Əvvəl və Axir isimlərinin şərhi

73. və 74. Əvvəl və Axir isimlərinin şərhi:

~ "Əvvəl": bir şeyə nəzərən əvvəl;

~ "Axir": bir şeyə nəzərən axir

olur.

Bir şeyin, başqa bir şeyə, bir cəhətdən həm əvvəl, həm də axır olması, təsəvvür edilə bilməz. Varlığın tərtibinə nəzər etsən və tərtib edilmiş mövcudatı mülahizə etsən, Allah Taala, onlara izafətlə, əvvəldir. Çünki, bütün mövcudat, öz varlığını, Ondan almışdır. Ancaq Ona gəlincə, O, Zatı ilə mövcuddur və varlığını, qeyrisindən almamışdır.

Süluk (Allah yolunda getməy)'in tərtibinə nəzər etsən; və Ona doğru gedən (salik)'lərin mənzillərinin mərtəbələrini mülahizə etsən, O, axırdır. Çünki O, ariflərin çıxa biləcəyi ən son mərtəbədir. Onun mərifətindən əvvəl əldə edilən hər mərifət, mərifətullah üçün bir pilləkəndir. Dolayısı ilə, ən uca mənzil, Allah (subhənəhu və taala)'nın mərifətidir. Bu halda, Allah:

~ süluka izafətlə, axır;

~ varlığa izafətlə də, əvvəldir.

Başlanğıc, əvvələn Ondandır. Dönüş də, axirən yenə Ona olacaqdır.

(əbu Həmid əl-Ğazzali, "əl-Maqsadu'l-Əsna fi şərh-i Əsmaillahi'l-Husna" əsərindən nəql)

------------------------------

------------------------------

Əlavələr:

Hədid surəsi 3-cü ayətin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/h%C9%99did-sur%C9%99si-3-cu-...