Əks halda malın və maddə dünyasının cazibəsi, insanın "Haqq"qı və əsl məqsədi unutmasına səbəb ola bilər. Bu ayələr bu həqiqəti dilə gətirməkdədir:

 

Xeyr, insan azğınlıq edər, Özünün dövlətli olduğunu gördüyü üçün! Axı sənin axır dönüşün Rəbbinədir! (17)

 

Yəni həqiqətən insan, özünün heç kimə möhtac olmayacağını zənn etdiyi zaman azğınlaşar. Bu dünyagörüşüylə Quranda, mal və övladların, "Dünya həyatının keçici bir zinəti" olduğu ifadə edilərək, (18) insan mal fitnəsinə düşməkdən çəkindirilmiş və Allah qatında olanların daha xeyirli və qalıcı olduğu bu ayə ilə ifadə edilmişdir:

 

Sizə verilən hər hansı bir şey (dövlət, övlad, xoş güzəran) ancaq bu fani dünyanın malı və bərbəzəyidir. Allah yanında olan (ne’mətlər) isə daha yaxşı və daha baqidir (əbədidir). Məgər ağıla gəlməzsiniz?! (Fani dünya malını axirətin əbədi ne’mətlərindən üstün tutursunuz!) (19)

 

Digər tərəfdən İslam; mal və maddənin insan üzərindəki mənfi təsirini və hər nə yöndən olursa olsun mal qazanıb həyata səyini məhdudlaşdırmaq üçün, mal əldə etmə əsaslarını təyin etmiş, başqalarının mallarına təcavüzü və haqsız yoldan mal-mülk əldə etməyi şiddətlə qadağan etmişdir. Bu səbəbdən İslam, mal və maddəyə əsarəti deyil; ona hakim olmağı və onu istiqamətləndirməyi nəzərdə tutmaqdadır.

 

İslama Görə İşin İbadətlərlə də Əlaqəsi Vardır

Bilindiyi kimi İslamda ibadətlər; həm bədəni həm maliyyə kimi müxtəlif qruplara ayrılmaqdadır. Xüsusilə İslamın beş təməl əsası arasında yer alan (20) zəkat və həcc kimi ibadətlərin işləyib mal qazanmaqla da əlaqəsi vardır. Çünki, hər hansı bir Müsəlmanın zəkat verə bilməsi və ya həcc fərzini yerinə yetirə bilməsi üçün, bu vəzifələri yerinə yetirə biləcək maliyyə imkana sahib olması lazımdır. Ancaq; "zəkat vermək və ya həccə getmək zəngin olanlara fərzdir; bu səbəbdən, bu öhdəçilikləri yerinə yetirəcək qədər maliyyə imkanına sahib olmayanlara zəkat və ya həcc fərz deyil" şəklindəki bir düşüncə də doğrudur. Zəngin sayılmayan kəslərə zəkat vermək və ya həcc vəzifəsini yerinə yetirmək fərz deyil.

Lakin unudulmamalıdır ki, İslamın şərti beşdir və belə düşünən kəslər, İslamın beş təməl əsasını tam olaraq yerinə yetirmənin verəcəyi mənəvi həzz və xoşbəxtlikdən məhrum qalacaqları kimi, ehtiyac sahibi kəslərin köməyinə qaçmanın və ya bir kasıbı sevindirmənin mənəvi xoşbəxtliyini də dada bilməyəcəklər. Ayrıca, İslamda köməkləşmə və İslam qardaşlığının gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli bir yeri olan sədəqə və ya "ictimai bir ibadət" də deyə biləcəyimiz qurban kimi ibadətlər də yenə maddi imkana bağlıdır. Bu halda, işləyən və mal-mülk sahibi olan kəslər eyni zamanda zəkat, sədəqə vs... maliyyə ibadətlərlə başqalarına da faydalı olacaqlar deməkdir.

Necə ki Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.), səhabələrini işləyib qazanmağa və ehtiyac sahiblərinə də köməkçi olmağa təşviq etmişdir. Əbu Musa əl-Eşari, bu mövzu ilə əlaqədar olaraq belə demişdir:

 

Bir dəfə Rəsulu Əkrəm: 'Sədəqə vermək hər Müsəlman üzərinə vacibdir.' buyurmuşdu. Məclisdə olanlar: 'Ya Rəsulullah! Ya sədəqə verəcək bir şey tapa bilməzsə?' deyə soruşduqlarında Rəsulu Əkrəm: "İşləsin, əlinin əməyi ilə qazandığını həm özü xərcləsin, həm sədəqə versin.", deyə cavab verdi. (21)

 

İslama Görə İşləmək Qədər Malı Xərcləmək də Əhəmiyyətlidir

Heç ölməyəcəkmiş kimi dünya və sabah öləcəkmiş kimi axirət üçün işi təşviq edən; iki gününü bir-birinə bərabər olaraq keçirməməyi təlqin edən və hər gün, bir əvvəlki günə görə daha irəli getməyi və daha faydalı işlər etməyi özünə və ruhuna uyğun hesab edən uca dinimiz İslam; mənsublarına, işləmək qədər işləyib qazandığını xərcləmək mövzusunda da əhəmiyyətli tövsiyələrdə olmuşdur. Bu mənada İslam; israf və bədxərcliyi qadağan etdiyi kimi, xəsislikdən də çəkindirmişdir. Necə ki Qurani Kərimdə bu mövzu ilə əlaqədar olaraq belə buyurulmuşdur:

 

Qohum-əqrabaya da, miskinə də, (pulu qurtarıb yolda qalan) müsafirə də haqqını ver. Eyni zamanda (mal-dövlətini əbəs yerə) sağa-sola da səpələmə! Həqiqətən, (malını əbəs yerə) sağa-sola səpələyənlər şeytanların qardaşlarıdır. Şeytan isə Rəbbinə qarşı nankordur! Nə əldən çox bərk ol, nə də əlini tamamilə açıb israfçılıq et. Yoxsa həm qınanarsan, həm də peşman olarsan! (22)

 

Onlar (mallarını) xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bu ikisinin arasında orta bir yol tutarlar. (23)

 

Görüldüyü kimi ayələrdə, ehtiyac sahiblərinə haqqlarının verilməsi tövsiyə edildikdən sonra, lazımsız yerə sovurmaqdan çəkinilməsi əmr edilmiş və belə edən kəslər "şeytanların dostları" olaraq xarakterizə edilmişlər. Ayrıca "əli möhkəm olmaq", yəni "xəsislik" də, tamamilə əliaçıq olmaq da uyğun hesab edilməmiş; digər mövzularda olduğu kimi, xərcləmə mövzusunda da ölçülü olunması, hər cür həddindən artıqlıqdan çəkinilməsi tövsiyə edilmişdir. İsraf və xəsislikdən çəkinib "orta bir yol tutanlar" da təriflənmişdir.

Unudulmamalıdır ki, bir malı qazanmaq xərcləməkdən daha çətindir . Bu səbəbdən mal qazanmasını bilmək qədər, xərcləməsini və qazandığını yaxşı qiymətləndirməsini bilmək də əhəmiyyətlidir. Yenə Qurani Kərimdə, malların insanlar arasında haqsız yollarla rüşvət, mənfəətçilik vs. yollara peşkeş çəkilməməsi də istənmiş və belə buyurulmuşdur:

 

Bir-birinizin mallarını haqqınız olmadığı halda yeməyin. Xalqın malının bir qismini (onun sizə haram olduğunu) bilə-bilə günah yolu ilə yeməyiniz üçün onu (malınızı) hakimlərə (rüşvət) verməyin! (24)

 

Haşiyələr:

 

1- Baxın. Rəd, 2; İbrahim, 32-33; Nəhl, 13-14; Həcc ,65; Ənkəbut, 61; Loğman, 20- 29; Fatır, 3; Zumər, 5; Zuxruf, 13; Casiyə, 12-13.

2- Yunus, 67.

3- Furqan, 47.

4- Nəcm, 39.

5- Özsoy, Ömər, Sünnetüllah: Bir Quran İfadəsinin Anlayışlaşması, Ankara, 1994, s. 53.

6- Kandemir, M. Yaşar, Nümunələrlə İslam Əxlaqı, İstanbul, 1980, s. 315-316.

7- Baxın. Əraf,179; Özsoy, age, s. 117.

8- Nisa, 5.

9- Qəsəs, 77.

10- Al İmran, 145.

11- İsra, 18-21.

12- Həşr, 7.

13- Baxın. Buxari, Savm, 51; Tirmizi, Zühd, 64.

14- Qəsəs, 77.

15- Bəqərə, 200-202.

16- Baxın. Nisa, 32; Qəsəs, 27; Nəcm, 39-41; Leyl, 4.

17- Ələq, 6-8.

18- Kəhf, 46.

19- Qəsəs, 60.

20- Baxın. Buxari, İman. 1, 2; Müslim, İman. 19-22; Tirmizi, İman, 3; Nəsəi, İman, 13.

21- Baxın. Təcrid Tərc., XII, 133.

22- İsra, 26-27-29.

23- Furqan, 67.

24- Bəqərə, 188.

 

Diyanət Aylıq Jurnal, Yanvar 2002.

9 Çarşaflamı yoxsa manto ilə mi təsəttür təmin edilmiş olar?

Bizim anlaya bildiyimiz qədəriylə İslamda paltarın adı və rəsmi mühüm deyil. Mühüm olan xüsusiyyətidir. Yəni, əl üz xaricindəki bütün bədəni örtürmü, bədən xəttlərini bildirməyəcək genişlik və uzunluqda bədəni örtürmü? Axtarılan xüsusiyyət budur.

 

 

Bu geyim bir (fətva) gərəyidir. Yəni məcburu olan qisimdir.

 

Ayrıca bu geyimin üzərinə bir də çarşaf əlavə edən olsa, əlbəttə bu da bir (təqva) gərəyidir, təbrikə layiq bir işdir. Özünü tamamilə gizləməkdir.

 

Peyğəmbərimizin hədisindən aldığımız bu ölçü təsəttürlü xanımlarımıza çox gözəl xəbərdarlıq və irşadda var:

 

- Yaxşı geyimin nümunəsini verib yayılmasına səbəb olan xanımlar səbəb olduqlarının savabına layiq olmaqdalar. Pis geyimin nümunəsini verib yayılmasına səbəb olan xanımlar da pis geyimin günahına məruz qalmaqdalar.

 

Demək ki, əsl məsələ, yaxşı geyim nümunəsi verib, savaba layiq olmaq; pis geyimin nümunəsinə bürünüb də günaha səbəb olmaqdan uzaq qalmaqdır.

 

 

 

Əhməd Şahin

10 Qüsl alarkən sabundan isdifadə etmək olar?

Və Aleykum Salam və Rahmətullah. Qüsl sadə su ilə alındığı kimi qüsldə sabun və şampun kimi təmizləyici vasitələr istifadə etmək də caizdir, icazəlidir inşəAllah.

11 İslamda dini filmlərin yeri nədir?

Sələmun aleykum.

Ustad Bədiüzzaman`ın Film ve Sənət ilə əlaqədar görüşləri...

"Ləfz mənanın təbiəti müsaidə (icazə) etdiyi ölçüdə süslənməli. Şəkil mahiyətə görə rəsm edilməli, rəsm edilərkən "tərcümənin icazəsi alınmalı".

Üsubun parlaq və rövnəqdar olmasına önəm verilməli, fəqət qayə məqsəd da əsla ehmal (laqeyd) edilməməlidir. Xəyal geniş bir hərəkət sahəsiylə dəstəklənməlidir, ancaq həqiqət da heç bir zaman incidilməməli. "

Harama girmədən film çəkmək caizdir. Filmdəki kafir rolu və kostyumlar oyunçunu kafir etməz. Bunlar təmsilidir, gerçək kimi sayılmır və o şəkildə qiymətləndirilməz.

Rol oynayan adam, rolunu oynadığı kimsə adına danışdığı üçün, özü küfr sözü söyləmiş olmaz. Məsələn, İslami bir filmdə Əbu Cəhil rolundakı kimsə, onun etdiklərini anlatmaq məqsədilə bəzi söz və davranışlarını canlandıra bilər. Ancaq, bu rolu oynayan kimsənin bunun şüurunda olması lazımdır.

12 Səmûm nədir.İslâm`da belə bir şey varmı?

 

Va aleykumussalam va rahmətullahi va bərakətuh.

    Semûm, bir növ atəşdir.

"And olsun ki biz, insanı bişməmiş palçıqdan, qoxumuş quru palçıqdan yaratdıq. Canı da (insandan) daha əvvəl semûm atəşindən yaratdıq. "(Hicr, 26-27)

    Ayədən aydın olduğu kimi Cân (cinlər), insanoğlundan əvvəl yaradılmışdır. İnsanın yaradılışının, kainatın yaradılışında son halqa olduğu düşünülsə, Cân (cinlər) sondan bir əvvəlki halqa olaraq yaradılmışdır.

    Ayədəki "semûm atəşi" barəsində, bəziləri, "Bu, atəşin alovudur." demişlər; bəziləri də "O, öldürücü dərəcədə isti olan sam küləyidir." demişlər. Əvvəlki ayənin də köməyi ilə, ibareden aydın olan bunun bir növ atəş olduğudur. Lakin, bədənin məsamələrinə, yəni dəridəki o kiçik dəliklərə nüfuz edib, içinə işlədiyi üçün buna, "semûm" adı verilmişdir. İnsanın içinə işləyən küləyə də buna görə "sam küləyi" deyilmişdir.

    Bir rəvayətdə, "Semûm, tüstüsüz atəşdir. Ulduzlar da bu atəşdən yaradılar." deyilmişdi, bu da , "semûm atəşi" ilə keçən ayədəki "atəşin mârici"nin eyni olduğunu göstərir. Buna görə eyni şeyi izah edən bu sözlərdən biri, o atəşin sadə, saf və tüstüsüz bir atəş olduğunu, digəri də yandırıcı qovurucu olduğunu anlatmış olur.

    Âlûsî  "semûm atəşi"ni, "fövqəladə hərarətli atəş" deyə təfsir edərkən buna işarə etməkdədir.

    Bəzi hədislərdə Cân'nın yaradıldığı atəşin, bildiyimiz atəşlərdən çox daha isti olduğu bildirilməkdədir. Əbu Davud Ət-Tayalisî'nin İbn Məs'ud(Allah ondan razı olsun)'dan nəql etdiyi bir hadisə görə, "Bu (dünyada gördüyümüz) atəşlər, Cân'nın yaradıldığı atəşdən yetmiş dəfə daha zəyifdir."

 

Dəccal nə zaman çıxacaq?


13 Yoldaşının başını örtməməsi vəziyyətində kişiyə günahı var yoxsa hər kəs özündən məsuldur?

Kişi yoldaşının başı açıq gəzməsinə razılaşırsa özü də məsul olar. Ancaq özü razı olmadığı halda yoldaşı başı açıq gəzirsə məsuliyyət qadına aid olar. Kişi bundan ötəri məsul olmaz.

 

 

Qadın əgər dinin əmrlərini yerinə yetirmirsə əri ona nəsihətdə olar. Ona örtünmənin hökmünü və əhəmiyyətini izah edən əsərlər oxutmağa və yaxşı natiqləri dinlətməyə çalışar.

 

Bunu etdiyin halda heç cür yola gəlməzsə vəzifəsi sona çatmış olar. Artıq günah qadına aiddir. Ər bu kimi sanksiyaları tətbiq etməyib yalnız nəsihət versə, yenə qadının günahından ötəri məsul olmaz. Mütləq ki sanksiya tətbiq etmək məcburiyyəti yoxdur. Əhəmiyyətli olan lazımlı nəsihəti və xəbərdarlıqları etməklə birlikdə qadının günahına ürəkdən tərəfdar olmamaq, razılaşmamaqdır.

 

Belə bir qadını boşamaq lazım olmaz. Xüsusilə ailə qurub uşaq sahibi olduqdan sonra boşamağa baş vurmaq çox ağırdır. İslam dinində yaxşı olmazsa da xristian və yəhudi bir qadınla evlənmək caiz olduğuna görə fasiqə bir müsəlman xanım ilə evlənmək əlbəttə caiz olacaq. Fasiqə bir qadın yəhudi və xristian bir qadından çox üstündür.

14 Haram işlənilən dəvətlərə (içkili toy kimi) getmək caizdirmi?

   Toy yeməyi üçün olan dəvətə razılıq verən kimsə, içki içmək kimi günah işləndiyini görsə, əgər oturduğu süfrədə içilərsə və ya alim və saleh kimsə olduğuna görə müsəlmanlar üçün nümunə olarsa, orada qalması günahdır.

   İçki süfrəsində olmazsa və Müsəlmanlar üçün nümunə sayılmırsa, orada qalmasında günah yoxdur (al-Fətava al-Hindiyyə, V / 343.).

   Şafi məzhəbinə görə, orada qeyri-məşru hərəkət olarsa, mütləq surətdə hər kəs üçün haramdır və orada qalmaq caiz deyildir (İânətü'l-Talib, 3/361.).

   Toy yeməyində qeyri-məşru hərəkət olmazsa, dəvətə razılıq vermək Hənəfi məzhəbinə görə sünnə (al-Fətava al-Hindiyyə, V / 343.); Şafiî'yə görə bəhanə, üzr olmazsa vacibdir (İ'ânətü'l-Talib, III / 358.).

 

(Bax. Halil Günenç, Günümüz Məsələlərinə Fətvalar, II / 242)

15 Allah haradadır sualına imam Malik bu bidətdir deyib.

Əbu Hureyre izah edir: Adamın bir gəldi, Peyğəmbərimizə (s.ə.s.) Mömin bir  nökəri azad etmə borcum vardır deyə (yanındakı nökərinin olub olmadığını) soruşdu. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) qadına dönərək "Allah hardadır?" deyə soruşdu. Qadın başı və işarə barmağıyla səmaya işarə etdi. Bu dəfə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) "Mən kiməm?" deyə soruşdu. Qadın barmağıyla səmaya və
Rəsulullaha işarə etdi. Yəni "Sən Resulullahsan" demək istədi. Bunun üzərinə "bunu azad et" deyə buyurdu (bax. Mecmau'z-Zevaid, 1/23).

-İmam malikdən həqiqətən belə bir şey möhkəm olaraq nəql edilmişsə, bunu belə anlamaq lazımdır. İstifadə edilən " Bidə" anlayışı, dəlalət mənasını verən bir anlayış olaraq deyil, ümumiyyətlə Sələfi Salehin olan kəslər tərəfindən belə bir problemin çox
olmayan bir mövzu olduğuna işarə etmək üçün istifadə edilmişdir. Yəni bu sual, daha sonra ortaya çıxmış bir muhdəsəni çıxma sorğulamadır.

16 Şəms səcdə edir

-Ustad həzrətlərinin ifadə etdiyi kimi, hər bir növə məxsus və o növə münasib bir mələyi müəkkəl vardır. Bu münasibətə görə o mələk o növün adıyla müsemma, bəlkə aləmi məlaikədə onun surətiylə mütəməssil olur (Muhakemat).

- Həm də hükeması İlahinin nəzdində, hər bir növü üçün hayy və natıq və efrada imdad verici və müstəmiddi bir mahiyyəti mücərrədə vardır. Dili şəriətdə "melekü'l-cibal" və "melekü'l-bihar" və "melekü'l-emtar" kimi adlarla təbir edilər. Lakin təsiri həqiqiləri yoxdur. Təsirlisi Həqiqi, tək Şəxsi Akdesdir(a.g.y).

-Hədis olaraq eşidilir: "Hər axşamda günəş Ərşə gedər, səcdə edər. İcazə alar, sonra gəlir." Bəli, şəmsə müəkkəl olan mələk; adı Şəms, kimi də şəmsdir. Odur, gedər, gəlir(a. g. y)..

-Bu hədis qaynağı üçün (bax. Buxari, təfsiri surəti 36). Hədisin digər varyantları üçün (bax. İbn Həcər, əlaqədar hədisin şərhi).

-Ustad bu hədisi belə şərh etmişdir. Şərh edər ya nəqli, ya da ağılı dəlilə söykən. Burada nəqli bir dəlilə rast gələ bilmədik. Onsuz da olsaydı, Ustad da ona işarə edərdi.

Burada istifadə edilən ağılı dəlilə -həm də müasir insanların anlaya biləcəyi bir dəlilə-söykənən bir şərhdir. Belə ki; günəşin şəxsən Allahın Ərşinin altında səcdəyə çatması bizim üçün çox yadırğanılacaq bir şey deyil. Lakin, insanların böyük əksəriyyəti, cansız, şüursuz bir kütlədən ibarət olan günəşin şəxsən səcdə etməsini həzm edə bilməz. O halda bu hərəkətin digər gerçək və də ağılı bir tərəfinə işarə etmək lazımdır. O da cansız və şüursuz varlıqların hal diliylə etdikləri təsbeh və ibadətlərini qal diliylə və şüurlu olaraq onları təmsil edən mələklərin etdiyinə dair hədis rəvayətləri vardır ki, Ustad yuxarıda onlara işarə etmişdir. Bu hədis rəvayətlərində vurğulanan mələklərin təmsil etmə vəzifələrini göz qarşısında saxlayan ustadın bu şərhi, həm İslamın ümumi prinsiplərinə həm də ağıl və məntiqə uyğundur.

 

17 Muhakəmat

Bu 10-cu müqəddiməni açıqlamaq üçün uzunca bir məqalə yazmaq lazımdır.

-Xülasəsi belə açıqlana bilər: Bir kimsənin danışdığı sözlərindən aydın ola bilən hər sözü qəbul etmədən onu məsul tutmaq səhvdir. Çünki əməllər niyyətə bağlıdır. Söz söyləmək də bir əməldir və natiqin niyyətinə görə dəyər qazanar.

-O halda, natiqi- gerçəkdə niyyətində olmadığı halda- mövcud mühitdəki ənənə və adətlərin təsiriylə aydın olan və qəbul edilən bəzi işarələrdən məsul tutmaq səhvdir.

-Buna belə bir misal verilə bilər: Bu misal əslində bəzi zamanlarda şəxsən yaşanmış bir misaldır. Kürsüdə vəz edən vaiz əfəndilər, qorxularından "sıratı mütakim" anlayışını "doğru yol" olaraq tərcümə etməkdən çəkinirdilər. Çünki, bu bəzilərin tərəfindən "Doğru yol partiyası" təbliğatı sayılardı. Həmçinin "məmləkətin həyat səviyyəsinin yüksəlməsini" "rifah" sözüylə ifadə etdiyi zaman dərhal "Rifah partiyası" ağla gəlir idi. "Yaxşı axşamlar Allah salamatlıq versin, salamatlıqla qalın" kimi ifadələr "salamatlıq partiyası" təbliğatını xatırladardı. Bu qəbul etmələr ogünkü siyasi mühitin bir yan təsiri idi. Bu səbəbdən, natiqlərin bu kimi qəbul etmələr səbəbiylə məsul olmaları -həqiqət nəzərində- ola bilməz. Bu kimi "təpə üstü" qəbul etmələrə səbəbiyyət verən natiqlər üçün də bir çıxış yolu olaraq "məramını aşan ifadələr" sığınacağına baş vurular.

-Bu müqəddimənin bir məhsulu olaraq "kinayə"lərə yer verilmişdir. Bu cür kinayələrin ifadə etdiyi təmsilin səhvinə baxılmaz, əksinə onunla nəzərdə tutulan mənalara baxılar. Məsələn, "Filan adamın qılıncının bəndi uzundur" deyildiyi zaman, onun qılıncının və ya bəndinin olub olmadığına baxılmaz, əksinə boyunun uzun olub olmadığına baxılar. Söz mövzusu kimsə
əgər uzun boylu isə bu söz doğrudur, getsin qılıncı olmasın. Əgər boyu qısa isə, yüz dənə qılıncı olsa və bəndləri uzun olsa, bunların varlığı söz sahibini yalançılıqdan qurtara bilməz. Digər bir misal olaraq da comərdliyin bir nişanesi olaraq istifadə edilən "külü çoxdur" deyiminə yer verilmişdir.

-Bu müqəddimədə deyilən bəlağət misalları, bu kimi ayələrə xidmət etmələri üçündür:

"Sonra Allah Ərşə hökmü altına aldı"(Ə'raf, 7/54; Yunus, 10/3). Bu ayədə bir məcaz və təşbeh vardır. Bu kinayi yollu ifadə tərzi, mövzunu ağıllara yaxınlaşdırmaq üçün "bir sultanın səltənətinin mənəvi haşmetini işarələyən ərşi kimi, Allahın da kainatın bütün səltənətini əlində tutan yeganə hökmdar olduğuna işarə etməkdədir.

"Allahın əli onların əllərinin üzərindədir"(Fəth, 48/10) tərcüməsindəki ayədə isə, Allahın qüdrət və rəhməti və yardımı,"Yed= əl" ilə ifadə edilmişdir. Çünki, insanlar kömək edərkən və gücünü istifadə edərkən əllərini istifadə edərlər.

"Rəbbin gəldiyi vaxt"(Fəcr, 89/22) tərcüməsindəki ayədə Allahın əmrinin gəlməsi "Allahın gəlməsi" olaraq ifadə edilmişdir ki, əmr sahibinin əmrinin gəlməsi, şəxsən onun gəlməsi mənasını verdiyi gerçəyindən qaynaqlanmaqdadır.

"Nəhayət, günəşin batdığı yerə gəlib çatdıqda onu qara palçıqlı bir çeşmədə (lehməli bir suda) batan gördü. "(Kəhf, 18/86)

"Günəş özünə təyin edilmiş bir yerə doğru axıb gedər"(Yasin, 36/39).

"Bu, içində şübhə olmayan bir kitabdır"(Bəqərə, 2/2).

Bu son üç ayənin şərhi risalədə vardır.

 

18 Dini biliye yardim

Yazılarımızın çap olunmuş (kitab) halı təssüf ki  əlimizdə yoxdur. Ancaq kitab çıxartmaqla bağlı layihələrimiz var.
Təşəkkür edir, dualarınızı gözləyirik.