Mövzusunda ən çox maraqlanılan

MEHERREMLIK AYINDA QAN TOKMEKDE HARAMDI!.

Kişilər üçün bədəndə ki tüklərin vəziyyəti;

Ətək və qarnın alt tərəfinin tüklərinin təmizliyi, göbək altından başlayıb övrət ətrafındakı ətlərin alınmasıyla reallaşar. Bu təmizlikdə nəcis yerinin ətrafındakı ətlərin də alınıb alınmayacağı mövzusu tez-tez soruşulmaqdadır.

İslami qaynaqlarda, ətək təmizlənməsi üçün daha çox "'anet" sözü istifadə edilmişdir. (Misal olaraq bx. Qəzali, Əhya, I/146, )

İslami Qaynaqlara görə, bu təmizləmə işi, kəslərin asanına gəldiyi şəkildə; tükləri yolaraq, "Kils tükləri sökən bir dərman"la və ya qırxılaraq edilə bilər.

Ayrıca normal saç qırxılması zamanı saçın dağınıq, çirkin bir şəkil almasına meydan verməyəcək şəkildə nizamlanmalıdır. Çünki Əfəndimiz (s.ə.s.): "Başında saçı olan onu düz tutsun, təmizliyini etsin"(Nəylul-Əvtar,1/123) buyurmuşdur. Saçın bir qisimini kökdən qırxmaq, bir qisimini buraxmaq məkruhdur. Bu, əfəndimizin tətbiqinə ziddir(bx. Zuhayli, əl-Fıkhul-İslam, 1/311).

Şafi məzhəbinə görə, burun tüklərini çəkmək məkruhdur. Əgər çox uzandısa, -qayçıla- kəsərək qısaltmaq sünnədir (bx. Cəzri, a. g. e. 2/44).

Hənəfilərə görə; burundakı tükləri çəkmək doğru deyil. Çünki bu xəstəlik edər. (Fətəvayi Hind; Cəlal İldırım; İbni Abidin)

Malikilərə görə, -kişi olsun, qadın olsun-gözəlliyi pozan, insanı narahat edən bədəndəki bütün ətlərin təmizlənməsi caizdir. Ərin xoşlanmadığı ətlərin təmizlənməsi isə, qadına vacibdir (Cəziri, əl-Fiqhi alaal-məzahibil-arbaa-,  2/45).

Hənəfilərə görə, kişilərin kürək və sinəsini qırxması ədəbə zidddir( Cezeri, a. g. y.)

Qadınlar üçün bədəndəki tüklərin vəziyyəti;

Cənabı Haqq hər insanı ayrı bir gözəllikdə yaratmışdır. Birlik möhürünün açıqca oxunduğu insan simasındakı gözəllik, fitri və təbii olanıdır. Bunu mühafizə etmək, sahib olduğu xüsusiyyət və gözəlliklərə şükr edib, Allahın uyğun hesab edib lütf etdiyi qədərinə razı olmaq qulluğun bir dərəcəsi və işarəsidir.

Bunun üçün həyati və zəruri bir məsləhət yoxsa, bədəndə olan mövcud vəziyyəti dəyişdirməyə getməmək lazımdır. Çünki belə edilən bir qənaət insanı ağır bir məsuliyyət altına soxa bilər.

Bir zərurət yoxkən insan bədəni üzərində edilən dəyişiklikləri şiddətlə qadağan edən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), başına əlavə saç taxana, dərisinə döymə edənə və etdirənə, gözəlləşdirmək məqsədiylə dişini nazildib seyrəkləşdirənə, qaş və kirpiklərini yolan qadınlara, Allahın yaratdıqlarını dəyişdirdikləri üçün ilahi rəhmətdən uzaq qalmış olacaqlarını bildirmiş və xəbərdarlıq etmişdir.

Fiqh alimləri bu hədisdən hərəkət edərək üzündə saqqal və bığ bitən qadının onları aradan qaldırmasının caiz olacağını; ancaq qaşları naziltmənin, təbii şəklindən çıxarmanın, kirpikləri düzəltmənin və ya taxma kirpik istifadə etmənin caiz olmadığını ifadə edərlər. Çünki diş, qaş və kirpik bir üzvdür. Əslində olmayıb sonradan bitən yüzdəki ətlər isə bu sinifə girmədiyindən, qadının bunları aradan qaldırmasın da bir üzrlü görülməməkdədir. Eyni şəkildə qadının qıçındakı tükləri aradan qaldırmasında da bir üzrlü yoxdur. Çünki bu qaş kimi bir üzv deyil.

Fiqh kitablarına baxdığımızda bu hökmü görməkdəyik:

- Qadını çirkinləşdirən üzdəki tüklər alınar. Kişilərdə görülən saqqal, bığ kimi şeylərin qadınlarda görülməsi halında; alınması caizdir.

"İbni Abidin, saqqal və bığın qadında fitrət olmadığını, bu səbəblə (əgər çıxarsa) kəsilməsinin (müstəhəb) olacağını bəyan etmişdir!

Bu tükləri aradan qaldırmanın ən uyğun yolu qırxmaq deyil, pudra və ya bənzəri tibbi şeylərlə yolmaqdır." ( Qadın Elmihalı, Mürşidə İtaətli, s. 370)

Aydın olan odur ki, dindar xanımın özünü yoldaşına qarşı cazibədar vəziyyətə gətirməsi müstəhəbdir. Yoldaşını xaricilərin cazibəsindən qorumuş olma hikməti də vardır bunda.

İnsan, Allaha inandığı, inanması ölçüsündə Rəbbinin özünə əmanət etdiyi bədənindən ötəri hörmətli olması, nemətlərinə şükrlə cavab verməsi gərəyindəndir. Bunun üçün Müsəlman xanımın, Allahın (cc) üzünə verdiyi gözəlliyi pozmadan mühafizə etməsi əsərə olan hörmətinin, ruh və könül dincliyinin mənəvi işıltısını üzünə əks etdirərək gözəlliyinə gözəllik qata bilməsi isə, əsərin sahibi Uca Allaha olan sevgisinin ifadəsidir. (Dr. Jalə Şimşək)

İpəkqurdunun baramasından edilməyən toxuma, haram olan ipək deyil. Süni ipək, əgər ipəkqurdunun çıxardığı deyilsə, başqa maddələrdən edilmişsə adının ipək olması onu haram etməz.

Bilindiyi kimi ipək, əlsiz bir böcəyin (Şüalar, s. 192) bacarığıdır.

Süni ipək isə, başqa maddələrdən emal edildiyindən əslində saf ipək sayılmamaqla birlikdə; təkəbbür, qürur və nümayiş məqsədiylə istifadə edilməsi caiz deyil. Ancaq belə bir niyyət olmazsa süni ipək caiz olar.

- Əvvəl bu nöqtəni vurğulayaq ki; "Ağla uyğun olmayan bu qadağan.." məqbul bir ifadə deyil. Çünki;

a. imtahan olmaq üzrə yaradılan bir varlığın ilk sualı, hərhalda qadağan edər olmalıdır. Çünki, həyat boyu davamlı qarşısına çıxacaq çirkin arzulara qarşı əyləc vəzifəsi görməsi lazım olan insan iradəsinin bilinməsi üçün, onun bir qadağana qarşı müqavimət göstərməsi lazımdır.

b. İlahi hikmət, Hz. Adəm ilə Hz. Həvvanın iradələrini imtahan etmək üçün, bir qadağan qoymaqla, onların o qadağan meyvəyə diqqətlərini çəkmiş və ona sıxlaşmalarını təmin etmişdir. Nəticə, insanların imtahan yeri olan dünyaya yerləşdirilmələridir.

c. İlahi hikmət, insanların dünya xəlifəsi olmaq üçün, özündə var edilən nüvə halındakı insanlıq qabiliyyət və istedadlarının qadağan meyvə ilə ortaya çıxmasını murad etmiş, lakin ilahi ədalət də cənnət kimi bir yerdən məşəqqət diyarı olan dünyaya yerləşməsi üçün lazım olan vizanın alınmasına şəxsən özlərinin azad iradələriylə vəsilə olmasını diləmişdir.

 Hz. Adəm ilə Hz. Həvva, daha əvvəl bir mələk kimi, hər hansı pis bir şeyi içlərində hiss etməyəcək safda idilər. Ağacın meyvəsindən yedikdən sonra, insanlıq ailəsinin davam etməsi üçün lazım olan romantiklik halı meydana gəlmiş və beləcə onlar da bir-birinə qarşı fərqli baxmağa başlamışlar. Bu fərqli baxış, bərabərində həya duyğusunu da bir mənəvi örtü olaraq ortaya çıxarmışdır. Necə ki, hər insan uşaq ikən, saf bir fitrətdə, qarşı cinsin vəziyyətini fərq etməyəcək bir vəziyyətdədir. Bir az böyüyüncə yavaş yavaş həm öz öz mənliyini həm də qarşı cinsin cazibəsini fərq etməyə başlar. Bu fitri duyğunun həddindən artıqlığa olmasına, qeyri qanuni daşqınlıqlara bulaşmasını önləmək üçün, həm maddi örtü həm  də mənəvi təqva -həya örtüsü- var edilmişdir. Necə ki, söz mövzusu ağacdan yemə hadisəsini açıqlayan Quran, Əraf Surəsinin 26-cı ayəsində -tərcümə olaraq- bu ifadələrə yer vermişdir: "Ey Adəmin övladları! Baxın, sizə ədəb yerlərinizi örtəcəyiniz paltar, bəzənəcəyiniz paltar endirdik. Lakin unutmayın ki, ən gözəl paltar təqva paltarıdır"

- Qadağan meyvənin nə olduğu mövzusunda, Quranda yalnız "ağac" olaraq ifadə edilmişdir. "Və (sonra,) 'Ey Adəm,' dedik: 'Sən və yoldaşın cənnətə yerləşin və orada dilədiyinizdən bol bol, yeyin; ancaq bir tək bu ağaca yaxınlaşmayın ki zalımlardan olmayasınız"(Bəqərə, 35).

Təbərinin bildirdiyinə görə, bu mövzuda ayələrdə olduğu kimi, Səhih hədis qaynaqlarında da qəti bir təyin etmə söz mövzusu deyil.

Bu səbəblə, təfsir qaynaqlarında bu ağacın buğda, xurma, sümbül, üzüm, zeytun, əncir ağacı kimi ağaclar ola biləcəyi mövzusunda çox fərqli görüşlər vardır. (bx. Təbəri, əlaqədar ayənin təfsiri)

Bu sual, ilk baxışda insana qəribə gələ bilər. "Müsəlman, digər müsəlmanlarla onsuz da barış halındadır. Bu suala nə lazımlılıq var?" deyilə bilər. Lakin reallığa baxdığımızda, müsəlmanın müsəlmanla, müsəlman camaatların digər müsəlman camaatlarla, müsəlman dövlətlərin digər müsəlman dövlətlərlə zaman zaman problemləri olduğunu görərik. Dünya barışını hədəfləyən müsəlmanların, öz aralarında barışı təmin etmədikcə bu hədəflərinə çatmaları düşünülə bilməz.

Əsri Səadətin dərhal arxasından, Hz. Osmanın şəhid edilməsiylə başlayan daxili fitnənin fakturası, müsəlmanlara çox bahalıya düşmüşdür. Cemel və Sıffin Döyüşlərində on minlərcə müsəlman, həyatını itirmişdir. Ancaq, Hz. Həsənin xilafətdən müəyyən şərtlərlə imtina etməsi nəticəsi fitnə yatışmış, o zaman İslam orduları təkrar çölə açılaraq, İstanbul önlərinə qədər gəlmişlər.

Doqquz il davam edən iraq-İran Döyüşü, müsəlmanlar arasındakı mübarizənin zərərlərinin, günümüzdəki canlı nümunələrindəndir. İraq və İran döyüşmüş, bir milyondan çox adam həyatını itirmiş; döyüşə silah satan ölkələr qazanmışdır.

Halbuki İslam, daxildə çəkişmə və ixtilaf istəmir. "Ey iman edənlər! Hamınız topdan barışa girin" deyir (Bəqərə Surəsi, 208). Müsəlmanları bir bədənin üzvləri kimi görür (1). Onları, bir-birinə birləşmiş, möhkəm bir binaya bənzədir. (2) Vəziyyət belə ikən, indiki vaxtda İslamın aləminin bir araya gələ bilməməsi, Quranın açıq bir əmrinə müxalifətdən başqa bir şey deyil. Xəstə, resepti oxumur, dərmanları istifadə etmirsə, günahı reseptdə deyil, xəstə də axtarmaq lazımdır. Quran əczaxanasında bütün dərdlərimizin resepti və dərmanları vardır. İxtilafın resepti isə, bu kimi ayələrdir:

"(Ey iman edənlər) Hamınız topdan Allahın ipinə sarılın və ayrılığa düşməyin..." (Àli İmran Surəsi, 103)

"Möminlər ancaq qardaşdırlar..." (Hucurat Surəsi, 10)

"Dinlərini ayrı-ayrı təriqətlərə bölüb də, parçalananlara gəlincə: Sənin onlarla heç bir əlaqən yoxdur..." (Ənam Surəsi, 159)

"Dinlərini ayrı-ayrı təriqətlərə bölən və qruplar halına gəlib, hər bir qrup özlərində olanla övünən müşriklər kimi olmayın." (Rum Surəsi, 31-32)

"Dini doğru tutun və onda ayrılığa düşməyin!" (Şura Surəsi, 13)

"(Ey iman edənlər !) Özlərinə açıq-aşkar bəyan gəldikdən sonra, bölünən və ixtilafa düşənlər kimi olmayın ." (Al-İmran Surəsi, 105)

Qaynaqlar:

1-Buhari. Ədəb, 27; Müslim, Birr, 66; İbnu Hənbəl, IV, 270

2-Buhari, Salat, 88; Müslim, Birr, 65; Tirmizi, Birr, 18

İslam dini beş şərt üzərinə bina edilmişdir. Bunlar oruc tutmaq, namaz qılmaq, həccə getmək, zəkat vermək və kəlmeyi şəhadət gətirməkdir.

İslamın bir əsası Ramazan ayında oruc tutmaqdır. Müsəlman oruc tutmaqla nəfsini tərbiyə və tezkiyə edərək, onun təzyiq göstərmə və azğınlığından özünü qoruyar. Ayrıca çəkdiyi aclıq əzabı ilə ürəyində kasıblara qarşı bir mərhəmət hissi inkişaf edər.

İslamın bir başqa şərti namaz qılmaqdır. Hər gün beş vaxtda Allahın hüzurunda dayanıb rüku və səcdə ilə acizlik və qüsurunu idrak ilə qulluğunu göstərməkdir. Namaz küllü bir ibadət və küllü bir şükürdür. Hər Müsəlmanın üzərinə fərzdir. Peyğəmbərimiz, "Namaz dinin dirəyidir, (Tirmizi, İman-8) buyurmuşdur.

İslamın əsaslarından biri də həccdir. Maliyyə vəziyyəti və səhhəti yerində olan möminlərə ömürlərində bir dəfə, şəriətlə təyin edilən müəyyən bir zamanda Kəbəni ziyarət etməsi fərz olmuşdur. Fərz olan bu ibadətin ən böyük hikmətlərindən biri Müsəlmanlara dünya səviyyəsində bir görüşmə və tanış olma yeri hazırlamasıdır.

İslamın bir şərti də zəkat verməkdir. Cənabı Haqq, varlılara  mallarından dinin təyin etdiyi müəyyən bir miqdarını Müsəlman olan kasıblara, Allah rizası üçün, vermələrini fərz etmişdir. Varlıların kasıblara verdikləri bu mallara zəkat deyilir. Bu şəriətə görə kasıbın haqqıdır. İslam, Müsəlmanları zəkat xaricində də kasıblara kömək etməyə təşviq etmişdir. Bunlara da sədəqə deyilir.Bir insanın Müsəlman ola bilməsi üçün kəlmeyi-şəhadət gətirməsi lazımdır. Bu şahidliyin mənası belədir: "Allahdan başqa haqq məbud olmadığına, Həzrəti Məhəmmədin də onun qulu və elçisi olduğuna şahidlik edirəm."

Niyə hər şey ölümə bağlıdır? Məsələn, hayvanların həyatı, bitkilərin ölümünə, insanların həyatı hayvanların ölümünə...

Əşya üzərində təsərrüf (Bir şeyi istədiyi kimi istifadə etmə səlahiyyəti) edən Zat (Allah) israf etmədiyinə, ən sadə şeylərdən belə ən nadir varlıqları yaratdığına, hər şeyə daim yeniliklər bəxş etdiyinə və bütün varlıqları təşviq edib təkamülə sövq etdiyinə görə başdan-başa varlıq aləmində hər qürubu bir tülü izləyir. Eynilə, gündüzün gecəni qovması, qaranlıqdan sonra işığın gəlməsi və bu möcüzəvi nizamdan yeni və təzə səmərələrin alınması üçün.. və bir çox ali amallar fasiləsiz olaraq günəş yer kürəsi münasibəti içində həyatı ölümlə növbələşdirmişdir.

İndi isə qısaca bu məsələni izah edək, ancaq hər şeydən əvvəl ölümü tanımaq lazımdır.

Ölüm, hər şeyin sona yetməsi, öz-özünə tükənməsi və əbədiyyən yox olması deyil. Ölüm bir şeyin yer dəyişdirməsi, hal dəyişdirməsi, mahiyyət dəyişdirməsi və bəşərə dünyaya gəlişi ilə mükəlləf olduğu vəzifələrdən qurtularaq rahatlığa və rəhmətə qovuşmasıdır. Hətta bir baxımdan, hər şeyin özünə və həqiqi mahiyyətinə qayıtmasıdır.

Buna görə də, ölüm həyat qədər cazibəli, dostlara vüsal qədər sevindirici və ölümsüzlük qədər böyük bir nemətdir.

Ölümün bu həqiqətini görə bilməyən materialistlər onu daim ürküdücü göstərmiş, qorxunc təsvir etmiş və ölümə yanıq-yanıq ağılar bəstələmişlər. Dünəndən bu günə ölümün həqiqətini dərk edə bilməyən talehsizlərin vəziyyəti həmişə eyni müstəvidə olmuşdur.

Nəhayət ölüm ayrılıq olması etibarilə, ağıla-məntiqə və insanın insanlığına olduqca böyük təsiri olan bir hadisədir. Bu təsiri tamamilə inkar etmək mümkün olmadığı kimi, qəlbi susdurmaq da mümkün deyil. Üstəlik zərif qəlbli, həssas ruhlu insanlarda – müvəqqəti də olsa – ölümün oyatdığı fırtınalar dəhşətlidir. Belə insanlar üçün əslində "basu-badəl-mövt (öldükdən sonra diriliş)" əqidəsi müflis dilənçiyə sultanlıq vermək və edama aparılan insana əbədiyyət bəxş etmək qədər böyük bir hadisədir.

Buna görə də ölümün həqiqətini dərk edənlər üçün o bir tərxis, bir təbdili-məkan və bütün dost-tanışların köçdüyü aləmə səyahətdir. Həqiqəti dərk edə bilməyən, sadəcə zahiri və ürküdücü üzünü görən bəzi talehsizlər üçün isə ölüm bir cəllad, bir dar ağacı, dibsiz bir quyu, qaranlıq bir zirzəmidir...

Ölümü növbəti və əbədi bir xilqətin başlanğıcı sayanlar onun qəlbləri oxşayan əsintisini duyduqca gözlərinin önündə Cənnətin bağ-bağçası tüllənməyə başlayar. Bu etiqadi həzz və sevincdən məhrum olan inkarçı insan isə, hər dəfə ölümü düşünəndə vicdanında yaşatdığı Cəhənnəmə girib-çıxır və daim iztirab çəkir. Çəkdiyi acılar bununla bitsə yaxşıdır, halbuki o özü ilə birlikdə irtibatda olduğu və həzzindən həzz alıb, kədərini ruhunda duyduğu nə varsa, onların da ələmini çəkir.

İnanan insana görə ölüm məxluqun həyatdan, dünyəvi məşəqqətlərdən azadlığa çıxması, oxşar və elmi mahiyyətdə başqa aləmlərdə varlığını davam etdirməsi ilə, təkamül, tərəqqi etməsindən və daha ülvi mahiyyət qazanmasından ibarətdir.

Bəli, ölüm insana əbədiyyəti bəxş etməsi və həyatın məşəqqətindən azad etməsi baxımından böyük nemət və ən dəyərli ilahi hədiyyədir. Lakin hər kamillik və tərəqqi, dolayısilə, hər nailiyyət müəyyən süzgəclərdən keçməyə və bəzi qəliblərdə formalaşmaya bağlı olduğu kimi, hər varlıq da buna bənzər təmizlənmə, saflaşma ilə daha yüksək dərəcələrə yüksəlir. Məsələn, qızıl və dəmir mədəni ancaq əridikdən və bir baxımdan yox olduqdan sonra özünü və həqiqətini büruzə verir. Əks halda, öz həqiqətinə, yəni həqiqi mahiyyətinə zidd şəkildə daş və torpaq olaraq qalır.

Qızıl və dəmirlə digər şeyləri də müqayisə edəndə görürük ki, hər şeyin bir nöqtədə qürub etməsi, əriyib heç olması zahirən yoxluq kimi görünsə də, həqiqətdə isə daha ali və daha uca bir mahiyyətə keçməkdən başqa bir şey deyil.

Havanın zərrələrindən, suyun atomlarına, otların, ağacların molekullarından canlıların hüceyrələrinə qədər hər şey, böyük həzz və şövqlə ölümə, yəni onun üçün təyin olunmuş ən kamil dərəcəyə çatmağa tələsir. Hidrogen və oksigen reaksiyaya girincə xüsusi mahiyyətləri etibarilə ölürlər, lakin varlıq üçün mühüm əhəmiyyətli maddəyə – suya çevrilmə yolunda başqa bir dirilişlə üzləşirlər.

Buna görə də biz, ölümlə gözdən itən hər şeyə yer dəyişmə, hal dəyişmə deyirik, lakin əsla yox olmaq və tükənmək demirik. Axı bunu necə deyə bilərik? Zərrədən molekullara qədər kainatda baş verən bütün çalxantılar, haldan-hala keçmələr, ərimələr, dağılmalar daim ən yaxşını, ən gözəli və ən yenini meydana gətirir. Buna sadəcə bir şey demək olar, o da: “varlıqların səyahət və gəzintisi”, lakin qətiyyən buna “yoxluğa getmə” nəzəri ilə baxmaq olmaz!..

Digər tərəfdən ölüm, mülk sahibinin nəzərində dünyadakı vəzifəni təhvil vermədən ibarətdir. Hər varlıq özünə xas şəkildə onu var edən Zatın hüzurunda “rəsmi keçid” vəzifəsi ilə mükəlləfdir. Mərasim bitib istənilən şəkil və surətlər müəyyən edildikdən sonra həmin varlıq getməli, yerinə başqaları  gəlməlidir ki, səhnə yeknəsəqlikdən qurtulsun və ən gözəl, ən yeni şeylərlə ona canlılıq qazandırılsın. Beləliklə, varlıqlar aktyorlar kimi səhnəyə çıxır, rolunu oynayır, deyəcəyi sözü deyir və pərdənin arxasına keçir ki, başqaları da öz rolunu ifa etmə və səsini eşitdirmə imkanını əldə etsin. "Gələn gedər, qonan köçər", lakin bu gəliş gedişlə yenilik, canlılıq və cazibədarlıq yaranır.

Bir başqa yöndən də, ölümün səssiz-səmirsiz pıçıldadığı nəsihətdə heç bir varlığın öz-özünə və bilavasitə var olmadığını, hər şeyin yanıb-sönən ulduzlar kimi sönməz bir əbədi günəşdən xəbər verdiyini göstərməklə heçlik və yoxluğun amansız pəncəsi altında inildəyən sınıq qəlblərə hüzur və səadətin yolunu göstərən işarə var. Yəni könül verdiyimiz şeylərin arxaya baxmadan çıxıb getməsi bizi baqi və əbədi sevgilini axtarmağa sövq edir. Bu hissin oyanışı isə duyğu aləmimizdə əbədiyyətə qovuşmağın ilk mərhələsidir. Bəli, ölüm insanı bu ilk mərhələyə yüksəldən sirli bir pillədir.

Buna görə də, ölümə qırıb çatan qılınc nəzəri ilə baxmaqdansa, yaraları sağaldan, ağrılara dərman olan bir əl və neştər kimi baxmaq daha düzgündür. Hətta bir baxımdan, ölümü mütləq, zati görmək də yanlış anlayışdır. Çünki mütləq mənada yoxluq yoxdur. Əksinə hər şey bizim dar, naqis ölçülərimizə görə gözdən itir, oxşar və elmi mahiyyətlə yaddaşımızdan Lövhü-Məhfuza və nəhayət bütün əşyanı əhatə edən geniş elmi dairəyə qədər müxtəlif məkan və fövqəl məkan aləmlərdə fərqli mahiyyətlə varlığını davam etdirirlər. Hər şey bir toxum kimi çürüyür, bir çiçək kimi solub gedir, lakin ruhu və əsas mahiyyəti minlərlə tumurcuq şəklində varlığını davam etdirir. Təkrar suala qayıdaq. Hər şey ölümə deyil, hayata bağlı olsa idi, yəni heç nə ölməsə idi, varlıq aləmi daim ömür sürsə idi, əşya və hadisələr təkyönlü işləsə idi, nə olardı?

Yuxarıda izah etməyə çalışdığımız məsələlər ölümün rəhmət və hikmət olduğunu göstərdi. Ölümsüzlük isə elə faydasız, elə qorxunc bir fəlakətdir ki, əgər onu olduğu kimi təsvir etmə imkanım olsa idi, insanlar ölümə deyil, ölümsüzlüyə ağlayar və yas tutardılar!..

Təsəvvür edin ki, heç nə və heç kim ölməsə idi, artıq dünyanın ilk dövründə, nəinki insanlar, hətta bir ağcaqanad belə yaşamağa şərait və imkan tapa bilməzdi. Canlılardan sadəcə qarışqalar heç ölməsə idi, otlardan isə sarmaşıqlar heç çürüməsə idi, yüz ildə yer üzünü yayılan sarmaşıq və qarışqanın qalınlığı yüzlərlə metrə çatardı. Belə xoşagəlməz, qorxunc bir mənzərəni düşündükcə ölümün həqiqətən mərhəmət olduğunu, çürümənin hikmət olduğunu görməmək mümkündürmü?

Qarışqa və sarmaşığın ucbatından hal-hazırda gördüyümüz kainatın gözəlliyinin neçə faizini görə bilərdik?.. Hər yanda gözəlliyinin əksini, təcəllisini gördüyümüz o Uca Sənətkarın hansı güzəlliyini bu zülmətdə görə bilərdik!.. Bu xoşagəlməz mühitdə nəinki kainatın quruluşuna vəsilə olan ali tamaşalar olardı... əgər həyatda qalmaları mümkün olsa idi, ən səfil məxluqlar belə bu zibillikdən qaçardılar..

Digər tərəfdən də, bu əzəmətli kainatda elə böyük bir hikmət var ki, zərrə qədər israf və faydasız şey gözə dəymir. Ən sadə şeydən ən qiymətli şeyləri yaradan mütləq hikmət Sahibi, əlbəttə ki, heç nəyi israf etməz, ən dəyərsiz dağıntıları və qalıqları başqa yerlərdə istifadə edib, yeni-yeni aləmlər yaradacaqdır. Üstəlik ruhunu və əsas mahiyyətini nəzdinə alan canlıların, xüsusən də insanın, o ruha və əsas mahiyyətə xidmət göstərən zərrələrini, şübhəsiz ki, ən gözəl şəkildə istifadə edəcək və yeni-yeni gözəl və təmiz məxluqlar yaradacaq. Əks halda, əvvəla dəyər verib var etdiyi bu nazənin məxluqları torpaq altında qoymaqla hikmətinə zidd iş görmüş olardı ki, bu da Zati-Üluhiyyətdən uzaqdır.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, dünyada tərtib, tənzim, sövq və idarə səlim, sağlam ağlı, zövqü olan insanlara şairanə ilhamlar verəcək qədər yerli-yerində və mükəmməldir. Zərrələrin hərəkətindən, otların, ağacların haldan-hala girməsinə, çayların ölümlə üzləşib dənizə dönməsindən dənizlərin öz əleyhinə buxarlanıb buludlara yüksəlməsinə qədər, hətta buludlardan da başaşağı, təkrar yağaraq torpağın bağrında yox olmasına qədər, hər şeyin böyük şövqlə, bir keyfiyyətdən daha ali başqa bir keyfiyyətə yürüdüyü müşahidə olunur.

Ne âlemdir bu âlem aklı, fikri bî-karar eyler, 
Hep i’câzât-ı kudret pîş-i çeşmimde güzâr eyler, 
Semâvî handelerdir gökyüzünden Hak nisâr eyler, 
Serâser nurlardan renklerle istitâr eyler, 
Çemendir, bahrdır, kühsârdır, subh-ı rebîdir,
Bu yerlerde doğan bir şâir olmak pek tabiîdir.(*)
                                                        Abdülhaq Hamid

- Qiymətləndirmələr, əməllərə görə edilər. Alimlər -amma həqiqi alimlər- peyğəmbərlərin varisi olaraq, həm mükəmməl bir elmə həm də mükəmməl bir əmələ sahibdirlər. Bu səbəblə, elm-əməl oxunda alim olmayan abid-zahidlər, söz mövzusu həqiqi alimlərə çata bilməzlər. Əslində elm olmadan həqiqi zahid olmaq da, abid olmaq da mümkün deyil. Əgər, bir zahid -elmi az olmasına baxmayaraq- həqiqi bir alimin elmi və əməlinin cəminə bərabər dəyərdə bir əmələ sahib olsa, bu kimsə, o alim səviyyəsində bir dəyər qazanar.

- Əsl məsələ, bunun kimi olmaqdan çox, hər kəsin öz kimi olması və bu çərçivədə səmimi bir qul olmasıdır. Nə qədər az bilənlər, nə qədər çox bilənlərdən daha çox mənəvi paya sahib olduqları tarixi reallıqlardandır. Hər mövzuda olduğu kimi, bu mövzuda da nümunə şəxsiyyət Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)dır.

Hədislərdən aydın olduğuna görə Cənnətdə hər bir insana 500 illik, təxminən yer üzü qədər bir yer veriləcək. Bu qədər geniş bir yerdə bütün dostlarıyla birlikdə olacağı aləmlə xüsusi dairəsi ayrı olacaq.

Bunula birlikdə, bütün pis xasiyyətlərin Cənnətdə yeri yoxdur. Bu səbəblə qısqanclıq olmayacağı kimi halalı olmayana şəhvəti də olmayacaq. Necə ki, gözü olmayan görə bilmir, eşitməsi olmayan eşidə bilmir. Gözü olmayan birinin yanında sizi görməsindən narahat olarsınızmı. Hələ şəhvani duyğusu inkişaf etməmiş bir uşağın ananızın və ya bacınızın yanında olmasından narahatlıq edərsinizmi.

Demək ki, Cənnətdə pis düşüncə və xasiyyətlərin yeri yoxdur. Onlar bu aləmdə imtahan üçün verilmişdir. Orada imtahana gərək olmadığından yerləri də yoxdur. Yalnız halalına olan şəhvət duyğusu başqasına bağlıdır. Bu səbəblə kimsə kimsədən narahat olmayacaq.

Cənnətdə qadınlar cənnət paltarları geyəcəklər. Ancaq bu dünyadakı kimi təsəttür mükəlləfiyyəti yoxdur.

Ayələrdə də cənnətdəki paltarların ipəkdən və bəzəməli olduqları belə xəbər verilmişdir:

Onların üzərində yüngül ipək və ağır işlənmiş atlasdan yaşıl paltarlar vardır... (İnsan Surəsi, 21)

Heç şübhəsiz Allah, iman edənləri və saleh əməllərdə olanları altından çaylar axan cənnətlərə soxar, orada altından bilərziklərlə və incilərlə bəzənərlər; oradakı paltarları ipəkdəndir. (Həcc Surəsi, 23)

Allah, iman edib saleh əməllər işləyənləri də altından çaylar axan cənnətlərə soxar. Orada qızıldan bilərziklər və incilər geyinərlər. Orada geyimləri də ipəkdir. (Hacc/23) kimi... (Ramıq əl-Ehadis-1, s. 99/8)

Ruh ilə bədən arasındakı əlaqə, bir baxıma, səslə məna arasındakı əlaqəyə bənzər. Səs mənanın bədəni, məna səsin ruhudur. Bu ruh o bədənin nə sağındadır, nə solunda, nə içindədir, nə xaricində... Məna, yaşantısını davam etdirmək üçün səsə möhtac deyil. O, yaddaşda səssizcə dayanar, beyində gurultusuz meydana gəlir, ürəkdə sözsüz olur. Ancaq, görünmək və bilinmək istədimi, işdə o zaman, səsə vəzifə düşər. Səs, həmsöhbətin qulağına çatınca  ömürünü tamamlayar. Məna isə ondan sonra da varlığını davam etdirər.

Məna səsdən əvvəl də vardı, səslə birlikdə göründü, səsdən sonra da varlığını davam etdirir. Ruh Allahın qanunu, bədən Onun məxluqu. Bu bədəni, o qanunla tənzim və idarə edir. Allahın məxluqata bənzəməkdən münəzzəh olduğundan qəflət etməmək şərtiylə, insan öz ruhunda, bir çox rəbbani həqiqətlərə işarələr tapa bilər. Bu işarələri həqiqətə tətbiq edərkən, çox diqqətli olmaq lazımdır. İşarətlə əsl arasında bir bənzərlik qurma qəflətinə düşülməməli. Xəritədəki bir nöqtə, bir şəhərə işarə edər, amma o nöqtə ilə şəhər arasında bir bənzərlik qurmaq cəhalətdir. Bir yazı, katibini göstərər, onun sənətinə dəlil olar; lakin, katibi yazıya bənzətmək, yaxud yazının xüsusiyyətlərində yazarın sifətlərini axtarmaq mənasızlıqdır. Məsələyə bu şüurla nəzər etdiyimizdə, ruhumuzda bəzi həqiqətlərə işarələr tapa bilərik:

Ruh, bədən ölkəsinin yeganə sultanıdır; birdir, şəriki yoxdur.

Ruh, bədənin heç bir hissəsinə, heç bir orqanına bənzəməz.

Ruhun şəxsi, bədənin şəxsinə bənzəmədiyi kimi, sifətləri də bədənin sifətlərinə bənzəməz.

Ruhun bir məsələni hərəkətə gətirməsiylə , mədənin bir tikəni həzmetməsi arasında bənzərlik düşünülə bilməz.

Ruh doğulmaz, doğmaz, bədəndə məkan tutmaz. Bunlar həmişə bədənin, maddənin xüsusiyyətləridir.

Ruhu mahiyyətiylə qavramaq mümkün deyil. Onun şəxsi haqqında nə düşünülsə, ona şirk qoşulmuş olar.

Bir bədəndə iki ruh olsa, bədən fəsad olar...

Bədənin əliylə nə alınsa alınsın, şükr daim ruha edilməlidir.

Ruhun bədəndəki işi, Günəşin planetlərini çevirməsi kimi, toxunmadan, təmassız edilər.

Bir hüceyrəni idarə etməklə, bütün hüceyrələri idarə etmək arasında, ruh üçün bir fərq düşünülə bilməz; birincisi ona daha yüngül, ikincisi daha çətin deyil...

Bu böyük kainat sarayı, ruh üçün bir otaq kimi. Bədən isə qəfəs. Ruh qəfəsdən uçduğu kimi, saraydan da çıxar gedər, daha geniş aləmlərə qovuşmaq üzrə.

Kainat hər an milyardlarla fəaliyyətə səhnə olmaqdadır. Bu halıyla böyük bir laboratoriyaya, yaxud böyük bir səhnəyə bənzəyir. Çox gözəl manevrlərin edildiyi bir ordugaha, ağılları heyrətləndirəcək  böyüklükdə bir sərgiyə və ya milyardlarla varlığın istifadə etdiyi geniş bir süfrəyə də bənzədə bilərik.

İşdə dünyamız! Günəşin ətrafında böyük bir sürətlə dönür. Lakin kosmosa atılmır. Üstündə daşıdığı yolçuları, yəni insanları, heyvanları, bitkiləri, cansızları heç incitmədən minlərlə ildir daşıyır.

Günəş! Hər səhər təzə bir ahənglə, tam vaxtında doğulur. Özünə verilən istilətmə və işıqlandırma vəzifəsini, böyük bir intizamla yerinə yetirir.

Boşluqda asılı ulduzlar! Dünyamızdan minlərlə dəfə daha böyük o nəhəng kürələr, göy qübbədə parlamağa davam edirlər.

Hər yerdə, hər an möcüzə sənət əsərləri ortaya çıxır.

Bir kiçik toxum atırsınız torpağın üstünə. Üstünü örtüb sulayırsınız. Bir müddət sonra bir də baxırsınız ki, gözəllər gözəli bir filiz olmuş. Deyərkən böyüyür bu filiz; budaq olur, yarpaq olur. Nəhayət lətif çiçəklər açıb şirin meyvələr verir.

Bir sarı  bülbül yumurtası düşünün. Sarı bülbülün qarnına girən dəyişik qidalardan meydana gəlmiş kiçik bir cisim. Zamanı gəlincə, çatlayır bu yumurtacıq. Bir də baxırsınız, içindən bir bala çıxmış. Hələ sərtləşməmiş dimdiyi, tüklənməmiş bədəniylə o kiçik quş balası çıxır dünyaya. Zamanla rəngli tüklərdən paltar geyir, gözəl gözəl ötməyə başlayır...

İnsana baxın! Başlanğıcda bir damla su. Zamanı gəlincə ət olur, qan olur, sümük olur bu damla. Vaxt tamam olunca da, bir körpə qazanır dünya. Görən gözlər, eşidən qulaqlar, qoxu hiss edən burun, tutan əl, gedən ayaq, hiss edən ürək, düşünən beyin... Bütün bunlar yavaş yavaş olur və elə bir an gəlir ki; o bir damla su, kainatı bir kitab kimi oxuya bilir!

Aləmdə olub bitən möcüzə işlər, saymaqla bitəcək kimi deyil!

Baxırsınız, hər iş, böyük bir nizam və intizam içində edilir. Hər fəaliyyətdə bir fayda və hikmət axtarılır. Şüurlu bir ölçüylə yaradılır hər şey. Heç bir şey başıboş deyil; heç bir məxluq öz halına buraxılmamış.

"Təbiət" deyir bəzi kəslər. Uydurulmuş şəkliylə, "Təbiət". Televiziyada, radyoda, qəzet və jurnallarda, hətta dərs kitablarında zaman zaman rast gəlirsiniz bu sözə.

Soruşmaq lazımdır belə deyənlərə: Təbiət nədir? Ən qısa təriflə "Canlı və cansızların bütünüdür", deyəcəklər.

Cansızların öz başlarına bir şey edə bilməyəcəkləri, açıq-aşkar bir həqiqətdir. Çəkici, mismarı, taxtanı qoyun bir otağa, milyon il gözləyin, şüurlu bir usta bunları istifadə etmədiyi müddətcə bir jurnalnı stolu belə edilə bilməyəcək. Torpağ, hava, su, günəş işığı çəkicdən, mismardan və taxtadan daha şüurlu deyil. Həmçinin, bir qar çiçəyi belə, bir jurnalnı stolundan  daha mükəmməldir. Vəziyyət  belə olduğda, cansız, ağılsız, şüursuz, qüvvətdən, iradədən məhrum təbiətin sadə bir canlını belə edə bilməyəcəyi açıqca meydana çıxar.

Gələk canlılara. Bunların da ən  şüurlusu, insandır. İnsan isə, bu kainatı və içindəkiləri yaratmaq oyana dursun, kiçik bir yarpağı belə yaratmaqdan acizdir. Üstəlik o da özünü yaradanı axtarmaqla məşğuldur.

Son söz: Təbiət Xaliq yəni Yaradıcı ola bilməz, çünki aciz bir məxluqdur!

Bu mövzuda lazım olan məlumatların xülasəsini aşağıda ifadə edəcək və nəticə çıxarmasını da sizə buraxacayıq:

- Quranın bizə dərsi budur:

"Yaxşılıq və təqvada bir-birinizə köməkçi olun, lakin günah və düşmənlikdə bir-birinizə köməkçi olmayın. "(Maidə, 5/2).

- İslama zidd olan hər hansı bir iş etmək günah gətirər.

- Hənəfi məzhəbinə görə, xarici ölkələrdə müsəlman olmayanlara məxsus olaraq edilən bəzi işlər -İslama zidd də olsa- caizdir. Çünki, o iş, söz mövzusu ölkənin qanunlarına uyğundur və dolayısilə də bir kimsəni aldatmaq söz mövzusu deyil. Ancaq digər məzhəb alimləri bu görüşə qatılmırlar.

- Çəkdiyiniz modeli müsəlman olmayanlar da etdirib geyə bilərlər. Bunda qorxu olmaz. Müsəlmanlara gəlincə, onlar da bu modeli istəyərlərsə caiz olan yerlərdə geyərlər. Məsuliyyət sizin olmaz.

- Bu şərhlər işığında vicdanın səsini dinləyə bilər, ona görə hərəkət edə bilərsiniz.

Allah (cc) niyə məndən soruşmadan, iradəmlə məsləhətləşmədən məni yaradıb, taleyin məhkumu edib? Mənim taleyimdə nə səbəbə varlı və xoşbəxt olmaq yox, bəla və müsibətlərə məruz qalmaq var?

Qədərdə (taledə) zorakılıq, zülm yoxdur, üstəlik o əsla çirkin də deyildir.

Heç bir İlahi təqdir insanın iradəsi nəzərə alınmadan yazılmır, qaldı ki, peyğəmbərlər göndərib, kitablar endirməklə Allah (c.c.) bizə daim xəbərdarlıq da etmişdir.

İnsan bir əməli öz iradəsi ilə etmədikcə heç bir çirkinlik və günah meydana gəlməz. İnsan nəfsinin təsiri ilə iradəsini mənfi yöndə istifadə edib pis əməllərə yol açmaqla quyusunu qazmış olur; sonra da o çuxura yuvarlanır. Məsələn, nurlu günəşimiz kirsiz, ləkəsiz olduğu kimi, həyatımız üçün zəruru olan işıq və hərarətin mənbəyi, eyni zamanda, çiçəklərin simasında əks olunan rənglərin və gözəlliklərin də mənbəyidir. Lakin insan saatlarla onun altında oturar və tədbir görməzsə, xəstələnər, hətta ölə də bilər. Belə halda günah günəşindir? İnsan özünün səbəb olduğu xəstəliyə və ya ölümə "Günəş olmasın, niyə yaradıldı?" deyə bilərmi? "Altında qaldıq, xəstə olduq, yeməklərimiz günəşin altında xarab oldu" kimi tamamilə iradi səhvimizdən qaynaqlanan cüzi şərə görə günəş şər qəbul etmək olarmı?

Bəli, qədərə istinad edilən günah, zərər və xoşagəlməz hadisələr qulun öz iradəsini mənfi istiqamətdə istifadə etməsinin nəticəsidir. İradəmizi nəzərə almadan bəzi zülm və çirkinliyi qədərin üstünə atsaq, həm müsibəti artırmış, həm də qədərə haqsızlıq etmiş olarıq.

Məsələn, insana həm ləzzət, həm də nəsil artımı kimi xeyirli bir nəticə üçün şəhvət hissi verilmişdir. İnsan iradəsini sui-istifadə edərək bu hissini föhş kimi haram yollarla tətmin etməyə çalışırsa, günah qədərindir, yoxsa o insanınmı? Burada insan xeyir üçün verilən vəsiləni şər yola alət etməklə günaha girir və nəticə etibarilə özünə zülm edir. Cinayət kimi buna bənzər bir çox məsələni də bununla müqayisə edə bilərsiniz... Həmçinin, insanın sui-istifadə etmədən məruz qaldığı bəzi bəla və müsibətlər də var ki, bunların hikmət, fayda və gözəlliklərini yeri gəldikcə izah etməyə çalışdıq və çalışacağıq da.

Qədər nəticə ilə birgə səbəbə də baxır. İnsan isə fitri olaraq qədəri tam mənası ilə anlaya bilmədiyinə və ancaq zahiri nəticə və səbəblərə baxdığına görə, səhv hökm verir və zülm edir. Məsələn, bir insanın uşağın qulağını çəkdiyini görəndə mənzərə xoşagəlməz olduğuna görə, dərhal uşağa zülm edildiyi nəticəsini çıxarırsınız. Halbuki, qulağı çəkən adam, bəlkə də, uşağın atasıdır və yeri gələndə sizin də etdiyiniz bir işi görür. Gələcəkdə dizini döyməmək, xətanın qarşısını indidən almaq üçün, yəni uşağının mənəviyyatı korlanmasın və əbədi həyatı puç olmasın deyə pis bir hərəkətinə görə onun qulağını çəkir... Amma siz zahirə baxaraq, görünüşə görə hökm verib o atanı zülmlə ittiham edirsiniz, beləcə ona deyil, özünüzə zülm edirsiniz. Halbuki, qədər bütün səbəblərə birdən baxır və həqiqi, görünməyən səbəbləri də bilir, buna görə hökmünü də tam və ədalətlə verir.

Bir ovçu aslanı vurub öldürür. Aslana görə üzülə bilərsiniz, ancaq xəbəriniz yoxdur ki, o aslan bir ceyranın balalarını anasız qoyduğuna görə, qədər ona bu cəzanı verir. Bəri tərəfdən, gün gələr ovçunun ayağı sınar o da aslanı öldürmənin cəzasını görər. Bir nəfər birini bıçaqlayıb yaralayar, lakin cəzasını çəkməz və hadisə unudulub gedər. Lakin bir gün həmin şəxs zina böhtanı ilə həbsə düşər.. bu böhtana görə o, günahsızdır, lakin hakim onu zahiri səbəblərə görə məhkum edər. İndi siz: "Hakim zülm etdi." deyə düşünürsünüz, ancaq o insan barədə qədər həqiqi səbəbə baxaraq ədalətlə hökm vermiş və həmin şəxs də unudulmuş bıçaqlama cinayətinin əvəzini görmüşdür. Budur qədərin gözəlliyi və bizim hökmümüzün çirkinliyi! Bəli, qədərin hər hökmü ya bilavasitə və ya nəticəsi etibarilə gözəldir.

Yeri gəlmişkən, Hz. Musa (əleyhissalam) ilə bağlı bir hadisəni xatırlatmaqda fayda görürəm:

Hz. Musa (əleyhissalam): "Ya Rəbbi, mənə ədalətini göstər" deyə dua edir. Cənabi-Allah da ona: "Filan bulağın yanında gözlə və bax" deyə vəhy edir. Bulağın başına bir atlı gəlir, atına su verib gedəndə bir kisə dolu qızılı düşür. Arxadan bir uşaq gəlir və o bir kisə qızılı götürüb gedir. Sonra bulağa bir kor gəlir və bu əsnada qızıl kisəsini itirdiyini başa düşən atlı da geri dönür. Qızıllarını kordan istəyir, kor nə qədər mən götürmədim desə də, inandıra bilmir və atlı koru öldürür. Hz. Musa zülm kimi görünən bu hadisələrin ədalətini Cənabi-Haqqdan soruşur və belə cavab alır:

"Atlı vaxtilə uşağın atasının bir kisə qızılını oğurlamışdı, beləcə o bir kisə qızılı sahibinə qaytarmış olduq. Kor isə, vaxtilə atlının atasını öldürmüşdü, onu da atlıya öldürərək qisas aldırdıq."

Bəli, həqiqi səbəbi bilmədən zahirən baxanda zülm görünən hadisələr həqiqətdə ədalət olur. Qədərin hökmü də belədir, onda heç zülm və çirkinlik yoxdur, hər hökmü sırf ədalət və sırf gözəllikdir.

Allah (c.c.) insanın zahirən mənfi gördüyü şeylərdə bir çox xeyir gizlətmişdir. Əksinə, insanın faydalı bildiyi bir çox şeydə isə şər vardır [“Bəqərə” sursi, 2/216]. Məsələn, əsasən də soyuq havada insana dəstəmaz almaq çətin gələ bilər, lakin dəstəmazın həm özü, həm də nəticəsi çox gözəldir. Cihad ayənin də bildirdiyi kimi [Bəqərə, 2/216] ağır gələ və xoş görünməyə bilər, lakin nəticə etibarilə bu işin bir çox lütf və mükafatı var. Elə olur ki, Allah (c.c.) sevdiyi bir qulu müflisləşdirir, amma o qul bilmir ki, mal onun düz yoldan çıxmasına səbəb olacaqdı. Qul dua edər, lakin arzuları həyata keçməyəndə ümidsizliyə düşər, halbuki ya istədiyi şey ziyanınadır, ya da gələcəkdə və ya axirətdə daha gözəl şəkildə ona veriləcək.

Elə isə, Allahın (c.c.) hər hökmündə bilmədiyimiz bir çox fayda və hikmət var. Allah (c.c.) mütləq şəkildə qulun faydası istiqamətində hikmətini qurmaq məcburiyyətində deyil, ancaq O, Xaliq və Alim olduğu kimi, eyni zamanda Hakimdir; heç vaxt əbəs iş görməz. Lakin biz çox vaxt Onun hikmətini dərk etməyə bilərik. Elə isə bizim vəzifəmiz qədərə razı, Cənabi-Haqqa təslim olmaq və Ona yönəlməkdir, "lütfün də xoş, qəhrin də xoş" anlayış və inancı ilə hər təqdirinə boyun əyib, etiraz etməməkdir.

Keçmişdə olduğu kimi indiki vaxtda da səadət və bolluq  rahatlıq çox vaxt qarışdırılır. Bu səhv qiymətləndirmə, gələcəyə də intiqal edəcəyinə bənzəyir.

Bəziləri, sərvət və mövqeyi, şan və şöhrəti, lüks və dəbdəbəni səadətlə eyni zənn edərlər. Halbuki ətraflarında nə qədər insanlar görərlər ki, dünyanın hər cür imkanına qovuşmuş və dilədikləri hər zövqü dadma gücünə sahibdirlər, amma xöşbəxt deyildirlər. Kimi xanımıyla dolanışıqsızdır, kimi oğulunun avaralığından dərdlidir. Kimi, anasının amansız dərdinə şəfa axtarmaqdadır. Kiminin bazarda bir xeyli alacağı vardır, alabilməməkdədir. Kimi ortağıyla problemlidir.

Belə minlərlə, on minlərlə səbəb, insana dünyanın rahat yeri olmadığını dərs verər.

İlahi Fərman xəbər verir:

"Sizə, bir imtahan verərək, şər və xeyrlə sınayacağıq. Hamınız da nəhayət bizə dönəcəksiniz."

(Ənbiya Surəsi , 35)

Buna görə dünya bir imtahan meydanıdır.

Bir hədisdə, dünya "axirətin tarlası" olaraq təqdim edilər. 

Bu dünya, rahat yeri deyil, imtahan meydanı və axirətin tarlası olaraq yaradılmış. Bu imtahan salonunda, insanlar davamlı səy göstərər, tər tökərlər. Və bu tarlada, axirətləri adına hər gün bir bağ yığıb günlərini yorğun-arğın bitirərlər.

Allah Elçisi (s.ə.s.) xəbər verir: "Dünyada rahat yoxdur."

Gecə və gündüz bir-birini qovduğu, xəstəliklərlə səhhətin növbəylə insanı yoxladığı, çətinliklərlə asanlıqların yenə arxa-arxaya insanı qucaqladığı, fırtınayla sükunətin insan ruhunda növbəli hökm etdiyi bu qəribə dünyada, rahat və dinclik tapmaq  mümkünsüzdür!

Dünyada rahat yoxdur, amma mömin üçün səadət vardır. İnsan bu dünyada imanı dadmış və saleh əməlin yolunu tutmuşsa, acı-şirin hər hadisədən axirəti adına bir sıra faydalar əldə edər. Və ən əhəmiyyətlisi, bu dünyanın rahat yeri olmadığını bilmənin verdiyi rahatı dadar və narahatlıqdan xilas olar.

Allah Rəsulundan (s.ə.s.) bir səadət düsturu: "Dünyada ya qərib bir insan, ya da yolçu kimi ol." Bu hədisdə səadətin iki əhəmiyyətli qaynağına diqqət çəkilmiş və iki ayrı səadət resepti birlikdə təqdim edilmişdir:

Birinci resept: Bu dünyada qərib olduğunu, bu qürbət elində, əsl yurdu olan cənnət üçün bir şeylər qazanmağa gəldiyini bilmək. Özünü belə bilən və dünyaya belə baxan bir insan, bu fani həyata könül bağlamaz. Onun keçici problemlərinə gərəyindən çox əhəmiyyət verməz. Bu qürbət diyarından bir gün köçəcəyini bilər. Gözü həmişə o səadət yurdundadır.

"Sən burada qonaqsan və buradan da digər bir yerə gedəcəksən. Qonaq olan kimsə, bərabərcə gətirə bilmədiyi bir şeyə ürəyini bağlamaz." ( Məsnəvi Nuriyyə)

İkinci resept: "Yolçu olduğunu bilmək və eləcə yaşamaq." Belə bir insanın bütün məsələsi idealındakı şəhərə çatmaqdır; avtobusda ön yaxud arxa kreslolarda oturması çox əhəmiyyət daşımaz. Qəzetlərdə oxuyuruq: Filan qatil, filan ölkədə tutulmuş və təyyarəylə Azərbaycana gətirilmişdir. Bu adamın təyyarəylə gəlməsi özünü nə dərəcə məsud edə bilər və nə ölçüdə rahatlaşdırar! Amma İstanbula ticarət üçün gedən bir Anadolu biznesmeni, avtobusun ən arxasında da otursa kefinə deyəcək yoxdur. Çünki bu səfərin sonu, mal almaq və bu çətinliklərin nəticəsi varlı olmaqdır.

Digər tərəfdən, insan avtobus səfərində evindəki şəraiti axtarmazsa o dar məkandan sıxılmaz və narahat olmaz. Əks halda, öz narahatlığını öz əliylə hazırlamış olar.

İmandan başlayaraq, iki dünya səadətinə uzanan bir səadət zənciri:

"İman tövhidi, tövhid təslimi, təslim təvəkkülü, təvəkkül əbədi səadətə qovuşdurur ." (Sözlər)

İki dünya səadəti təvəkkül ilə mümkündür. "Hər xeyr Allahın əlindədir." deyən bir mömin, bu dünya və obiri  dünya üçün nə xeyr tələb edirsə, onun şərtlərini yerinə yetirər və Allaha təvəkkül etməklə rahatlıq tapar.

Təvəkkül, Allahı vəkil bilmək deməkdir. Bu, imandan gələn bir şüurdur və təslimin nəticəsidir. Allaha təslim olanlar Ona təvəkkül edərlər. Təslim də tövhiddən qaynaqlanar. Allahdan başqa həqiqi yaradan olmadığını, hər şeyin Onun mülkü olduğunu və Onun qənaətində olduğunu bilən bir insan, əlbəttə Ona təslim olacaq.

İki dünya səadətinin bir başqa resepti:

"Nəfsin istədiklərini etməmək , nəfsi saxlamaq ruhun ucalması üçün hərəkətləri halalla götürməklə, bu dünya və axirətdə xoşbəxtliyi tapır ."( Sözlər )

Bu cümlədə, iki dünyanın səadəti, iki şərtə bağlanmış olur. Birincisi, nəfsə hakim olub onu saxlamaq, başqası isə ruhu ucaltmaqla edilir.

İslam, Müsəlmana, ətrafıyla yaxşı əlaqə yaratmasını, insanları özündən məmnun etməsini əmr edər. Əksinə əsla. Necə ki Allah Elçisi (səv) Müsəlmanı belə təsvir edər:

"Müsəlman, əlindən və dilindən kimsəyə zərər gəlməyən insandır." (1)

Barışdan, xoşgörüşdən, dialoqdan hər vaxt Müsəlman qazanclı çıxar. Çünki Müsəlman həmişə haqqın və doğrunun nümayəndəsidir. Haqq və doğrular isə insanlığa ancaq barışla, xoşgörüşlə, dialoqla yayılar; hirslə, şiddətlə, qorxutma və qarşıdurmayla deyil.

Baxın Hucurat Surəsindəki xəbərdarlıq da barış və həmrəyliyi haralara daşımaqdadır: "Ey insanlar! Biz sizi bir kişiylə bir qadından yaratdıq, müxtəlif qövm, qəbilə və irqlərə böldük ki bir-birinizlə tanış olasınız, köməkləşəsiniz. "(2)

Görürsünüz ki ayə, irqləri, qövm, qəbilə və dövlətləri bir-biriylə döyüşənlər, vuruşsunlar,qüvvətliləri zəiflərini əzsinlər deyə yaratdıq demir.

 Tam əksinə, tanış olsunlar, köməkləşsinlər deyə xəbərdarlıq edir.

Tanış olub köməkləşincə nə olacaq? Müsəlman özündə olmayan texnologiyanı yaxşı münasibət qurduqlarından götürəcək, özündə bol olan bir çox obyektin istehsalını da onlara ixrac etmək surətiylə inkişaf edəcək. Ayrıca təmsil etdiyi haqq və doğruları da bu sırada göstərmiş, təqdimdə tapılmış olacaq.

Beləcə həm maddi, həm də mənəvi baxımdan insanlığa xidmət edəcək, təmsil etdiyi İslamı təqdim etmə fürsəti tapacaq.

Qurani Kərim bu mövzuda Müsəlmanı səbirli və həzmli olmağa dəvət edərkən fövqəladə açıq xəbərdarlıqlarda da olmuşdur.

Mədinədə müşriklərlə Müsəlmanlar bir yerdə yaşayırdılar. Bilindiyi üzrə müşriklər, möminlərin tam zidd  inanc və düşüncədə idilər; amma bir yerdə yaşayırlar, bir çətinlik söz mövzusu olmurdu. Bundan da Allah Rəsulu (s.ə.s.) razı olurdu. Çünki barışdan İslam qazanır, Müsəlmanı görən müşriklər vicdanlarıyla baş-başa qalıb mühasiblik edir, İslama girirdilər.

Bunu sezən Gatafanlı müşriklərdən biri qarışıqlıq çıxarmaq istəyirdi. Bu səbəblə bir ara üz-üzə gəldiyi Həzrəti Ömərə yersiz sözlər söyləməyə başladı. Deyərkən işi söyməyə qədər gətirdi Həzrəti Ömər müşrikə doğru hücuma keçdi. Araya girənlər anında bir böyük qalmaqalı önləyə bildilər.

Beləcə möminlərlə müşriklərin arasında bir gərginlik və etibarsızlıq başladı. İki cəbhə halına çevrildilər bir anda.

Bu sırada Casiyə Surəsindəki ayələr (14-15) gəldi. Bu ayələrdə Möminlərin müşriklərlə gərginlik çıxarmamalarını, onların gərginlik çıxaran hallarını mühümsəməmələrini, necə olsa iki tərəfin də hesabını axirətdə Allahın görəcəyini bildirir, müşriklərlə yaxşı münasibət qurulmasını tövsiyə və tənbeh edirdi. Ayənin hadisəsi daha da dəqiqləşdirən digər xəbərdarlıqları da belə davam edirdi:

"Kim saleh əməl işlərsə öz lehinə, kim də pis əməl işlərsə o öz əleyhinədir. Sonunda hamınız Allah (cc)a dönəcəksiniz. Hesabınız orada görüləcək. Əsla siz burada bir-birinizin hesabını görməyə qalxmayın."

Çünki hesablaşma işi Allaha aiddir. O da axirətdədir, deyilirdi. Qısacası İslam da terror yoxdur, amma lazım olduğunda hərb etmək vardır. Bunun da şərtləri İslam hüququnda çox dəqiq olaraq və bütün təfsilatıyla təyin olunmuşdur. Bunlara uyğun gəlilərək edilən hərblər maddi cihad, əksinə isə anarxiyadır.

Qaynaqlar

(1) Tirmizi, İman 12, (2629); Nəsəi, İman 8, (8, 104, 105).

(2) Hucurat, 13

Nəticəsi bir işə, bir əmələ aparan niyyət insanı qurtara bilər. Əksinə, əzmə və səyə çevrilməyən niyyət əsla...

Niyyət, bir məqsəd və təvəccöh, əzm və şüur deməkdir. Niyyət sayəsində insan nəyə yönəldiyini, nə istədiyini bilir və bunun sayəsində nə axtardığını, nəyi tapmaq istədiyini dərk etməyə başlayır.

Hər davranış, hər hərəkət və hər feilin əsası niyyət olduğu kimi, təmayül və meyillərə görə "mənim" deyib sahib çıxdığı işlərin səbəbi və vəsiləsi də niyyətdir. Həmçinin, iradənin ən sarsılmaz əsası və insandakı qurub-yaratma gücünün ən sağlam təməli də niyyətdir. Hətta, demək olar ki, kainat və insan nəfsində hər şeyin başlanğıcı və davamı niyyətə bağlıdır. Niyyətə əsaslanmadan nə bir şeyi var etmək, nə də onun davamını gətirmək mümkündür.

Hər şey, əvvəla, zehində bir layihə olaraq meydana çıxar. İkinci addımda planlaşdırılır. Daha sonra da əzm və qətiyyətlə təsdiqlənir. Bu ilk layihə və plandan məhrum olan işlərin nəticəsi olmadığı kimi, iradə və əzmdən uzaq layihə və planların da səmərə və nəticəsi olmaz.

Niyyətdəki bu güc və qüdrətə dəlalət edən bir çox şey var. Lakin çox insan yaşadığı həyatı dərk etmədiyi üçün bu güc və qüdrətdən bixəbərdir.

Niyyət insanın yaxşılıq və pisliklərə aparması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu nöqteyi-nəzərdən o, ya şəfalı bir iksir ya da bütün iş və feillərin səmərə və nəticəsini silib-süpürən tufan və qasırğadır. Elə işlər var ki, niyyət sayəsində böyüyür; bir ikən min, damla ikən dərya olur. Və necə dağlar qədər  himmət və səylər də var ki, bəd niyyət ucbatından səmərəsiz və nəticəsiz qalır.

Qulluq şüuru ilə yatıb-durmalar, yerə qapanmalar, ac-susuz qalmalar və bir qisim məşru arzu və istəklərdən uzaqlaşmalar insanı ən yüksək zirvəyə ucaldıb sultanlıq taxtına oturda bilər. Halbuki, eyni şeylər və eyni əməllər bu şüurdan məhrum olduğu zaman əziyyət və yorğunluqdan başqa bir şeyə yaramaz. Demək ki, Yaradanı məmnun etmək üçün insan həm etdiyi, həm də tərk etdiyi şeylərlə "əhsəni-təqvim"ə yüksəlir. Onun rizasından xaric isə heç bir iş heç bir şeyə yaramır...

Niyyət elə bir şeydir ki, "yox" onunla "var" olur, "var" kimi görünən şeylər də onun pisliyinə görə "yox" olur.

Müharibə meydanında qanlı paltarla ölüb cəhənnəmə yuvarlanan az olmadığı kimi, saf niyyət sayəsində yumşaq döşəkdə ölüb cənnətə gedən də az deyil. Min cür fəsadlara islah fəaliyyətləri ilə cavab verib xalqımızın sabahını işıqlandırmaq istəyən qəhrəmanların saf niyyəti mükafatsız, hər işi və fəaliyyəti şəxsi mənafeyinə bağlayanların da aqibəti "nəticəsiz" olmayacaq. Birincilər sıçrayaraq səmalara doğru yüksələrkən, digərlər də baş aşağı yuvarlanıb "Tamu"ya (cəhənnəm) gedəcəklər.

Niyyət bu fani və müvəqqəti dünya həyatında sonsuzluğa qapı açan sirli bir açar, yaşanan ömürdə əbədi səadət və ya müsibətə səbəb olan heyrətamiz bir dildir. Bu aləti layiqincə istifadə edənlər ömürlərində ölü və qara bir nöqtə buraxmaz, həyatlarına nur saçıb əbədi səadətə qovuşa bilərlər. Çünki gündəlik, həftəlik, aylıq vəzifələr səmimiyyətlə əda edildikcə o vəzifələrdən gələn fəzilət və savab yalnız vəzifənin əda edildiyi zamana məxsus qalmayacaq, əksinə ömrün hər saniyə və dəqiqəsini öz əhatəsinə alacaqdır.

Cihada hazır olan əsgər fizikən cihadda olmadığı zamanlarda da mücahidlərin payına düşən savabı alacaq. Kazarmada keşik çəkmə saatının gəlməsini gözləyən bir əsgər də həyatını ibadətə həsr etmiş insanın savabını əldə edəcək.

Məhz buna görə də, inanan insan fani həyatda əbədi səadət və ölməzliklə mükafatlandırıldığı kimi, inkar edən də əbədi əzaba namizəd olar. Yoxsa zahiri ədalətə görə, hər kəs ibadət və fəziləti qədər və ya rəzalət və zilləti qədər lütf və ehsana, əzab və əziyyətə düçar olmalı idi ki, o da yaxşı insanların cənnətdə qalma müddəti yaxşı insan kimi yaşadıqları, pis insanların da cəhənnəmdə qalma müddəti pis insan kimi yaşadığı qədər olacaqdı. Halbuki, əbədiyyət həm pislər, həm də yaxşılar üçün ən son nəticədir.

Beləliklə, həm sonsuz səadət, həm də tükənməz əzab yalnız insanın niyyətində axtarılmalıdır. Əbədiyyən iman gətirmək və əbədiyyən istiqamətdə qalmaq niyyət və düşüncəsi əbədi səadətə səbəb olduğu kimi, əbədi küfr düşüncəsi də əbədi bədbəxtliyi nəticə verəcək.

Son dəqiqələrində qəlbi Allaha qulluq şüuru ilə dolu bir insan min illərlə ömrü olsa, bu həyatını düşüncə və amalına həsr edəcəyi üçün, həmin niyyəti və qərarlılığı daşıdığı üçün niyyəti eynən əməl kimi qəbul edilərək ona görə mükafatlandırılar. "Möminin niyyəti əməlindən xeyirlidir" (Acluni, Keşful-Hafa, 2/143; Heysemi, Mecmaüz-Zavaid 1/61). Elə də, son dəqiqələrini keçirən bir inkarçı minlərlə, yüz minlərlə il yaşasa da, o dinsizlik və küfr düşüncələri ilə gələcəyini qaraltma niyyətində olduğu üçün niyyətinə görə cəza görəcəkdir.

Deməli, bu mövzuda əsas olan onların yaşadıqları fani və məhdud həyatdan daha çox -əslində o məhdud həyat da niyyətin təzahüründən ibarətdir- onların niyyətidir. Əbədi səadətə iman və onu qazanma cəhdi mömin insana əbədi Cənnəti qazandırır; əksinə kafirə də Cəhənnəmi.

İnkarçı istəyərək və bilərək yaşadığı küfrün cəzasını çəkəcəyi kimi, küfrə səbəb olan şeytan da inkar düşüncəsinin cəzasını sonsuz əzabla çəkəcəkdir.

Əslində, yaradılış nöqteyi-nəzərində şeytanın bir çox xidməti də var. İnsanın müəyyən istedad və qabiliyyətlərinin inkişafında, təbiətində mövcud olan bir çox saf mədənin təmizlənib ortaya çıxmasında, hətta qəlb və ruhun oyanıq olmasında danılmaz təsiri var şeytanın...

Bəli, o, insanlara, cəmiyyətə müsəllət olur. Onların könüllərinə zəhərli toxumlar səpərək o könülləri pislik və zülmət yetişən tarlalara çevirməyə çalışır. Onun bu fəsadına qarşılıq ruhdakı mənəvi duyğular "həyəcan"a keçir, antibiotikə qarşı bədənin oyanması kimi... Bu isə insandakı incə duyğu və hisləri inkişaf etdirir, qüvvətləndirir, hətta insan bu ən amansız düşmən önündə tez-tez Yaradana sığınmalı olur ki, bu da insanın qəlbi və ruhi həyatı baxımından az zərər ehtimalına qarşı bir çox şey qazanması deməkdir. Beləcə insanda mübarizə əzminin hərəkətə keçməsi və onu hərdəm diqqətli olmağa məcbur etməsi bir çox filizin saf qızıl və bir çox övliyaların böyük mücahid və qəhrəman qazilər kimi ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur.

Lakin şeytan bu seçkin insanları müharibə və mübarizəyə sövq edib onların mənəvi yüksəlişinə səbəb olur, amma buna görə heç bir mükafata layiq görülmür. Çünki o, etdiklərini Haqq dostları ucalsın deyə etmir, əksinə, onları günaha salmaq və yıxmaq üçün edir...

Deməli, şeytanın həm niyyəti, həm də əməli pisdir. O başqalarına qazandırdığı dərəcələrlə deyil, niyyət və davranışlarının pis olmasına görə cəzaya məruz qalacaq.

Şeytanın niyyəti və davranışları pisdir. Əvvəla, üsyanı şüurlu insanları sapdırması da bilə-bilədir. "Mən sənə səcdə ilə əmr etdiyim halda, sənin səcdə etməyinə mane olan nə idi? O (İblis) dedi: - "(Allah iblisə): "Mən sənə əmr edəndə sənə səcdə etməyə nə mane oldu?" – deyə buyurdu. (İblis:) "Mən ondan daha yaxşıyam (üstünəm), çünki Sən məni oddan, onu isə palçıqdan yaratdın!" – dedi. (Allah) buyurdu: "Oradan (Cənnətdən) aşağı en. Orada sənə (Allahın əmrinə) təkəbbür göstərmək yaraşmaz. (Oradan) çıx, çünki sən alçaqlardansan!" (İblis) dedi: "Mənə qiyamətə qədər möhlət ver!" (Allah) buyurdu: "Sən möhlət verilənlərdənsən!" (İblis) dedi: "Sən məni (Adəmə səcdə etmədiyimə görə) azdırıb yoldan çıxartdığın üçün mən də Sənin düz yolunun üstündə oturub insanlara (Sənə ibadət və itaət etməyə) mane olacam!" ("Əraf" surəsi, 7/12-16).Bu ilk baş qaldırma şüurlu bir üsyan və küfr yolunu seçmək idi. İnsanlığı yoldan çıxaracağına dair olan andı isə, bəşərin bitib tükənməyən faciəsinin əsasıdır.

Şeytanın bu inadı və niyyətinə görə də, ona düşmənçilik sayəsində oyanan bəzi duyğular öz sahibi üçün fəzilətə səbəb olsa da, şeytan, yəni səbəbkar əsla mükafat almayacaqdır.

Nəticə olaraq, niyyət möminin həyatında hər şeydir. Fərdin ölgün davranışlarına canlılıq qazandıran niyyət olduğu kimi, onun bir ömürünü bərəkətli bir tarlaya çevirən də odur. Fani bir dünya həyatında əbədi səadətə aparan bütün qapı və pəncərələri açan niyyət olduğu kimi, əbədi əzab və əbədi bədbəxtliyi də hazırlayan odur.

"Əməllər niyyətlərə görədir," (Buhari, Bedul-Vahy 1; Müslim, İmaret 155; Ebu Davud, Talak 11) rəftar da əmələ görə olacaq.

Sizə Ümid Meriç Xanımın reportajını göndəririk.

Türban problemini bir sosioloq gözüylə qiymətləndirən Meriç, 53 yaşından sonra necə bağlandığını da izah edir. Tarixi olaraq baxdığımızda, bu coğrafiyada qadınlar min ildir başını örtür. Başların açılması isə yüz illik bir tarixə sahibdir.

İctimaiyyət onu ən çox böyük alim Cəmil Meriçin qızı olaraq tanıyır. Yalnız qızı deyil, 33 il boyunca, gözləri görməyən atasının diktə etdiyi kitabları yazan, ona kitab oxuyan sekretarı, köməkçisi, gözü, əli... Və fikirdaşı... Amma Ümid Meriç, atasının qızı olmasından başqa, öz şəxsiyyətiylə də Türkiyənin öndə gələn ziyalılarından, əhəmiyyətli bir fikir və elm qadını... Prof. Dr. Ümid Meriç İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsində 30 il dosent və professor olaraq çalışdı. Ziya Göyalpın qurduğu ən qədim sosiologiya kürsüsündə ilk qadın professor və qadın nazir olaraq bölüm başçılığı və Sosioloji Araşdırma Mərkəzi müdirliyi etdi.

1999-cu ildə isə təqaüdçülüyünü istədi. Buna məcbur idi; çünki, o ilin 19 Avqust gecəsi, bütün Marmara böyük zəlzələnin sarsıntılarıyla sarsılmağa davam edərkən, o başını örtməyə qərar verdi. Çadra ilə təhsil üzvlüyünün uyğun gəlmədiyi bir ölkədə yaşadığı üçün ikisindən birini seçmək məcburiyyətində idi. Çadranı seçdi. Ümid Meriçlə örtünməsinin əhvalatını danışmaq üçün getdim. Amma o Allahla əlaqəsini izah etməyə daha çox önəm verirdi.

Əvvəl sizin fərdi hekayənizdən başlayaq istərsəniz; 53 yaşına qədər başı açıq bir qadın olaraq yaşadıqdan sonra necə örtündünüz?

Ümid Meriç: Mən dini bir tərbiyə almadan böyümüş, həyatının əhəmiyyətli bir hissəsini aqnostik(naməlum, bilinməyən — tanrıların varlığının və ya yoxluğunun bilinə bilməyəcəyini nəzərdə tutmaq) bir insan olaraq keçirmiş biriyəm. Sosiologiya professoruyam. Otuz il sosiologiya öyrətdim, yəni cəmiyyəti anlamağa və izah etməyə çalışdım. Amma sonunda elə bir nöqtəyə gəldim ki, öyrəndiklərim ağlımı qismən təmin etsə də ruhumu təmin etmədi.

Sosiologiyaya otuz ilimi verdim, nəticə böyük ölçüdə xəyal qırıqlığı oldu. Var olma ilə bağlı ən təməl suallarıma cavab tapa bilmədim və böyük bir ruhi böhrana qapıldım. İntihar etmək istədim, o şəkildə yaşamağa davam etməyim mümkün deyildi.

Necə suallar idi bunlar?

Ümid Meriç: Bədənin ötəsində ruhun olub olmadığı, ruhun mahiyyəti, ölüm fikri, ölüm qorxusu, yaxınlarımı itirmə qorxusu kimi var olma və var olmanın mənasına bağlı fəlsəfi suallar... Fərq etdim ki, mən, bu zamana qədər bədənimi bəsləyir amma ruhumu bəsləmirdim. Böyük bir böhranın sabahında ruhum bu aclığın həllini tapdı:

Namaz qılmağa qərar verdim. İl 1977 idi. Daha ilk namazımda varlığımın hikmətini anladım. Mənimlə hər an əlaqə halında olan Allahı kəşf etdim. Bu, Amerikanı yenidən kəşf etmək kimi bir şey idi.

-Allah`ı kəşf edincə elmdən uzaqlaşdınızmı? Sizi xəyal qırıqlığına uğradan elmə olan bütün etibarınızı itirdinizmi?

Ümid Meriç: Qətiyyən xeyr. Elmi çox sevirəm. Pozitivist mənada tapınmasam da; acizliyini görsəm də, ona acizliyi içində hörmət edirəm. Amma elm dünya ilə əlaqədar bir mötərizə içidir. Mən axtardığım sualların cavabını səcdədə tapdım. Bu söylədiyim, ağlı inkar deyildir, ağıl ötəsinə keçməkdir. Onsuz da din ağıl üstüdür, ağıl ziddi deyil.

-Bəs ölüm qorxularınız necə oldu?

Ümid Meriç: Onu tamami ilə məğlub etdim. İndi ölümü çox düşünürəm. Ölüm mənim üçün yeni və çox daha böyük bir təcrübə; maraqlı bir səyahətin başlanğıcı olacaq. Ölüm mənim üçün böyümək, genişləmək, ruhumun bədən qəfəsindən xilas olub zaman və məkan məhdudiyyətindən qurtulması olacaq.

-Namaza başladığınız amma başınız açıq idi?

Ümid Meriç: Bəli... Doğrusu mən namazı örtünməkdən daha çox üstün tutdum həmişə. Səcdə huzurunu daha çox imtina edilməz gördüm. O dövrlərdə örtünməyi düşünmədim. Məsələn Həccə getməyi düşünürdüm amma başımı örtməyi düşünmürdüm. Universitetdə müəllimdim, cəmiyyət içində bir yerim və ictimai bir həyatım vardı. Ayrıca özünə baxan, bəzənməyi sevən bir qadındım; yoldaşıma gözəl görünmək, özümü bəyəndirmək istəyirdim. Yəni bütün bu faktorlar bir araya gəldiyi üçün hərhalda, örtünməyi ağlımdan keçirmirdim. Taa ki, 1999 dakı böyük zəlzələyə qədər...

-Nə oldu zəlzələdə?

Ümid Meriç: Belə deyim: Namaz qılmağa başlamağıma ruhumdakı böyük zəlzələ səbəb oldu. Başımı örtməmə isə, təbiətdəki zəlzələ... 17 Avqust zəlzələsinin üçüncü gecəsi Armudludayam (Türkiyədə bir yer). Zəlzələlər davam edir. Biz bağçada yatırıq. 19 Avqustu 20 Avqusta bağlayan gecə mənim içimə “Sabah qiyamət qopacaq!” duyğusu gəldi. Şam namazından sonra iki rükət daha namaz qılmaq gəldi içimdən, qıldım və ardından Allaha dua etdim; bu dünyanı bizə bağışlaması üçün dua etdim. O an bir utanc duydum içimdə. Mən Allaha kainatı bağışlaması üçün dua edirəm amma Allah`ın əmrini yerinə yetirmirəm, başım açıq. O anda o gecədən etibarən başımı örtməyə niyyət etdim. Daha ondan sonra heç kim saçımı görmədi. Bir müddət boyumu açıqda buraxan bir türban taxdım. O dövr keçid dövrü kimi bir şey idi. Sonra indi gördüyünüz kimi çadra örtməyə başladım. İndi ən böyük kabusum, başımı açıq görmək. Yuxumda tez-tez başım açılmış görürəm. Nə edəcəyimi bilmir, əlimlə, paltarımla saçlarımı örtməyə çalışır, qaçmaq istəyir, qaça bilmirəm. Necə çırpınaraq oyanıram, bilə bilməzsiniz.

-Başınızı örtmək sizə psixoloji baxımdan təsir etdi? Məsələn qarşı cinsin gözündə əvvəlki kimi kimi cazibədar görünmədiyinizi düşünmək və bunun ruhi təsirləri...

Ümid Meriç: Başımı örtmə qərarı verdiyimdə 50 yaşım var idi, qarşı cinsə mesaj vermə ehtiyacı duymadığım bir dövr idi yəni. Amma doğrusu çadranın cinsiyyəti sıfırladığını heç düşünmürəm. Qadınların çadralı daha gözəl olduqlarını düşünürəm. Ayrıca başım örtülü olsa da baxımlı bir qadın olaraq görünməyə diqqət yetirirəm. Məsələn bir az əvvəl fotoşəkil çəkdirmədən əvvəl gedib özümə əl gəzdirmə ehtiyacı hiss etdim. Bir az makiyaj etdim.

-Siz çadralı qadının daha gözəl olduğunu düşünə bilərsiniz amma təsəttürün əsas qayəsi qadının cinsi cazibədarlığını gizləmək, qarşı cinsi təhrik etməsini önləmək. Bu ana fikirə nə deyirsiniz?

Ümid Meriç: Təsəttürün elə bir tərəfi olduğunu qəbul edirəm. Amma məqsəd bundan ibarət deyil. Bir də qadınlığı arxa plana ataraq insani şəxsiyyəti ön plana çıxarmaq kimi bir funksiyası var. Belə düşünün, məqsəd yalnız cinsi cazibədarlığı masqalamaq olsaydı, qadınların yetmişindən, səksənindən sonra örtünmələrinə gərək qalmazdı, elə deyil?

-İndi də sosioloq Ümid Meriçə soruşaq: Türban hadisəsi ictimai baxımdan nə ifadə edir? Necə şərh olunması lazımdır?

Ümid Meriç: Türbanın sosioloji mənasından çox, fərdi mənası maraqlandırır məni. Və doğrusunu istəsəniz, ictimai qiymətləndirmələrin artıq çox çox edildiyini, tək-tək fərdlərin öz örtünmələrini mənalandırmasının daha əhəmiyyətli olduğunu düşünürəm. Tarixi olaraq baxdığımızda, bu coğrafiyada qadınlar min ildir başını örtür. Başların açılması isə yüz illik bir tarixə sahibdir.

Başa düşürəm, siz belə bir norma qoyulmuş olmasını sorğulayırsınız. Amma yenə də, başı açıq olmaq normal olaraq təyin olununca, normanın xaricinə çıxanların niyə çıxdıqları soruşulur...

Ümid Meriç: İlk öncə hər kəs eyni yoldan keçərək ya da eyni şeylərlə çatmır çadraya. Bir qisim var ki, çox da İslami səbəblərlə örtmürlər; ənənə olaraq örtənlər var;kənddən gəlib böyük şəhərdə başını örtənlər var; ailə təzyiqiylə örtənlər var; heç bir zaman tam mənimsəyə bilmədiyi müasirləşmə proyektinin bombardmanından xilas olmaq üçün türbanı bir şəxsiyyət sipəri edənlər və bu sipərin içinə gizlənənlər var. Bu son qrup çox heterogen (fərqli xarakterlərə sahib olan). Bunların içində namaz qılmadığı halda başını örtənlərə rast gəlirik. Halbuki baş örtmək İslamın beş şərtindən biri deyil. Sən başını örtürsən də, görəsən səhər namazına qalxırsanmı? Bir də mənim kimi Amerikanı yeni kəşf edənlər var. Ki bu son söylədiyim yalnız Türkiyəylə məhdud olmayan, dünya səviyyəsində yaşanan bir fenomen.

-Bu son qrupdan danışaq o zaman...

Ümid Meriç: Bu qrupda iştirak edənlər üçün baş örtüsü nə ənənədir, nə simvoldur, nə sipərdir, nə odur, nə budur. Allah-qul əlaqəsinə aid bir şeydir. Siyasətin də demokratiyanın da üzərində, çox daha üst mənada bir məsələdir. Var olma məsələdir. Demokratlıq bu dünya üçün lazımlı amma İslamiyyət eləmi? Mənim demokrat şəxsiyyətim bu dünyada qalacaq. Amma İslami şəxsiyyətim ölümümdən sonrada davam edəcək olan şəxsiyyətim. Bədənimə sahibəm və bədənimi Allahın istədiyi şəkildə istifadə etmə haqqına sahibəm. Bu qrupa daxil olan insanlar fərqli həyat təcrübələrindən keçərək, fərqli intellektual macəralar yaşayaraq, alovdan köynəklər geyə geyə, min bir müxtəlif acı çəkə çəkə kəşf edirlər Allahı... Mən bu cür imana çox əhəmiyyət verirəm. İmanın və İslamın bu şəkli çox möhkəm və qiymətli.

Qloballaşmaqla birlikdə bütün dünyada belə bir müddət yaşayaraq Müsəlman olmuş insanlar çıxır ortaya. Çünki qloballaşma insanların bir-birini tapmasını, tanış olmasını və qarşılıqlı təsir içinə girməsini asanlaşdırır.

-Avropada bəzi ölkələrdə məsələn Fransa da hicabıb qadağan edilməsi haradan gəlir? Kifayət qədər demokratiya olmamasındanmı; səhv dünyəvilik qavrayışındanmı?

Ümid Meriç: Həddən artıq Xristian olmalarından... Avropa hədən artıq Xristian. Hələ xaçlı ruhu daşıyırlar. Məncə Fransanın yeni bir Fransız Qiyamına ehtiyacı var. Fransız Qiyamının üç təməl dəyərini, azadlıq, ədalət və bərabərlik ümidlərini yenidən öyrənməyə ehtiyacları var. Mən ABŞ-dan daha çox ümidliyəm. Amerikanın səlib yürüşü olmadı, aristokrasisi olmadı, zənci təcrübəsini yaşadı. Ona görə daha ümidliyəm.

-Başörtünüzə görə universitetdən ayrılmaq məcburiyyətində qaldınız. Çünki cəmiyyət sahəsində başörtü taxmaq dünyəvi dövlətlə ziddiyyət təşkil edir, deyilir.

Ümid Meriç: Mən şəxsən başımı örtməyə qərar verdiyim zaman universitetdən ayrılmağı qərar vermişdim. Bu itki mənim qazandıqlarımın yanında o qədər kiçik bir itki idi ki üzərində düşünmədim belə. Amma bu, bu qadağanın yanlışlığını bağlamır. Əvvəlcə bu cəmiyyət sahəsini-xüsusi sahə ayrı-seçkiliyindən danışaq. Mənim özəl sahəm dövlətin müdaxilə sahəsinin xaricində qalan sahədir. Bu, konkret bir məkan tərifi deyil, bir anlayışdır. Yəni mənə evimin içində dövlətin müdaxilə etməməsi deyil sadəcə. Bir başqasına zərər verməyəcək şəkildə gəzmə haqqımı da qoruması deməkdir.

İnsan əvvəla paltarının içində oturar. Sonra evinin içində oturar. Bütün bunlar mənim xüsusi sahəm. Bədənim gəzir. Mən gəzirəm.

-Eyni qadağan siyasətdə də qarşınıza çıxmasaydı, siyasətə atılmağı düşünərdiniz?

Ümid Meriç: Tayyib Bəy xanımı və iki qızıyla mənim evimə gəldi. Siyasətə girməmi təklif etdi. Dördüncü təklifi idi bu. Tayyib Bəy, mən başımı örtdüm, bir daha açmam söz mövzusu deyil, bu səbəbdən siyasətə girməm də söz mövzusu deyil dedim. Çünki mənim başörtüm mənə təklif ediləcək bütün mövqelərdən, nazirlikdən, baş nazir məsləhətçiliyindən daha qiymətli. Amma çadra maneyəsi mənim siyasətə girməyi reddedişimin tək səbəbi deyil. Bir başqa səbəb, Cəmil Meriçin soyadını daşımam. Atamın soyadını siyasiləşdirmə haqqını özümdə görmürəm.

İkincisi mən şagirdlərimə sosioloji öyrədərkən həmişə bunu deyərdim: Siz böyük bir sarayın bütünündən məsulsunuz. Özünüzü onun otaqlarından birinə bağlayaraq bütünü görməkdən saxlamamalısınız. Son olaraq da mən özümü siyasətə uyğun bir tip olaraq görmürəm. Partiya intizamı və sairə kimi narahatlıqlar olmadan düşündüklərimi olduğu kimi ortaya qoymaq istəyərəm. Bunu çox böyük bir azadlıq olaraq görürəm. Həmişə həqiqətin səsi olmaq istəyərəm.

Amma hökumətin gedişatını çox yaxşı görürəm. Çox müsbət işlər edirlər. Bu yaxınlarda Tayyib Bəy yuxuma girib dua istədi. Tayyib Bəyi çox sevirəm. Onlar üçün dua edirəm.

İnsanın içində boy göstərən fərqli duyğu və düşüncələrin fərqli qaynaqları vardır. İnsanın xoşuna gələn, inancını gücləndirən, gözəl əxlaq siqnalı verən duyğuların yanında; insanın xoşuna gəlməyən, inancına tərs düşən, əxlaqi çöküşün görünüşünü verən düşüncələr də söz mövzusudur.

İstəyimizin xaricində gəlib başımıza müsəllət olan bu pis duyğu və düşüncələrdən ötəri də hesab verəcəyik?

"İstər içinizdəkini aşkar edin, istər gizli edin, Allah onunla sizi hesaba çəkər." (Bəqərə, 2/284) tərcüməsindəki ayənin zahiri mənasına baxdığımız zaman bu aydın olmaqdadır.

Bu ayənin mənası üzərində dayanan alimlərin fərqli şərhləri vardır. Hamısını vermək yerinə seçdiklərimizi əsas alaraq mövzunu bir neçə maddə halında yekunlaşdırmağa çalışacayıq:

İnsanın içinə doğan duyğular iki növdür. Bir qisimi, insanın iradəsi xaricində ürəyə gələn xəyallar, xatirələr və təsəvvürlərdir. İnsanın bu cür xatirələrdən (ürəyə doğan düşüncələrdən) ötəri sorğuya çəkilməyəcəyi mövzusunda hər hansı bir ixtilaf söz mövzusu deyil. Çünki, bu cür təsəvvürlər insanın iradəsinin xaricində meydana gəlməkdədir.

"Şübhəsiz ki Allah, -hərəkətə çevirmədikləri və səsləndirmədikləri müddətcə- içlərinə doğan pis düşüncələrdən ötəri ümmətimi sorğulamaqdan azad tutmuşdur." (Buxari, Eyman,1; Müslim, İman, 202) tərcüməsindəki hədisdə söz mövzusu olan dözümlülük bu cür düşüncələr üçün etibarlıdır.

İçə doğan düşüncələrin digər bir qisimi isə, insanın iradəsinə bağlı olaraq gələn və sahibi tərəfindən əzmlə gücləndirilən düşüncələrdir. Bunlar da öz aralarında iki növdür:

1. Hərəkətə çevrilə bilməyələr: Bunlar, küfr, həsəd, qürur kimi düşüncələrdir. İnsanoğlu bu kimi düşüncələrindən ötəri mütləq hesaba çəkiləcək. Çünki, adam bunları əzm və iradəsiylə könülünə qoyduğu kimi, eyni şəkildə könülündən çıxara bilər də.

2. Hərəkətə çevrilə bilənlər: İnsan bunları hərəkətə çevirdiyi zaman mütləq hesaba çəkilər. Sözgəlişi, bir insan oğurluq etməyə əzm etdikdən sonra, gedib oğurluq etsə, həm pis niyyətindən, həm də oğurluq hərəkətindən ötəri sorğuya çəkiləcək.

Əgər adam, oğurluq etməyə əzm etdikdən sonra, öz azad iradəsiylə o təşəbbüsdən imtina etdiyi təqdirdə isə, bu çevrilişin bir mükafatı olaraq pis niyyətindən ötəri hesaba çəkilməyəcək.

"Kim bir pislik etməyə qərar verib də sonra bu qərarından imtina etsə, özünə bir yaxşılıq yazılar." tərcüməsindəki hədisdə bu xüsusa işarə edilmişdir (Krş. İbn Aşar, əlaqədar ayənin təfsiri).

İman və vəsvəsə əlaqəsi

Əbu Hüreyrə izah edir: Səhabələrdən bəzi kəslər, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)a gəldilər və: "Birimizin deməyə cəsarət edə bilməyəcəyi qədər böyük (günah olaraq) gördüyü bəzi şeylər içimizdən keçməkdədir." deyərək şikayətdə oldular. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), "Həqiqətən belə bir şey görürsünüz?" deyə soruşdu. Onlar "Bəli" deyincə, " Bu açıqca imanın bir əks olunmasıdır." deyə buyurdu (Müslim, İman, 209).

Burada "imanın bir əks olunması" olaraq ifadə edilən şey, pis düşüncələrə qarşı verilən iç mübarizədir. Ürəyin bu mənfi duyğulara qarşı sərgilədiyi müsbət rəftar, onun iman potensialına sahib olduğunun göstəricisidir.

Zəməhşeri də Bəqərə 284-cü ayəsində keçən duyğu və düşüncələrin vəziyyətinə diqqət çəkmiş və xülasə ilə bu görüşlərə yer vermişdir: İnsanın içinə doğan vəsvəsə  deyilən nəfsin öz içindəki təsəvvür və təhayülləri, sorğulamağa tabe deyil. Çünki onları tamamilə ortadan qaldırmaq insan gücünün xaricində bir şeydir. Ayədə, sahibinin hesaba çəkiləcəyi bildirilən xüsus, adam tərəfindən həqiqətən etiqad edilən və hərəkətə çevrilməyə əzm edilən duyğu və düşüncələrdir. (Zəməhşeri, əlaqədar ayənin təfsiri).

Bu mövzunu ən gözəl açıqlayanlardan biri də Bədiüzzaman Səid Nursidir. İnsanın, iradəsi xaricində ürəyinə gələn pis duyğu və düşüncələrdən məsul olmadığını ifadə edən Nursinin qiymətləndirməsini belə yekunlaşdırmaq mümkündür:

1. İnsanın ürəyinə gələn pis duyğu və düşüncələr, insan ürəyinin məhsulu deyil, şeytan tərəfindən təlqin edilən vəsvəsələrdir. Bunun ən açıq dəlili, ürəyin bu duyğulardan ötəri duyduğu narahatlıqdır. Əgər öz məhsulu olsaydı, ürək kədərlənməz və narahatlıq duymazdı.

2. Məntiqdə, təsdiq ilə təsəvvür fərqli şeylərdir. Təsdiq bir hökmdür, iradəyə bağlı bir qəbuldur. Təsəvvür isə, bir hökm, bir təsdiq, bir qəbul etmə deyil. Bu səbəblə, nəticələri etibarilə, müsbət və ya mənfi bir təsirə sahib deyil. Sözgəlişi -səmimi olaraq niyyət etmədən- namaz qılmağı, oruc tutmağı, zəkat verməyi, həccə getməyi zehinində təsəvvür edən bir insan, bu təsəvvüründən ötəri bir savab qazanmadığı kimi, bu ibadətlərin tərsini eyni şəkildə təsəvvür etməkdə də bir günah yoxdur. Bunun kimi, küfrü təxəyyül etmək, dəlaləti təsəvvür etmək də küfr və dəlalət deyil.

3. Şeytanın ən böyük bir hiyləsi budur: İnsana şəxsi bir ehtimalı, zehini (ağılı) bir ehtimal olaraq göstərməsidir. Halbuki, şəxsi bir ehtimalın, qəti olaraq bilinən elmi bir həqiqət qarşısında heç bir dəyəri yoxdur. Sözgəlişi, şəxsi imkan (ehtimal) istiqamətiylə, Xəzər dənizinin bu anda yerə batıb yox olması mümkündür, ehtimal daxilindədir. Lakin bu ehtimal, bu anda onun yerində dayandığına dair qəti məlumatımız qarşısında heç bir qiyməti yoxdur. Çünki, bir əlamətdən, bir dəlildən qaynaqlanmayan şəxsi bir ehtimal, ağlı (zehini) bir ehtimal olmaz ki, şübhəyə, tərəddüdə səbəb olsun.

4. Yenə ürəyin yaxınında, insana gözəl şeyləri təlqin edən ilham edən mələk olduğu kimi, pis şeyləri təlqin edən şeytan da vardır. Şeytanın bu vəsvəsəsindən çıxan və şeytan tərəfindən emal edilən, müqəddəs varlıqlar haqqındakı bəzi çirkin təsəvvürlər, istər istəməz ürəyin ekranına da əks olunmaqdadır. Şeytan, bu çirkin sözlərin adamın öz ürəyindən çıxdığını təlqin edərək onu təhlükəyə salmağa çalışar. Halbuki, onun bu düşüncədən ötəri qorxması və titrəməsi və ondan məmnun olmaması, o çirkin sözlərin, təsəvvürlərin öz ürəyindən çıxmadığının dəlilidir. (Bu mövzuda geniş məlumat üçün bx. B. Səid Nursi, Ləmalar/On Üçüncü Ləma).

Bütün bu şərhlərdən də aydın olduğu üzrə, insanın iradəsinin xaricində içinə doğan, və ya iradəsiylə də olsa yalnız bir təsəvvür, bir təxəyyül olaraq ortaya çıxan duyğu və impulslardan ötəri, insan üçün bir məsuliyyət söz mövzusu deyil. Məsuliyyət xətti, niyyət, əzm və təsdiq stansiyasına bağlı olaraq çalışar.

Burada əsl düşünülməyə dəyər bir şey var. Görəsən yaradılışa nöqsan tapıb, iftira edənlər, yaradılışın nöqsanını düşünəcək  bu gözəlliyi haradan əldə etmişlər? Özləri də o nöqsan yaradılışın parçalarından olduqları halda, yaradılışın nöqsanı haqqında verdikləri bu hökmün doğruluğunu bizə nə ilə sübut edəcəklər? Haşa(qətiyyən), nöqsan olan bir yaradıcının yaratdığı şeylərin də nöqsan olması lazım gəlir. Çünki əyri bir şeyin kölgəsi də əyri olması lazımdır.

Əgər özlərində yaradılışın nöqsanlığına hökm edəcək bir gözəllik varsa, onların bu gözəlliyi mütləq, onun üstündə olan bir gözəlliyin əsəri olması lazımdır. Çünki nöqsandan, nöqsansız olan bir şey çıxmaz. Elə mükəmməl varlıqları yaradan bir Yaradıcının, yaratma və qüdrətinin də nöqsan ola bilməyəcəyi aşkardır.

Həqiqətə Doğru c: 3, Zəfər Nəşrləri

Nisbi və etibarı əmrlər mövzusunda qısa məlumat vermək uyğun olacaq:

Nisbi: Müqayisə etmə ilə olan, digərinə, əvvəlkinə görə və nisbətə, ölçüyə görə kimi mənalara gəlir. Hakaiki nisbiyə isə: Başqalarına nisbət yoluyla ortaya çıxan həqiqətlər, deməkdir.

Əmri nisbi: Müstəqil bir varlığı olmayıb müqayisə etmə yoluyla ortaya çıxan əmr, iş, hadisə mənasına gəlir. Əmri etibarı isə: Müstəqil bir varlığı olmayıb etibar edən kimsənin ağlında təşəkkül edən əmr, iş, hadisədir.

Nisbi, həqiqətdə varlığı olmayıb bir başqasına nisbət edilən mənasını verir. Böyük-kiçik, sağ-sol, ön-arxa, üst-alt bir nisbi əmrdir. Bunların heç biri məxluq deyil.

Gözəllik bir həqiqətdir, çirkinliyin müdaxiləsi ilə gözəllikdə mərtəbələr meydana gəlir. Xeyr də bir həqiqət. Bundakı mərtəbələr də şərin müdaxiləsi ilə ortaya çıxar.

Təqva, saleh əməl, comərdlik, təvazö kimi həqiqətlərin hər birinin nə qədər mərtəbələri var. Bu dünya imtahanında şeytanın yaradılması və nəfsin pisliyi əmr etməsi və bunlara qarşılıq, Quranın həqiqət dərsi verməsi, ürək və vicdanın da ona meylli olması insanlar arasında mərtəbələrin doğulmasına səbəb olmuşdur.

İndiki vaxtda, dinin zəruri olaraq bilinməsi lazımlı xüsuslarında böyük bir laqeydlik söz mövzusudur. Məsələn, gənclərimizin, Allaha iman mövzusunda bir çox tərəddüd və sualları vardır. Elm yuvası olaraq bildiyimiz universitetlərdə Allaha iman etməkdə tərəddüd içində olanlar az deyil. İctihadı mövzular ixtilaflıdır və dinin əsliylə əlaqədar deyil. Şəriətin yüzdə doxsan doqquzu hər kəsin qəbul etdiyi və dinin zəruri xüsuslarından meydana gəlir. Səid Nursinin ifadəsi ilə- "Bunlar almaz bir sütun kimidir. İctihada baxan ixtilaflı, fəri mövzular isə yüzdə on ətrafındadır. "Doxsan almaz sütunu on qızılın sahibi kisəsinə qoya bilməz. Ona tabe edə bilməz. Almazların mədəni Quran və hədisdir."  (Nursi, Bədiüzzaman Səid, Lemeat, Klt. 1/322; Sünühat, Klt. 2/2047.)

Bunun mənası, on qızıl üçün doxsan almazdan sərfi nəzər etməmək lazım olduğudur. İnsanların nəzəri və ixtilaflı məsələlərdən daha çox, dinin əsas ünsürlərini öyrənməyə ehtiyacı vardır. Çünki əksəriyyət ixtilafların incəliklərinə tam vəqf ola bilmədiyi üçün, fərqli bir-birinə zidd mövzuları düşünərkən, məlumatsızlıq səbəbi ilə dinin əzəməti haqqındakı düşüncəsi də yıxılar. Bu səbəblə əsl üzərində dayanılması lazım olan xüsuslar, dinin əsaslarıdır.

Nəhayət bu olmaqla birlikdə, zaman zaman dinin feri mövzularındakı ictihad müzakirələri əsl bilinməsi və öyrədilməsi lazım olan zərurəti arxa plana itələməkdədir. Üstəlik, bu cür ictihad həvəsiylə ortaya çıxanların bir qisimi də dinin içindən deyil, din haqqında çöldən söz ifadəyə cürətini göstərənlərdir. Bu səbəblə İslamın dəyişdirməyə istiqamətli ictihadlar, ictihad deyil bir xəyanətdir. Namazda tərcümə oxumaq, azanın Ərəbcə əsli yerinə tərcümə sözlərlə oxudulması, təsəttürün qaldırılması istiqamətindəki təkliflər buna nümunə olaraq verilə bilər.

Elmi zehniyyət gərəyi, İslami bir məlumat qaynağı olaraq canlı və fəal bir təşkilat olması lazım olan ictihadın, bəzi pis niyyətli insanların əlində İslamın əsl gövdəsini çürütməyə istiqamətli bir məcraya sürüşdürüldüyünü fərq edən Bədiüzzaman Səid Nursi, mövzuyla əlaqədar, "həddini bilməyənin həddini bildirmək" üçün qələmə aldığı bir əsərdə, "İctihad qapısının açıq olduğunu, lakin bu zamanda oraya girmək üçün bəzi maneələr olduğunu " söyləyər.

Nəticə olaraq bunu ifadə etmək mümkün:

Əsas etibarı ilə fiqh elminin mövzusu olan hökm çıxarma və hökmləri başqa vəziyyətlərə tətbiq etmək müqayisə, icma', ictihad, istehsan, səddi-zerayi' kimi dəlillərin Quranın həqiqi şərhində mütləq bilinməsi lazımdır. Fiqh üsulu elminin incəlikləri və keçmiş alimlərin təcrübəsi diqqətə alınmadan Quran tərcüməsi və bəzi hədislərə baxaraq dini hökmlər çıxarmaq qeyri-mümkündür. Bu yol, həm mənən məsuliyyət gətirici həm də təhlükəlidir. Dinin kompleks bir hal almasına səbəb olar.

Unudulmuş bir malın sahibi tapıla bilmirsə, gömrük müəyyən bir araşdırmadan sonra bunu sata bilər. Belə bir malı almaqda bir qorxu yoxdur. Lakin sahibi çıxdığı zaman bu malı gömrük səlahiyyətlilərindən tələb edə bilər.

Yenə hər hansı bir haqsızlıq edilmədən, qeyri qanuni bir üsul istifadə edilmədən- dövlətin qanunu çərçivəsində ora buraxılmış malların təsbiti halında onları almaqda da bir qorxu yoxdur.

 Buna görə:

- Malların, əlaqədar təşkilatlar tərəfindən satılıb pulunun yoxsullara verilməsi lazımdır.

- Satılan malın -özünə görə- bir bazar dəyəri vardır, bu dəyərdən alınar və satılar. Bu dəyərə görə alınıb satılmasının bir qorxusu yoxdur.

Səma və yer altı formada, mərhələ mərhələ yaradılmış. Və sonunda bu gördüyümüz möcüzələr möcüzəsi kainat çıxmış ortaya.

Onun yaradılışındakı bu hikmət təcəllisi ondakı hadisələrdə də özünü göstərmişdir. Gecə birdən örtməmiş dünyanı; gündüz də birdən gəlməmiş. Gecədən səhər vaxtına keçilmiş və onu günəşin doğuşu izləmiş. Daha sonra günəşin yenə yavaş yavaş yüksəlməsiylə günorta vaxtına çatılmış, onu da o bərəkətli ikindi vaxtı izləmiş və sonunda məğrib.

Gündüz birdən gəlsə, gecə birdən batsaydı nə səhərdən söz edə bilərdik, nə günortadan, nə ikindidən.

Bu hikmətli yaradılış, bitkilər aləmində də hökm sürmüşdür. Toxumda ilahi bir sənət və hikmət gizli. Böyük ağacın bütün proqramı o kiçik aləmdə qədər qələmiylə çəkilmişdir. Ondakı, genetik şifrə elm adamlarını heyrətlər içində buraxan bir mükəmməllikdə və yenə onları çarəsiz edəcək qədər dərin sirlərlə doludur.

Hər mərhələsi elm və hikmətlə icra edilən bu ağla sığmaz fəaliyyətlər, dünyanı dəyişik tablolarla doldurar və fikir əhlini bu ilahi sənətlərə heyran buraxar.

Dünyada hikmət, axirətdə isə qüdrət hakimdir. Dünya qüdrət aləmi olsaydı, bu möhtəşəm kainat altı gün, yəni altı dövrə(forma) yerinə bir anda yaradılacaqdı. Ondakı ağaclar da bir anda bitəcək və son şəkliylə boy göstərəcəkdilər. O zaman yuxarıda sıraladığımız ilahi sənət əsərləri də şəkil tapmayacaqdılar.

Toxumlar aləmi, yoxluqda qalacaq, açılmaları, böyümələri, cücərti vermələri reallaşmayacaqdı.

İlahi hikmət buna icazə vermədi və kainatı bir anda yaratmaq yerinə altı dövrədə (formada) düzəltməyi təqdir(hökm) etdi.

Təsəttürsüz bir qızla evlənmək caizdir. Amma yoldaşının təsəttürlü olmasına əhəmiyyət verən bir insan üçün irəlidə problem ola bilər.

Kişi yoldaşının baş açıq gəzməsinə razılaşırsa özü də məsul olar. Ancaq özü razı olmadığı halda yoldaşı başı açıq gəzirsə məsuliyyət qadına aid olar. Kişi bundan ötəri məsul olmaz.

Həyat yoldaşını seçərkən ən çox diqqət yetirilməsi lazım olan nöqtələrin başında ideal birliyi gəlir. Həyatı birlikdə yaşayacağınız adamın həyatı nə gözlə gördüyü, hədəfinin nə olduğu və dəyər mühakimələri, ən çox üzərində dayanılması lazım olan mövzudur.

Həyat, kef arxasında, rahat içindəmi yaşanacaq, yoxsa ideallar arxasında, gərəyində fədakarlıqlamı? Qazanılan pul ilə daha yaxşı yaşamaqmı hədəflənəcək, yoxsa o qazanc ola bildiyincə xeyr yollarınamı sərf ediləcək? Uşaq sahibi olunduğunda, uşaq hansı prinsiplərə görə böyüdüləcək, ona necə bir təhsil veriləcək? İctimai həyatda kimlərlə necə bir dialoq qurulacaq? Bu kimi təməl seçimlərdə uyğunlaşma, yaxşı bir evlilik üçün şərtdir.

Sizin həyatınızı belə uğruna fəda edə biləcəyiniz ideallarınızı yoldaşınız yarım qulaqla dinləyirsə, hər sətirini dedik dedik oxuyub yaşamağa çalışdığınız kitablarınızı yoldaşınız dinlərkən mürgüləyirsə, siz teheccüde belə qalxarkən yoldaşınız şamı belə qılmadan yatırsa, buraxın sevgini, hörmət belə qalmaz ki aranızda.

Maraqlı bir araşdırma oxumuşdum. "Evlilikdə xoşbəxtliyin şərtləri nələrdir?" sualına hər iki cinsin ən çox verdiyi üç cavabdan biri, hətta birincisi ‘inanc və ideal birliyi' idi. (Digərləri də sevgi və cinsi uyğunlaşma imiş.) Ona görə evlənməyi düşündüyünüz adamda ilk baxacağınız nöqtə, eyni idealları paylaşmadığınızdır. Yəni sizə sizin yolunuzda ‘yoldaş' da ola bilməlidir yoldaşınız.

"Hələlik istədiyim kimi deyil, amma irəlidə düzələr" deyə də özünüzü aldatmayın. Ayənin verdiyi dərsi xatırlayın: "Sən sevdiyinə hidayət edə bilməzsən, ancaq Allah dilədiyinə hidayət edər." Dəyişəcəyinə dair zəmanətiniz varmı? Ya da o, zəmanət verə bilirmi? Ancaq fikir uyğunlaşması əhəmiyyətli deyərkən də ölçünü qaçırmayaq. Ən əhəmiyyətli nöqtədir bu, amma tək əhəmiyyətli nöqtə deyil. Lazımlıdır, amma kafi deyil. Bu nöqtədə xüsusilə bir fikir qrupu içində olan və idealları yolunda yaşayan kəslərin çox düşdüyü bir səhv vardır: yaxşısına pisinə baxmadan, sırf eyni fikirləri paylaşdığı üçün uyğunlaşmasız biriylə evlənmək. "Onsuz da mənim fikirimdə olan az; ideallarımı paylaşan birini tapsam, xasiyyətinə baxmaz evlənərəm" deyənlər çoxdur. Amma unutmayaq ki, məsələn Hz. Zeyd ilə Hz. Zeynəb də eyni yolda mücadələ edirdilər. Lakin bu xoşbəxt bir birlik qurmalarına çatmadı.

İslam, birlik və bərabərliyi əmr edən bir köməkləşmə və lütfkarlıq dinidir. Allah, Qurani Kərimində, "Yaxşılıqda və təqvada (Allahın qadağanlarından çəkinməkdə) köməkləşin, günah və düşmənlik üzərinə köməkləşməyin." (Maidə Surəsi, 2) deyə əmr edir.

Ayənin başında iştirak edən, "Ey insanlar!" xitabı, tanış olma və köməkləşmənin yalnız Müsəlmanlara deyil bütün insanlığa şamil olduğunu ifadə etməkdədir. Çünki insan mükerrem bir məxluqdur və bütün insanlar "insanlıq"da qardaşdırlar.

Köməkləşmənin əhəmiyyətli bir əsası şəfqət və mərhəmətdir.

Bir ayədə  , "Allah insanlara qarşı şəfqətli və mərhəmətlidir." (Bəqərə Surəsi, 143) buyurularaq, insanlar bu yüksək sifətlərə təşviq edilərlər. Bu mövzuda Peyğəmbər əfəndimizin bir çox hədisi şərifi vardır. Bunlardan yalnız ikisini təqdim edək:

"İnsanlara mərhəmət etməyənə  Allah da mərhəmət etməz  ." ( Müslim, Fedail, 66)

"Mərhəmət etməyənə mərhəmət edilməz." ( Buxari, Ədəb, 18)

Bu ayəti kərimələrdən və hədisi şəriflərdən İslamın köməkləşmə və məhəbbət üzərinə qurulduğu aydın olmaqdadır. Onsuz da  bu sifətlər insanlığın mahiyyətində vardır; ondan ayrı düşünülə bilməz.

İndiki vaxtda, dinin zəruri olaraq bilinməsi lazımlı xüsuslarında böyük bir laqeydlikdir. Məsələn, gənclərimizin, Allaha iman mövzusunda bir çox tərəddüd və sualları vardır. Elm yuvası olaraq bildiyimiz universitetlərdə Allaha iman etməkdə tərəddüd içində olanlar az deyil. İctihadı mövzular ixtilaflıdır və dinin əsliylə əlaqədar deyil. Şəriətin 99%-i hər kəsin qəbul etdiyi və dinin zəruri xüsuslarından meydana gəlir. Səid Nursinin ifadəsi ilə "Bunlar almaz bir sütun kimidir. "Doxsan almaz sütunu on qızılın sahibi kisəsinə qoya bilməz. Ona tabe edə bilməz. Almazların mədəni Quran və hədisdir."  (Nursi, Bədiüzzaman Səid, Lemeat, Klt. 1/322; Sünühat, Klt. 2/2047.)

Bunun mənası, on qızıl üçün doxsan almazdan sərf etməmək lazım olduğudur. İnsanların nəzəri və ixtilaflı məsələlərdən daha çox, dinin əsas ünsürlərini öyrənməyə ehtiyacı vardır. Çünki əksəriyyət ixtilafların incəliklərinə tam vəqf ola bilmədiyi üçün, fərqli bir-birinə zidd mövzuları düşünərkən, məlumatsızlıq səbəbi ilə dinin qudsiyyət və əzəməti haqqındakı düşüncəsi də yıxılar. Bu səbəblə əsl üzərində dayanılması lazım olan xüsuslar, dinin əsaslarıdır.

İnanc mübahisəsi altında, ümumiyyətlə, bu sual yatır: İradəmi, təsadüfmü? Yəni, bu aləmin bu hazır halına, mütləq bir iradə, sonsuz bir elm, sonsuz bir qüdrət sahibimi gətirmiş; yoxsa bu gözlər qamaşdıran gözəlliklər, bu ağıllara durğunluq verən əsərlər təsadüfimi əmələ gəlmişlər? Təsadüf və təsadüfi sözləri, ehtimallar nəzəriyyəsində çox keçər. Bu nəzəriyyədə bir çarpma qaydası vardır. Qaydanı qısaca belə ifadə edə bilərik. Bir-birindən müstəqil hadisələrin birlikdə meydana gəlmələri ehtimalı, bunların ayrı-ayrı meydana inkişaf etmə ehtimallarının hasilinə bərabərdir. Bu qaydanı, çox vaxt müraciət edilən "torbadan hərflər çəkib söz yazma" misalıyla izah edək. Bir torbaya iyirmi doqquz hərfi qoyaq və hərfləri torbadan sırayla çəkərək hər hansı bir söz yazmaq istəyək.

Çəkdiyimiz bir hərfi təkrar torbaya qaytardığımız təqdirdə, hər hərfin çəkilmə ehtimalı hər səfərində 1/29dur. Bu hərfi torbaya qaytardığımızda ikinci çəkişdə "a" gəlmə ehtimalı yenə 1/29dur və sabitdir. Bu hərflərlə bir söz, məsələn "bağça" yazmaq istəyək. Torbadan çəkdiyimiz ilk hərfin "b" olması ehtimalı 1/29dur. Bu hərfi torbaya qaytardığımızda, ikinci çəkilişdə "a" gəlmə ehtimalı yenə 1/29dur. Birincinin "b", ikincinin "a" gəlmə ehtimalı isə bu iki ehtimalın hasilinə, yəni 1/29un kvadratına bərabər olar. Bu isə təxminən, "mində birlik bir ehtimal" ifadə edər. Yəni, etdiyimiz qaytarmalı çəkişlərlə iki hərfli min ayrı söz yaza bilərik; ın, ax, sn, mb, au, ik... Kimi. Bunlardan biri də "ba" sözüdür və sırayla etdiyimiz iki ayrı çəkişlə bu sözü yazma ehtimalımız mində birdir.

İndi düşünək, beş hərfli bir sözün təsadüfən yazılma ehtimalı iyirmi milyonda bir olunca bir sətirin, paraqrafın, hələ bir kitabın bu cür çəkişlərlə təsadüfi yazılması mümkündür?

Postmodern Düşüncələr kitabında Prof. Dr. İbrahim Özdəmir, "Müsəlmanın İnsanlarla Qardaşlığı" başlığı altında İslamın keçmişindəki tətbiqlərindən nümunələr verilmişdir. Bu çox əhəmiyyətli təsbitlərlə sizi baş-başa buraxıram. İnsanlığın axtardığı barış İslamdamı? Birlikdə düşünək.

Qurana görə insan varlıqların ən şərəflisidir. Allahın dünyada xəlifəsidir. Bu səbəblə insana çox əhəmiyyət verilmiş və ucaldılmışdır. Bir insanı günahsız yerə öldürmək, bütün insanlığı qətl etməyə bərabər tutulmuşdur.

Hz. Peyğəmbər, qeyri müslim belə olsa cənazələrə hörmət göstərmiş və beləcə insan olma sifətinin, filan dinə mənsub olma sifətindən əvvəl gəldiyini göstərmişdir. Müsəlmanların, digər din mənsublarına qarşı xoşgörüş və dialoqa dayanan bir ənənə meydana gətirmələrində bu anlayışın böyük payı var.

Digər tərəfdən, Müsəlmanların öz xaricindəkilərə baxışları Qurandakı qanunlara dayandığından, heç bir zaman hakimiyyətləri altındakı insanları dinlərini dəyişdirməyə və Müsəlman olmağa məcbur etməmişlər. Bu, Quranın "Dində məcbur etmə yoxdur." qanununun təbii bir nəticəsi olaraq görülməlidir.

Beləcə fəth edilən bölgələrdəki insanlar heç bir məcbur etməyə məruz qalmamış, əksinə cizyə vergisi ödəmək şərtiylə din və inanclarında sərbəst buraxılmışlar.

Hz. Peyğəmbərin bu bəyanları, Müsəlman idarəçilərə daim işıq tutmuşdur: "İnsanlara əzab edənə Allah da əzab edər. Kim bir zimmiye (müsəlman olmayana) zülm edər və ona gücünün xaricində iş yüklərsə, qiyamət günü məni qarşısında görəcək."

İnanc mövzusunda məcbur etmə, dinin özünə zidd olduğundan, daha İslamın ilk günündən etibarən belə bir məcbur etməyə yer verilməmişdir. Bu səbəblə Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.), "əsl vəzifəsinin təbliğ olduğu, insanları hidayətə çatdırma olmadığı" bir ayədə açıqca ifadə edilmişdir.

Bu mövzuda Hz. Peyğəmbərin tətbiqləri də təbii ki Qurandakı qanunlar çərçivəsində reallaşmışdır. Bilindiyi kimi, Hz. Peyğəmbər Məkkədən Mədinəyə hicrətlə birlikdə, Yəhudi cəmiyyətiylə bir yerdə yaşamağa başlamışdır. Hz. Peyğəmbər Yəhudi cəmiyyətiylə olan əlaqələrini yazılı bir mətin şəkildə ortaya qoymuşdur. Hz. Peyğəmbərin Mədinə irəli gələnlərini yığıb bədənə gətirdiyi bu şəhər-dövləti nizamnaməsi, dünyada bir dövlətin ortaya qoyduğu ilk konstitusiya olaraq qəbul edilməkdədir.

Əlli ətrafında maddədən ibarət olan bu yazılı vəsiqədə: "Müsəlmanların dinləri özlərinə, Yəhudilərin dinləri də özlərinədir." deyilərək Yəhudilərə və bunların müttəfiqlərinə tam bir din azadlığı tanınmışdır.

Məkkənin cənubunda qalan Necran bölgəsi, Hicazın Xristianlıq mərkəzi vəziyyətində idi. Hz. Peyğəmbər Necranlılarla etdiyi məşhur razılaşmada, onların can, mal və din azadlıqlarını zəmanət etdiyi kimi, məbədlərinə və din adamlarına da tam bir toxunulmazlıq tanımışdır.

Quran və sünnətlə təyin olunan bu təməl xətt daha sonra gələn Müsəlman idarəçilər tərəfindən eynilə davam etdirilmişdir. Bu məzmunda Hz. Əbu Bəkrin döyüşə gedən komandirlərinə verdiyi təlimatnamə və Hz. Ömərin Qüdsün fəthində etdiyi razılaşma eyni ruhu əks etdirməkdədir. Hətta Əbu Bəkrin təlimatnaməsində "Xurma və digər meyvə ağaclarını, qoyun, keçi və digər heyvanları yemənin xaricində başqa məqsəd  ilə kəsməyin, tələf etməyin." deyilərək təbii ətraf döyüş vəziyyətində belə korlanmamışdır.

Özündən daha alim bir başqa insanın elminə ağıl çatdıra bilməyən insanın Rəbbinin və Xaliqinin sonsuz sifətlərini anlaya bilməməsi çox normaldır.

Ağıl məxluqdur. Hər məxluq isə , məhduddur. Gözümüzdə görməyi, ayağımızda getməyi, əlimizdə tutmağı, mədəmizdə həzm etməyi yaradan qüdrət, ağlımızda da anlamağı və elmi yaratmış. İnsanın beyni kimi, düşüncəsi və elmi də məhduddur. Bu elm də bir nöqtəyə qədər gedə bilər, ondan kənarına keçə bilməz.

Əli, bu ucsuz-bucaqsız aləmi tutub çevirməkdən nə qədər aciz isə, ağlı da onun yaradıcısını haqqıyla bilməkdən ən az o qədər uzaqdır. Allahın sonsuz sifətlərini, bu məhdud ağılla əhatə etmək, yəni tam mənasıyla qavramaq və anlamaq mümkün deyil.

Hələ öz mahiyyətini bilməyən ağlın, Allahı anlamağa cəhd etməsi heç olmasa həddi təcavüzdür və insanı doğru yoldan ayırır. Bu var ki, anlamaq başqa, inanmaq daha başqadır. İnanmaq bir ürək məsələsidir.

Ağıl, sonsuzu qavraya bilməz amma, ürək sonsuza inana bilər və sonsuzu sonsuz dərəcədə sevə bilər. Ürəklərindəki sonsuzluq mədənini işlədə bilməyənlər, ağıllarına əsir olarlar və bu əsarət onları əvvəl bədənlərinə, sonra da maddəyə və təbiətə kölə edər.

İnsanın nəzəri, mikroblar aləmini də görə bilməz, çox uzaq ulduzları da... Eyni şəkildə, insan ağlının da çata bilməyəcəyi qədər yüksək və dərinliyinə enə bilməyəcəyi qədər incə həqiqətlər vardır. Bunlar ağlın sərhədlərini aşarlar. Ağıl, bu həqiqətlərin ancaq var olduqlarını bilər; necə və nə qədər olduqlarını anlamağa cəhd etdimi səhvi öncədən qəbul etmiş deməkdir. Belə bir ağıl, anlama aləti olmaqdan çıxar, etiraz maşını olar.

Ağıllarına güvənən və onu yeganə ölçü qəbul edənlər, qavraya bilmədikləri həqiqətləri bu və ya başqa səbəblə inkar etməyi daha asan tapar və düşünməkdən var olan gücləriylə qaçarlar.

İslam heç bir zaman, heç bir məsələdə fənnə tərs düşməmişdir. Əksinə onu təşviq etmişdir. Dini qaynaqlar bunun gözəl nümunələriylə doludur. Quran da, kainat da Allahın kitabıdır: Birincisi kəlam sifətindən gəlir, digəri isə qüdrət sifətindən.

Elm adamları, dinə inansalar da, inanmasalar da kainat kitabını oxumaqda və Yaradanın qüdrət əsərlərini təfsir etməkdədirlər.

Hər fən, özünə xas bir dil ilə davamlı Allahı bildirir. Məsələn, botanika elmi, bizə bir ağacın xüsusiyyətlərini izah edər. Ağacın torpağdakı qidaları necə aldığını, yarpaqlara qədər necə daşıdığını, meyvələrin necə meydana gəldiyini, böyümənin nə şəkildə olduğunu göstərər. Beləcə, qarşımıza hüceyrələrdən ibarət olan, kökü, gövdəsi, budağı, yarpağı, çiçəyi və meyvəsiylə mükəmməl bir maşın çıxar. Üstəlik də canlıdır. İndi insafla düşünək: Bu möcüzə maşını ağılsız, şüursuz, elmdən, iradədən və qüdrətdən məhrum sadə bir torpağ necə yaradar? Bitki alimlərinin nəhəng laboratoriyalarda belə bir tək yarpağ düzəltməyi bacara bilmirlər.

Yenə bunun kimi zoologiya elmi, ağlımıza bir heyvanın iç dünyasının qapılarını açdı. Hər heyvanın ecazkar bir fabrik olduğunu anladıq. Arı, bal edir; əlsiz bir böcək olan ipəkqurdu ipək toxuyur; qoyun süd verir. Bunların hər biri Rəbbani bir fabrikdir. Özlərinə isnad edilən o sənətə möcüzələrini öz elmi, iradə və qüdrətləriylə etmiş deyildirlər.

Misalları çoxaltmaq mümkündür.

İslama Görə İşin Əhəmiyyəti

Uca Allah, Qurani Kərimdə, insanların dünyada insan qüruruna yaraşar bir həyat yaşamasını istəməkdə və bu məqsədi reallaşdırmanın yollarını göstərməkdədir. Allah Təalanın göndərmiş olduğu son din olan İslam da; öz mənsublarına, istər maddi istər mənəvi olsun, həyatın hər mərhələsində yol göstərər. İslamın, digər sahələrdə olduğu kimi, iqtisadi mövzularla əlaqədar əsas təlimləri də Qurani Kərimin dəyişik yerlərində zikr edilmiş və başda dünya olmaq üzrə, Allah; günəşi, ayı, dənizləri və dənizlərdə üzən gəmiləri, dənizlərin dərinliklərində olan dəniz məhsulları vs., çayları, gecəni və gündüzü, yerdə və göydə olanların hamısını insanoğlunun xidmət və istifadəsinə vermişdir. (1) Ayrıca,

"O (Allah), içində sükunət tapıb (istirahət etməniz) üçün gecəni yaradan, (işləyib qazanmanız üçün də) gündüzü işıqlıq edəndir. Şübhəsiz bu deyilənlərdə, dinləyən bir cəmiyyət üçün ibrətlər vardır. " (2)

Sizin üçün gecəni örtük, yuxunu rahatlıq yaradan, gündüzü də (ruzi qazanmaqdan ötrü) həyat (iş, fəaliyyət vaxtı) yaradan Odur. (3)

buyuraraq, gündüz işləmək, gecənin də istirahət etmək üçün yaradıldığı ifadə edilmişdir.

 İnsana düşən vəzifə isə, Allahı və Onun yaratdıqlarını tanımaq və gələcəyi də düşünərək onlardan məqbul ölçülərdə faydalanmasını bilməkdir. Bunu reallaşdırmaq üçün də, işin şərt olduğu bildirilmişdir.

Üzərində yaşadığımız dünyanın davamlı hərəkət halında olduğu bu gün elmən isbat edilmişdir. Bu halda hərəkət, yəni xüsusi mənasıyla işləmək; Uca Yaradıcımızın əzəli və əbədi qanunudur. Qurani Kərimdə ifadə edildiyi kimi, hər şey insan üçün yaradılıb onun əmrinə verildiyinə görə, insan; gözüylə gördüyü, varlığını hiss etdiyi hər şeyin əsasını anlamaq, kainatı həll etmək məcburiyyətindədir. Bunun üçün də ətrafındakı hərəkətliliyə uyğunlaşması, məlumat və təcrübə sahəsini hər gün bir az daha genişlətməsi lazımdır. Bunu reallaşdırmaq üçün Uca Allah:

"İnsan üçün öz işindən başqa bir şey yoxdur. "(4) 

buyuraraq, bizə işi əmr etməkdədir.

Ancaq, dərhal ifadə etmək lazımdır ki, ayədə nəzərdə tutulan iş; dünya üçün iş, axirət üçün iş və ya hər ikisi üçün də iş mənalarına gələ bilər. Hansı məna olursa olsun həqiqi olan bir şey var ki, o da; "İşləyən mütləq qarşılığını görər." ifadəsinin, Allahın iradəsinə və İslamın ruhuna uyğun gəlməsidir. Buna, Allahın dünyada etibarlı qanunu, "Sünnetullah" da deyə bilərik. Çünki, "Allahın həmişə davam edən, özünə xas, dəyişməyən bir davranış tərzi vardır. "(5) Bu tərz və bu tətbiq hər kəs üçün etibarlıdır. Yəni, dünya yaradılandan bəri işləyən mütləq qarşılığını görmüş və bundan sonra da görəcəkdir. Bu nöqtədə inanan-inanmayan vs. ayrımı da edilməz. Çünki, bütün varlıqları yaradan Allah olduğuna görə, Uca Allahın bu barədə insanlara fərqli rəftar etməsi düşünülə bilməz. Onsuz da bu Onun "Rəhman" sifətinin də bir təcəllisidir.

İş axirətə gəldiyində isə, "Rəhm" sifəti təcəlli edəcək. Tərcüməsini verdiyimiz ayədə əmr edilən işi digər canlılar instinktləriylə, insan isə məlumat və təcrübələri istiqamətində əzm və səylə yerinə yetirər. Ayrıca belə edən insan həm ruhən, həm bədənlə özünü güclü hiss edər. (6)

Dünyanı İstəyənə Dünya, Axirəti İstəyənə Axirət Verilər

Şübhəsiz Quran, insanı iki qütblü bir varlıq olaraq təqdim etməkdədir: Yəni, insan maddi və mənəvi (ruhi) istiqaməti olan bir varlıqdır. Onda bu iki qütbdən hansının ön plana çıxacağını təyin edən tək faktor isə, öz azad iradəsidir. (7) İnsan bu iradəsini dünyaya yönəlik də, axirətə yönəlik də istifadə edə bilər və ya balanslı bir həyatı da seçim edə bilər. Çünki mütləq mənada işi əmr edən İslamın, maddi rifahı da kiçik hesab etmədiyini bu ayələrdən anlayırıq:

Allahın sizə dolanmaq ünün bəxş etdiyi malları (və ya Allahın sizi üzərində qəyyum tə’yin etdiyi yetim malını) səfehlərə (ağılsızların əlinə) verməyin. Onları həmin maldan yedirdib geyindirin və özlərinə xoş sözlər deyin. (8)

Allahın sənə verdiyindən özünə axirət qazan (malını Allah yolunda sərf et). Dünyadakı nəsibini də unutma. (O maldan qismətinin ancaq bir kəfən olduğunu bil. Pulunu mə’nasız yerə sağa-sola səpələmə; səhhətinin, sərvətinin, gəncliyinin qədrini bil. Sabah səni Allahın əzabından qurtara biləcək yaxşı əməllər et). Allah sənə (sərvət verməklə) yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (varından yoxsullara, qohum-əqrabaya xərcləməklə) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə cəhd göstərmə. Həqiqətən, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz! (9)

Allahın izni olmayınca heç kəsə ölüm yoxdur. O, (lövhi-məhfuzda) vaxtı müəyyən edilmiş bir yazıdır. (Cihadda) dünya mənfəəti istəyən şəxsə dünya mənfəətindən, axirət savabı istəyən şəxsə isə axirət savabından verəcək. Şükür edənləri də, əlbəttə, mükafatlandıracağıq! (10)

Hər kəs fani dünyanı istəsə, dilədiyimiz şəxsə istədiyimiz ne’məti orada tezliklə verərik. Sonra isə (axirətdə) ona Cəhənnəmi məskən edərik. O, (Cəhənnəmə) qınanmış, (Allahın mərhəmətindən) qovulmuş bir vəziyyətdə daxil olar! Mö’min olub axirəti istəyən və onun uğrunda (can-başla) çalışanların zəhməti (Allah dərgahında) qəbul olunar. Onların və bunların hər birinə Rəbbinin ne’mətindən verərik. Rəbbinin ne’məti (istər dünyada, istərsə də axirətdə heç kəsə) qadağan deyildir. (Ya Peyğəmbərim!) Bir gör (var-dövlət, cah-cəlal baxımından dünyada) onların birini digərindən necə üstün tutduq? Axirətdə isə (dünyadakından) daha yüksək dərəcələr, daha böyük üstünlüklər vardır! (11)

Ayələrdən də aydın olduğu kimi Allah, dünyanı istəyənə dünyanı, axirəti diləyənə də axirəti verəcəyini vəd etməkdə; ancaq bunun öz iradəsi və təqdiri istiqamətində reallaşacağını bildirməkdədir.

Bu nöqtədə insanların, bir çox mövzuda olduğu kimi, mal-mülk barəsində də bərabər səviyyədə olmalarının mümkün ola bilməyəcəyi həqiqəti qarşımıza çıxmaqdadır. Çünki ruziləri fərqli edən Allahdır. İsra Surəsinin, 20-ci ayəsində, gərək dünya gərəksə axirət nemətləri baxımından Allahın lütfünün sərhədsizliyi ifadə edilməkdədir.

Əslində İslam, zənginliyə qarşı deyil. Hətta zənginliyin fərdlər arasında yayılmasını və müəyyən kəslər arasında gəzən bir "güc" olmamasını tövsiyə etməkdədir. (12) Bu halda sərvət, mövqe, sağlamlıq və yaşayış gözəlliyi baxımından insanlar arasındakı fərqlər ilahi təqdirin bir gərəyidir. Bu da, bu dünyada mütləq bərabərliyin qeyri-mümkünlüyünü ortaya qoymaqdadır. Fərqli fərqli istedad və qabiliyyətlərdə yaradılmış olan insanların bərabər imkanlara sahib olmaları, əşyanın təbiətinə də uyğun gəlməməkdədir. Ayrıca sərvət və rifah cəhətdən hər kəsin bərabər olması, ideal mənada da, insanlara bir fayda verməyəcək. Hər şeydən əvvəl insanlar bərabər bacarıq və qabiliyyətlərə sahib olmadıqları kimi, bərabər dərəcədə mala-mülkə sahib olmaları da mümkün deyil. Eyni şəkildə, fərqli iş və peşələrdə işləyən kəslərin bərabər imkanlara sahib olmaları da gözlənilə bilməz. İslamda, "Hər haqq sahibinə haqqını vermək əsasdır. "(13) Hətta İslam, az işləyənlə çox işləyəni də bir tutmaz. Əks halda insanlar tənbəlliyə göndərilmiş olardı. Digər tərəfdən, insanların bəzisinin zəngin, bəzisinin kasıb olması və ya bir qisim insanlar yaxşı imkanlara sahib olduqları halda bəzilərinin sahib ola bilməyişi, insanların daha çox işini təmin edəcək. Bu da insanların maddi rifahını artırdığı kimi, bir ölkənin iqtisadi istiqamətdən inkişafına da iştirak edəcək.

Hətta, İsra 21-ci ayədə də ifadə edildiyi kimi, insanlar axirətdə də bərabər vəziyyətdə ola bilməyəcəklər; əksinə, dünyada etmiş olduqları işlərə görə axirətdə dərəcə fərqləri daha da böyük olacaq. Ancaq, İsra 18-ci ayədən aydın olduğu qədəriylə, pul və mövqe kimi dünyəvi imkanlar, Allah qatında mütləq bir dəyər ifadə etmədiyi üçün, dünya həyatını bunların arxasında qaçaraq keçirənlər, axirətdə üstün dərəcələrə çatmaq haqqını itirmiş olacaqlar. Buna görə də İslam, insanların iradələrini istədikləri istiqamətdə istifadə etmə sərbəstliyini vermiş olmaqla birlikdə, dünya və axirət xoşbəxtliyi baxımından balanslı bir həyatı seçim və tövsiyə etdiyini bildirməkdədir.

Dünya-Axirət Tarazlığını Təmin etmək

Mövzu ilə əlaqədar Quran ayələrindən anladığımıza görə uca dinimiz İslam, insanlara balanslı bir həyat yaşamağı təlqin etməkdə; dünya üçün axirəti, axirət üçün də dünyanı laqeyd yanaşmamağı xatırlatmaqdadır. İnsanın quruluşuna və yaradılış məqsədinə uyğun olan da budur. Bunu, Hz. Musa (ə.s.) dövründə yaşamış olub zənginliyi ilə şöhrət salmış olan Qarunun həyatından ibrətlər təqdim edən bu ayədən anlayırıq:

Allahın sənə verdiyindən özünə axirət qazan (malını Allah yolunda sərf et). Dünyadakı nəsibini də unutma. (O maldan qismətinin ancaq bir kəfən olduğunu bil. Pulunu mə’nasız yerə sağa-sola səpələmə; səhhətinin, sərvətinin, gəncliyinin qədrini bil. Sabah səni Allahın əzabından qurtara biləcək yaxşı əməllər et). Allah sənə (sərvət verməklə) yaxşılıq etdiyi kimi, sən də (varından yoxsullara, qohum-əqrabaya xərcləməklə) yaxşılıq et. Yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə cəhd göstərmə. Həqiqətən, Allah fitnə-fəsad törədənləri sevməz!" (14)

Görüldüyü kimi, Qarun kimi xəzinələr sahibi birinin şəxsində edilən bir öyüddə də, Quranın, "Dünyadan da nəsibini unutma" tövsiyəsində olması, İslamın dünyaya aid işə nə qədər əhəmiyyət verdiyini göstərən bir nöqtə daşımaqdadır. Bununla birlikdə Quran, daha sonrakı ayələrdə, tamamilə dünyaya dalmanın gətirəcəyi fəlakətləri də canlı bir şəkildə gözlər önünə sərərək, dünya və axirəti tənzimləyən orta bir yol tutulmasını və balanslı bir həyat sürdürülməsini tövsiyə etməkdə və belə deməkdədir:

Həcc mərasimini tamamlayıb qurtardıqda (keçmişdə) ata-babalarınızı yada saldiğınız kimi, ondan da artıq Allahı yad edin! İnsanların bə’zisi: "Ey Rəbbimiz, bizə nə verəcəksənsə, elə bu dünyada ver!" - deyirlər. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur! Bəziləri isə: "Ey Rəbbimiz, bizə dünyada da, axirətdə də gözəl nemətlər ver, bizi cəhənnəm əzabından qoru!" deyirlər. Belə şəxslərin qazandıqlarına (qazandıqları əməllərinə) görə (axirətdə) mükafat gözləyir. Allah tezliklə haqq-hesab çəkəndir! (15)

Şübhəsiz insanın maddi və mənəvi quruluşu ilə bir bütün olduğunu daim göz qarşısında saxlayan İslam; insan həyatının da yalnız bu dünyadakından ibarət olmadığını, "axirət" adı verilən ölümdən sonrakı bir həyatın varlığını da gözlər önünə sərməkdə; üstəlik axirət həyatının daimi olduğunu vurğulamaqdadır. Əlbəttə bu dünyada yaşaya bilmək üçün işləmək lazım olacaq. Çünki dünyanın da, axirətin də qazanıldığı yer burasıdır. Ayrıca İslam işə maneə də deyil, qarşı da deyil. Əksinə işi bir zərurət olaraq təqdim etməkdə və təşviq etməkdədir. (16) Lakin İslamın vurğulamaq istədiyi şey işin və mal-mülk əldə etmənin bir məqsəd halına gətirilməsidir.

İşləyib Mal Qazanmaq Məqsəd Deyil Vasitə Olmalıdır

Uca dinimiz İslam, inananlara əsl və son hədəf olaraq axirət xoşbəxtliyini göstərməkdədir. Dünya həyatını isə, bu xoşbəxtliyin qazanıldığı yer olaraq təriflər. Buna görə dünya həyatı da, orada dolanmanın vasitəsi olan maddi imkanlar və mallar da bir vasitədir, məqsəd deyil. Müsəlman, dünyanı abadlıq etmək və mal qazanmaq üçün çox işləməli, ancaq bu ölçünü itirməməlidir. Əks halda malın və maddə dünyasının cazibəsi, insanın "Haqq"qı və əsl məqsədi unutmasına səbəb ola bilər. Bu ayələr bu həqiqəti dilə gətirməkdədir:

Xeyr, insan azğınlıq edər, Özünün dövlətli olduğunu gördüyü üçün! Axı sənin axır dönüşün Rəbbinədir! (17)

Yəni həqiqətən insan, özünün heç kimə möhtac olmayacağını zənn etdiyi zaman azğınlaşar. Bu dünyagörüşüylə Quranda, mal və övladların, "Dünya həyatının keçici bir zinəti" olduğu ifadə edilərək, (18) insan mal fitnəsinə düşməkdən çəkindirilmiş və Allah qatında olanların daha xeyirli və qalıcı olduğu bu ayə ilə ifadə edilmişdir:

Sizə verilən hər hansı bir şey (dövlət, övlad, xoş güzəran) ancaq bu fani dünyanın malı və bərbəzəyidir. Allah yanında olan (ne’mətlər) isə daha yaxşı və daha baqidir (əbədidir). Məgər ağıla gəlməzsiniz?! (Fani dünya malını axirətin əbədi ne’mətlərindən üstün tutursunuz!) (19)

Digər tərəfdən İslam; mal və maddənin insan üzərindəki mənfi təsirini və hər nə yöndən olursa olsun mal qazanıb həyata səyini məhdudlaşdırmaq üçün, mal əldə etmə əsaslarını təyin etmiş, başqalarının mallarına təcavüzü və haqsız yoldan mal-mülk əldə etməyi şiddətlə qadağan etmişdir. Bu səbəbdən İslam, mal və maddəyə əsarəti deyil; ona hakim olmağı və onu istiqamətləndirməyi nəzərdə tutmaqdadır.

İslama Görə İşin İbadətlərlə də Əlaqəsi Vardır

Bilindiyi kimi İslamda ibadətlər; həm bədəni həm maliyyə kimi müxtəlif qruplara ayrılmaqdadır. Xüsusilə İslamın beş təməl əsası arasında yer alan (20) zəkat və həcc kimi ibadətlərin işləyib mal qazanmaqla da əlaqəsi vardır. Çünki, hər hansı bir Müsəlmanın zəkat verə bilməsi və ya həcc fərzini yerinə yetirə bilməsi üçün, bu vəzifələri yerinə yetirə biləcək maliyyə imkana sahib olması lazımdır. Ancaq; "zəkat vermək və ya həccə getmək zəngin olanlara fərzdir; bu səbəbdən, bu öhdəçilikləri yerinə yetirəcək qədər maliyyə imkanına sahib olmayanlara zəkat və ya həcc fərz deyil" şəklindəki bir düşüncə də doğrudur. Zəngin sayılmayan kəslərə zəkat vermək və ya həcc vəzifəsini yerinə yetirmək fərz deyil.

Lakin unudulmamalıdır ki, İslamın şərti beşdir və belə düşünən kəslər, İslamın beş təməl əsasını tam olaraq yerinə yetirmənin verəcəyi mənəvi həzz və xoşbəxtlikdən məhrum qalacaqları kimi, ehtiyac sahibi kəslərin köməyinə qaçmanın və ya bir kasıbı sevindirmənin mənəvi xoşbəxtliyini də dada bilməyəcəklər. Ayrıca, İslamda köməkləşmə və İslam qardaşlığının gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli bir yeri olan sədəqə və ya "ictimai bir ibadət" də deyə biləcəyimiz qurban kimi ibadətlər də yenə maddi imkana bağlıdır. Bu halda, işləyən və mal-mülk sahibi olan kəslər eyni zamanda zəkat, sədəqə vs... maliyyə ibadətlərlə başqalarına da faydalı olacaqlar deməkdir.

Necə ki Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.), səhabələrini işləyib qazanmağa və ehtiyac sahiblərinə də köməkçi olmağa təşviq etmişdir. Əbu Musa əl-Eşari, bu mövzu ilə əlaqədar olaraq belə demişdir:

Bir dəfə Rəsulu Əkrəm: 'Sədəqə vermək hər Müsəlman üzərinə vacibdir.' buyurmuşdu. Məclisdə olanlar: 'Ya Rəsulullah! Ya sədəqə verəcək bir şey tapa bilməzsə?' deyə soruşduqlarında Rəsulu Əkrəm: "İşləsin, əlinin əməyi ilə qazandığını həm özü xərcləsin, həm sədəqə versin.", deyə cavab verdi. (21)

İslama Görə İşləmək Qədər Malı Xərcləmək də Əhəmiyyətlidir

Heç ölməyəcəkmiş kimi dünya və sabah öləcəkmiş kimi axirət üçün işi təşviq edən; iki gününü bir-birinə bərabər olaraq keçirməməyi təlqin edən və hər gün, bir əvvəlki günə görə daha irəli getməyi və daha faydalı işlər etməyi özünə və ruhuna uyğun hesab edən uca dinimiz İslam; mənsublarına, işləmək qədər işləyib qazandığını xərcləmək mövzusunda da əhəmiyyətli tövsiyələrdə olmuşdur. Bu mənada İslam; israf və bədxərcliyi qadağan etdiyi kimi, xəsislikdən də çəkindirmişdir. Necə ki Qurani Kərimdə bu mövzu ilə əlaqədar olaraq belə buyurulmuşdur:

Qohum-əqrabaya da, miskinə də, (pulu qurtarıb yolda qalan) müsafirə də haqqını ver. Eyni zamanda (mal-dövlətini əbəs yerə) sağa-sola da səpələmə! Həqiqətən, (malını əbəs yerə) sağa-sola səpələyənlər şeytanların qardaşlarıdır. Şeytan isə Rəbbinə qarşı nankordur! Nə əldən çox bərk ol, nə də əlini tamamilə açıb israfçılıq et. Yoxsa həm qınanarsan, həm də peşman olarsan! (22)

Onlar (mallarını) xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bu ikisinin arasında orta bir yol tutarlar. (23)

Görüldüyü kimi ayələrdə, ehtiyac sahiblərinə haqqlarının verilməsi tövsiyə edildikdən sonra, lazımsız yerə sovurmaqdan çəkinilməsi əmr edilmiş və belə edən kəslər "şeytanların dostları" olaraq xarakterizə edilmişlər. Ayrıca "əli möhkəm olmaq", yəni "xəsislik" də, tamamilə əliaçıq olmaq da uyğun hesab edilməmiş; digər mövzularda olduğu kimi, xərcləmə mövzusunda da ölçülü olunması, hər cür həddindən artıqlıqdan çəkinilməsi tövsiyə edilmişdir. İsraf və xəsislikdən çəkinib "orta bir yol tutanlar" da təriflənmişdir.

Unudulmamalıdır ki, bir malı qazanmaq xərcləməkdən daha çətindir . Bu səbəbdən mal qazanmasını bilmək qədər, xərcləməsini və qazandığını yaxşı qiymətləndirməsini bilmək də əhəmiyyətlidir. Yenə Qurani Kərimdə, malların insanlar arasında haqsız yollarla rüşvət, mənfəətçilik vs. yollara peşkeş çəkilməməsi də istənmiş və belə buyurulmuşdur:

Bir-birinizin mallarını haqqınız olmadığı halda yeməyin. Xalqın malının bir qismini (onun sizə haram olduğunu) bilə-bilə günah yolu ilə yeməyiniz üçün onu (malınızı) hakimlərə (rüşvət) verməyin! (24)

Haşiyələr:

1- Baxın. Rəd, 2; İbrahim, 32-33; Nəhl, 13-14; Həcc ,65; Ənkəbut, 61; Loğman, 20- 29; Fatır, 3; Zumər, 5; Zuxruf, 13; Casiyə, 12-13.

2- Yunus, 67.

3- Furqan, 47.

4- Nəcm, 39.

5- Özsoy, Ömər, Sünnetüllah: Bir Quran İfadəsinin Anlayışlaşması, Ankara, 1994, s. 53.

6- Kandemir, M. Yaşar, Nümunələrlə İslam Əxlaqı, İstanbul, 1980, s. 315-316.

7- Baxın. Əraf,179; Özsoy, age, s. 117.

8- Nisa, 5.

9- Qəsəs, 77.

10- Al İmran, 145.

11- İsra, 18-21.

12- Həşr, 7.

13- Baxın. Buxari, Savm, 51; Tirmizi, Zühd, 64.

14- Qəsəs, 77.

15- Bəqərə, 200-202.

16- Baxın. Nisa, 32; Qəsəs, 27; Nəcm, 39-41; Leyl, 4.

17- Ələq, 6-8.

18- Kəhf, 46.

19- Qəsəs, 60.

20- Baxın. Buxari, İman. 1, 2; Müslim, İman. 19-22; Tirmizi, İman, 3; Nəsəi, İman, 13.

21- Baxın. Təcrid Tərc., XII, 133.

22- İsra, 26-27-29.

23- Furqan, 67.

24- Bəqərə, 188.

Diyanət Aylıq Jurnal, Yanvar 2002.

İnsanlıq aləmi, doğru inancı və gözəl əxlaqı səmavi dinlərdən öyrənmişdir. Səmavi dinlər, "Cənabı Allahın, peyğəmbərləri vasitəsiylə insanlara təbliğ etdiyi bir ümumi qanun, bir rəhbər, bir mürşid," deyə təsvir edilmişdir. Belə bir din, insanlara etiqad, əməl və əxlaqı öyrədib onları xeyr və fəzilətə sövq edər.

Səmavi dinlərin sonuncusu və ən mükəmməli İslam dinidir. Onun ehtiva etdiyi hökmlər qiyamətə qədər əbədidir. Bu həqiqət Qurani Kərimdə belə ifadə edilir; "Allah qatında din ancaq İslamdır." (Ali imran Surəsi, 19)

"Bu gün, sizə dininizi bütünlədim, üzərinizə olan nemətimi tamamladım. Din olaraq sizin üçün İslamı seçdim." (Maidə Surəsi, 3)

İslamı həqiqətiylə anlaya bilmək üçün ona. hər cür hökmdən, qərəzdən uzaq qalaraq, Qurani Kərim tərəfindən baxmaq lazımdır. Çünki Qurani Kərim 1400 ildir heç bir dəyişikliyə uğramadan, ilk nazil olduğu şəkliylə, hər kəsin əlində mövcuddur. İfadələri çox açıq və aydın; hökmləri ağıl və hikmətə uyğundur. Bir çox dilə tərcümə edilmişdir. Qurani Kərimi daha yaxşı anlaya bilmək üçün də, hədisi şəriflərə müraciət etmək, yəni Qurani Kərimə Peyğəmbərimizin nəzəri ilə baxmaq lazımdır. Bundan sonra müraciət edilməsi lazım olan qaynaq, Quranı və hədisi anlamada əhli ixtisas olan İmamı Azam, İmamı Şafi kimi alimlərin  fətvalarıdır.

"Kün" əmriylə əlaqədar ayələrdən iki misal:

"Göylərin və yerin mübdisidir. (Onları əvvəldən heç bir nümunəsi olmadan yaradandır.) Bir şeyin olmasını istəyincə ona yalnız ol deyər, o da olar. "(Bəqərə Surəsi, 117)

Alimlərimiz buradakı ol əmrini, qüdrətin dərhal fəaliyyətə keçməsi olaraq açıqlamışlar. Eynilə, "Hər şeyin mələkütü (iç üzü) Onun əlindədir" ayəsindəki əl təbirini, qüdrət olaraq təfsir etdikləri kimi, bu ol əmrini də yenə qüdrət və iradə olaraq təfsir etmişlər. Və bundan murad, "Allahın dilədiyi şeyin heç bir mane olmadan dərhal meydana gəlməsidir." demişlər.

Digər bir ayədə:

"Doğrusu Allah yanında İsanın məsəli, Adəm məsəli kimidir. Onu torpaqdan yaratdı, sonra ol dedi, o da oldu."

(Ali İmran Surəsi , 59)

Bu ayədə keçən "ol" əmrinin mənasına bir dərəcə yaxınlaşmaq üçün əşya haqqındakı bu təsnifatı  diqqətə almağ lazımdır: Xalq aləmi, Əmr aləmi. Bədən xalq aləmindən, ruh isə əmr aləmindən. Xalq aləmi bu hikmət dünyasında mərhələ mərhələ meydana gəlməkdə. Tədricən, yəni pilləli olaraq yaradılmaqda. Əmr aləmi üçün isə bu tərz bir yaradılış söz mövzusu deyil. O aləmdə hər şey bir anda bədən tapır. Ruh, dəyişik mərhələlərdən keçib də sonunda o halı almış deyil. Birbaşa ruh olaraq yaradılmış. İnsan bədənində vəzifə görməyə başlaması da yenə bir anda.

Əvvəl torpaqdan yaradılan Adəm atamıza daha sonra "ol" əmrinin verilməsini Muhyiddini Ərəbi həzrətləri bu əmr qanunuyla izah edər: "Ol deyilincə olar kavlı şərifi, ruhun üflənişinə işarədir. Və bunun, əmr aləmindən olduğuna işarədir. Əvvəldən bədənin yaradılışı kimi bir maddə və müddətə ehtiyac qalmadığını ifadə edər." buyurar.

Buna görə, "İnsan bir anda yaradılır." deyə bilərik. Amma, paltarı doqquz ayda tikilir. Digər varlıqlar da elə. Nüvələrdəki ilahi şifrənin təşəkkülü də ruh kimi bir anda, daha doğrusu vaxtsız yaradılar, amma toxumun ağac olması illər sürər.

Kün əmrinə ağıl çatdıra bilməyənlərin həyatları bu əmrin cilvələriylə aralıqsız qaynaşır.

Bu məsələ çox istiqamətlidir. Yalnız bir neçəsinə toxunaq.

Haqq din fənnə qarşı ola bilməzDin deyilincə iki ayrı məfhum yada düşür. Biri "haqq din", digəri "batil dinlər". Batil dinlər, ya insanların öz xəyallarından doğan, yaxud bir haqq dinin təhrif edilməsi ilə ortaya çıxan bir sıra axmaq inanclardır. Haqq din isə, bu kainatı qüdrətiylə yaradıb, hikmətiylə və elmiylə tənzimləyən, dünyanı insanlara beşik, günəşi lampa edən, yeri çiçəklərlə, səmanı ulduzlarla təchiz edən Cənabı Haqqın bir əmr və qadağan edər mənzuməsidir.

Haqq kitab, Allahın fərmanı və bu kainat Onun mülkü və məxluqudur. Necə ki bu aləm üçün, "kainat kitabı" deyilmişdir. Hər bir fən bu kitabdan bir səhifənin, bir cümlənin, yaxud bir nöqtənin təfsiri, açıqlanmasıdır. İnsan bədəni bu kitabdan yalnız bir söz. Ondakı hər orqan üçün nə qədər əsərlər yazılmış. Diş, bir tək hərf kimi, ondakı incə sirr üzərində nə qədər araşdırmalar aparılmışdır. Bir hüceyrə, bir atom, bu kainat kitabının bir nöqtəsi hökmündədir. Onların təfsirləri ayrı bir elm qolu olaraq inkişaf etmiş. O halda, aləmdəki hikmətləri təfsir edən və gizli gözəllikləri ortaya çıxaran fənlərin ilahi fərmana zidd olması düşünülə bilməz.

Bəzi ətraflar, fənnin hər kəşfini, dinə qarşı qazanılmış bir zəfər kimi elan edirlər. Bu, fənni inkar edən bir batil din üçün doğru ola bilər. Yaxud Avropanı əsrlərcə fəndən uzaq tutan və "dünya dönür" dediyi üçün Galileyi engizisyon önünə çıxardan kilsəyə qarşı ağlın zəfəri sayıla bilər. Amma, bir Müsəlman bu cür inkişafları: "Allahın qüdrət kitabı olan bu kainatdan bir sirrin daha həll edilməsi" şəklində qiymətləndirər. Və yenə bir Müsəlman, bütün mədəniyyət möcüzələrini insan ağlının bir meyvəsi olaraq görər və bunları, insana bağışlanan istedadın və ona tanınan fürsətin bir nəticəsi olaraq bilər. "Arıya bal etməyi ilham edən, qoyunu süd fabriki edən Cənabı haqq, insan ağlına da belə möcüzə meyvələr verdirir" deyə düşünər. Yeni kəşfləri  eşitdikcə, Allahın elminə və hikmətinə qarşı heyranlığı və heyrəti daha da artar.

Din ilə fənnin sahələri

Fən elmləri, ilahi qüdrətlə yaradılmış olan bu kainatdan bəhs edərlər. Din isə, onun yaradıcısını tanıtdırar. Fən, aləmdə heç bir varlığın vəzifəsiz olmadığını isbat edərkən, din insanın da başıboş olmayacağını bildirər və vəzifəsini də "ibadət" olaraq təsbit edər. Fən, bədəni bütün incəlikləriylə ələ alarkən, din o xanada qonaq olan ruha xitab edər. Məsələn, fən gözü araşdırarkən, din nələrə baxılıb nələrə baxılmayacağını təlim keçər.

Qurani Kərim bir fən kitabı deyil, insanları hidayətə irşat və qulluğa dəvət edən ilahi fərmandır. Bundandır ki, ayəti kərimələrdə fənni məsələlərə yalnız işarələr edilmişdir. O ilahi fərmanda bu günki mədəniyyət fənləri açıqca xəbər verilsəydi, insanlıq aləmi əsirlərca bu həqiqətləri ağla sığışdırmayacaq, bəlkə də inkar edəcəkdir. Bu isə, ilahi irşad və xəbərdarlığa, əmr və dəvətə pərdə olardı.

Qaldı ki, haqq kitablarının ən sonuncusu və ən mükəmməli olan Qurani Kərimdə, nə Aya gedilməyəcəyinə, nə təyyarə edilə bilməyəcəyinə, nə də elektrikin kəşf edilməyəcəyinə dair bir tək ayə tapmaq mümkün deyil. İnsanları fəndən məhrum edən bir qadağan da mövcud deyil. O halda, qiyamətə qədər daha nə növ kəşflər edilsə, hansı planetlərə gedilsə, bütün bunların din ilə doğrudan əlaqəsi yox deməkdir.

Məsələnin psixoloji istiqaməti

Gördüyümüz qədəriylə, "Din ilə elm zidd düşərmi, zidd düşməzmi?" Münaqişələrini davam etdirənlərin çoxu ölümü unutmaq, ibadətdən qaçmaq, axirəti düşünmək istəməyən kəslərdir... Onların birindən soruşursunuz:

-Hər nemət bir təşəkkür istər, deyilmi?

-Bəli,

deyə cavab verir.

Davam edirsiniz:

-Bu şükrü etməmək nankorluqdur, deyilmi?

Cavab yenə eyni yolda:

-Əlbəttə!..

-"Çox yaxşı", deyə davam etdirirsiniz danışmanızı, "Saatdakı sürəti yüz min kilometri aşan bu yer kürəsi üzərində səni illərdir gəzdirən, hər nəfəsdə qanını təmizlətdirən, ruhunu ağıl, yaddaş və hissiyyatla..., bədənini də əl, ayaq, mədə, ciyər... kimi maddi orqanlarla təchiz edən Allaha şükr və ibadət etməyin lazım deyilmi?"

Bu sualınız qarşısında nə deyəcəyini bilməyir və

-"Söylə baxım, dinimizə görə tüp uşag edilə bilərmi?" kimi mövzuyla heç əlaqəsi olmayan bir sual atır ortaya. Beləcə məsələni dəyişdirir və sahədən uzaqlaşmaq istəyir. Sanki, siz o suala cavab verə bilməyincə onun Allaha qarşı şükür borcu və ibadət məsuliyyəti qalxacaqmış kimi...

"Din elmə tərs düşərmi, düşməzmi?" mübahisələri altında ümumiyyətlə bu psixologiya yatır. Ümumiyyətlə deyirəm, çünki ədədləri az da olsa, bu kimi məsələləri öyrənmək üçün soruşanlar da yox deyil...

Osmanlı Hüququnda tiryək, sirr və kokain qadağandır? II. Bəyazidin gəncliyində sirr və bənzəri kef verici maddələri istifadə etdiyi və içki İçdiyi doğrudur?

Əvvəl bunu ifadə etməliyik ki, İslam Hüququnda və dolayısilə Osmanlı Hüququnda, tiryək, kokain kimi narkotik maddələr, haram qəbul edilmiş və belə narkotikləri istifadə edənlərə cəzaların ən şiddətliləri verilmişdir. Hz. Peyğəmbərin dövründən sonra ortaya çıxan bir hadisə olduğundan ötəri, narkotik maddələrin haram olduğu, digər içkilərə müqayisə və ictihad yoluyla sabit olmuşdur. Ancaq Hz, Peyğəmbərin mövzuyla əlaqədar qadağan edici bir hədisi də var. Dərhal bunu da əlavə

etməliyik ki, bu cür maddələrin, indiki vaxtda müasir üsullarla tibb dünyasında istifadə edilməsi o zamanlar üçün söz mövzusu olmadığından, xəstələrin dərman olaraq istifadə etmələri ilə kef əhlinin yalnız kef üçün istifadə etmələri arasındakı sərhədi hər vaxt qorumaq asan olmamışdır. Əbu Suud Əfəndi və bənzəri Osmanlı Şeyxülislamları, çox sayda fətvalarıyla, mənə (xaşxaş), bers (tiryəkli sirop), tiryək, məcun və sirr adıyla bilinən bütün narkotik maddələrin, açıqca haram olduğuna dair fətvalar vermişlər

Bu şəri hökmü bilən Osmanlı Padşahları, hər növ narkotik maddəni qadağan etdikləri kimi, xarici və iç düşmənlər tərəfindən səltənət, əxlaqi zəifliklər və qadın kimi hiylələrlə, hər vaxt oyuna gətirilmək istənən Osmanlı Xanədan mənsublarını da, belə əxlaqsızların əlindən qurtarmaq üçün əllərindən gələni etmişlər.

Bu qısa girişdən sonra bunu ifadə edək ki, II. Bəyazidin padşahlığı dövründə deyil, ancaq gənclik dövründə ikən, Muəyyəd Oğulu Əbdürrəhman və Hasekisi Hacı Mahmud Bəy adlı iki yoldaşı tərəfindən, sirr və bənzəri" kef verici maddələri istifadə etmək üzrə təşviq edildiyi bəzi Osmanlı qaynaqlarında rəvayət edilməkdədir. Ancaq bu iddianın doğruluğunda da şübhə var. İçki içdiyinə dair açıq bir ifadə yoxdur. Necə ki Əli, Osmanlı padşahları ilə əlaqəli etdiyi ümumi bir qiymətləndirmədə, yalnız İldırım Bəyazid və II. Səlim haqqındakı bəzi isnadları nəql etməkdədir. Haqqında istifadə edilən, "gəncliyində iş nuşu sevərdi, edilən xəbərdarlıqlar və xüsusilə də Əbu Suudun atası Şeyx Muhyiddin Yevsinin irşadı üzərinə özünü tamamilə təqva və ibadətə verdi" şəklindəki qiymətləndirməyi, tamamilə içki və qeyri qanuni əyləncə deyə şərh etmənin səhvli olacaq. Padşahlar arasında, Fatehdən sonra ən böyük alim olaraq bilinən II. Bəyazidin, təqva və ibadətiylə adaşı olan Bəyazidli Bistami Həzrətləri kimi böyük bir vəliyyullah olduğu da qaynaqlarda ittifaqla yazılmaqdadır.

Qaynaq: Bilinməyən Osmanlı, Prof. Dr. Əhməd Akgündüz,  Dos. Dr. Səid Öztürk.

Uşağının adını bu şəkildə qoyması, onun bütə inandığının mənasını verməz.

 Bu mövzuda aşağıdakı nöqtələrə diqqət yetirməkdə fayda vardır:

Birinci nöqtə: Qurani Kərimdə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ın səcdə edənlərin soyundan gəldiyinə dair ən kiçik bir işarə də yoxdur.

İkinci nöqtə: Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ın Allah tərəfindən həmişə seçmə birliklərdən seçildiyinə dair rəvayətlər vardır.

Bir hədisdə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

"Allah bütün məxluqlardan Adəmin uşaqlarını seçdi, Adəmin uşaqlarından Ərəbləri seçdi, Ərəblərdən Mudar qəbiləsini seçdi, Mudardan Qureyş qəbiləsini seçdi, Qureyşdən Haşim oğullarını seçdi, məni də Haşim oğullarından seçdi, beləcə mən, seçmələrin seçməsi oldum"(bx. Məcmauz-zəvaid, 8/215).

Bu hədisdən, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) soyunun bağlı olduğu qəbilələrdən və ya fərdlərdən heç kimin Allaha üsyan etmədiyi, və ya bütə ibadət etmədiyini çıxarma imkanımız yoxdur və bu doğru bir məlumat da olmaz. Burada vurğulanan xüsus, Allahın, ən sevimli qulu olan Peyğəmbərimizi (s.ə.s.) yaradarkən Hz. Adəmdən bəri onun adı çəkilən bir yol izləməsini diləmiş və seçimini o istiqamətdə istifadə etmiş olduğudur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) bu birliklərdən seçilmiş olması, onların bütün fərdləriylə seçmə olmasını tələb etməz.

Üçüncü nöqtə: Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Hz. Adəmdən bəri qeyri qanuni əlaqədən doğan bir soydan gəlmədiyinə dair rəvayətlər vardır. Atalarının təmizliyi, seçməliyi mövzusu bu baxımdan da qiymətləndirilə bilər. Necə ki Taberaninin Hz. Əlidən rəvayət etdiyinə görə, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: "Hz. Adəmdən də öz anam və atamdan doğulduğum ana qədər, əsla nikahsız bir soydan gəlmədim, həmişə nikahlı bir soydan gəldim." (bx. Məcmauz-Zəvaid, 8/214). Bənzər bir hədis də İbn Abbasdan nəql edilmişdir.

Dördüncü nöqtə: Alimlərin böyük əksəriyyətinə görə, fitrət əhli nicat əhlidir, qurtuluş xalqıdır.

Beşinci nöqtə: Siyer kitablarında iştirak etdiyinə görə, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)ın babalarının və nənələrinin İbrahim Əleyhissalamın dini olan Hənif dini üzərində olduqları rəvayət edilər ki, heç birisinin şirkin çirkinliklərinə bulaşmadıqları bildirilər.

İslam dini, insanlığı maddi və mənəvi kəmalata qovuşduran və bəşərin səadət və salamatlığını təmin edən bütün əsasları ehtiva edər. Ona bağlanan fərd və cəmiyyətləri feyizdən səadətə, səadətdən kamilliyə sövq edər. Həyatın qorunmasına böyük əhəmiyyət verər. Fərd və cəmiyyətin  dincliyini pozmağa çalışanları ən şiddətli cəzalara çarpdırar. Birlik və bərabərliyi, lütfkarlığı və köməkləşməyi əmr edər. Cəmiyyət həyatını anarxiya və terrordan azad edər.

Gözəl əxlaqı, bütün şöbələriylə, bəşərin istifadəsinə təqdim edər. Heç bir məsələsi yoxdur ki, minlərlə faydası  tapılmasın, maddi və mənəvi xəstəliklərə bir dərman, bir şəfa olmasın. İslam dini elm və hikmətə istinad edər; ağıl sahiblərini öz iradələriylə xeyr və səadətə sövq edər. Cəhaləti ən böyük düşmən qəbul edər; insanları daim təfəkkürə təşviq edər. İslam dininin bütün insanlığa nə böyük bir rəhmət olduğunu anlamaq üçün, dünyanın əsri səadətdən əvvəlki və ondan sonrakı halını nəzərə almaq  lazımdır.

İslamdan əvvəl, bütün dünya cəhalət və dəlalətin, terror və anarxiyanın insafsız pəncələri altında qıvrılırdı. Dünyanı qovuran bu vəhşilik və dəhşətdən Ərəb yarımadası da hissəsini almışdır. İnsanlar qız övladlarını diri diri torpağa basdırmaqla fəxr edərdilər. Xurafatlara inanarlar və öz əlləri ilə etdikləri bütlərə ibadət edər, onlardan kömək diləyərdilər.

O qaranlıq dövrdə, Quranın nuru Ərəb Yarımadasının bir küncündən günəş kimi çıxdı. Küfr və zülmün ən qatı təbəqələrini parçaladı. Ülvi təcəllisiylə gözləri qamaşdırdı, bərəkət-bolluq və hidayətiylə ruhları təmizlədi, ağılları parlatdı, vicdanları ziyalandırdı. Şirki qaldırıb ürəklərə tövhidi yerləşdirdi. Zülmü qaldırıb yerinə ədaləti təsis etdi. Sinələrdən kini və düşmənliyi çıxardı, yerlərinə məhəbbət, şəfqət və mərhəməti yerləşdirdi.

Müsəlmanın, Müsəlman olmayan ölkəyə gedib orada yaşamasının caiz(uyqun) olması, İslami məsuliyyətlərini yerinə yetirməsi, müsəlman olmayanların adət və vərdişlərindən uzaq qalması şərtinə bağlıdır. Əgər olduğuı yerdə İslami ənənə və dətlərini rahatca yaşayır, ibadət və mükəlləfiyyətlərini asanca yerinə yetirirsə, ətrafına nümunə olur, İslamın gözəlliyini göstərir deməkdir. Bu təqdirdə olduğu yerdə qalması, nümunə həyatını davam etdirməsi caizdir (uyğundur).

İmamı Remliye vaxtilə İspaniyanın Ergun elindəki Xristian idarəsi altında yaşayan Müsəlmanların hicrət edib etməyəcəkləri xüsusu soruşulduğunda belə cavab vermişdir:

- İbadət və itaətlərini tam olaraq etdikləri təqdirdə hicrət etmələri caiz(uyğun) deyil. Çünki olduqları yerdə də başqalarının İslama girmələrinə səbəb ola bilərlər.

Bundan aydın olan odur ki, Müsəlman olduğu müsəlman olmayan ölkəsində İslamın gözəlliklərini şəxsində yaşayaraq göstərəcək, nümunə bir həyat yaşayacaq.

Bilindiyi kimi, İstanbulun fəthindən əvvəl Ayasofya yaxınında bir Müsəlman məhəlləsi qurulmuş, burada nümunə İslami həyat yaşayan Müsəlmanlar, Bizansın təslim olmasında böyük rol oynamışlar.

Bir zamanlar tez-tez gündəmə daşınan indi də bəzən baş vərən bir xəstəlik var: Dinin, tərəqqiyə mane olduğunu sanmaq və Xristian ölkələrdən geri qalmağımızın səbəbini İslam dinində axtarmaq.

Bu problemin cavabı dörd ayrı istiqamətiylə çox açıq amma çox doyurucu olaraq verilər.

Əvvəl vəsilələr(səbəblər) dayanılar və bu hikmət dünyasında vəsilələrin, səbəblərin vuruşduğuna diqqət çəkilər. Müsəlman olsun kafir olsun, hər kim çatmaq istədiyi nəticənin ön şərtlərini yerinə yetirər, səbəblərinə vəsilələrinə tam riayət etsə müvəffəqiyyət onun olacaq. Hansı məhsuldan hansı şərtlərdə hansı texnikalarla və necə bir planlama ilə səmərə alınacağı müəyyəndir. Bu şərtlərə kim əməl edər, bu vəsilələri kim yerinə yetirsə müvəffəqiyyət onundur.

Sualda keçən qüvvət anlayışına da belə toxunular: "Qüvvətin bir haqqı var, bir sirri xilqəti var."

Müvəffəqiyyətli olmaq, düşməninizə, yaxud rəqiblərinizə qalib gəlmək istəyirsinizsə qüvvətli olmağa çalışmaq lazımdır. Çünki, qüvvətin də bir haqqı vardır. O haqqı kim əlində tutarsa qalib gəlməsi qüvvətlə olabiləcəkdir. Poladla taxtanı vuruşdursanız taxtanın məğlub düşəcəyi müəyyəndir.

İkinci olaraq, məsələ insandakı sifətlər aləmi cəhətdən ələ alınar. Bütün gözəl sifətlər Allah kəlamında zikr edilmiş və Rəsulullah (s.ə.s.) tərəfindən də ən gözəl şəkildə sərgilənmişdir. Bu var ki tətbiqdə nəfsin, şeytanın, xarab cəmiyyət quruluşunun və daha nə qədər faktorun təsiriylə, bir Müsəlman bu gözəl sifətlərin bütününü həyatında sərgiləməyi bacarmayabilər. Yenə bir qeyri müslimdə, gördüyü təhsilin və cəmiyyət quruluşunun bir məhsulu olaraq bəzi gözəl sifətlər tapıla bilər. Bunlar ondakı müslim sifətlərdir. Bir iş görüləcəyi zaman, ürəklərdəki inanclar deyil, bu sifətlər vuruşarlar.

Ticarət həyatını nümunə verək: Məlumat, dürüstlük, çalışqanlıq, iş tənzimi, prinsiplilik kimi sifətlər ticarətin nəticəsinə doğrudan təsir edərlər. Bir qeyri müslim bu sifətlərə sahibsə və yenə bir müsəlman bu sifətlərdən məhrumsa o qeyri müslimin müsəlmandan daha zəngin olması gözlənilən bir nəticədir. Burada kafir müsəlmana deyil, müslim sifətlər qeyri müslim sifətlərə qalib gəlmişlər. Və nəticə, sifətlər aləmində, yenə haqqın olmuşdur. Bu mövzu işlənərkən fikirimizə üfüqlər açan belə bir təsbitə yer verilər:

Həyatın haqqı ümumidir, şamildir. Yəni bu nöqtədə mömin, kafir, insan, heyvan fərqi yoxdur. Kimə həyat verilmişsə ona ruzi də verilər. Ruzi; imanın və ibadətin deyil həyatın haqqıdır. Onların haqqı axirət yurdunda əbədi səadətdir.

Bu üfüqdə düşüncələrimizi belə davam etdirə bilərik:

Allahın hər adının təcəllisi üçün fərqli aynalar, ayrı yerlər söz mövzusudur. Bunların çoxu, adamın inancıyla əlaqədar deyil. Məsələn, Rəzzaq adının təcəllisindən daha çox nəsib götürmək istəyən bir cütçü bunun üçün lazımlı şərtləri yerinə yetirdiyində tarlasına daha çox məhsul verilər. Burada adamın inancına baxılmaz. Yenə, Şafi adının özündə təcəlli etməsini istəyən biri, xəstəliyinə faydalı dərmanı istifadə edər. Onun şəfa tapmasında da inancına baxılmaz. Çünki adam bu adın təcəllisini istəməyi bilmişdir və bunun qarşılığı olaraq özünə şəfa lütf edilmişdir. Bu yola girməyən bir insan, kamil bir mömin də olsa, şəfaya qovuşmaya bilər.

Buna görə bir Müsəlman dünya həyatında İlahi adların bolluğundan faydalanmağı istəyirsə, o təcəllilərə layiq bir ayna olma yolunu tutmalıdır. Bunu etməzsə nəticə götürə bilməz. Amma eyni mömin ibadət, saleh əməl və ixlas şərtlərini yerinə yetirməklə axirət yurdundakı İlahi lütflərə talib olmuş olar.

Bu şərtləri yerinə yetirməyən bir insan da dünyada nə qədər müvəffəqiyyətli olursa olsun, cənnətdən nəsib götürə bilməz.

Allahın varlığı vacibdir, sifətləri sonsuzdur və bütün əşyanı örtmüş, əhatə etmişdir. Varlıqlar isə varlıq mərtəbəsi etibarilə mümkün qrupuna girərlər və hər şeyləriylə məhduddurlar. Vacibin mümkünü, sonsuzun məhdudu yaratması son dərəcə asandır. Burada az ilə çoxun böyüklə kiçiyin fərqi yoxdur. Həm, Allahın sifətləri mühitdir, yəni təcəlli istiqamətiylə hər şeyi əhatə etmiş, örtmüşdür. Bu örtmə sahəsi içində az ilə çox, böyük ilə kiçik fərq etməzlər.

Allahın varlığı vacib, məxluqatın ki isə mümkündür. Bu mahiyyət fərqliliyi asanlığın ən böyük bir səbəbidir. Vacibin varlığı öz şəxsindəndir, əzəli və əbədidir. Mümkün isə Allahın yaratmasıyla varlıq sahəsinə çıxar, bu yaratma olmazsa yoxluqda qalar. Bunun üçün mümkünü "varlığıyla yoxluğu bərabər olan" şəklində təsvir edərlər. Mümkünlə Vacib arasındakı bu mahiyyət fərqliliyinin asanlığa necə səbəb olduğunu bir nümunəylə şərhə çalışaq:

"İnsan" ilə "yazı" arasında sonsuz deyiləcək qədər böyük bir mahiyyət fərqliliyi vardır. Bundandır ki, insan bir yazını rahatlıqla yazar və silər.

Əşyanın böyüklükləri, kiçiklikləri, az və çox oluşları bir-birlərinə görədir və öz aralarında etibarlıdır. İlahi elm azla çoxu, böyüklə kiçiyi bir bildiyi kimi, ilahi qüdrət də bunları eyni asanlıqla yaradar, bədənə gətirər.

Allahın bütün sifətləri sonsuzdur. Sonsuza görə az ilə çoxun fərqi olmaz. Riyaziyyatda, sonsuzdan biri də bir milyardı da çıxarsanız geriyə yenə sonsuz qalar. Bu anlayış üçün bir ilə milyard fərq etməz.

Və Allahın sifətləri mühitdir, yəni təcəlliləriylə bütün əşyanı örtmüşdür. Günəş bir şəhərin hamısını işıqlandırdıqdan sonra artıq onun üçün göydələnlə katejin, ağcaqanadla qartalın, qarışqayla insanın bir fərqi qalmaz. İşığıyla hamısını əhatə etdiyi, örtdüyü üçün hamısını eyni asanlıqla işıqlandırar. Bütün insanları o şəhərdən köç etdirsəniz günəşin işi asanlaşmayacağı kimi, mövcud əhalinin  yüz qatı qədər insanı başqa ellərdən qonaq gətirsəniz onu yora bilməzsiniz. Çünki onun işığı şəhərin hamısını örtmüş, içinə almışdır.

Kainatdakı möhtəşəm sənət, fövqəladə hikmət və davamlı nizamlılıq təsadüfü şiddətlə rədd edir. Bu yüksək həqiqəti, riyaziyyatın tətbiq budaqlarından biri olan ehtimallar hesabıyla da göstərmək mümkündür.

Əvvəl şansa bağlılıq və ya təsadüfilik deyə biləcəyimiz təsadüf anlayışını qısaca açıqlayaq. Hər hansı bir hadisənin və ya varlığın heç bir qəsd, iradə, seçim və elm istifadə etmədən təsadüfi meydana gəlməsi təsadüfdür. Məsələn, bir topçunun hər hansı bir hədəfi nişan almadan və nizamlamadan  başlatdığı, təsadüfi atışlardan birinin, bizim tərəfimizdən  bir hədəfə çatması  təsadüfdür. Top avtomobilinin və ya sistemin, manevr qabiliyyətinə görə ediləcək milyonlarla atışdan, yalnız bir dənəsinin yeri hədəfdir.

Şansına güvənərək təsadüfən bir neçə düşmən tankını korlamaq istəyən bir topçuya, mövcud ən böyük orduların sursatı belə çatmaz.

Dünyamızın var oluşunda təsadüfün təsiri vardır? Dünyanın meydana gəlişində irəli sürülən nəzəriyyələrdən ən çox rəğbət görən kant-Laplace nəzəriyyəsinin bir an üçün etibarlı olduğunu qəbul edərək, bunun təsadüfən olma ehtimalını düşünək. Günəşdən qopan planetlərin kosmosda dayana biləcəyi yer və mövqe sayı sonsuz deyə biləcəyimiz qədər çoxdur. Bu sonsuza yaxın yerlər içində dünyamızın hər günkü yeri, mövqeyi, günəşə olan məsafəsi, gərək öz və gərəksə günəş ətrafındakı fırlanma nizamı təkdir. O halda dünyamızın gecə gündüzü, mövsümləri meydana gətirəcək və heç bir planetə dəyməyəcək şəkildə hikmətlərlə dolu bugünkü halının təsadüfən olması ehtimalı sonsuzda birdir. O da sıfır deməkdir. Ehtimalı sıfır olan hadisələrə "qeyri-mümkün" deyilir. Halbuki, dünyanın gərək öz və gərəksə günəş ətrafındakı çox sürətli dönüşü, bu fırlanmaya baxmayaraq üzərindəkiləri sarsıtmaması, gecə və gündüzlə mövsümləri meydana gətirməsi mükəmməl bir elmi və qüdrəti ən açıq şəkildə göstərməkdədir. Çünki, dünyanın gərək sürətində, gərəksə orbitindəki ən kiçik dəyişiklik, bütün varlıqların, bir anda xarab olması üçün kifayətdir. O halda, bu nizam ancaq və ancaq tək bir Qüdrət sahibi və her şeyə qüdrəti çatan Rəhmanın qüdrət, iradə və əmriylə ola bilər, təsadüfün əli qarışa bilməz.

Bu kimi həqiqətə tətbiq edərkən, milyonlarla cild böyüklüyündə kainat kitabının təsadüfən yazılması hadisəsini bir kənara buraxaq və kainatda yalnız bir söz vəziyyətində olan insan bədənini düşünək. Kainatın içində bir söz kimi görünən insan bədənində dövran, həzm, boşaltma kimi sistemlərdən hər biri cildlər tərəfindən ensiklopediya derəcəsindədir. Biz bu sistemdən ən sadə olan sklet sistemini ələ alaq. Yetkin bir insanda 208 qədər tapılan sümüklərin  təsadüfən ən gözəl şəkildə yaradılmış olan insan vücudunu meydana getirəcək şəkildə düzülməsi ehtimalı nədir bilirsiniz? Birdən 208ə qədər olan ədədlərin hasiliylə əldə ediləcək ədəddə bir ehtimaldır. Bu da təxminən sıfır deməkdir. Başqa bir ifadəylə, belə bir quruluşun təsadüfən ortaya çıxması elmlə mümkün deyil. Hansı ki bu nizamlı quruluş bir insanda deyil bütün insanlarda və hətta heyvan və bitkilərin hamısında var.

Kainatdakı bütün canlılar milyardlarla hüceyrənin baş-başa verməsindən əmələ gələn  milyonlarla insan toxusunun müəyyən bir intizamla  bir araya gəlməsiylə bədən tapmaqdadırlar. Canlıların ən kiçik quruluş daşı olan tək hüceyrə zülalı belə 400 amin turşusudan hasil olmuşdur. Bu amin turşularıdan hər birisi də dörd və ya beş təməl elementdən və hər elementin də müəyyən ədəddə bir araya gəlmiş proton və neytronlardan təşəkkül etdiyi birlikdə düşünülsə, hər biri bir sənət möcüzəsi olan canlıların təsadüfi meydana gələ biləcəklərini söyləmək bir sayıqlamadır. Hüceyrədə mövcud 400 aminoasidi kontrol edən DNT zəncirində təqribən 41000 və ya 10600 fərqli silsilə mümkündür. Hər hansı bir yerdə xüsusi vəzifəsi olan bir DNTin meydana gəlməsi ehtimalı 1/10600dır. Demək ki canlıların ən kiçik quruluş daşı olan hüceyrədəki zülalda vəzifəsi olan DNTin belə təsadüfən meydana gəlməsi qeyri-mümkündür. O halda hüceyrələrin milyardlarcasını müəyyən bir formayla bir yerə gətirilməsiylə bir canlının yaradılışında təsadüfün heç bir hissəsi yoxdur.

(Adəm və Həvva) “Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan, rəhm etməsən, biz, şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlardan olarıq!” – dedilər. (Əraf, 23) tərcüməsindəki ayədən elə aydın olur ki, bu ayrılıq, dünyaya gəlmələriylə başlamış, tövbə etmələrindən əvvəl reallaşmışdır.  Bu səbəblə, dünyanın fərqli qitələrinə göndərilmələri və əvvəlcə ayrı yerlərə düşmələri də, onların dünyaya sürgün edilmə cəzasının bir davamı olduğunu göstərməkdədir.

Necə ki, İbn Abbasdan gələn bir rəvayətə görə, Hz. Adəm ilə Hz. Həvva həcc ibadətlərini reallaşdırdıqdan sonra, Cənabı Haqq, onların tövbələrini qəbul buyurduğunu Adəmə vəhy etmişdir. (bx. Razi, Bəqərə surəsinin 37-ci ayəsinin təfsiri). Bu da, ayrılığın tövbədən əvvəl reallaşdığını, tövbədən sonra qaldırıldığını, birlikdə həcc öhdəçiliyini etdikdən sonra da etdikləri tövbənin qəbul olduğu məlumatının vəhy edildiyini göstərməkdədir.

- Bunun yanında, ilahi hikmət bu keçici ayrılıqla onlar arasında qarşılıqlı bir şövq, bir arzu oyandırmış, onlara və onların nəslinə, ailə yuvasının davamlı bir yuva olmasının gərəyinə işarə edilmişdir.

- Bu ayrılıq, insanlıq ailəsi üçün, ölümlə meydana gələn ayrılıqdan sonra, həqiqi qovuşmağın ancaq cənnətdə olacağını, bunun reallaşması isə, günahlardan tövbə etməyə bağlı olduğunu xatırladan bir cədvəlin zehinlərə yerləşməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki, əsl ayrılıq o biri dünyada meydana gələn ayrılıq olduğu kimi, gerçək qovuşmaq da əbədi həyatda reallaşan xoşbəxt cədvəldir.

- " Allah aranızdan iman gətirib yaxşı işlər görənlərə - yalnız Mənə ibadət edərlər, heç nəyi Mənə şərik qoşmazlar deyə - onları özlərindən əvvəlkilər kimi yer üzünün varisləri edəcəyini (İsrail övladını yer üzündə kafirlərin yerinə gətirdiyi kimi onları da müşriklərin yerinə gətirəcəyini), onlar (möminlər) üçün onların Allahın Özü bəyəndiyi dinini (islamı) möhkəmləndirəcəyini (hər tərəfə yayacağını) və onların qorxusunu sonra əmin-amanlıqla (arxayınçılıqla) əvəz edəcəyini vəd buyurmuşdur. Bundan sonra küfr edənlər, şübhəsiz ki, (Allahın itaətindən çıxmış) əsl fasiqlərdir! (Nur, 55) tərcüməsində ayədə görüldüyü kimi, xilafət anlayışı bir Quran terminologiyasıdır.

- Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) da hədislərində: "Məndən sonra xilafət -və ya peyğəmbərlik xilafəti- otuz ildir." buyurmuşdur (bx. Əbu Davud, Sünnə, 8; Tirmizi, Fitən, 48; Əhməd b. Hənbəl, 4/272; 5/220, 221). Burada olduğu kimi, bir çox hədisdə xəlifə anlayışı istifadə edilmişdir.

Bu səbəblə Müsəlmanlar, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)dan sonra, bu anlayışı mənimsəmişlər.

- Xilafət anlayışı yanında Quranda (Nisa, 4/59) "ulul-əmr" və hədislərdə "əmr" anlayışı da istifadə edilmiş olduğundan Müsəlmanlar tərəfindən bu anlayış da istifadə edilmişdir. Rəşid xəlifələr üçün "Əmirəlmömünin" ünvanının da istifadə edildiyi bilinməkdədir.

- Bununla birlikdə, təşkilati bir mexanizm olaraq xilafət anlayışı həm dünyanı həm də dini xidmətləri boynuna götürən bir fenomendir. Xüsusilə Osmanlı dövlətinin son zamanlarında, bir baxıma bu iki təşkilatı fərqli edən inkişaflar olduğu üçün, xilafət dini xidmətlərə baxan bir təşkilat olmağa başladı. Fərdi xilafətin qalxmasından sonra, bu vəzifə Məclisə təhvil verilmişdi.

- Bu məlumatların işığında deyə bilərik ki, dövrümüzdə, "xilafət" bütün bir ümməti təmsil etdiyi üçün, müəyyən bir ölkədə fərdi bir xilafətin olması olduqca çətin görünməkdədir. Çünki, bu təqdirdə mənasız, səlahiyyətsiz, gücsüz bir ad və şəkildən ibarət olar. Onsuz da bu əsrdə, komitəçilik ön planda olduğundan, Müsəlmanların da təşkilatlanmalariıə həmiyyətlidir. Bəlkə də simvolik olaraq bir xəlifə -bütün ümmətin hörmət etdiyi- "Müqəddəs məkanlarda" ola bilər.

-     İslamda ad və şəkildən çox, işin özünü əks etdirmək əhəmiyyətlidir.

Səma və yer altı dövrədə, mərhələ mərhələ yaradılmışdır. Və sonunda bu gördüyümüz möcüzələr möcüzəsi kainat çıxmış ortaya.

Onun yaradılışındakı bu hikmət təcəllisi ondakı hadisələrdə də özünü göstərmişdir. Gecə birdən örtməmiş dünyanı; gündüz də birdən gəlməmiş. Gecədən səhər vaxtına keçilmiş və onu günəşin doğuşu izləmiş. Daha sonra günəşin yenə yavaş yavaş yüksəlməsiylə günorta vaxtına çatılmış, onu da o bərəkətli ikindi vaxtı izləmiş və sonunda məğrib.

Gündüz birdən gəlsə, gecə birdən batsaydı nə səhərdən söz edə bilərdik, nə günortadan, nə ikindidən.

Bu hikmətli yaradılış, bitkilər aləmində də hökm sürmüş. Toxumda İlahi bir sənət və hikmət gizlidir. Böyük ağacın bütün proqramı o kiçik aləmdə qədər qələmiylə çəkilmiş. Ondakı, genetik şifrə elm adamlarını heyrətlər içində buraxan bir mükəmməllikdə və yenə onları çarəsiz edəcək qədər dərin sirlərlə doludur.

Hər mərhələsi elm və hikmətlə icra edilən bu ağla sığmaz fəaliyyətlər, dünyanı dəyişik tablolarla doldurar və fikir əhlini bu İlahi sənətlərə heyran buraxar.

Dünyada hikmət, axirətdə isə qüdrət hakimdir. Dünya qüdrət aləmi olsaydı, bu möhtəşəm kainat altı gün, yəni altı dövrə yerinə bir anda yaradılacaqdı. Ondakı ağaclar da bir anda bitəcək və son şəkliylə boy göstərəcəkdilər. O zaman yuxarıda sıraladığımız İlahi sənət əsərləri də bədən tapmayacaqdılar.

Toxumlar aləmi, yoxluqda qalacaq, açılmaları, böyümələri, cücərmələri  reallaşmayacaqdı.

Cücərtilər olmayınca körpələr də, quzular da, buzovlar da olmayacaqdı. Minlərlə sənət birə enəcək, yüzlərlə gözəllik ortadan itəcəkdi.

Tərbiyə və tədbir hərəkətlərinin təcəlliləri görülməyəcək, yalnız icad hərəkətlərinin məhsulları, aləmdə boy göstərəcəkdi.

İlahi hikmət buna icazə vermədi və kainatı bir anda yaratmaq yerinə altı dövrədə düzəltməyi təqdir etdi.

Yaratma iki şəkildə olur. Biri icad yəni vasitəsiz, birbaşa yaratma, digəri isə inşa yoluyla yəni mövcud varlıqlardan bir yenisini süzmə, səbəblər yoluyla yeni bir şey bədənə gətirmə şəklində. Bunların hər ikisinin də ən gözəli öz varlığımızda var. Ruhumuz icada, bədənimiz inşaya misal. Ruh bir başqa şey istifadə edilərək, vasitəli olaraq deyil bir-başa yaradılır. Bədən isə bu kainatdan süzülən qidaların ata və ana deyilən iki ayrı fabrikdən süzülmələriylə yaradılır. Hər ikisi də Allahın ayrı bir möcüzəsidir və ayrı adlarını elan edərlər.

Ətrafımızda gördüyümüz varlıqların bədənləri  həmişə inşa yoluyla yaradıldığından və biz ruhlar aləmini, mələklər aləminin görə bilmədiyimizdən, bəziləri səhv bir məntiqlə, yaratmağı yalnız inşaya inhisar etdirirlər və yoxdan yaratmağı inkar edirlər.

"Yox var olmaz, var olan da yox olmaz." sözü bir istiqamətiylə doğru, digər istiqamətiylə səhv. Bu sözü, maddəyə əzəliyyət istinad edərək yaradılışı inkar məqsədiylə söyləyənlərə əlbəttə qatılmaq mümkün deyil. Doğru olan tərəfi bu: Bu gün gördüyümüz heç bir varlıq, yoxluqdan meydana gəlməmişdir. Çünki, varlıq yoxluğun ziddidir. Bir şeyin öz ziddinə inqilab etməsi isə qeyri-mümkündür. Qaldı ki, "yox var olar" dediyinizdə, "yox" deyə bir şeyin varlığını qəbul etmiş olarsınız. Bu isə tərs bir şeydir. O halda həqiqəti beləcə ifadə edə bilərik: Yox deyə bir şey mövcud deyil. Görünən və görünməyən bütün aləmlər, "yoxluqdan" deyil, "yox ikən" var edilmiş, varlıq sahəsinə çıxarılmışlar.

O halda, "Var yox olmaz, yox var olmaz." sözünü söyləyənlər, varlığı yalnız maddə aləmi olaraq görməklə səhvə yol vermişlər, bu aləmin təməl ünsürlərinin(maddələrinin) sabit qalmasını bir ilahi nizam olaraq qiymətləndirmək yerinə, maddəyə əzəliyyət vermiş və hər şeyi maddənin etdiyini iddia etməklə həqiqətdən ayrılmış, hidayətdən uzaqlaşmışlar. Amma bu cümləni, "İlahi elmdə dəyərləri reallaşdıran  mahiyətlər (varlıqlar)  bu aləmə gəlmələri mütləq yoxluqdan deyil, bu dünyadan köçmələri də yoxluğa getmək deyil." mənasında istifadə etsəydilər, həqiqəti ifadə etmiş olardılar.

Və Aleykum Salam və Rahmətullah. Qüsl sadə su ilə alındığı kimi qüsldə sabun və şampun kimi təmizləyici vasitələr istifadə etmək də caizdir, icazəlidir inşəAllah.

"Heç bir kimsə, kimsənin yükünü daşıyacaq deyil." Bu təməl əxlaqi prinsip Quranda beş dəfə keçməkdədir (Ənam Surəsi, 164; İsra Surəsi, 15; Fatır Surəsi, 18; Zumər Surəsi, 7 və Nəcm surəsi, 38 ). Bütün insanlıq dünyası Quranın bəyan etdiyi bu prinsipə hava və su kimi şiddətlə möhtacdır. Bəşər tarixində icra edilən bütün zülm və haqsızlıqların altında bu prinsipin tapdalanması yatmaqdadır. Bu ayədən çıxan birinci məna, "Heç bir günahkar başqasının günahını yüklənməz. Hər kəsin günahı özünə aiddir."

Bir həkim bir səhv etsə, bütün həkimlərin peşəsi əllərindən alınmaz, bir avtomobil qəza etsə, digər vasitələr trafikdən məhrum edilməz, bir Müsəlman və ya Xristian bir cinayət törətsə, onun cinayəti bütün Müsəlman və Xristianlara mal edilə bilməz. Bir insanın  günahından ötəri onun yaxınları, qohumları və kənd və qəsəbəsindəki sakinləri məsul tutula bilməz. Bir adamın cinayətindən  bütün tayfası, qohum və taallukatına sanksiya tətbiq olunmaz; onlar, töhmət və təkib altına alına bilməz. Bir cani üzündən bir gəmi batırılamaz; bir fitnəçi üzündən bir kənd məhv edilə bilməz. Məhv edilsə  belə bir iş daha dəhşətli bir zülm olar; bir fitnəçiyə əvəz minlərlə günahsız insan tələf edilmiş olar.

Va aleykumussalam va rahmətullahi va bərakətuh.

    Semûm, bir növ atəşdir.

"And olsun ki biz, insanı bişməmiş palçıqdan, qoxumuş quru palçıqdan yaratdıq. Canı da (insandan) daha əvvəl semûm atəşindən yaratdıq. "(Hicr, 26-27)

    Ayədən aydın olduğu kimi Cân (cinlər), insanoğlundan əvvəl yaradılmışdır. İnsanın yaradılışının, kainatın yaradılışında son halqa olduğu düşünülsə, Cân (cinlər) sondan bir əvvəlki halqa olaraq yaradılmışdır.

    Ayədəki "semûm atəşi" barəsində, bəziləri, "Bu, atəşin alovudur." demişlər; bəziləri də "O, öldürücü dərəcədə isti olan sam küləyidir." demişlər. Əvvəlki ayənin də köməyi ilə, ibareden aydın olan bunun bir növ atəş olduğudur. Lakin, bədənin məsamələrinə, yəni dəridəki o kiçik dəliklərə nüfuz edib, içinə işlədiyi üçün buna, "semûm" adı verilmişdir. İnsanın içinə işləyən küləyə də buna görə "sam küləyi" deyilmişdir.

    Bir rəvayətdə, "Semûm, tüstüsüz atəşdir. Ulduzlar da bu atəşdən yaradılar." deyilmişdi, bu da , "semûm atəşi" ilə keçən ayədəki "atəşin mârici"nin eyni olduğunu göstərir. Buna görə eyni şeyi izah edən bu sözlərdən biri, o atəşin sadə, saf və tüstüsüz bir atəş olduğunu, digəri də yandırıcı və qovurucu olduğunu anlatmış olur.

    Âlûsî  "semûm atəşi"ni, "fövqəladə hərarətli atəş" deyə təfsir edərkən buna işarə etməkdədir.

    Bəzi hədislərdə Cân'nın yaradıldığı atəşin, bildiyimiz atəşlərdən çox daha isti olduğu bildirilməkdədir. Əbu Davud Ət-Tayalisî'nin İbn Məs'ud(Allah ondan razı olsun)'dan nəql etdiyi bir hadisə görə, "Bu (dünyada gördüyümüz) atəşlər, Cân'nın yaradıldığı atəşdən yetmiş dəfə daha zəyifdir."

Dəccal nə zaman çıxacaq?

Kişi yoldaşının başı açıq gəzməsinə razılaşırsa özü də məsul olar. Ancaq özü razı olmadığı halda yoldaşı başı açıq gəzirsə məsuliyyət qadına aid olar. Kişi bundan ötəri məsul olmaz.

Qadın əgər dinin əmrlərini yerinə yetirmirsə əri ona nəsihətdə olar. Ona örtünmənin hökmünü və əhəmiyyətini izah edən əsərlər oxutmağa və yaxşı natiqləri dinlətməyə çalışar.

Bunu etdiyin halda heç cür yola gəlməzsə vəzifəsi sona çatmış olar. Artıq günah qadına aiddir. Ər bu kimi sanksiyaları tətbiq etməyib yalnız nəsihət versə, yenə qadının günahından ötəri məsul olmaz. Mütləq ki sanksiya tətbiq etmək məcburiyyəti yoxdur. Əhəmiyyətli olan lazımlı nəsihəti və xəbərdarlıqları etməklə birlikdə qadının günahına ürəkdən tərəfdar olmamaq, razılaşmamaqdır.

Belə bir qadını boşamaq lazım olmaz. Xüsusilə ailə qurub uşaq sahibi olduqdan sonra boşamağa baş vurmaq çox ağırdır. İslam dinində yaxşı olmazsa da xristian və yəhudi bir qadınla evlənmək caiz olduğuna görə fasiqə bir müsəlman xanım ilə evlənmək əlbəttə caiz olacaq. Fasiqə bir qadın yəhudi və xristian bir qadından çox üstündür.

İslamın Allah tərəfindən bəşəriyyətə son və ən mükəmməl din olaraq göndərildiyindən şübhə yoxdur. Bəs necə ola bilər ki, İslamda köləliyə icazə verilib?

Qul – bir insanın azadlığının əlindən alınıb başqasının tabeçiliyinə daxil edilməsi, onun malı və mülkü olmasıdır. Başqasının malı və mülkü halına gətirilən adama kölə və ya qul, kölə sahibinə isə ağa və ya himayədar deyilir. Qadın kölələr isə cariyə və ya kəniz adlanır. Ta qədim dövrlərdən döyüşdə əsir düşənlər, ağır cinayət işləyənlər, borcunu ödəyə bilməyənlər, quldurlar tərəfindən qaçırılanlar qul qəbul edilir və qul bazarlarında satılırdı. Kişi qulların uşaqları da qul olurdu. Cariyələrin ağalarından olan oğulları yəhudi və ərəb cəmiyyəti kimi bəzi cəmiyyətlərdə kölə qəbul edilmirdi.

Qədim dövrlərdə Roma və Misirdə kölələrə qarşı olan qeyri-insani münasibəti, zülm və işkəncələri haqqında indi kitablarda oxuduqda belə insan dəhşətə gəlir. Elə buna görədir ki, üstündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq kölələrin ehramlara daş daşıdığını, zalım rəhbərləri əyləndirmək üçün aslanlarla döyüşdüyünü və bənzəri qeyri-insani davranışları görür, köləlikdən və insanları bu şəkildə kölələşdirənlərdən nifrət edirik.

Yaxın keçmişdə və günümüzdə əsirlərə qarşı rəftar hər vicdan sahibi insan kimi bizi də narahat etmişdir. İnsanın hürriyətini əlindən aldığı, onu müəyyən haqlardan məhrum etdiyinə görə insanlarda köləliyə nifrət oyanmış, bunu müdafiə edənlərə düşmən kəsilmişlər. Mövzuya tarixi, sosioloji və psixoloji aspektdən baxmaq lazımdır. Bu düşüncə özünə görə haqlı olsa da, İslama qarşı tənqidlərdə haqsızdır. Əslində köləlik İslama əsaslanmır yəni köləliyi İslam dini gətirməyib və davam eləməyinin də İslamla heç bir əlaqəsi yoxdur. Köləlik keçmişdə və bu gün də həmişə başqa millət və dövlətlər tərəfindən öz mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. Buna görə də onu ortaya çıxaran səbəblər üzərində dayanmaqda fayda var.

Köləlik əsasən müharibələr nəticəsində ortaya çıxmışdır. Məsələn, daha rahat həyat sürməyi qarşısına məqsəd qoyan qədim Roma zövq və səfa dövləti idi. Onların həyat tərzi gözəl paltarlar geyinmək, süfrələri hər cür naz-nemətlə doldurmaq, insanı utandıracaq ən səfil arzular içərisində bir həyat yaşamaq idi. Bu israf və səfehliyin, rahatlıq və əyləncələrin davam etməsi üçün tükənməyən sərvət, qənimət və əsirlər lazım idi. Romalılar bunun üçün müharibələr edir, müstəmləkələr qurur və dünyaya hakim olmaq istəyirdilər. Müsəlmanlar Misiri fəth edəndə onların elədikləri çirkinlərin şahidi oldular. Orda gördükləri qul bazarları, insanların qadın-kişi fərqi qoyulmadan lüt-üryan alınıb-satılması, gecələr ağır qoxusu olan və həşəratlarla dolu yerlərdə yatırılması, bəzi hallarda onlara yatmağa belə icazə verilməməsi, 50-100 əsirin bir yerdə qalması müsəlmanların görmədiyi şeylər idi. Bunları gördükdə dəhşətə gəlmişdilər. Ancaq yerli əhali İslamla tanış olsa da aludə olduğu həyat tərzindən bir anda qurtula bilməmişdi.

İslam əvvəlcə köləliyə xüsusi olaraq yanaşdı. Sonra kölələrin bir əşya kimi alınıb-satıla bilməyəcəyini, əyləncə vasitəsi olmadığını “Hamınız bir-birinizdənsiniz. (Azad kişi və qul, azad qadın və cariyə hamısı Adəm nəslindəndir. Onlar hamısı Allah bəndələri olduqları üçün yaradılış etiqad baxımından aralarında vəhdət, birlik mövcuddur. Buna görə də cariyələrə həqarətlə baxmayın).”  (Nisa, 4/25), “Kim köləsini öldürərsə onu öldürər, kim onu həbs edər və yemək verməzsə, onu həbs edər və yemək vermərik, kim onu xədim edərsə biz də onu xədim edərik”.[1] kimi ilahi prinsipləri ilə bəyan elədi.

Bu haqdakı hədislərdən bəziləri belədir: “Hamınız Adəmin övladlarısınız. Adəm də torpaqdandır”.[2]

“Unutmayın ki, ərəbin ərəb olmayandan, ərəb olmayanın da ərəbdən, ağın qaradan, qaranın da ağdan heç bir üstünlüyü yoxdur. Üstünlük ancaq təqva ilədir”.[3]

İslamın bu xoşgörü iqlimində kölə olaraq doğulan, sonralar müsəlmanlar tərəfindən azad edilən neçə-neçə insanlar vardı ki, insanlar tərəfindən hörmət görürdülər. Hz. Ömər (r.a) “Bilal böyüyümüzdür və onu böyüyümüz Əbu Bəkir azad eləmişdir.” deyərkən bunu ifadə eləmək istəmişdir.[4]

İslam gətirdiyi ümumbəşəri prinsiplər çərçivəsində kölələri da qardaş qəbul edir və hər şeydən əvvəl “Qulluqçu və kölələriniz qardaşlarınızdır. Qardaşı əlinin altında işləyən hər insan ona öz yediyindən yedirsin, geyindiyindən geydirsin. Onlara görə bilməyəcəkləri işləri tapşırmayın. Çətin iş tapşırdıqda mütləq kömək edin.”[5] “Heç biriniz “Bu mənim köləmdir, bu mənim cariyəmdir” deməyin. Qızım, oğlum və ya qardaşım deyin”.[6] – buyururdu.

Hz. Ömər (r.a) Məscidi-Əqsanı təslim almaq üçün gedərkən yolboyu miniyinə qulluqçusu ilə növbələşərək minmişdir. Hz. Osman (r.a) xəlifə olduğu halda köləsinin qulağını çəkdiyinə görə xalqın gözü qarşısında öz qulağını köləyə çəkdirmişdir. Əbu Zər (r.a) dəst paltarının birini qulluqçusuna geyindirir, birini də özü geyinirdi.[7]

Bütün bunlarla İslam kölənin də digər insanlar kimi bir insan olduğunu bildirirdi. Dünyanın ucqar yerində yaşayan və çox şeydən bixəbər olan cəmiyyət üçün bu böyük inqilab idi. İslam mövcud dövlətlər tərəfindən kölənin insan sayılmadığı, arenalarda vəhşiliklərə və bir çox insanlıqdan uzaq hərəkətlərə məruz qaldığı dövrdə ən gözəl davranışı təqdim edirdi.  

İslamın gətirdiyi bu ümumbəşəri qaydaların kölələr üzərində müsbət təsirləri çox idi. Kölə bu bərabərlik prinsipi ilə insanlığına qovuşmuş, sahibi ilə bərabərhüquqlu olmuşdu. Kölələr azadlığına qovuşandan sonra belə sahibinin yanından ayrılmaq istəmirdilər. Zeyd ibn Harisə (r.a) ilə başlayan bu vəziyyət soralar da davam etməkdəydi. Rəsulullah (s.ə.s) Zeydə istəsə öz yanında qala biləcəyini, istəsə də gedə biləcəyini, yəni azad olduğunu  bildirsə də Zeyd Rəsulullahın (s.ə.s) yanında qalmağı seçmişdi. Onun bu hərəkətindən sonra bir çox kölə də eyni şeyi etmişdi. Çünki onlar sahiblərindən o qədər xoş münasibət və yaxşı rəftar görmüşdülər ki, özlərini onların ailələrindən sayırdılar. Sahibi olan insanlar da onlarla xoşrəftar edir, onların haqq və hüquqlarına riayət edirdilər. Başqa cür edə də bilməzdilər. Bu düşüncə İslamın gətirdiyi qaydalara əsaslanırdı. Bir hədisdə belə buyrulur: “Kim köləsini öldürərsə onu öldürərik. Kim köləsinin həbs edər və qidasını kəsərsə onu həbs edər və qidasını kəsərik.”[8]

Bu qaydalar qarşısında kölə özünü təhlükəsiz hiss edir, sahibi də onun haqqına riayət etməsi gərəkdiyini bilirdi. Bütün bunların hamısı tarixdə misli görülməmiş müsbət hadisələr idi və bu xüsusda İslamın gətirdiyi prinsiplərin birinci mərhələsini təşkil edirdi.

İkinci mərhələ kölələri azadlığa qovuşdurmaq mərhələsi idi. İslama görə insan azad yaradılmışdır. Azad yaradılan insanı kölələşdirmək böyük günahlardan sayılır. Bir insanı kölələşdirməklə ondan əldə olunan gəlir də haramdır. İnsan azadlığına xələl gətirən istənilən hərəkət və davranış qınanmış, insana dəyər verən darvanışlar isə təqdir edilmişdir.

İslamda kölə azad eləmək insanların bir-biri ilə yarışdığı mövzulardandır. Çünki İslamda bir insanı köləlikdən qurtarmaq bəzən bir vəzifə, bəzən də fəzilətdir ki, ən son və ümumbəşəri din olan İslam insanları buna təşviq etmişdir. Bu İslamın zühuru ilə başlamışdır. Məlumdur ki, Rəsulullah (s.ə.s) və Hz. Əbu Bəkr (r.a) bir çox insanı köləlikdən azad eləmişdir.

Əvvəllər şəxslər tərəfindən həyata keçirilən bu fəaliyyət sonralar dövlət tərəfindən icra edilmişdir. Necə ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.s) maddi imkanların zəif olduğu bir dövrdə on nəfərə oxuyub-yazma öyrədəni əsirlikdən azad etmişdir. Ömər ibn Əbdüləzizin dövründə isə zəkat mallarından əldə olunan gəlirlə əsirlər azad edilirdi. Bundan əlavə əgər bir insan dini mükəlləfiyyətlərin icrasında hər hansı xətaya yol verərdisə məsələn, andı pozmaq, zihar və adam öldürmək kəffarəsində kölə azad etmək şərti vardı. “Hər kəs bir mömini səhvən öldürərsə, o zaman o, mömin bir qul azad etməli və öldürülmüş şəxsin ailəsi qanbahasını sədəqə olaraq bağışlamadıqda, onlara (ölən şəxsin varislərinə) tam şəkildə qanbahası verməlidir… ”  (Nisa, 4/92)

İslamda kölə azad etmək üçün başqa yollar da mövcuddur.

Sahibi ilə kölə arasında müəyyən miqdar mal qarşılığında razılaşma əldə oluna bilər. Kölənin təklifinin sahibi tərəfindən qəbul edildiyi təqdirdə, o azad olmaq üçün razılaşdırılan malı ödəməlidir.  

Müsəlman bir kişinin bu cariyələrlə əlaqəsi halal sayılır. Sahibindən uşağı olan bir cariyə sahibinin ölümü ilə azad vəziyyətə gəlir. 

Sahibi vəfat elədiyi və ya “mənim vəfatımdan sonra artıq azadsan” deyə hər hansı vəd verdiyi təqdirdə kölə azad sayılır.

Bundan əlavə savab qazanmaq məqsədilə kölə azad etmək olar. Minlərlə əsiri Allahın rizasını qazanmaq üçün azad edildiyi dövrlər olmuşdur.

Sual oluna bilər ki, “İnsanlığa yaraşmayan bir çox adətləri dəyişdirən İslam dini nəyə görə köləliyi qəbul elədi? Niyə ortadan qaldırmadı?”

Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, köləliyi İslam gətirməmişdir və müdafiə edib davam etdirən də İslam olmamışdır. Köləlik müharibələr nəticəsində ta qədimdən ortaya çıxmışdır. Bütün dövürlərdə, müharibələr davam elədiyi müddətcə əsarət və köləliyin qarşısını almaq mümkün olmayacaq. Təsəvvür edin ki, bir dövlət başqa bir dövlətlə müharibə edir və bir çox əsir ələ keçirir. Əsirləri nə etməlidi?

1. Hamısını edam edər ki, bu zalım insanların işidir. Heç bir vicdanlı insan uşaq, qadın, qoca demədən insanların öldürülməyinə razı olmaz. Üstündən əsrlər keçsə də tarixdə edilən bu cür soyqırım edən, qətliam törədənlər pislənmişdir.
2. Əsir düşərgələrinə göndərə bilər. Əsir düşərgələrində əsirlərə edilən işgəncələr də insanlıq adına işlənmiş cinayətlərdən sayılır. İyirminci əsr bir çox belə cinayətlərə şahid olmuşdur. Qarabağ müharibəsində əsir düşən soydaşlarımıza düşmənlərin elədikəri də bu növ cinayətlərdəndir.
3. Onları azad edərək öz məmləkətlərinə yollamaqdır ki, bu da düşməni cəsarətləndirmək və gücləndirməkdir. Lakin qarşılıqlı razılaşma ilə bunu etmək mümkündür.
4. Və ya qənimətin bir hissəsi kimi möminlərə pay olaraq verməkdir ki, İslamda bu yol seçilmişdir. Yuxarıdakıların hamısından faydalı olan da elə budur.

Hər möminin evindəki əsir haqq və həqiqətlərdən xəbərdar olacaq, doğruluq və gözəllikləri sahibindən öyrənəcəkdi. Beləcə gördüyü xoşrəftarla İslamı qəbul edəcək sonra da əsirlikdən qurtulacaqdı. Azad olmaqla müsəlmanlarla eyni haqlara sahib olacaqdı. Bu üsulla minlərlə kamil insan yetişmişdir. İmam Malikin şeyxi Nafi, Tavus ibn Keysan və Məsruk kimi yüzlərlə tabeun imamının daxil olduğu məvali adlandırılan insanlar buna nümunə göstərilə bilər.  

İslamda azadlıq əsas sayıldığına və əsirləri azad eləmək üçün bir çox yol olduğuna görə köləliyi İslama aid etmək doğru deyil. Dünya dövlətlərinin köləliyə münasibəti İslamdakı kimi olana qədər köləlik davam edəcək.

Soruşula bilər ki, nəyə görə müəyyən dövrlərdə kölə və cariyələr olmuşdur?

Bəli, ilk əsrdən başlayaraq müəyyən dövrlərdə müsəlmaların kölə və cariyələri olmuşdur. Bunun biri kölə, digəri də sahibi ilə əlaqəli iki səbəbi var: Yuxarıda da qeyd edildiyi kimi İslamda insanın azadlığı əsasdır. Müəyyən səviyyəyə gəlib çatmayan fərdlər üzərlərinə düşəni layiqiylə icra edə bilməzlər. Həmin fərdlərin peyğəmbər əxlaqını öyrənənə qədər müsəlmanın yanında qalması təbiidir.

Adı müsəlman olsa da, ara-sıra bəzi insanların köləlikdən öz həva və həvəsinə görə sui-istifadə etməsini, İslama aid edib İslamı onların etdikləri ilə qiymətləndirmək insafsızlıqdır.

Kölələrlə əlaqəli hökmlərə baxdıqda, bu xüsusda İslamın gətirdiyi qaydalardan daha gözəli yoxdur. İlk müsəlmanlar kölələri əvvəlcə insan olduqlarına inandırır, sonra azadlıqlarına qovuşdurur və ailə qurmağı tövsiyə edirdilər. Yəni kölələrlə insan kimi rəftar edirdilər.

Anadangəlmə insanda olan vərdişlərin dəyişməsi çox çətin olsa da insan ikinci xarakter qazana bilər. Öyrənilmiş vərdişləri yeniləri ilə əvəz eləmək vəhşi heyvanı tərbiyə eləmək qədər çətindir. Köləlik də belədir. Bir mənada xarakter deformasiyasıdır. Bunun üçün xeyli zaman lazımdır. Möminlər də bunu etmişlər.

Hər mömin qardaşım deyə bağrına basdığı köləsinə müstəqil işləmək, qazanmaq, ailə qurmaq kimi xüsusları tək-tək öyrətmiş, tam öyrəndiyinə əmin olduqdan sonra da azad etmişdir.

Əgər kölələşdirilmiş insanlar sadalananlar edilmədən cəmiyyət içərisinə çıxarılsaydı çiyinlərində daşıdıqları ağır köləlik yükünün təsirindən akvariumun içərisindəki balıqlar kimi nə edəcəyini bilməyəcəkdilər. Bu isə kölələrə heç bir xeyir gətirməyəcəkdi. Necə ki, tarixə nəzər saldıqda bunun şahidi oluruq. Amerika prezidenti Abraham Linkoln bir qərarla bütün kölələri azad etmişdi ki, nəticədə kölələrin hamısı sahiblərinin yanına qayıtmışdı. Başqa cür ola da bilməzdi. Ömrü boyu və ya ömrünün çox hissəsini əsir olaraq yaşamış insan əmr almağa öyrəşmişdir. Bəlkə də yaxşı qabiliyyət və istedadları var. Ancaq həmişə başqası tərəfindən idarə edildiyinə görə əlli yaşında olsa da balaca uşaq kimi, həyatın qanunlarını öyrənmək üçün birinə ehtiyacı olur ki, bu da onun sahibidir. Bu azadlığını itirmiş kölələr və müstəmləkə halına salınmış dövlətlərin ortaq problemidir. Bəli, istismara məruz qalan millətlər də belə tərbiyə edilməsə, şəxsiyyət qazanmasa başqa dövlətlərə asılılıqdan əsla xilas ola bilməyəcək. Hətta deyə bilərik ki, şəxsiyyətini itirmiş millətlərə yenidən mənlik şüuru qazandırmaq, əsirlərə insan olduğunu öyrətməkdən daha çətindir.

İslamın məqsədi də köləyə mənlik və insanlıq şüuru qazandırmaq, onlarda ictimai şüurun oyanmağına səbəb olmaq və onları cəmiyyətin bir fərdi halına gətirmək olmuşdur. Zeyd ibn Harisənin (r.a) yetişdirilib azad edilməsi və ardınca zəngin, soylu qadınla evləndirilməsi (Zeynəb binti Cahş), sonra içərisində bir çox seçkin səhabənin olduğu orduya komandir təyin edilməsi bu məqsədin mərhələ-mərhələ, tədricilik prinsipinə əsasən gerçəkləşdiyinin sübutudur.

Bilal Həbəşinin ilklərdən olması, Hüzeyfənin köləsi Salimin müsəlmanların qibtə edəcəyi səviyyəyə çatması, Salman Farisinin Əhli-beytdən sayılması kölənin müsəlmanlıqda və müsəlmanların evlərində hansı mövqedə olduğunu göstərən əyani nümunələrdir. Bunların sayını artırmaq da mümkündür. Qısacası, İslam dövlətlərində qullara Qədim Yunanıstanda olduğu kimi qəddar münasibət göstərmək qadağan edilmişdi. 

Qul əməyinin ləğvi ilə əlaqəli ilk qanunlar İngiltərədə və ABŞ-da XIX əsrin əvvəllərində – 1807-ci ildə qəbul olunmuşdur. İngiltərədən sonra köləliyi ilk ləğv edən Osmanlıdır. Osmanlıda qul əməyi 1847-ci ildə Sultan Abdülməcidin dövründə  qadağan edilmişdir. 1926-cı ildə Millətlər Cəmiyyəti bütün dünyada qul əməyini qadağan etmiş, daha sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatı da bu hökmü qəbul etmişdir.

Xülasə deyə bilərik ki, köləliyi İslam gətirməmişdir. Əksinə köləlikdən qurtuluş yollarını göstərmişdir. Sosioloqlar tarixi materializm pəncərəsindən insanlığın keçdiyi yol ibtidai icma, quldarlıq, feodalizm, kapitalizm kimi dövrlərə bölürlər. Quldarlığın ta qədim dövrdən davam etdiyini bildirirlər. Avropada sənaye inqilabı olarkən, Afrikada insanlar kölələşdirilir və amansızlıqla öldürülürdü. İkinci dünya müharibəsi illərində əsir düşərgələrində edilən zülmlər, əsirlərin ağır işlərdə işlədilməsi, günümüzdə davam edən insan alveri, qadın zorakılığı köləliyin hələ də qalxmadığını göstərir. İslam dinini bu məsələdə ittiham edənlər öz ölkələrində baş verənləri və bu gün dünyada yaşananları görməzlikdən gəlirlər. Dünyada müharibələr, insan alveri, bəzi insanların öz mənfəətləri üçün başqalarını istismar etmələri davam elədiyi müddətcə köləlik davam edəcəkdir.

İnsan həyatının, ləyaqət və azadlığının toxunulmazlığı kimi dəyərlər müsəlmanlar üçün əsas İslami dəyərlərdir və heç kəsin bu dəyərləri insanların əlindən almağa haqqı yoxdur.

[1] Əbu Davud, Diyet 7; Tirmizi, Diyet 16; əl-Hakim, əl-Müstədrək 4/408.

[2] Əbu Davud, Ədəb, 120.

[3] Müslim, İmarə 36; Tirmizi, Cuma 80, Cihad, 28.

[4] İbn-Əsir, Üsdul-ğabə, 1/209.

[5] Müslim, Eyman 29; Müsnəd 5/161.

[6] Muslim, Əlfaz 3; Müsnəd 2/484.

[7] Əbu Avanə, Müsnəd 4/72; Beyhəqi, Sünən 8/7.

[8] Əbu Davud, Diyet 7; İbn Macə, Diyet 23; Nəsai, Qəsəm 10.

Yazılarımızın çap olunmuş (kitab) halı təssüf ki  əlimizdə yoxdur. Ancaq kitab çıxartmaqla bağlı layihələrimiz var.
Təşəkkür edir, dualarınızı gözləyirik.