Mubdi isminin şərhi
59. və 60. Mubdi və Muid isimlərinin şərhi:
Bu isimlər, mucid/icad edən mənasındadırlar.
Ancaq icad (feli):
~ əgər daha əvvəl bir misli olmazsa, "ibda";
~ əgər daha əvvəl bir bənzəri varsa, "iadə"
deyə adlandırılır.
Allah (subhənəhu və taala), insanları yaratmaqla başladı; sonra O, onları, "iadə" edib haşr edəcək olan (Zat)'dır. Bütün əşya, Ondan başladı və Ona dönəcəkdir. Onun ilə başladı (zühur etdi) və yenidən Onun ilə iadə ediləcək/geri dönəcəkdir.
(əbu Həmid əl-Ğazzali, "əl-Maqsadu'l-Əsna fi şərh-i Əsmaillahi'l-Husna" əsərindən nəql)
-----------------------------
-----------------------------
Əlavələr:
Ustad Bədiü'z-zaman Said Nursi (rahmətullahi aleyh)'in bəyanı:
Müəllifimiz Ustad Nursi, "Sözlər" adlı əsərinin 16-cı sözündə (2-ci Şüa, s. 190-192), belə deyir:
Ey nefs-i bîhuş! Diyorsun ki:
اِنَّمَۤا اَمْرُهُۤ اِذَۤا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
hem
اِنْ كَانَتْ اِلاَّ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ
gibi âyetler, vücud-u eşya sırf bir emirle ve def'î olduğunu; ve
صُنْعَ اللهِ الَّذِۤى اَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ
hem
اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ
gibi âyetler, vücud-u eşya ilim içinde azîm bir kudretle, hikmet içinde dakik bir san'atla, tedricî olduğunu gösteriyorlar. Vech-i tevfiki nedir?
Yəni:
Ey huşsuz (yəni, ağıla edə bilməyən) nəfs! Deyirsən ki:
✓ "Bir şeyi yaratmaq istədikdə ona təkcə: 'Ol!' deyər, o da olar." (Yasin/82)
həm:
"Bircə dəhşətli səs qopan kimi onların hamısı hüzurumuza gətiriləcəklər." (Yasin/53)
kimi ayələr: əşyanın var edilməsinin, sırf bir əmr ilə anidən olduğunu;
✓ "Bu, hər şeyi kamil şəkildə (mükəmməl, balanslı) edən Allahın sənətidir." (Nəml/88);
həm:
"Hansı ki, yaratdığı hər şeyi gözəl biçimdə yaratmışdır." (Səcdə/7)
kimi ayələr isə: əşyanın var edilməsinin:
~ elm içində (görünən) əzəmətli bir qüdrətlə;
~ hikmət içində incə bir sənətlə
tədrici olduğunu göstərirlər.
(Bu 2 qrup ayənin) uyğunluq yönü, nədir?
(Yəni, sənətli şəkildə yaradılış və hər şeyi ən gözəl şəkildə yaratmaq da, tədriciliyi nəzərə verir.
Elə isə, zahirən bir-birinə müxalif görünən bu 2 qrup ayə, bir-birilərilə necə uzlaşdırıla bilər?)
-----------------------
-----------------------
Elcevap: Kur'ân'ın feyzine istinaden deriz:
Evvelâ: Münâfat yoktur. Bir kısım öyledir; iptidadaki icad gibi. Bir kısmı böyledir; mislini iade gibi.
Yəni:
Cavab: Quranın feyzinə (bərəkətinə) istinadən, deyirəm:
• Əvvəla: (bu 2 qrup ayə arasında) ziddiyyət yoxdur. Bir qisim, elədir, (məsələn) başlanğıcdakı icad kimi; bir qismi də, belədir (məsələn) mislini iadə etmək (yenidən vermək, təkrarlamaq) kimi.
İzah:
Müəllifimiz Ustad Nursi (rahiməhullah), bu cümləni, digər əsərində (bax: Ləmalar, 23-cü Ləma: "Təbiət risaləsi", 3-cü Sual, s. 201), belə deyir:
"Mevcûdât, iki vecihle îcâd ediliyor. Biri; ibdâ‘ ve ihtirâ‘ ta‘bîr edilen, hiçten îcâddır. Diğeri; inşâ ve terkîb ta‘bîr edilen, mevcûd olan anâsır ve eşyâdan toplamak sûretiyle ona vücûd vermektir."
Yəni:
Mövcudat, 2 cəhətlə icad edilir:
1. İbda və ixtira deyə təbir edilən: "heçdən icad"dır.
2. İnşa və tərkib deyə təbir edilən: "mövcud olan ünsürlər və əşyadan toplamaq surətilə ona vücud/varlıq verməkdir.
Not: Müəllifimiz, bu qisimdə: ilk insanın, ilk bitki və s.'ın ilk olaraq bənzərsiz, nümunəsiz, daha əvvəl nümunəsi görülməmiş bir varlıq olaraq Allahın əzəli elmindən varlıq sahəsinə çıxmasını; və bu ilk insan, bitki və s.'dan tərkib edilərək digər insanların, bitki və s.'ın yaradılmasını misal verdi. Diqqət edilsə, bu qisim yaradılışda, həm anilik, həm də tədricilik, asanlıqla nəzərə çarpmaqdadır.
Bu qisim yaradılış haqqında təfəkkür edərkən, ağla belə gəlir ki, "Görəsən, müşahidə edə bilmədiyimiz ibda surətində yaradılış, bitmişdirmi? Bitmişdirsə, müşahidə edə bilmiriksə, bu yaradılışı, necə təfəkkür edə bilərik? Yəni, ağlımızla, nəzərimizlə, ilk insan, bitki və s. haqqında təfəkkür edə bilirik. Bəs müşahidəmizlə, necə, təfəkkür edə bilərikmi?"
Bunda sonra isə, müəllifimiz, həm ani, həm də tədrici yaradılışı müşahidə edə biləcəyimiz qismə toxunacaqdır. Yəni, dünyada da, bunun misalı, nümunəsi vardırmı? Ustad Nursi, belə davam edir:
--------------------------
--------------------------
Saniyen: Mevcudatta meşhud olan suhulet ve sür'at ve kesret ve vüs'at içinde nihayet intizam, gayet ittikan ve hüsn-ü san'at ve kemâl-i hilkat, şu iki kısım âyetlerin vücud-u hakikatlerine kat'iyen şehadet eder.
Yəni:
• İkincisi: Mövcudat (varlıqlar)'da müşahidə edilən asanlıq, sürət, kəsrət (çoxluq) və genişlik içində sonsuz intizam, ittiqan (möhkəmlik, mükəmməllik), sənət gözəlliyi və yaradılışdakı mükəmməllik, bu 2 qisim ayələrin həqiqətlərinin varlıqlarına, qətiyyən şəhadət edər.
Şərhi:
1. Asanlıq içində intizam:
"İntizam" kəliməsinə, lüğət kitablarında, belə izahlar verilir:
• işlərin yerli-yerində olması;
• ahəng içində olmaq;
• bir-biri içində yerləşdirilmək.
Yer üzündə yaradılan məxluqata baxdığımızda, yaratma fəaliyyətində, sonsuz bir asanlıq görürük. Bir neçə həftə zərfində, ağaclardan, çiçəklərdən və digər heyvan və bitkilərdən, hədsiz fərdlər icad edilir. Məsələn:
~ hər birinə, fərqli bir surət verilir;
~ üzərlərinə, fərqli libaslar tikilir;
~ fərqli əza və cihazlarla təchiz edilirlər.
Bütün bu intizamlı icadlar, sonsuz asanlıqla edilməkdədir.
İndi, ən usta dərziləri toplasaq, tikanlı bir ağaca libas tikmələrini və daha sonra bu ağacın budaqlarını çiçəklərlə, yarpaqlar və meyvələrlə bəzəmələrini istəsək, görəsən neçə dərzi, neçə gündə bir ağaca libas tikib çiçək, yarpaq və meyvələrlə bəzəyə bilər?
Bir də belə bir libas tikmələrini istəsək: Ağac böyüdükcə, libası da böyüyəcək; kiçilincə də, kiçiləcək. Belə bir libas tikmələri, mümkünmüdür?
Halbuki, yer üzündəki ağaclara baxdığımızda, mükəmməl intizam içində, hamısına, asanlıqla libaslar tikilir; bu ağaclar böyüdükcə, libasları da böyüyür, kiçilincə kiçilir.
Dəyərli oxuyucu! Müəllifimiz Ustad Nursi'nin qəsdi, budur:
Əslində, belə mükəmməl asanlıq içində belə bir intizam, qeyr-i mümkündür. İş nə qədər intizamlı olsa, onu görmək, bir o qədər çətinləşməkdədir. Halbuki, verdiyimiz misal, Allahın asan bir şəkildə intizamlı iş gördüyünə, milyonlarla misallardan sadəcə bir misaldır.
Demək, əşyanın asanlıq içində intizamlı bir şəkildə icadı, qüdrət sahibi Allahın əsəridir. Əgər təsadüf və təbiət işə qarışsaydı, deyil aləm, bir milçək qanadı belə varlıq qazana bilməzdi. Varlıqlar arasında ağlı ilə seçilən bir insan belə, asanlıqla intizamlı bir iş görməkdə çətinlik çəkdiyinə görə; ağlı, eşitməsi, görməsi, iradəsi olmayan təbiət (qanunları), belə fəaliyyətə, heç vaxt sahib çıxa bilməz.
2. Sürət içində ittiqan (sağlam, möhkəm yaradılma):
Çox sürətli görülən işlərdən, möhkəm və sağlam bir şey yaratmaq, qeyr-i mümkündür. Məsələn:
Bir dərzi, sürətli bir şəkildə bir jaket tiksə, jaketin bir qolu, uzun; digər qolu isə, qısa olacaq. Bir rəssam, sürətli bir şəkildə bir rəsm çəksə, rəsm, əslinə bənzəməyəcək. Bir heykəltaraş, sürətli bir şəkildə bir heykəl düzəltsə, sənətin möhkəm və sağlamlığını, qoruya bilməyəcək.
Bu aləmə baxdığımızda isə, əşya, son dərəcə sürətlə meydana gəlir. Məsələn, bir ağaca baxırıq, bu gün budağında olmayan çiçək, ertəsi gün budağında təbəssüm edir. Bu gün budağında olmayan meyvələr, ertəsi gün budağında asılı durur.
Bax belə bir sürət içində tam bir sağlamlıqla meydana gələn əşya, pərdə arxasında iş görən Allahın varlıq və birliyinə dəlildir.
3. Kəsrət (çoxluq) içində mükəmməl yaradılış:
Mətndəki "kəsrət/çoxluq" kəliməsilə: "yaradılan varlıqların çoxluğu" qəsd edilmişdir. Məsələn:
Dünyadakı insan sayı, 8 milyardır. Bu çoxluqla bərabər, hər bir insan, əhsən-i təqvimdə (ən gözəl bir şəkildə) yaradılmışdır. Hər bir insanın surəti, səsi və s. digərindən ayrılmaqla, bu gözəlliyi ortaya qoymaqdadır.
Müəllifin qəsdi, budur:
Bu qədər çoxluq içində, hər bir əsəri (insan, heyvan, bitki və s.) xüsusi bir gözəllikdə yaratmaq, Allahdan başqasına nisbət edilə bilməz. Çünki, yaradılan şeylər çoxaldıqca, ustanın sənətindəki gözəllik, itməkdədir. Biz, bunu, insanlar tərəfindən çoxca yaradılan şeylərdə, açıq bir şəkildə müşahidə etməkdəyik. Halbuki, kainatda hansı əsərə baxsaq, bu qədər bolluq, çoxluq içərisində, hər birinin xüsusi gözəlliyini müşahidə edə bilirik. Dolayısı ilə, bu (çoxluq içindəki hüsn-ü sənət) fəaliyyət, Allahın varlıq və birliyinə dəlildir.
4. Vüsət (genişlik) içində hüsn-ü sənət (sənət gözəlliyi):
"Genişlik" kəliməsilə, "bütün yer üzü" qəsd edilmişdir.
Allah Taala, məxluqatı, mütləq genişlik içində, hüsn-ü sənətdə yaratmaqdadır. Bu maddəni, belə təfəkkür edə bilərik. Məsələn:
Bir çiçək, son dərəcə sənətli yaradılmışdır. Bu cəhətlə, o, bir sənət əsəridir. Bir çiçək üzərindəki bu təfəkkürümüzü bitirdiyimizdə, nəzərimizi geniş aləmə çevirməli və yer üzündəki bütün çiçəklərin, bu çiçək kimi sənətli bir şəkildə yaradıldığını təfəkkür etməliyik. Belə geniş bir aləmdə, hər bir çiçəyi eyni sənətə mazhar etmək (yəni, sənəti, hər bir çiçək üzərində göstərmək), ancaq Sani olan Allaha məxsus bir möhürdür.
Dəyərli oxuyucu! Bir ustanın iş görəcəyi sahə, geniş olsa, eyni zamanda hər birində bu sənət gözəlliyini nümayiş etdirməsi, çətinləşər. İnsan kimi ağıllı bir varlıq, bu fəaliyyətin nə qədər çətin olduğunu, idrak edə bilir. Elə isə, belə fəaliyyətin, ağlı, iradəsi, görməsi, eşitməsi olmayan təbiət və digər şeylərə nisbəti, necə düşünülə bilər?! Bu halda, geniş bir aləmdə, hər bir şeydə, gözəl sənətini nümayiş etdirmək, Allahdan başqasına isnad edilə bilərmi?!
----------------
----------------
"Öyle ise, şunların hariçte tahakkukları medar-ı bahs olması, lüzumsuzdur."
Yəni:
Elə isə, bu (həm anidən, həm də tədricən yaradılışdan bəhs edən) ayələrin xarici aləmdə də gerçəkləşdirildiklərini bəhs mövzusu etmək, lüzumsuzdur.
(Yəni, "Bu ayələrin, xarici aləmdə də nümunələri vardırmı?" deyə soruşmaq, lüzumsuzdur. Həm anidən, həm də tədricən yaradılış, dünyada da müşahidə edilməkdədir. Yuxarıdakı 4 nümunə, buna misaldır:
1. Asanlıq, anidən yaradılışı; bunun içindəki intizam isə, tədriciliyi göstərir;
2. Sürətli bir şəkildə yaradılış, anidən yaradılışı; bunun içindəki möhkəm yaradılma, tədriciliyi göstərir;
3. Çoxluq içində yaradılma, anidən yaradılışı; bunun içindəki hüsn-ü sənət isə, tədriciliyi göstərir;
4. Vüsət (genişlik) içində yaradılma, anidən yaradılışı; bunun içindəki mükəmməl xilqət, tədrici yaradılışı göstərir.)
----------------------
----------------------
"Belki, yalnız, 'Sırr-ı hikmeti nedir?' denile bilir."
Yəni:
Əksinə, ancaq, 'Bunun hikməti, nədir?' deyə soruşula bilər.
(Yəni, Allahın, həm ani yaratma nümunələri, həm də tədrici yaratma nümunələri sərgiləməkdəki hikməti, nədir?)
---------------------------
---------------------------
"Öyle ise, biz dahi, bir kıyas-ı temsili ile, şu hikmete işaret ederiz. Mesela:
Nasıl ki, terzi gibi bir san'atçı, birçok külfetler, maharetlerle musannâ birşeyi icad eder ve ona bir model yapar. Sonra onun emsalini külfetsiz, çabuk yapabilir. Hattâ bazan öyle bir derece suhulet peyda eder ki, güya emreder, yapılır. Ve öyle kuvvetli bir intizam kesbeder—saat gibi—güya bir emrin dokunmasıyla işlenir ve işler.
Öyle de, Sâni-i Hakîm ve Nakkâş-ı Alîm, şu âlem sarayını müştemilâtıyla beraber bedi' bir surette yaptıktan sonra, cüz'î ve küllî, cüz ve küll herşeye bir model hükmünde bir nizam-ı kaderî ile bir miktar-ı muayyen vermiştir."
Yəni:
Elə isə, biz də, təmsili bir qiyas ilə, bu hikmətə işarət edərik. Məsələn:
Necə ki, dərzi kimi bir sənətçi, bir çox külfət (çətinlik)'lər, məharətlərlə musənnə (sənətli) bir şeyi icad edər və ona bir model qılar. Sonra, onun misillərini, külfətsiz, sürətlə tikə bilər. Hətta, bəzən elə bir dərəcə asanlıq peyda edər ki, guya əmr edər, o iş görülər. Və elə qüvvətli bir intizam kəsb edər ki, -saat kimi- guya bir əmrin toxunması ilə işlənər və işləyər.
Elə də, Sani (sənətlə yaradan), Hakim (hikmətli iş görən), Nəqqaş və Alim olan Allah, bu "aləm sarayı"nə, içindəkilərlə bərabər, bədi (bənzərsiz) bir surətdə yaratdıqdan sonra, cüzi və külli, cüz (parça) və küll (bütün) hər şeyə, bir model hökmündə, qədərdən bir nizam ilə müəyyən bir miqdar vermişdir.
----------------------
----------------------
"İşte, bak, o Nakkâş-ı Ezelî, herbir asrı bir model yaparak mu'cizat-ı kudretiyle murassâ, taze bir âlemi ona giydiriyor. Herbir seneyi bir mikyas ederek havârık-ı rahmetiyle musannâ, taze bir kâinatı o kamete göre dikiyor. Herbir günü bir satır yaparak dekaik-i hikmetiyle müzeyyen, mücedded mevcudatı onda yazıyor. Hem o Kadîr-i Mutlak, herbir asrı, herbir seneyi, herbir günü bir model yaptığı gibi, rû-yi zemini, herbir dağ ve sahrâyı, bağ ve bostanı, herbir ağacı birer model yapmıştır. Vakit bevakit, taze taze birer kâinatı zeminde kuruyor, birer yeni dünyayı icad ediyor, birer âlemi alıp da diğer muntazam bir âlemi getiriyor. Mevsim bemevsim, her bağ ve bostanda taze taze mu'cizât-ı kudretini ve hedâyâ-yı rahmetini gösterir, yeni birer kitab-ı hikmetnümâ yazıyor, taze taze birer matbaha-i rahmetini kuruyor, mücedded bir hulle-i san'atnümâ giydiriyor. Her baharda, herbir ağaca sündüs-misal taze bir çarşaf giydiriyor, lü'lü'-misal yeni bir murassaatla süslendiriyor, yıldız-misal rahmet hediyeleriyle ellerini dolduruyor."
Yəni:
İndi, bax, o əzəli Nəqqaş:
~ hər bir əsri, bir model qılaraq, qüdrət möcüzələrilə murassa (daş-qaşla bəzədilmiş), təzə bir aləmi, ona (o modelə) geyindirir;
~ hər bir ili, bir miqyas edərək, rəhmət xariqələrilə musənnə bir sətir qılaraq, hikmətinin incəliklərilə zinətli, yeni mövcudatı, onda yazır.
Həm, o mütləq qüdrət sahibi olan Allah, hər bir əsri, hər bir ili, hər bir günü bir model qıldığı kimi;
~ yer üzünü;
~ hər bir dağ və səhranı;
~ bağ və bostanı;
~ hər bir ağacı da,
bir model qılmışdır. (Belə ki):
• Vaxt bə vaxt, təzə-təzə bir "kainat"ı, yer üzündə qurur; bir yeni dünya icad edir. Bir aləmi götürüb, müntəzəm bir aləm gətirir.
• Mövsüm-bə-mövsüm, hər bağ və bostanda, təzə-təzə qüdrət möcüzələrini və rəhmət hədiyyələrini göstərir. Yeni hikmətli bir kitab yazır. Təzə-təzə bir "rəhmət mətbəxi"ni qurur. Yenilənən sənətli bir libas geyindirir.
• Hər baharda, hər bir ağaca, ipəkli parça kimi təzə bir çarşaf geyindirir. İnci misal yeni bir murassaat (daş-qaş) ilə bəzəyir. Ulduz kimi rəhmət hədiyyələrilə, əllərini doldurur. (haşiyə)
---------------------
(Haşiyə:
Ustad Nursi'nin verdiyi bu misala görə:
~ dərzinin heç yoxdan, nümunəsiz bir şeyi icad etməsi misalı ilə əlaqələndirdiyi, Rəbbimizin kainatda mövcud olan hər şeyi bir nümunəsi olmadan yoxdan yaratması: "ibda";
~ dərzinin bir model meydana gətirib onu ilk dəfə icadından sonra davamlı eyni ölçü və model ilə yaratması misalı ilə əlaqələndirdiyi, kainatda yaradılan hər şeyin, müəyyən ölçülər, nisbətlərilə, təkrardan yaradılması isə: "inşa"dır.)
---------------------
---------------------
"İşte, şu işleri nihayet hüsn-ü san'at ve kemâl-i intizamla yapan ve şu birbiri arkasında gelen ve zaman ipine takılan seyyar âlemleri nihayet hikmet ve inâyet ve kemâl-i kudret ve san'atla değiştiren Zat, elbette gayet Kadîr ve Hakîmdir, nihayet derecede Basîr ve Alîmdir. Tesadüf Onun işine karışamaz."
Yəni:
Bax, bu işləri, sonsuz hüsn-ü sənət və mükəmməl intizamla görən və bu bir-biri arxasında gələn və "zaman ipi"nə asılan səyyar aləmləri, sonsuz hikmət, inayət, mükəmməl qüdrət və sənətlə dəyişdirən Zat, əlbəttə, çox qüdrətli və hikmətlidir. Sonsuz dərəcə basir (hər şeyi görən) və alim'dir. Təsadüf, Onun işinə qarışa bilməz.
--------------------
--------------------
İşte, o Zât-ı Zülcelâldir ki, şöyle ferman ediyor:
اِنَّمَۤا اَمْرُهُۤ اِذَۤا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
وَمَۤا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ
deyip, hem kemâl-i kudretini ilân, hem kudretine nisbeten haşir ve kıyamet gayet sehl ve külfetsiz olduğunu beyan ediyor. Emr-i tekvinîsi kudret ve iradeyi tazammun ettiğini ve bütün eşya, evâmirine gayet musahhar ve münkad olduklarını ve mübaşeretsiz, muâlecesiz halk ettiği için icadındaki suhulet-i mutlakayı ifade için, sırf bir emirle işler yaptığını, Kur'ân-ı Mu'cizü'l-Beyan ile ferman ediyor.
Yəni:
Bax, o cəlal sahibi Zat'dır ki, belə fərman edir:
• "Bir şeyi yaratmaq istədikdə ona təkcə: 'Ol!' deyər, o da olar." (Yasin/82);
• "O Saatın gəlməsi, bir göz qırpımı kimidir və ya daha tezdir." (Nəhl/77)
buyurub, (bu ayələrlə),
1. Həm qüdrətinin mükəmməlliyini, elan;
2. Həm qüdrətinə nisbətən, haşr və qiyamətin, çox asan və külfətsiz olduğunu bəyan
edir. (Bununla bərabər),
3. Təkvini əmrinin, qüdrət və iradəni ehtiva etdiyini; (haşiyə)
-------------------
(Haşiyə:
Bu cümlə, kainatdakı təkvini əmrləri (yəni, yaradılışla bağlı qanunları), Allahın iradə etmiş olduğunu; və əşyanı və hadisələri, bu qanunlara görə yaratdığını ifadə edir. Bu yaratma və idarə etmə işində, iradədən sonra ağla ilk gələn sifət isə, qüdrətdir. İradə edilən şey, İlahi qüdrətilə yaradılmaqdadır.)
-------------------
4. Bütün əşyanın, əmrlərinə boyun əydiklərini və tabe olduqlarını;
5. Təmassız, bir başa xəlq etdiyi üçün, icadındakı mütləq asanlığı ifadə üçün, sırf bir əmrlə işlərin görüldüyünü,
bəyanı möcüzə olan Quran ilə fərman edir.
(Not: Müəllifimiz ustad Nursi, Allahın, həm ani yaratma nümunələri, həm də tədrici yaratma nümunələri sərgiləməkdəki hikmətinə dair, bu 5 maddəni zikr etdi.)
--------------------
--------------------
"Hasıl-ı kelâm: Bir kısım âyetler, eşyada, hususan bidayet-i icadında gayet derecede hüsn-ü san'atı ve nihayet derecede kemâl-i hikmeti ilân ediyor. Diğer kısmı, eşyada, hususan tekrar icadında ve iadesinde gayet derecede suhulet ve sür'atini, nihayet derecede inkıyad ve külfetsizliğini beyan eder."
Yəni:
Sözün özü:
~ Bir qisim ayələr: əşyada, xüsusilə ilk yaradılışında, üstün dərəcədə hüsn-ü sənəti və sonsuz dərəcədə mükəmməl hikməti elan edir;
~ Digər qisim ayələr isə: xüsusilə təkrar icadında və iadəsində, üstün dərəcədə asanlıq və sürətini, sonsuz dərəcədə inqiyad (əşyanın boyun əyməsini) və külfətsizliyini bəyan edir.
------------------------
------------------------
وَهُوَ ٱلَّذِى يَبْدَؤُا۟ ٱلْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
Və Huvəlləzi yəbdəu'l-xalqa summə yuiduhu, və huvə əhvənu Aleyh.
Yəni:
"Məxluqatı ilk dəfə yoxdan yaradan, sonra onu bir daha təkrarlayan, Odur. Bu da, Onun üçün çox asandır." (Rum/27)
