Möcüzə və qisimləri
Möcüzə: bənzərini gətirməkdən insanların aciz qaldığını təsdiqləyən şeydir.
Kəlam alimlərinə görə möcüzənin tərifi belədir:
"Münkirlərə (inkar edənlərə) meydan oxuduğu vaxt, nübüvvət iddia edən şəxsin əlində təbiət qanunlarına zidd olan bir hadisənin -bənzərini gətirməkdən inkar edənləri aciz buraxacaq şəkildə- baş verməsidir."
Möcüzənin peyğəmbər (əleyhissəlam)'ın doğruluğunu göstərməsinin izahına gəlincə, biz, möcüzənin, uca Allahın feili oldugunu, qulun bunda heç bir təsiri olmadığını bilməkdəyik. Məsələn:
Əsanı ilana çevirmək və ölünü diriltmək kimi.
Peyğəmbər olan şəxs:
"Əgər mən, Sənin həqiqi rəsulun isəm, belə belə et!"
deyər, Allah Taala da, möcüzə izhar edərsə, bu, o peyğəmbəri felən təsdiq etmək mənasına gəlir. Və bu xüsus:
"Doğru söylədin, sən, haqq peyğəmbərsən"
sözü yerinə keçər.
Bir kimsə hökmdarın hüzurunda, onun elçisi olduğunu iddia edər və onun maiyyətinə:
"Doğruluğumun əlaməti, hökmdara: 'doğru deyirəmsə, yerindən 3 dəfə qalx otur' söyləməyim olacaqdır."
deyərsə, hökmdar da həqiqətən bunu edər və maiyyətindəkilər, bu hadisənin onun (padşahın) adəti olmadığını bilərsə...
Necə ki, bu fel, o elçini, iddiasında, "doğru deyirsən!" dərəcəsində təsdiq edirsə, möcüzə də eynilə təsdiq etmək məsabəsindədir.
----------------------------------------------------------------------
Möcüzələr, aşağıdakı qisimlərə ayrılır:
1) Əqli möcüzə:
Birincisi, Quran-i Kərimdir. Peyğəmbər onunla, ərəb olan və olmayan bütün ədiblərə (ədəbiyyatçılara), bənzərini gətirmələrini istəyərək meydan oxumuş, onlar isə, bunu etməkdən aciz qalmışlardır. Allah Taala, belə buyurur:
وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَـٰدِقِينَ
"Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı bütün şahidlərinizi köməyə çağırın!" (Bəqərə/23).
Yenə şanı uca olan Allah, belə buyurmuşdur
قُل لَّئِنِ ٱجْتَمَعَتِ ٱلْإِنسُ وَٱلْجِنُّ عَلَىٰٓ أَن يَأْتُوا۟ بِمِثْلِ هَـٰذَا ٱلْقُرْءَانِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِۦ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا
"De: 'Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün bir yerə toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr belə ona bənzərini gətirə bilməzlər”. (İsra/88).
Və bu xüsusda Quran-i Kərimin ehtiva etdiyi digər ayətlər.
Bu ayətlər qarşısında bütün ədəbiyyatçılar, Qur'anın bənzərini gətirməkdən aciz qalmışlardır.
Bunun isbatına gəlincə, onlar əgər Qur'anın bənzərini gətirməyə güc çatdırsaydılar, bunu mütləq edərdilər. Çünkü onlar, peyğəmbərin iddasını və onun qəti isbat vasitəsi olaraq istifadə etdiyi Qur'an hüccətini çürütməyə son dərəcə düşkün idilər. Ədiblər belə bir şey etmiş olsalardı (yəni Qur'ana nazirə gətirmiş olsalardı), mütləq ətrafa yayılar və bizə qədər nəql edilib gətirilərdi. Eynilə, Musəylimətu'l- Kəzzabın, (guya vəhy növü olan), batil sözləri nəql edildiyi kimi.
Sual:
Bəlkə, müharibə və məişət məşğələləri kimi işlər, onları belə bir işdən əngəlləmişdir?
Cavab:
~ Birincisi, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm)'in Quranla meydan oxuması, döyüşlərə başlamasından əvvəl olmuşdur.
~ İkincisi, ərəblər nəzərində, haqq bildikləri dinlərini müdafiə etmək, hörmətə layiq və müqəddəs bildikləri şeyləri qorumaq, məişət məşğələlərindən çox daha əhəmiyyətli bir şey idi. Bundan dolayı, irəli sürülən ehtimalın, bəhs mövzusu olmadığı açıqdır.
Sual:
Bəlkə də o vaxtların ədibləri, Qur'ana nazirə (Quranın bənzərini) gətirmişlərdir, lakin müsəlmanlar buna maraq göstərməmiş və Quran məşhur qalmışdır.
Cavab:
O dövrlərdəki münkirlər/inkar edənlər, sayca möminlərdən daha çox idilər. Əgər Qurana nazirə olacaq bir şey gətirmiş olsalardı, onların inkarları, yalanlamaları və peyğəmbər (əleyhissəlam)'a olan düşmənlikləri, özlərini bu nazirəni nəql edib məşhur qılmağa sövq edəcəkdi. Eynilə, möminlərin təsdiqləri və peyğəmbərə olan məhəbbətləri, onları, Quranı nəql etməyə və məşhur qılmağa sövq etməsi kimi.
Buna baxmayaraq, Qur'ana nazirə olacaq bir şey, bizə nəql edilməmişdir. Bu halda, (demək ki) ədiblər, bundan aciz qalmışlardır.
Ərəblərin, ədəbiyyat və bəlağat mütəxəssisləri belə bir şeydən aciz qalınca, sonrakı qeyr-i ərəb ünsürlər, əvləviyyətlə, aciz qalacaqlar.
2. Hissi möcüzələr
Peyğəmbərin nübüvvətini isbat edən möcüzələrin ikincisi, Ondan nəql edilən hissi və xəbəri möcüzələridir. Hisslərlə idrak edilən möcüzələrin bir qismi Onun zatında, bir qismi də zatının xaricində gerçəkləşmişdir.
a. Onun zatı ilə bağlı möcüzələr:
~ ata və anası tərəfindən (nurunun) sülbünə və rəhminə keçdiyi kimsələrin alnında bir nurun parlaması;
~ keçmiş ilahi kitablarda, maddi və mənəvi vəsflərlə ortaya çıxacağı zamanın xəbər verilməsi və Ona tabe olacaqlarla tərəfdarlarının vəsflərinin bildirilməsi;
~ yenə Əli bin Əbu Talib, Hind bin Əbu Halə, və Ümmü Mə'bəd kimi şəxslərin rəvayətləri ilə bizə qədər nəql edilən yüksək yaradılışı, boyu və orqanları, yüksək əxlaqı və nümunə davranışları zikr edilə bilər.
Bütün bunlar, bəsirət sahibləri tərəfindən nə ondan əvvəl, nə də ondan sonra bu cür sifətlərin heç kimdə toplanmadığı mövzusunda qəti dəlillər təşkil edir. Bu da, Onun zatının şərəf və şanının ucalığını göstərir, həm də kimsənin Özünə bərabər ola bilməyəcəyi şəkildə. Necə ki, rəvayət edildiyi üzərə, Əbu Bəkr əs-Siddiq, Peyğəmbərimizə uşaq vaxtları nə vaxt nəzər etmiş və Onun vəsflərinə diqqət etmiş isə:
"Bu şəxs, böyük bir iş üçün yaradılmış olmalıdır." deyirdi.
Nəhayət Peyğəmbər, onu İslama dəvət edincə:
"Bax mənim Səndən gözlədiyim şey, bundan başqa bir şey deyildi."
Abdullah bin Salam da, Onunla ilk qarşılaşdığında:
"Bu, əsla yalançı bir sima ola bilməz." demişdir.
Abdullah b. Rəvaha isə, Onun haqqında belə demişdir:
"Olmasaydı belə, möcüzələrin heç biri,
Verərdi sənə Onun məsum üzü, xəbəri."
Peyğəmbər ömrü boyunca bu yüksək əxlaqı mühafizə etmiş, gizli-aşkar, qəzəbli və xoş, həyatının heç bir mərhələsində bundan ayrılmamışdır. Elə ki, Ona iman etməyənlər belə, şiddətli düşmənlikləri, və sərt tənqidlərinə baxmayaraq, Özündə hər hansı bir etiraz nöqtəsi tapa bilməmişlərdi.
Bax bu məziyyət, Onun (peyğəmbərlik) iddiasının doğruluğuna, ən böyük bir dəlil təşkil edir. Çünki şanı uca olan hikmət sahibi Allahın (Öz elçisi olduğunu iləri sürmək surəti ilə)
• Böhtançı bildiyi bir kimsənin şəxsində bu qədər məziyyətlərin toplanması;
• Ona 23 il icazə verməsi;
• Sonra da təbliğ etdiyi dini, digər dinlərə üstün qılıb, düşmənlərinə qalib gətirməsi; və
• Vəfatından sonra əsərlərini qiyamətə qədər yaşatması,
əqlən muhaldır/imkansızdır.
b. Hissi möcüzələrdən, Allah Rəsulunun zatının xaricində olanlara, bunlar nümunə göstərilə bilər:
• Ayın ikiyə ayrılması;
• Ağacın yeriyərək gəlməsi;
• Daşın danışması;
• Ağac kötüyünün inləməsi;
• Qızardılmış qoyun ətinin, zəhərli olduğunu xəbər verməsi; və
• Buludun peyğəmbəri davamlı olaraq kölgələndirməsi.
3. Xəbəri möcüzələr
Peyğəmbərin keçmişə ve gələcəyə aid hadisələri xəbər verməsi də, Onun möcüzələrindəndir.
a. Keçmişə aid hadisələrə misal, əvvəlki peyğəmbərlərin qissələri və əvvəlki ümmətlərin hallarıdır. Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bu qissə və hadisələri, kitab əhli alimlərinin hüzurunda (Qur'an və hədisin fərqli yerlərində) müxtəlif ləfizlərlə zikr etmiş, bu alimlərdən heç biri, Onu yalanlamağa və ya tənqidə imkan tapa bilməmişlərdir. Halbuki O, nə əvvəlkilərin kitablarını oxumuş, nə də kitab əhli ilə bərabər olmuşdur. Bax bu hal, Onun ilahi vəhy və nübüvvətə istinad edərək xəbər verdiyini göstərir.
b. Gələcəyə aid xəbərlər. Məsələn, Bədr döyüşündə düşmən ordusundan müəyyən kimsələrin öldürüləcəyini, yerləri ilə birlikdə əvvəlcədən xəbər verməsi kimi xüsuslardır. Necə ki hadisələr, xəbər verdiyi şəkildə baş vermişdir.
Yenə, Bəni Hənifə qəbiləsi ilə, iranlıların döyüşəcəyini; İran şahının səltənətinin məhv olacağını; gətirdiyi İslam dininin digər dinlərə üstün gəlib, şərq ilə qərbin ən uzaq nöqtələrinə qədər yayılacağını; və xəbərlərdə zikr edildiyi kimi daha başqa xüsusların baş verəcəyini əvvəlcədən söyləməsi, bu cür möcüzələrdəndir. Həqiqətən də bütün bunlar, xəbər verdiyi kimi baş vermişdir.
Peyğəmbərin bunlardan xəbər verməsindəki hal, heç bir şəkildə, kahin, sehrbaz və münəccimlərin (gələcəkdən xəbər verməsi) halına bənzəməmişdir. Belə ki, onların sözlərində qafiyəli nəsr və vəznli şerlər söylədikləri, murdar şeylər istifadə etdikləri, şeytanlardan kömək dilədikləri, astrolab kimi alətlərə baxdıqları baxdıqları və fərqli hesablar yürütdükləri rəvayət edilir. Əksinə, Onun davranış və hərəkətləri, dürüstlüyə dayanmaq, sükunət və vüqarlı bir şəkildə olmaq, dünya zövqlərinə dəyər verməmək və davamlı surətdə Allahın zikri ilə məşğul olmaqdan ibarət idi.
Yuxarıdan bəri, bəhs mövzusu edilən bu möcüzələrin çoxu, hərçənd əhəd yolu ilə sabit olmuşdur. Lakin bunların hamısı bir nöqtədə ittifaq etməkdədir ki, o da, Muhammədin əlində, təbiət qanunlarını aşan hadisənin (yəni mütləq mənada möcüzənin zühur etdiyidir.) Bax bu mövqedəki möcüzə, mütəvatir hökmündə olur və qəti bilik ifadə edir. Eynilə Xatim'in comərdliyi, Nuşirəvanın ədaləti, Əlinin qəhrəmanlığı və Əbu Hənifənin elmi haqqında, əhəd yolu ilə nəql edilən mənqibələr kimi. Bu mənqibələrin hər bir qrupu, bütünlüklə tək bir mənaya dəlalət etdiyinə görə -ki bunlar da, comərdlik, ədalət, qəhrəmanlıq və elmdir- bəhs mövzusu mənaların varlığına dair, qəti bilik meydana gətirməkdədir. Bax möcüzələr də bunun kimidir.
(Sabuni, "əl-Bidayə fi Usulid-din")
---------------
---------------
Səbəb məsələsi və möcüzələr:
Adət nəticəsi olaraq, səbəb ilə nəticə arasında var olduğuna etiqad edilən "iqtiran", bizə görə, zəruri deyildir. Əksinə, hər 2 şey haqqında: "Bu, odur", "O da, budur." deyilə bilməz. İkisindən birinin qəbulu, digərinin qəbulunu; birinin rəddi, digərinin rəddini zəruri qılmaz. O halda, 2 şeydən birinin varlığı və ya yoxluğu, digərinin varlığını, ya da yoxluğunu zəruri qılmaz. Məsələn:
~ su içmək ilə doymaq;
~ yemək ilə doymaq;
~ atəşə toxunmaq ilə yanmaq;
~ günəşin doğması ilə aydınlıq;
~ boynunu kəsmək ilə ölmək;
~ dərman içmək ilə sağalmaq; və
~ ishal edici ilə ishal olmaq
arasındakı münasibətdə bir zərurət yoxdur. Bu nümunələr, tibdə, astranomiyada, sənət və müşahidəyə bağlı digər bütün şeylərdə də, belədir. Çünki səbəb ilə nəticə arasındakı münasibət, zəruri və dəyişməz olmayıb, Allahın əzəli təqdiri gərəyi, bunların bir-biri ardından yaradılmasından qaynaqlanmaqdadır.
Dolayısı ilə:
~ yemək yemədən toxluğu yaratmaq;
~ boyun kəsilmədən ölümü yaratmaq;
~ boynu kəsməklə birlikdə həyatı davam etdirmək,
Allahın qüdrəti daxilindədir. Bu hal, bütün münasibətlərdə caridir.
Filosoflar, bu görüşə qarşı çıxaraq, bunun imkansız olduğunu iddia etmişlərdir.
-----------------------------------
Bu mövzuda, sayıla bilməyəcək qədər çox olan hadisələr üzərində dayanmaq, uzun davam edəcəyindən, bir tək nümunə verək. O da:
Atəşə toxunan pambığın yanması misalı olsun.
Biz, bir-birilərinə toxunduğu halda, pambığın yanmamasını mümkün görürük. Hətta atəşə toxunmadan da, pambığın yanıb kül olmasını mümkün sayırıq. Halbuki filosoflar, bunun baş verə biləcəyini qəbul etməzlər.
3 məqamda bu məsələ haqqında kəlam edilə bilər:
~ Birinci məqam:
Müxalif görüşü müdafiə edən:
~ yandırma felinin failinin, yalnız atəş olduğunu;
~ atəş istəyərək deyil, təbiəti gərəyi yandırıcı (fail) olduğundan, yana bilən bir şeyə toxunduqdan sonra, onun təbii funksiyasını yerinə yetirməsinə əngəl oluna bilməyəcəyini
iddia etməkdədir. Bizim rədd etdiyimiz xüsus da, budur.
Tam əksinə, biz isə, deyirik ki:
Yandırma felini icra edən, pambıqda qaralığı yaradan, parçalarının dağılmasını təmin edən və yanıb kül halına gətirən, uca Allahdır. Allah, belə bir feli, ya mələklər vasitəsilə, ya da vasitəsiz olaraq yaradır. Atəşə gəlincə, o, cansız bir şey olub, heç bir təsirə sahib deyildir.
Elə isə, yandırma felini, atəşin meydana gətirdiyinin dəlili nədir?
Filosofların, atəşin toxunması ilə pambığın yanmasının meydana gəlməsini müşahidədən başqa, bu mövzuda heç bir dəlilləri yoxdur. Bu müşahidə, yanmağın, atəşə toxunmaqla meydana gəldiyini göstərir. Ancaq atəş səbəbilə reallaşdığını göstərməz. Çünki yanmağın, Allahdan başqa bir səbəbi yoxdur.
Heyvan spermasında ruh ilə idrak və hərəkət qüvvə/güclərinin birləşməsinin/// istilik, soyuqluq, rütubət və quruluqdakı təbii qüvvə/güclərdən doğmadığında, ixtilaf yoxdur.
Eyni şəkildə, atanın, ana rəhminə sperma buraxması surətilə oğlunu meydana gətirmədiyi; onun həyatının, görməsinin, eşitməsinin və ondakı həyati funksiyaların faili olmadığı mövzusunda da, hər hansı bir görüş ayrılığı yoxdur.
Bütün bu funksiyaların atada olduğu bilindiyi halda, heç kim, bunların ata tərəfindən var edildiyini söyləməməkdədir.
Əksinə, bu funksiyalar, ya vasitəsiz, ya da bu cür hadisələri meydana gətirməklə vəzifəli mələklər vasitəsilə, Allah tərəfindən yaradılmışdır.
Yaradıcının varlığını qəbul edən və özü ilə kəlam etdiyimiz (cədəlləşdiyimiz) filosofların, qəti olaraq mənimsədikləri görüş, budur.
(Ğazzali, "Təhafutu'l-Fəlasifə" əsərindən nəql)
