Vəhabilik nədir?

The Details of the Question
Vəhabilər neçə qola bölünür və onların xətaları nələrdir?
The Answer

Dear Brother / Sister,

 

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın axirət yurduna köç etməsindən sonra bir sıra ixtilaflar zühur etmişdir. Bu itilaflar ilk iki xəlifə dövrlərində yox deyilə biləcək səviyyədə az ikən, Hz. Osmanın xilafətinin son altı illik dövründə artmağa başlamış, Hz. Əli dövründə yaxşıca çoxalmışdır. Bunun ardında yatan bir çox səbəb var. Bu yazımızda bunlardan danışacaq deyilik. Ancaq Hz. Əlinin zamanında zühur edən və irəlidə işi yaxşıca mənfi olaraq irəli aparan Xaricilik cərəyanı və düşüncəsi, aradan uzun zaman keçdikdən sonra fərqli adlar altında təkrar canlandığı deyilə bilər. Qaldı ki, bir çox İslam məzhəbi bir müddət yaşayıb itdikdən sonra, irəlidə ya fərqli adlar altında ya da ən pis ehtimalla şəxslər əsasında fikirlərini bir şəkildə davam etdirmişdir. Xaricilik düşüncəsi də belədir və Vəhabilik ümumi görünüş olaraq Xariciliyin bir əks olunması olaraq qiymətləndirilməkdədir. Məzhəb işlərində əhəmiyyətli olan məzhəbin fikirlərini müsbəti və mənfisi ilə əks etdirməkdir. Nə tərəf olub yalnız yaxşı tərəflərini nə də müxalif olub tamamilə mənfi tərəflərini köçürməkdir. Vəhabilik ilə əlaqədar bu yazıda da edilən budur.

 

İki əsr qədər əvvəl Ərəb Yarımadasında Necd dolayların­da Məhəmməd b. Abdilvehhab (1115-1206) tərəfindən qurulan Vəhabilik, bu gün Səudiyyə ərəbistanının rəsmi məzhəbi vəziyyətindədir. Misir, Hindistan, Afrika və digər bəzi İslam ölkələrində tərəfdarları vardır.

 

Bir çox İslam məzhəbində olduğu kimi, "Vəhabi" adı da qurucusunun həyatında müxalifləri tərəfindən ve­rilmiştir. Bu gün bu adla xatırlanmaqdadırlar. Vəhabiliğe, Türk tarixində "Xaricilik" hərəkəti olaraq baxılmış və o şəkildə isimlendirilmiştir1. Çünki, davranışlarındakı sərtlik, göstərdikləri fanatizm və öz inanışlarında olmayanları küfrlə günahlandırmaq baxımlarından Vəhabilik ilə Xaricilik arasında bənzərlik tapmaq, təbii qarşılanmaqdadır.

 

Bununla birlikdə Vəhabiler, özlərinə "Muvahhidun" deyərlər və özlərini İbn Teymiyenin açıqladığı şəkildə Əhməd b. Hənbəlin mez­hebini davam etdirən Sünnilər olaraq görərlər. Necə ki onlar, "Biz, etiqadda Sələf, əməldə də Hənbəli məzhəbindənik. Əsasən Əhməd b. Hənbəl, etiqad barəsində Sələf məzhəbinin nascı (eseriyye) qolunu təmsil edər. Onun əməldəki yolu da budur. Buna görə də biz, əməldə və etiqadda Hənbəliyik; Vəhabi deyə bir şey yoxdur. Məhəmməd b. Abdilvehhab, ilmen və həqiqətən bu məzhəbi yeniləyən bir Şeyxülislam olmaqdan başqa bir şey deyil" deyərlər. Ancaq bunların əməldə və etiqadda yeni bəzi əsaslar qəbul etdiklərini, fanatizmdən qan tökəcək dərəcədə ifrata vardıkla­rını, fikir və vicdan azadlığı tanımaydıqlarını, bir çox mövzuda Əhməd b. Hənbəl və İbn Teymiyedən ayrıldıqlarını irəli sürənlər də vardır. Bu ba­kımdan Vəhabiliği müstəqil olaraq ələ alınmaq durumunda­dır.

 

Neşet Çağatay, Vəhabilerin ağıl, nəql və əməl mövzularında özlərinə nümunə götürdüklərini söylədikləri Selefiyyenin, Əhməd b. Hənbəlin və İbn Teymiyyenin fikirlərini müqayisə edərək nəticədə Vəhabiliğin ayrı bir məzhəb sayılması lazım olduğunu söyləyər. Çağatay, Vəhabilerin təməl prinsiplərini sayıb açıqladıqdan sonra, bunların xaricində bəzi feri məsələlərdə də Əhli Sünnədən ayrıldıqlarını dilə gətirər bunlar bunlardır: 1- Namazın camaatla qılınması fərzdir və hər müsəlman beş vaxt namazda məscidə gəlmək məcburiyyətindədir. 2- Müsəlmanlığı əməli tövhid inancına görə yerinə yetirməyənlərə hərb elan edilər və bu kimilərin kəsdikləri qurbanlar məğlub et/yeyilməz. 3- Zəkat vergidir. Hökumətin vergi al/götürmədiyi qazanclardan da zəkat alınmalıdır. 4- Siqaret və nargilə içənlərə, içki içənlərə olduğu kimi qırx dəyənək vurular (Neşet Çağatay, "Vəhabilik", İ. A., XIII, 264).

 

 

 

Tarixçə:

 

Məzhəbin qurucusu Məhəmməd İbn Abdilvehhab, 1115/1703 tari­hinde bu günki Riyad şəhərinə yaxın bir kənd olan Uyeynedə doğulmuşdur". İlk təhsilini, Uyeyne qazısı olan atasının yanında tamamlayan İbn Abdilvehhab, daha sonra Məkkə və Mədinədə oxumuşdur. Burada İbn Teymiyenin fikirləri ilə təmasa gəlmiş; oradan Basraya getmişdir. Orada tövhid mövzusunda mübahisələrdə olmuş və dinin, doğrudan Quran və Sünnədən öyrənilməsi lazım olduğunu irəli sürmüşdür. Daha sonra 1139/1726 ilində Riyadın şimalındakı Hureymila qəsəbəsinə gəlmişdir. 1153/1740 ilində, atasının ölümü üzərinə, orada "əl-Əmri bi'1-Ma'ruf vən-Nəhyi xatırlanıl-Munker" (yaxşılığı əmr və pisliyi qadağan etmə) prinsipini elan edərək bu fikri Necd bölgəsinə yayma fəaliyyətinə girmişdir. Hureymiladan təkrar Uyeyneyə köçmüş; və oranın əmri Osman b. Həmd b. Muammer ilə dostluq qurmuşdur. Hətta onu öz fikirinə dəvət edərək, ixlasla Allahın dininə kömək etdiyi təqdirdə Allahın onu Necd bölgəsinin hakimi edəcəyini söyləmişdir. Daha sonra Əmr Osmana Der'iyye ilə Uyeyne arasında kiçik bir kənd olan el-Cebiledə olan Zeyd b. əl-Hattab (12/634)ın məzarını, Allah və Rəsulunun əmrləri xaricində türbə halına soxulduğu və insanlar tərəfindən ziyarət edildiyi; bu səbəbdən türbələrin insanların dindən çıxmalarına səbəb olduğu üçün yıxmağı təklif edər və bu təklifi qəbul edilərək oradakı məzar yıxılar və hətta ağaclar belə yox edilir11. Beləcə İbn Abdilvehhab Uyeynenin önem­li bir adı halına gəlir.

 

Ancaq onun fikirlərim zorla qəbul etməsi, xalqı qorxu və narahatlığa sövq edər və Necdin qüvvətli qəbilələrindən biri olan Xalid oğullarının rəisi Süleyman b. Urey'ir'e müraciətlə, vəziyyətə əlac tapmasını istəyərlər. O da Uyeyne əmrindən onu öldürməsini və ya sürməsini istər. Bunun üzərinə İbn Abdilvehhab, Riyada çox yaxın bir yer olan Der'iyye'ye gəlir. Orada əmr Məhəmməd b. Suudla razılaşar və beləcə Vəhabi dövlətinin təməlləri atılmış olar (1157/1744). Bu birləşmə ilə Məhəmməd b. Abdilvehhab fikirlərini müdafiə və yaymaq üçün möhkəm bir maddi güc və dəstək, Məhəmməd b. Suud da bu fikirlərin doğuracağı imkanla öz nüfuz bölgəsini genişlətmək və hakimiyyətini artıraraq Ərəb Yarımadasına sahib olmaq üçün yaxşı bir fürsət əldə etmiş olar.

 

İbn Abdilvehhab, Der'iyye'de "Kitabu't-Tevhid" adlı kitabındakı gö­rüşleri yaymağa, insanları şirk və bidətlərdən xilas olaraq dinə girməyə dəvətə başladı. Özlərinə uyğun gəlməyənləri, yəni ona görə haqq dinə girməyənləri qılıncla yola gətirmənin gərəyi üzərində dayandı. O, insanların dəlalə­tə düşdüklərini, məzar və türbə ziyarətləri, təriqətlərə girmə və bənzəri işlər üzündən tövhidin pozulduğunu; bu səbəbdən onların şiryə batmış müşriklər olduğunu irəli sürərək, qan və malların özünə inanan muvahhidlere halal olduğunu elan etdi.

 

Bütün bu tədbirlər onsuz da bu növü işlərə uyğun olan Nəcd bölgəsi xalqına çox cazibədar gəlmişdi. Necə ki Nəcd bölgəsi, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) dövründə Müsəlman olmaqla birlikdə, çox əvvəllər Yeməyin və Aden, İran və Hind, İraq və Şamın təsiri altında çeşit­li əqidələrə səhnə olmuşdu. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s)dan sonra Müseylemetü'l-Kezzab, Secah, Tuleyha və Esvedu'1-Ansi kimi yalançı peyğəmbərlər yenə bu bölgədə çıxmışdı. Sonrakı dövrlərdə müxalif is­yancı qruplar burada görülmüşdü. Qısaca isyankar ruhlu və soyğunçuluğa mütemayil idilər və cəhalət məşhur idi. İşdə bu anlayışdakı bölgə xalqına, İbn Abdilvehhabın qənimət vəd edən fikirləri cazibədar gəlmişdi. Elə ya, bir müddət əvvəl, təcavüzkarlıq və soyğunçuluqla əldə edilən qənimət, bu dəfə İbn Abdilvehhabın "Tövhid dinini" yaymaq üçün cihad adına kudsiyet qazanır və qanuniləşirdi. Beləcə bu yeni fikirləri qəbul etməyənlər qılıncdan keçirilir və malları, beşdə bir qənimət hüququna görə dövlətə ayrıldıqdan sonra, qalanı döyüşənlər arasında bölünmə edilirdi. Bizə görə bu xüsus, İbn Abdilvehhabın görüşlərinin çöldə rəvac tapıb tərəfdar qazanmasının əhəmiyyətli səbəblərindən biri oldu.

 

Mövzuyla əlaqədar işin bu istiqamətinə də diqqət yetirmək lazımdır: Vəhabi məsələsinin kökü dərindir. Səhabə dövrünə qədər gedər. Həzrəti Əli (r.ə.), Vəhabilerin əcdadından və əksəriyyəti Necid xalqından olan Xaricilərlə döyüşmüş idi. Nehrivanda onlardan bir çoxunu öldürmüşdü. Bu vəziyyət onları dərindən dərinə yaralamış və Hz. Əlinin fəzilətlərini inkarla ona düşmən olmuşlar idi. Həzrəti Əli (r.ə.) "Şahı Vəlayət - Vəlilərin şahı"  ünvanını qazandığı və təriqətlərin əksəriyyəti ona bağlanması cəhətindən, tarixdə Xaricilər və indi isə Xaricilərin bayraktarı olan Vəhabiler, irəlidə danışılacağı kimi vəlayəti inkar etmişlər idi.

 

Müseylimesi Kezzabın fitnəsiylə irtidada üz tutan Necid bölgəsi, Həzrəti Əbu Bəkirin (r.ə.) xilafətində, Xalid İbni Velidin tükünçüylə darmadağan edildi. Buna görə Necid əhalisi Hulefası Raşidinə və dolayısilə Əhli Sünnə və Camaata gücənmişlər idi. Xalis Müsəlman olduqları halda, yenə köhnədən ecdatlarının yedikləri zərbəni unutmurdular. İrandakı köhnə dövlət Həzrəti Ömərin (r.ə.) zərbəsiylə yıxıldığı və millətlərinin qüruru qırıldığı üçün Şiələr Əhli Beyt sevgisi pərdəsi altında Həzrəti Ömərə və Həzrəti Əbu Bəkirə və dolayısilə Əhli Sünnə və Camaata davamlı intiqam niyyətiylə hücum etmişlər.

 

İbn Abdilvehhab 1206/1792 ilində öldüyü zaman, bu hərəkətin Məhəmməd İbn Suud tərəfindən onsuz da başladılmış olan siyasi cəbhəsi, daha bir ağırlıq qazanar. Daha İbn Suud zamanında başlayan torpaq qa­zanma fəaliyyətləri, onun ölümündən sonra (1179/1766), oğulu Əbdüləziz zamanında da davam etdirilər. Bu qədər sürətlə torpaq qazanıb Necdə hakim olmalarında, şübhəsiz Osmanlı hökumət mərkəzindən uzaqda oluşları və ən əhəmiyyətlisi Osmanlı Dövlətinin Rus və İran döyüşləri ilə məşğul olma məcburiyyəti yaxşı bir fürsət idi. Osmanlı Dövlətinin bu zəif halından istifadə ilə cürətlərini ala bildiyinə artıran Vəhabiler, Basra Körfəzi ətrafında haki­miyyət qurduqları kimi, Nəcəfdə Şiələrlə keçən bir mübahisə nəticəsi bəzi Vəhabilerin öldürülməsini bəhanə edən Əbdüləziz b. Suud, 10 Muhar­rem 1802də Kərbəla mərasimlərinə qatılan minlərlə insanı qılıncdan keçirdir və Hz. Hüseynin türbəsi yağmalanar.

 

Taif Vəhabilerce işğal edilər (18 Fevral 1803). Cövdət Paşa, Vəhabilerin Taifə girincə etdiklərini bu sözləriylə dilə gətirər:

 

"Vəhabiler Taifdə tapdıqları əşyanı ordularına nəql edərək dağlar kimi yığdılar. Tək kitablara etibar etməyərək küçələrə atdılar. Buna görə də Buxari və Müslimin Sahiheyni və hədis kitabları, dörd məzhəb üzrə yazılmış fiqh kitabları, ədəbiyyat, fünun və saireden minlərlə kitab, ayaqlar altında sürünər oldu. İçlərində Müqəddəs kitablar da olardı... Uzun müddət bu qədər kitab və mötəbər əsər belə ayaqlar altında qaldı. Malların beşdə birini əmrləri, geri qalan qismini də o vəhşilər aralarında bölünmə etdilər" (Tarixi Cövdət, VII, 206 (VII, 262-263).

 

Taif, Məkkə və Mədinəni 1803-1806 illəri arasında ələ keçirən İbn Suud, bu ellərin xalqına, "...Sizin dininiz bu gün kamal dərəcəsinə çatdı, İslamın nemətiylə şərəflənib Cənabı Haqqı özünüzdən razı və hoşnud etdiniz. Artıq əba və əcdadınızın batil inanışlarına meyl və rəğbətdən və onları rəhmət və xeyrlə yad və zikrdən qorxun və qaçının. Əcdadınız tamamilə şirk üzrə vəfat etdilər... Hz. Peyğəmbərin məzarı qarşısında, əvvəllər olduğu kimi dayanaraq, təzim üçün salatı salam gətirmək, məzhəbimiz tərəfindən qeyri qanunidir... Onun üçün oradan keçənlər oxumadan keçib getməli və yalnız "əssələmi al/götürə-2 Məhəmməd" deyə salam verməlidir..." (Eyub Səbri, Tarixi Vəhabiyan, s. 175), kimi həqiqətən dəlicə və fövqəladə cürətkar şəkildə xitab çatmaqdan çəkinməz.

 

İbn Suud, yuxarıdakı ifadələrinin yanında Mədinə xalqına bu xəbərdarlıqlarda da olmuşdur: 1- Allaha Vəhabilerin inancları və qaidələri üzrə itaət və ibadət etmək. 2- Hz. Məhəmmədə Vəhabi imamının təyin və tövsiyə etdiyi şəkildə riayət etmək. 3- Mədinə içində və ətrafında mövcud türbə və quruluşlu məzarları yıxıb, balıq kürəyi torpaq yığılmış hala gətirmək. 4- Məhəmməd b. Abdilvehhabı Allahdan ilham alaraq məzhəb quran din mücəddidi olaraq tanımaq. 5- Vəhabi məzhəbini qəbul etmək istəməyənləri, öldürmək daxil, şiddətli təqibata uğratmaq. 6- Vəhabilere qala gözətçiliyi verilməsini qəbul etmək. 7- Dini və siyasi hər cür əmr və qadağan edərə uyğun gəlmək. (Eyub Səbri, Tarixi Vəhabiyan, s. 135-136; Neşet Çağatay, "Vəhabilik", İ. A., XIII, 266; Ecer, Tarixdə Vəhabi Hərəkəti və Təsirləri, s. 141.)

 

Artıq Vəhabi dövləti, 1811-ci ildə şimalda Halebdən Hind Okeanına, Basra Körfəzi və İraq sərhədindən şərqdə Qırmızı Dənizə qədər yayılmış ol/tapılırdı.

Vəhabiliğin, nəhayət əsaslı bir dərd olmağa başladığını fərqinə varan Osmanlı Dövləti və onun başındakı hökmdarı İkinci Mahmud (1808-1839), işin həllini Misir qubernatoru Kavalalı Məmməd Əli Paşaya həvalə edər. Paşa oğulu Tosun əmrindəki bir orduyla 1812-1813 illəri arasında Mədinə, Məkkə və Taifi Vəhabilerdən qurtarar. Daha sonra şəxsən özü, Əbdüləziz b. Suudun üstünə gedər. İbn Suud müqavimət göstərsə də 1814də ani ölü­mü üzərinə Vəhabiler məğlubiyyətə uğrayar və nəhayət Kavalalının komandiri İbrahim Paşa, 1818də Əbdüləzizin yerinə keçən oğulu Abdullah ilə uşaqlarını əsir edərək İstanbula göndərər və 17.12.1819 da asılarlar. Böyle­ce Vəhabiliğin ilk dövrü bağlanar.

 

Ancaq Suud xanədanından döyüşdən qaçıb xilas olmağı bacaran Türkü b. Abdillah, Necd bölgəsində yenidən fəaliyyətə girişər və Riyadı başşehir edərək 1821dən 1891ə qədər sürəcək ikinci Vəhabi dövlətini qərargahı bacarar. Daha sonraları bəzi xanədan mübahisə olsa da, Suud ha­nedanından Əbdüləziz b. Suud, 1901də Vəhabi dövlətini canlandırar. Ay­rıca hindistan-İngilis hökumətinin möhkəm dəstəyini də təmin edən Əbdüləziz b. Suud, İngilislər tərəfindən, 26 dekabr 1916 tarixli razılaşma ilə Necd, Hasa, Katif, Cubeyl və özünə bağlı bölgələrin mütləq hökmdarı olaraq ta­nınır. Bu razılaşmağa görə İbn Suudun söz mövzusu yerlərdəki mütləq hü­kümranlığı qəbul edilməkdə və bunların, özündən sonra miras yoluyla oğul və xələflərinə aid olacağı və hökmdarın həyatda ikən seçəcəyi veli­ahdın, hər barədə İngilis Hökumətinin əleyhdarı ola bilməyəcəyi, İngilis Hökumətinin öyüdlərinə uyğun gələcəyi və daha bəzi xüsuslar təsbit edilmişdir. (Razılaşma üçün baxın. Yusuf Hikmət Bayur, Türk İnqilab Tarixi, Ankara 1957, III, 120-121.)

 

İngilislərin də araya girməsi və Birinci Dünya Hərbinin məğlubiyyətlə nəticələnməsi üzərinə Osmanlı Dövləti, 1918 ili sonlarında Mədinədən çəkilər. Beləcə Vəhabiler, 1921-1925 illəri arasında Hail, Taif, Məkkə, Mədinə və Ciddeni ələ keçərərlər. Əbdüləziz b. Suud, Yanvar 1926-da "Necd və Hicaz Kralı" olaraq qəbul edilir. 20 May 1927 tarixində İngil­tere ilə edilən Cidde razılaşması sonunda da tam istiqlalını elan edər və beləcə, İngilislərlə edilən ilk razılaşmanın ağır şərtlərindən xilas olar. 18 Sentyabr 1932 tarixində isə, Əbdüləziz b. Suud, ünvanını "Ərəb Suudiyye Krallığı" şəklində dəyişdirər. Əbdüləziz b. Suud, 4 Noyabr 1953 tarixindəki ölümünə qədər, Səudiyyə ərəbistanı Kralı olaraq, daha 1912-ci ildə qurduğu və həm siyasi və əsgəri təşkilatının təməlini təşkil edən, həm də zəifləmiş olan Vəhabi zehniyyətini canlandırmağı bacarar.

 

 

 

Fikirləri:

 

1. Tövhid

 

Vəhabilik inancını təsis edən Məhəmməd b. Abdilvehhabın gö­rüşlerinin təməlini tövhid anlayışı təşkil edər. Şirk, bidət, şəfaət və bənzəri görüşlərinin hamısı da tövhidə söykənməkdədir.

 

Əhli Sünnə kəlamçılarının böyük əksəriyyətinə görə "tövhid", Allahın şəxsi, sifətləri və hərəkətləri cəhətdən birlənməsi; ONun hər barədə bərabər, bənzəri və ortağının olmaması deməkdir.

 

Uca Allah, Qurani Kərimdə belə buyurar: "Allah, Özünə ortaq qoşmağı əlbətdə bağışlamaz; bundan başqasını dilədiyinə bağışlayar. " (Nisa: 4/48). "Məhəmmədə, yüzünü şərqə yönəltmiş alaraq dinə çevir, əsla bütə tapınanlardan olma; Allahdan başqasına fayda da zərər də verə bilməyəcək olan şeylərə yalvarma; elə etsən şübhəsiz zalımlardan olarsan, deyildi, Allah sənə bir çətinlik versə, onu ONdan başqası aradan qaldıra bilməz. Sənə bir yaxşılıq diləsə, ONun nemətini maneə törədəcək yoxdur..." (Yunus: 10/105-107).

 

Ayrıca Rəsulullah (s.ə.s.), bir hədislərində, "Lailaheillallah deyən və Allahdan başqa ibadət olunacaq şeyləri inkar edən kimsənin malı və qanı haramdır; onun hesabı da Allaha aiddir" buyurar".

 

Bu ayə və hədislər, tövhidin, Allahın birliyini tanımaq, inanmaq və təsdiq demək olduğunu göstərməkdədir. Halbuki Məhəmməd b. Abdilvehhab, "Lailaheillallah"ı yalnız tələffüz etməyi adamın mal və qanı üçün kafi bir qoruyucu olaraq görməməkdə, əksinə ləfzi ilə birlikdə mənasını bilme­nin, təsdiq etmənin, ortağı olmayan tək Allaha ibadət etmənin, Allahdan başqa ibadət olunacaq şeyləri tanımaydıq tərəfindən, bu hədisin insanın malı və qanı üçün qoruyucu ola bilməyəcəyini söyləyər(1). Ona görə tövhid, ürəklə, dillə və əməllə olmalıdır. Bunlardan biri əskik olsa, insan Müsəlman sayılmaz. (2)"

O, bu barədə Cahiliyye dövrü Ərəblərinin davranışlarını misal gös­tərir və "Rəsulullah (s.ə.s)ın özləriylə döyüşdüyü müşriklər də Allahın birliyinə inanırdılar... Bunlardan bəzilərinin gecə gündüz Allaha dua etdiklərini və bəzilərinin Allaha yaxınlıq və ya şəfaət niyyətiylə mələklərə, Lat kimi yaxşı insanlara və ya Hz. İsa kimi peyğəmbərlərə dua edib onlardan bir şeylər istədiklərini" söyləyər(3). İbn Abdilvehhab üçün, Cahiliyye dövrü Ərəblərinin şiryi, bu günkilərin şiryindən daha yüngüldür. Bu mövzuda deyər ki: "İlk müşriklər, tək boş və qayğısız olduqları zaman şirk qaçarlar; me­leklere, övliyaya və bütlərə el idi tərəfindən edərdilər. Şiddət və çətinlik anında isə, tək Allaha ixlasla yönələrlər; içreklerini ONdan istəyərdilər. Allah buyu­rur:

"Dənizdə bir çətinliyə düşdüyünüz zaman, Allahdan başqa yalvardıqlarınız, itib gedər; lakin O, sizi quruya çıxararaq qurtarınca üz çevirərsiniz; Onsuz da insan çox nankordur." (İsra, 67).

"Də ki: Üzərinizə Allahın əzabı gəlsə və ya qiyamət saatı sizə gəlib çatsa, Allahdan başqasınamı yalvararsınız? Doğru sinizsə Mənə məlumatın. Xeyr, yalnız Allaha yalvararsınız. 0 diləsə, yalvardığınız şeyi aradan qaldırar; siz də ONA qaçdığınız ortaqları unudarsınız." (Ən'am, 40-41).

 

Allahın Qurani Kərimdə açıqladığı bu məsələni, yəni Rəsulullahın hərb elan etdiyi müşriklərin boş zamanlarında Allahdan baş­qasına el idi tərəfindən etdiklərini, şiddət və çətinlik anlarında isə əfəndilərini unudaraq tək Allaha yönəldiklərini və ONA şirk qaçmadıqlarını anlayan kimsə, zamanımızdakı şirklə köhnələrin şiryi arasındakı fərqi də anlamış olar... İlk zaman müşrikləri Allahla birlikdə Allaha itaət edən, ONun əmrinə bo­yun əyən peyğəmbərlərə, övliyaya, mələklərə ya da daşlara və ağaclara el idi tərəfindən edərdilər. Bunların heç birisi Allaha qarşı gəlməz. Zamanımız İnsanları isə, Allahla birlikdə fasiqlərin ən şiddətlilərinə el idi tərəfindən edərlər, onları yücel­tirler. Bunlar, həddi aşanlar, zina edənlər, oğurluq edənlər, namazı kıl­mayanlar və bənzəri kəslərdir. Saleh insana yaxud daş və ağac kimi Allaha qarşı gəlməyənə el idi tərəfindən etmək, fasiqliyi, təxribatçılığı açıq-aşkar görülən kimsəyə el idi tərəfindən etməkdən daha yüngüldür. (4)"

 

İbn Abdilvehhaba görə tövhid üçə ayrılar: "İlki Tanrının ad və sı­fatlarında birlikdir; digəri Rəbblikdə tövhid (Tevhidu'r-Rububiyet)'dir ki, Allahın hər şeyin Rəbbi və maliki olduğunu bilmək və təsdiq etməkdən ibarətdir. Digər üçüncüsü isə, "Tevhidu'l-Uluhiyettir." Məhəmməd b. Abdüvehhabın izah etdiyinə görə bu növ tövhiddən məqsəd, qulların hərəkətləri ilə Allahın birlənməsidir. Bu, qulun açıq və gizli söz və hərəkətlərinə taal­luk edər. Tevhidu'l-Uluhiyet, ortağı olmayan Allahdan başqasına dua və recada olmamaq, başqasından mədət ümid etməmək, böyük bir mələk və bir Peyğəmbər üçün belə qurban kəsməməkdir. Allahdan başqasından yar­dım istəyən, Allahdan başqası üçün qurban kəsən və nəzreden kimsə kafir­dir."

 

Buna görə Allahın əmrləri və Peyğəmbərinin Sünnəsi xaricində əmr və qadağan tanımayaraq, Peyğəmbər dövründə olmayan hər şeyi (bidət) və təvəssülü tərk edərək Allahı birlemeye Tövhidi Əməli deyilir. İman ilə küfrü ayırt edən əməli tövhiddir. Bu tövhidi yerinə yetirməyən, yəni Allaha ortaq qaçan, təzim və ibadəti yalnız Allaha təsis etməyən, kömək və mededi Allahdan istəməyən, ONun haram etdiyindən çəkinməyən kimsə kafir və bu kimilərin malları və canları halaldır və "həqiqi muvahhidlerin, bu müşriklərin üzərinə hücum ilə bunları qatil və mallarını yağ­ma etmələri halaldır."

 

Beləcə İbn Abdilvehhab, bu məsələdəki sərt və qatı tutumuyla Xariciləri təqlid etmiş olmaktadır19. Bilindiyi kimi Xaricilər də, Vəhabiler kimi, əməli imana daxil sayaraq namaz, oruc, həcc və bənzəri əmrləri yeri­ne gətirməməyi küfr qəbul edərlər. 20 May 1802 (17 Məhərrəm 1217) tarixli Xətti Sultanda yekunlaşdırıldığına görə Vəhabiler əməlin imanın bir parçası olduğu barəsində İbn Teymiyeyə uyğunlaşdırar və onlara görə fərz olanları tənbəlliklə və ya inkar üçün tərk edən kimsə kafirdir, mal və kanla­rı helaldir20. Necə ki Vəhabiler, əməlin imanın bir parçası olduğuna inandıqları üçün, fərzlərdən birini tərk edən kimsəni dindən çıxmış olaraq görmüşlər və özlərindən olmayan özləri kimi davranmayan Müsəlmanları müşrik saymışlar, bu səbəbdən malları və canlarının özləri üçün halal olduğunu qəbul etmişlerdir.21.

Əhli Sünnə, "tövhid"i, İbn Abdilvehhabın anladığı şəkildə fevka­lade dar qəliblər içində ələ almamış və onun kimi kefi şərhlərə gitme­miştir. Bu anlayışıyla o, Əhli Sünnədən uzaqlaşmış olmaqdadır. O qədər ki, "...əməldə və etiqadda Hənbəliyik..." dedikləri halda, Əhməd İbn Hənbəldən də irəli getmişlər. Necə ki Əhməd İbn Hənbələ görə iman, həm söz həm də əməldir, iman yaxşı əməllərlə artar, pis əməllərlə azalar. İnsan, pis əməllərlə imandan çıxar; amma tövbə edincə yenə imana dönər, Allaha şirk qaçan, fərzlərdən birini inkar edən kimsə İslamdan çıxar. Tənbəllik səbəbiylə, fərzlərdən birini tərk edən kimsə ilə laqeydlik edən kimsənin vəziyyəti, Allaha qalmışdır; O, diləsə bağışlayar, diləsə əzab eder22. İbn Hənbələ görə, iman, ürək ilə təsdiq, dil ilə təsdiq və orqanlarla əməldir. İslam isə, təsdiq və təsdiqdən ibarətdir. Bu səbəbdən Allaha şirk qaçmamaq, Quran və Sünnədə sabit bir əmri inkar etməmək şərtiylə, əməldə bir laqeydlik olsa İslamdan çıxılmış olmaz. Küfr isə şirk və in­kardır(5). Halbuki İbn Abdilvehhab və dolayısilə Vəhabiler, əməli yerinə yetirməyəni imansızlıqla səciyyələndirməkdə və beləcə Müsəlmanların respublikasının fikirlərindən uzaqlaşmış olmaqdadırlar.

 

 

 

2. Şəfaət

 

Şəfaət, birinin bağışlanmasına dəlalət etmə mənasını verər. İbn Abdilvehhab, şəfaət mövzusundakı fikirlərində İbn Teymiyeni təqib edər və dəlil olaraq Qurani Kərimin bu ayələrini göstərər:

 

"Rəblərinə toplanacaqlarından qorxanları Quranla xəbərdar et. ONdan başqa bir dost və vasitəsi (şefi') yoxdur.." (Ən'am, 51).

 

"ONun icazəsi olmadan qatında şəfaət edəcək olan kimdir?" (Bəqərə, 255).

"Allah qatında, özünə icazə veriləndən başqa kimsə şəfaət edə bilməz..." (Səba', 23). "De ki: Bütün şəfaət Allahın icazəsinə bağlıdır..." (Zumər, 44).

"Allah dilədiyinə və hoşnud olduğuna icazə vermədikcə göylərdə olan nə qədər mələklərin şəfaəti bir şeyə yaramaz." (Nəcm, 26).

 

Əhli Sünnə məzhəblərinin hamısı da, şəfaətin Allaha aid və Allahın icazəsiylə olacağını söyləyərlər. Bunun belə olması da təbiidir; çünki O, hər şeyin Sahibidir, Malikidir, Diləyənidir. Ancaq yenə Əhli Sünnə, Hz. Pey­gamber və saleh qulların şəfaət haqqlarının olduğunu da qəbul edər. Hərçənd İbn Abdilvehhab da, Hz. Peyğəmbərin şəfaətinin olduğunu qəbul edər və ONun şəfaətini gözlədiyini söylədikdən sonra, "Lakin şefaa­tin hamısı əslində Allahındır" deyər və belə davam edər: "Bu halda, şəfaəti Allahdan istə və belə də ‘allahım məni onun şəfaətindən məhrum et­me... Allahım, onu mənə şəfaətçi et...' Əgər, Hz. Peyğəmbərə şəfaət icazəsi verilmişdir; mən də ondan Allahın özünə verdiyindən istəyirəm, desə bu cavabı ver: "Allah ona şəfaəti vermiş və səni bundan nəhy etmişdir. Çünki buyurmuşdur ki: Allahla birlikdə kimsəni çağırmağım..." (Cin, 18). Əgər Peyğəmbərini sənə şəfaətçi etməsini istəyirsənsə, ONA itaət et və əmrinə uyğun gəl. Yenə peyğəmbərlərdən başqa, məsələn mələklərə, vəlilərə, kiçik ikən vəfat edən uşaqlara şəfaət icazəsi verilmişdir. Bu vəziyyətdə sən, Allah onlara şəfaət icazəsi vermişdir; mən onu onlardan istəyərəm, deyə bilərsənmi? Əgər bəli desən; Allahın Kitabında zikr etdiyi yaxşı insanlara ibadət məfhumuna dönmüş olarsan. Xeyr, desən, Allah, şəfaət icazəsini (əsl mətndə icazə kəlməsi yoxdur) ona vermişdir; mən də Allahın özünə verdiyindən istəyirəm, şəklindəki sözünü çürütmüş olarsan. (6)"

 

Ona görə, "Cənabı Allah da müşriklərin Allahın varlığına inandık­larını; lakin mələklərə, peyğəmbərlərə, vəlilələrə sarılıb, işdə bunlar Allah nəzdində bizim şəfaətçimiz, deyərək küfrə getdiklərini bəyan edər... Əgər yığsa ki, kafirlər birbaşa onlardan istəyirlər; halbuki biz, fayda və zərər təmin edənin, işləri idarə edənin tək Allah olduğuna inanır, şahidlik edirik. Və biz hər şeyi tək özündən istəyirik. Saleh İnsanlar, heç bir şey edə bilməzlər; lakin biz onlara yönəlir və şefaat­lerini Allahdan gözləyirik. Onlara da ki, bu, eynilə kafirlərin sözüdür. (7)"

 

Bu nöqtədən etibarən, İbn Abdilvehhaba görə şəfaətlə bir yerdə mütaliə edilən təvəssül mövzusu ortaya çıxar.

 

 

 

Təvəssül

 

Təvəssül, bir şeyi vəsilə, vasitəsi etmək deməkdir. Vəsilə isə, özüylə başqasına yaxınlaşılan şey mənasını verər. Halbuki "Bu zamanda İslam və sün­nete mənsub olanlar bilsin ki, bir çox səbəblərdən ötəri İslamdan çık­maktadırlar. Bunlar bəzi şeyxlər, Əli b. Əbi Talib, Məsih xüsusundakı həddindən artıqlıqlardır... Məsələn, ey filan əfəndim mənə kömək et, mənim əlimdən tut, mənə ruzi ver... və bənzəri sözlər. Bunların hamısı da şirkdir və sahibi­nin tövbə etməsini tələb edəcək pozğunluqdur. Tövbə etsə nə alsa; əksi hal­da öldürülər... Özü ilə Allah arasına, özünə təvəssül edəcəyi, onla­ra yalvaracağı və onlardan kömək istəyəcəyi vasitələr qoyan kimsə, icmaən küfrə girmişdir. (8)"

 

Vəhabilərin, bu fikirləriylə saleh kəslər və övliyanı nəzərdə tutduqları açıqdır. Onlara görə, "təsəvvüf İslami olmayan bir bidətdir... Təriqət isə, başqalarını istismar etmək üçün bir vasitə və mürşidin özünü vəsilə itti­haz etdirməsinə bir yoldur... Mutasavvıfanın mükaşefe dedikləri şey ta­mamen əsassızdır. Başqalarının öz yoluna intisab etmələrini istəməsi isə, din içində din ihdas etməkdir. (9)" Onlara görə, "Müsəlmanlar arasında, vəlilərin həyatda ikən də, ölümlərindən sonra da qənaət sahibi oldukları­na inanıb himmətlərini diləməkdə və onlara təvəssül etməkdə olanlar var­dır. Qəbirlərinə gedib, kəramətlərini dəlil göstərərək diləkləri üçün yalvar­maktadırlar. Onların gavs, qütb, abdal, qırxlar, yeddilər, üçlər kimi merte­belere ayrıldıqlarını və bunlara nezretmek və qurban kəsmənin caiz oldu­ğunu söyləməkdədirlər. Bu sözlər tam mənasıyla ifratdır. Bu söylerde əbədi həlak meydana gəl və əzab vardır... Bunlar Kitab, imamların əqidələri və ümmətin icmasına müxalifdir. Qurani Kərimdə, "Doğru yol özünə açıq-aşkar müəyyən olduqdan sonra Peyğəmbərdən ayrılıb inananların yolundan başqasına uyğun gələn kimsəni, döndüyü istiqamətə çevirər və onu cəhənnəmə soxarıq. Ora nə pis bir çevril yeridir." (Nisa, 115) buyurular. Övliyanın həyatlarında və Ölümlərindən sonra ta­sarruflarının olduğu haqqındakı sözləri də, Uca Allahın "Göylərin və yerin hökmranlığı Allahındır. Allah hər şeyə qadirdir." (Ali İmran, 189) ayə­tini rədd edər; çünki Allah, yaratma, tədbir, qənaət, təqdir barəsində, təkdir... O halda Allahdan başqasına yalvarmaq küfrdür, şirkdir və pozğunluqdur(10).

 

Vəhabilerin böyük imamlarından məşhur İbni Teymiye və İbni Kayyıme'l-Cevzi kimi şəxslər, Muhyiddini Ərəbi kimi böyük övliyaya qarşı çox hücum etdikləri və guya Əhli Sünnənin məzhəbini Şiələrə qarşı Həzrəti Əbu Bəkirin Həzrəti Əlidən fəzilətini müdafiə edirəm deyərək, Həzrəti Əlinin qiymətini çox salırlar. Möcüzə fəzilətlərini adiləşdirirlər. Muhyiddini Ərəbi kimi çox övliyanı inkar və təkfir edirlər.

 

Məhəmməd b. Abdilvehhabın şəfaət və təvəssül mövzusunda da, Əhli Sünnənin anlayışından fərqli bir anlayışa sahib olduğu açıqdır. Belə ki, Əhli Sünnə, şəfaətin əlbəttə Allaha aid və ancaq ONun icazəsi ilə olaca­ğına Hz. Peyğəmbərin böyük və kiçik günah işləmiş möminlərə şefaa­tinin haqq olduğuna inanar və şəfaət, Kitab, Sünnə və icma ilə sabitdir, deyər.

 

Ayrıca Vəhabilerin, təvəssülü ibadət şəklində anlayaraq qarşı çık­maları də səhvdir; çünki ibadət, Allaha tərifsiz bir inanc ilə boyun əy­mək, qulluq etməkdir. Təvəssül isə, bir şeyə yaxınlaşmaq, vasitəsi etməkdir. Görülür ki təvəssüldə, qətiliklə ubudiyyet, yəni qulluq yoxdur və bəlkə səmimi bir hörmət söz mövzusudur. Bu barədə səhabələrin Rəsulullaha təvəssülü, şəxsən ONun başqaları üçün Allaha təvəssülü və vəfatlarından sonra da ONun və saleh kəslərin vasitəsi qılınması, Əhli Sünnənin tamamilə mənimsədiyi və üstəlik tamamilə Quranın ruhuna uyğun bir davranışdır(11).

 

Təsəvvüf haqqındakı qeyri ciddi və əsassız iddialarına gəlincə... Təsəvvüf üçün burada uzun şərhlərə ehtiyac hiss etmirik; çünki təsəvvüf, hər şeydən əvvəl İslamın özü və ruhu deməkdir, özsüz və ruh­suz din olmayacağına görə, İslamda təsəvvüfün olması fövqəladə təbiidir. Qaldı ki mutasavvıflar, bu öz və ruhun izahını etməkdən başqa bir qaye­yi mənimsəməmişlər. Onların bütün hədəfi Quran və Sünnənin, eqoist arzulara görə deyil, ilahi iradəyə görə izahı və yaşanmasıdır. Allahı görürmüşcəsinə ibadət etmək və ONA bağlanmaq, əslində, İslamın tam mənasıyla içində olmaq deməkdir. Bu baxımdan, Vəhabilerin, təsəvvüfün İslami olmadığı yolundakı sözləri, başdan sona batildir. Təsəvvüfün İslami olmadığını söyləyə bilmək, hər şeydən əvvəl İslamın, yəni Quran və Sün­netin "künhüne" nüfuz edə bilməmək və bunları, imtina edilməz həyat unsurla­rı olaraq bünyeleştiremeyip iğreti mal kimi görmək deməkdir. Təsəvvüf, insanı Quran və Sünnənin temet hədəfi içində ən yaxşı, ən gözəl və ən mü­kəmməl şəkildə anlamış və beləcə onun, Allahla, öz özü və digər insanlara münasibətini fövqəladə yüksək bir səviyyəyə yüksəltmişdir. İlim­lerin mədrəsəsiz düşünülə bilməyişi kimi, təsəvvüfün də təkkəsiz düşünülməsi mümkün deyil. Bu baxımdan dinin yayılışında və xüsusilə bizim tari­himiz baxımından, Anadolunun İslamlaşmasında mutasavvıfların və tekke­lerin gördükləri böyük xidməti heç kim görməzlikdən gələ bilməz. Sənət, musiqi, ədəbiyyat, əxlaq, cəsarət, düzgünlük barəsində ən mükəmməl ör­nekleri təqdim edən təkkə, eyni zamanda "xalqa xidmət Haqqa xidmət demek­tir" anlayışını kütlələrə comərdcə təqdim etmiş və İslamı yaşanan və yaşayan bir əxlaq və nizam halında teşahhus etdirmişdir. Bütün müəssisələrimiz kimi, təsəvvüf və təkkənin də, içində yaşadığı cəmiyyətin şərtlərindən təcrid edilməsi əlbəttə düşünülə bilməzdi. Cəmiyyətin digər müəssisələrində görülən dayanma, geriləmə və hətta çöküş, təkkələrdə də görülmüş; bir zamanla­rın bu canlı və şüurlu quruluşları, cəhalət və ətalətin pəncəsinə düşmüş­tür. Bir müəssisənin müəyyən bir dövrəsindəki səhvli manevrə ilişərək, onu tamamilə pisləməyə cəhd etmək, ancaq cəhalətin və hətta bu möhtəşəm quruluşdan qorxunun bir təzahürü deyil də nədir? Aslolan İnsanın daim Allahın hüzurunda olduğunun şüuruna çatmasıdır; bunun praktikasını verən də təsəvvüfdür, təkkədir.

 

Burada təsəvvüf, təkkələr və vəlilərin, Vəhabiler qarşısında savun­malarını edəcək deyilik; çünki onların, böyük keçmişləri ilə buna kesin­likle ehtiyacları yoxdur. Onlar, başqaları nə yığsa desinlər, "Sən də səhər-axsam Rəblərinin razılığını istəyərək ONA yalvarmaqla birlikdə əsla (onlarla birlikdə olmağa candan səbr et). Dünya həyatının bəzəyini istəyərək gözlərini o kəslərdən ayırma. Ürəyinə bizi xatırlamağı unutdurduğumuz və işində aşın gedərək həva və həvəsinə uyğun gələn kimsəyə uyğun gəlmə" (Kəhf, 28) əmrin tərəfindən, özlərini Allaha, şəklen deyil, əsilləriylə, yəni ürəkdən bağlamanın ucalığına çatmış bəxtiyarlar karvanıdır.

 

 

 

3. Bidət:

 

İbn Abdilvehhab, bidət mövzusunda tamamilə İbn Teymiyeyə xəbərdar et və hətta ondan da həddindən artıq gedər. Ona görə, "Allahın Kitabı və Rəsulunun sünnəsində olmayan bir şeyi (bidət) ortaya qoyan kimsə lənətlənmişdir və ortaya qoyduğu şey də rədd edilər." Necə ki "Səhih hədislərə görə Rəsulullah (s.ə.s.) də, ‘Hər yenilik bidətdir və hər bidət pozğunluqdur' bu­yurmuştur" deyən Məhəmməd İbn Abdilvehhab, bu barədə Əhməd b. Hənbəlin belə söylədiyini nəql edər: "(Hədisləri) Sənədlərini və səhhətini bildikləri halda Sufyan əs-Sevri (v. 161/777)ın fikirlərinə uyğun gələn birliklərə doğrusu çaşıram. Halbuki Uca Allah belə buyurur: "...ONun buyruğuna zidd hərəkət edənlər, başlarına bir bəlanın gəlməsindən və ya can yandırıcı bir əzaba uğramaqdan çəkinsinlər" (Nur, 63). Məhəmməd İbn Abdilvehhab davamla, "Fitnənin nə olduğunu bilirsənmi? Fitnə, şirkdir" deyər(12).

 

İbn Abdilvdıhabın nəvəs(n)i Əbdürrəhman b. Həsən, Əhməd ibn Hənbəldən rəvayət olunan bu görüşün şərhində ayrıca, İbn Abbası dəlil göstərərək, "Allahın sözünə uyğun gəlməyən və Nəbi (s.ə.s)dan başqasını irəli sürən bizdən deyil" deyər. Onlara görə Kitab və Sünnədə olmayan hər şey, yəni bidətlər, sa­pıklık əlamətidir. Ayrıca "əqaid mövzusunda kəlamçıların, halal və haram mövzusunda fakihlerin sözləri dəlil ola bilməz."

 

İbn Abdilvehhabın ən qorxunc və hətta şirk olaraq gördüyü bidətlərin başında məzarlar, türbələr və bunların ziyarətləri gəlir. Onların bu barədə nə dərəcə sərt olduqları, daha Uyeynedə Zeyd b. el-Hattabın məzarını yıkışlarında görülməkdədir. Bu yüzdəndir ki onlara, bir qisim yazıçılar tərəfindən "Məbəd Dağıdıcıları" adı belə verilmişdir(13). Necə ki Dr. A. Vehbi Ecer, Vəhabilik cərəyanına heyranlıq duyan Əhməd Əmindən bu mövzuda bu nəqldə ol/tapılar(14): "Müsəlmanların Vəhabilere nifrətini ge­rektiren bir xüsus vardır. O da Vəhabilerin zəbt etdikləri bir ölkədə fikir­lerini zorla/məcbur et yerləşdirməyə işləri. İnsanların dəvətlərinə inanmalarını gözləmələridir. Məkkəyə girdiklərində əsərlə əlaqədar bir çox qübbələr (türbə­lər) yıxdılar: Hz. Xədicənin türbəsi, Peyğəmbərimizin və Hz. Əbu Bəkirin doğulduğu evlərin qübbələri, bunların yıxdığı qübbələrin başında gəlir. Me­dine'ye girdiklərində isə, Allah Rəsulunun qəbiri üzərində olan bir çox zinət və bəzəkləri qaldırdılar. Bütün bu davranışlar, Müsəlmanların qazabı­na və onların şəfqətlərinin yaralanmasına səbəb oldu. İnsanlardan bəzisi, tarixi əsərlərin itməsinə kədərləndi... Bəziləri İslami şəfqətin simvolu olan Peyğəmbərin məzarının bəzəklərinin yox olması üçün kədərləndi. Beləcə Müsəlmanların qəzəbini tələb edən səbəblər dəyişdi."

 

İbn Abdulvəhhabın məzarlarla əlaqədar fikirləri, tamamilə İbn Teymiyedən gəlməkdədir. Onlar, Hz. Peyğəmbərin, "Bu üç məsciddən başqası üçün (savab ümid edərək) səfərə çıxılmaz: Məscidi Haram, bu mənim məscidim və Məscidi Aqsa"; "Allah, Yəhudilərə və Xristianlara lənət etsin. Bunlar peyğəmbərlərinin məzarlarını məbəd etdilər."; "Allahım! Məzarımı ibadət edilən bir büt etmə. Peyğəmbərinin kabirleri­ni məscid ittihaz edənlərə, Allahın əzabı çox şiddətli olar" tərcüməsindəki daha bir çox hədisini dəlil gətirərək, məzarlarda ibadət edilməsini şirklə eyni səviyyədə görmüşlər. Hətta onlara görə, İbn Teymiyenin fikirləri istiqamətində, şirk qaçmaq üçün olmasa belə, məzarda namaz qılmaq, Allah və Rəsuluna üsyan etmək, dinə qarşı gəlməkdir və bunlar ən böyük şirk, ən qorxunc bidətdir(15). Ayrıca Hz. Peyğəmbərin "Evlərinizi qəbiristanlıq halına gətirməyin; qəbirimi bayram yeri etməyin. Mənə salavat gətirin; çünki salavatınız harada olsanız olunuq mənə çatar" hədisinə görə, savab ümid edərək Hz. Peyğəmbərin qəbirini daha ziyarət edib orada ibadət etmək qadağandır; şiryə vəsilə olar. Məzar ziyarəti, eyni zamanda bütə tapınıcılığa da vəsilə ola bilər; çünki bütə tapınıcılıq məzar ziyarətindən çıxdığı kimi, Yəhudi və Xristianlar da sırf buna görə sapılmışlar. Məzarlar üzərinə yazı yazdırmaq, türbə etdirmək və sairə də şirk və ilhada vəsilə olan ən pis hərəkətlərdir. Bu səbəbdən məzar ziyarəti və türbə istehsalı, nə şəkildə olursa olsun, qətiliklə qadağan edilməlidir. Beləcə ölülərə niyaz, təvəssül, münəccimlərə, qəbirlərə və falçılara inanmaq tamamilə bidətdir.

 

Peyğəmbərin xatirəsini ta'ziz, jileti şərif, saqqalı şərif ziyarətləri, bir baxıma Allahdan başqasına tapınmaqdır; dolayı­sıyla şirkdir. Delaili Hayrat oxumaq qadağandır; çünki bu, Peyğəmbərə iba­det mahiyyətindədir. Hz. Peyğəmbərə salatu salam gətirilər; ancaq bunu bir ibadət halına gətirməmək, "Seyidinə və Mövlana" deməmək şərtdir. Bu səbəbdən mövqe ilə azan oxumaq, Ramazan, Cümə və şam gecele­rinde, azandan əvvəl və ya sonra təsbeh çəkmək və dua etmək də bidətdir.

Vəhabiler, bidətdir deyə bir çox mübah olan şeylərə hücum etmiş­ler, qadağan etmişlər. Məsələn mövlud yığıncaqları bunlardan biridir. Buna görə mövlud oxumaq, oxutmaq, sünnə və nafilə namazları etmək də Vəhabilerin qadağan etdikləri şeylər arasındadır(16).

 

Nəzər dəyməməsi üçün nəzər muncuğa daşımaq, tilsim geyinmək, ağac, daş və bənzər şeyləri müqəddəs saymaq, Allahdan başqası üçün qurban kəsmək, Allahdan başqası üçün əhd həsr etmək, bəlanın, xəstəliyin yox ol­ması, gözəl görünmək və sairə üçün muncuq, ip, hamaylı və bənzəri şeyləri geyinmək, sehr, cadu, ulduz falı və bənzəri şeylərə inanmaq, saleh kişi­lere, övliyaya hörmət göstərib Allahdan başqasından niyaz, dua və kömək diləmək bidətdir, şirkdir.

 

Vəhabilere görə, Allaha şirk qaçmanın gizli və mənəvi olanı da vardır. Riya olaraq namaz qılmaq, sofuluk etmək bu növdəndir; çünki bu işlər, Allahdan başqasına nümayiş üçün edilməkdədir. Bir kimsənin saleh adam kimi görünərək mənfəət təmin etməsi də şirkdir. Dehrə, havaya, küləyə söymək şirkdir.

 

Məscidlərin bəzənməsi qübbə və minarə edilməsi, Hz. Peyğəmbər zamanında olmadığı üçün bidətdir. Ayrıca namazların tək qılınması da qadağan edilmişdir. Beş vaxt namazın camaatla qılınması fərzdir. "Namazı tərk edən kimsə kafirdir və onlar haqqında dindən çıxmış (mürtəd) hük­mü verilər. (17)" Namazın camaatla qılınması məcburudur. "Qanuni bir üzrü olmadan camaatla namaz qılmayıb münferiden namaz qılanların Əhli Sünnə ve'1-Cemaat'ten xaric Şiələrə təşbeh olunması, şiddətlə kötülenme­si və günahlandırılması" və məscid imamlarının, namazların sonunda camaatın tək-tək yoxlamasını edib laqeydlikdə olanlara, üçüncü dəfə təkrarlaması halında ta'zir cəzasının verilməsi, Vəhabilerin davranışları arasındadır.

 

Tütün və qəhvə içmək İbn Abdüvehhaba görə çirkin və pis şey­lerdendir. Siqaret ağızın dadını pozar, çirkin qoxu səbəbiylə soğan və sarım­sağa bənzər, üstəlik insana da zərərlidir və heç bir faydası yoxdur. Bu səbəbdən siqaret və ya nargilə içənlərə, sərxoşluq üçün olduğu kimi qırx dəynək vurular. Ancaq Vəhabilerin bu gün tütün və nargilə mövzusundakı qadağanı davam etdirə bilmədikləri görülməkdədir.

 

Vəhabilere görə, bir başqa bidət də dəlillərlə əlaqədardır. Onlara görə qəti dəlil Qurandır. Kutubu Sittə deyilən altı hədis kitabındakı dirayet və rəvayət cəhətdən sabit olan hədislər də dəlil olar. Şiələrin, kəlamçıların, mutasavvıfların, əxlaqçıların söykəndikləri hədislər mütləq surətdə mevzu­dur, dəlil ola bilməz. Quran və hadisə söykən icma və ictihad mötəbərdir; başqası etibarlı olmaz. Ağılın dəlil olması söz mövzusu deyil. Quran və Sünnə zahiri mənalarıyla qiymətləndirilər və aydın olar. Bu mənada təşbehlilər də dəlildir; ancaq zahiri ilə ələ alınar, ona görə mənalandırılar. Bu işdə ağılı və şərhi işə qarışdırmaq bidətdir, küfrdür".

 

Allahın şəxsi və sifətlən ilə əlaqədar Qurani Kərimdə keçən ayələr, Vəhabilere görə, olduğu kimi alınmalı; istər möhkəm istər təşbehli olsun, zahirlerine görə mənalandırılmalıdır. Ümmətin sələfi, Allahın şəxs və sifətlərini bildirən təşbehliləri şərhə yanaşmamışlar və onlar Allahın Özünü vasfettiği və Rəsulunun da ONU sifətləndirdiyi xüsusiyyətlərin varlığını təmsil və tətilə yanaşmadan qəbul etmişlər. Şərh bidət əhlinin işidir. İbn Abdilvehhabın, Allahın şəxsi və sifətləri mövzusunda Əhməd İbn Hənbəli təqlid etdiyi aşkardır. Təşbehlilərin və Allahın sifətlərinin, zahir mənalarıyla olduğu kimi qəbul edilməsi, Allahı cisimlen­dirmek deməkdir. Əhli Sünnə alimləri, bu barədə Allahın sonradan olanlara bənzəmədiyini və dolayısilə Allahın sifətləriylə əlaqədar təşbehli hökmlərin şərh edilməsinin, Allahı təşbeh, tecsim və tətildən tənzih üçün caiz və hətta zəruri olduğunda birləşmişlər(18).

 

Görüldüyü kimi, Vəhabilerin şirk olaraq gördükləri bidətlərdən çoxu, əslində adətlərdən qaynaqlanan və dinin əsli ilə əlaqələri olmayan davranışlardır. Bunların, insanların psixoloji dünyalarının təbii bir təzahürü olaraq görülmələri lazımdır. Kənar yandan Vəhabilerin məzar zi­yaretine qarşı çıxmaları, tamamilə dayaqsızdır; çünki Resülullah (s.ə.s.), qəbir ziyarətlərində olduğu kimi, səhabələr və sələf də, İslamın başlangı­cından günümüzə qədər qəbirləri ziyarət etmişlər və təzimdə bulunmuş­lardır. Əlbəttə qəbirləri tapınılacaq mövqe halına gətirmək haramdır. An­cak unudulmamalıdır ki, İslamda "əməllər niyyətlərə görədir." Heç kimin bir qəbiri ziyarəti əsnasında duyduğu huşu və təzimi, şirk olaraq değerlendir­meye haqqı olmaması lazımdır; çünki ziyarət, İslamda, Allah adına edilən bir işdir və möminlər də kimə tapındıqlarını bilərlər, vasitə ilə məqsədi birbiri­ne qarışdırmayacaq dərəcədə iman salabetine sahibdirlər. Hasili dinə və imana, möminlərin günahsız davranışlarına onların gözüylə baxmaq, hər şeydən əvvəl Quran və Sünnənin əsas aldığı məqsədi anlamamaq və insanlı­ğın dini olan İslamı sadə bir qəbilə dini halına soxmaqdan başqa nə ilə izah oluna bilər?

 

 

 

4. əl-Əmri bil-Bilinən vən-Nəhyi xatırlanıl-Münkər:

 

"Yaxşılığı əmr edib pisliyi qadağan etmə", bütün İslam məzhəblərinin mənimsədiyi bir Quran əmridir. Ancaq bunun başa düşülmə tərzi, məzhəblər arasında fərqlilik ifadə etmişdir. Əhli Sünnə, bu barədə, insanlar arasında nifaq doğurmamaq, qarışıqlığa səbəb olmamaq üçün məqbul olan yolu mənimsəmiş və bu işi, hər Müsəlmanın şərtlərinə uyğun gələrək yerinə yetirməsini istəmişdir. Ayrıca Əhli Sünnə bu barədə, "Allahın Elçisi üzərinə düşən, ancaq təbliğ etməkdir..." (Maidə, 99) əmrini əsas almış və çətinə müraciət etmədən yumşaqlıq və könül xoşluğu ilə, haram və vacib olan əmr və qadağanları yerinə yetirməyə; mükəlləfə xatırlatmağa çalışmışdır".

 

Xaricilər və indiki vaxtda yaşayan qolu İbadiyye isə, bu fikiri, İs­lam'a dəvət adı altında Müsəlmanlarla döyüşmək şəklində ələ almışlar və bu anlayışlarıyla, Vəhabilere tam bir nümunə olmuşlar. Belə ki, Vəhabiler, Quran və Sünnənin xaricindəki hər yeni şeyi Bidət saydıqları və bidətlərə qapılmış olanlarla döyüşmənin Qurani Kərimin, "Siz, insan­lar üçün ortaya çıxarılan doğruluğu əmr edən, pislikdən saxlayan, Allaha inanan xeyirli bir ümmətsiniz" (Ali İmran, 110) ayəsinə görə zəruri olduğuna inan­dıkları üçün, özləri kimi düşünməyən Müsəlmanlara qarşı qılınc istifadə etməkdən çəkinməmişlər(19).

 

Necə ki Suudun daha əvvəl sözünü etdiyimiz, Mədinəni zaptedişi üzərinə etdiyi "İslamın nemətiylə şərəflənib Cənabı Haqqı özünüzdən razı və məmnun etdiniz; artıq əba və əcdadınızın batil inanışlarına meyl və rəğbətdən və onları rəhmət və xeyrlə yad və zikrdən qaçının; əcdadınız tamamilə şirk üzrə vəfat etdilər... Müəllimlərin dərslərinə davam və hər nə mev'iza və məsələ taxarar və təsvir edərlər isə, mucib və muktezaları üzrə əməl və hərəkətə səy və stabillik edərlər; əgər içinizdən biri müxalifət göstərər və etiraz etsə, cümlənizin malları, əşya və həyatı əsgərim üçün mübahdır" şəklindəki danışmasında, "əmri bil-bilinən' anlayışının izləri görülə bilər.

"Yaxşılığı əmr, pisliyi qadağan etmə" anlayışının, hər cür bidəti içinə alar şəklində tətbiqi, Vəhabileri fövqəladə qatı və zorbaca tədbirlərə sövq etmiş; Müsəlmanları, son əsrdə, Xarici zehniyyətinin tipik təzahürləri ilə böhrana salmışdır. Necə ki bu barədə Katib Çələbi (v. 1659) bunları söyləyər: "Bidətlər, xalqın arasında bir adətə söykənər. Bir bidət, bir xal­qın arasında yerləşib oturduqdan sonra, artıq şəriətin bəyəndiyini buyurub istəmədiyini qadağan etmək (əl-Əmri bil-Bilinən vən-Nəhyi xatırlanıl-Münkər) işidir deyə xalqı qadağan edib ondan çevirmək arzusunda olmaq böyük axmaqlıq və məlumatsızlıqdır. Xalq, alışıb adət əldə etdiyi işi, əgər (istər) sünnə, əgər (istər) bidətdir, buraxmazlar. Məgər əlində qılınc biri çıxıb da hamısını qılıncdan keçirsin. Məsələn etiqadda olan bidətlər üçün Sünni padşahlar nə qədər vuruş-qırış etdilər, fayda vermədi. Əməl işlərində olan bidətlər haqqında da hər çağda şəriəti bilən və başda olan dindarlar və vaizlər nə qədər illər özünü verib xalqı bir bidətdən çevirə bilmədilər."

"İndi, xalq adətini buraxmaz, hər nə isə, Allahın istədiyinə görə sü­rülür gedər. Ancaq, başda olanlara, İslamların nizamını qorumaq və İslamlığın şərtlərini və əsaslarını xalq arasında saxlamaq lazımdır. Vaizlər, ümumiyyətlə xalqı Sünnəyə rəğbətləndirmək və onları bidətdən uzaqlaş­dırmaq yolunda yumşaqlıqla vəz və nəsihətlə yerinin tərəfindən üzərinə düşən vəzifəni etmiş olarlar. Allahın elçisi üzərinə düşən ancaq bildirməkdir (Maidə, 99). Tutmaq xalqa qalar, güclə tutdurmaq olmaz. Qısacası, bu yol­da dərinləşmək və araşdırmaq faydalı deyil.

 

Çünki, Peyğəmbərimizin zamanından sonra gələn dövrlərdə, hər çağın xalqı hallarını Sünnəyə uydursalar və araşdırsalar, Sünnədən çox uzaq­laşmış olarlar. İnsaf edib hər kəs özünü yoxlasa, Sünnəyə uyğun gəlməklə heç əlaqəsi olmaz. Çoxu zamanlarda çıxan istək və sözlər heç bir yolda bidətdən sıyrılmış deyil."

 

"İndi, ümmətin şəfaətçisi -Allahın salat və salamı üzərinə olsun- olan Həzrətdən (Məhəmməd Mustafa) niyaz edərik ki, bu zəif və çarəsiz ümmətin bidət günahlarının çoxluğuna baxmayıb Allaha iman etmiş və ONun birliyini qəbul etmiş olduqlarından ötəri şəfaəti tələb etsin və günahlarının bağışlanmasına səbəb etsin. Yoxsa Sünnəyə tam tamına riayət edib uyğun gəlmək istənsə hal müşküldür. Bu ziddlik, zamanın və məkanın başqalığından lazım gəlir. Əsli şəhər həyatı və toplu halda yaşamaq kaide­sine söykənər. (20)"

 

 

 

5. Vəhabiliğin Dini Anlayış Şəkilləri:

 

Vəhabilik, doğuşundan bu günə qədər, çox dəyişik şəkillərdə təvsif edilmişdir. Bir qisim yazarlar, onun "modernist" bir hərəkət olduğunu "İslam islahatını", "Yenilik və azadlığı" təmsil etdiyini söyləmişlər. Bu vaxt əksəriyyət də Vəhabiliğin Hənbəlilik ilə Xaricilik qarışığı bir məzhəb olduğu fikirini mənimsəmişlər. Maamafih "Vəhabilik, Zahiriyye, yəni ayələri məcazi mənalarına görə şərh etməyib olduğu kimi qəbul edən bir məzhəbdən doğulmuşdur" deyənlər də vardır.

 

Ancaq Vəhabilik, nə şəkildə görülsə görülsün, aşkar olan cəhət budur: Vəhabiler, digər bütün İslam məzhəbləri kimi Quran və Hədisi təməl qaynaqlar olaraq görməklə birlikdə, onları anlayıb tətbiq etmə husu­sunda onlardan ayrılmış və yalnız İbn Abdilvehhab və özlərincə mötəbər sayılan kəslərin fikirlərinə bağlı qalmışlar. Ancaq bu hu­susta də, özlərinin etimad etdiyi kəslərə tam bir bağlılıq söz mövzusu deyil. Çünki dində onların sözləri də fikirləri də qəti bir dəlil ola­maz. Qəti dəlil, ancaq Quran və Hədisin, şərhdən uzaq zahiri hükümle­ridir. Bu baxımdan Allah və Rəsulundan başqa, haramı haram, halalı halal edəcək yoxdur; çünki Quran və Sünnə, uyğun gəlilməsi lazımlı bütün qanunları qoymuşdur. Qanun qoyma və ehkam çıxarmada ağla və şərhə yer yoxdur. Quran və Sünnədə ifadə edilən xüsusların zahirinə sıx yapışılar və heç bir məzhəbə bağlanmadan hər şey Quranın zahirindən çıxardır. Qurani Kərim qəti dəlildir. Rəvayət və dirayət cəhətdən sabit olan hədislər də dəlil olar. Təşbehli ayələr də dəlildir; ancaq bun­lar şərh edilmədən zahirlərinə görə hükmolunur. Bunları şərh edərək təfsirdə olmaq küfrdür. Buna görə Allahın sifətləri həqiqi sifətlərdir. Gərək şəxs, gərək sifətlər haqqındakı ayələr, olduğu kimi qəbul edilir. Bunlardan təşbeh mənaları çıxacaq deyə zahiriylə məna verməkdən qaçınmaq doğru deyil. Əgər belə olsaydı Allahın Elçisi bildirərdi".

 

Qurani Kərim və hədisləri, Allahın sifətlərini və təşbehliləri bu anlayışla ələ almaq, qaçınılmaz bir şəkildə insanı təşbeh və tecsime götüre­cektir. Bunun üçündür ki, Vəhabiler ağır, lakin haqlı tənqid və hücumlara uğramışlar.

 

İbn Abdilvehhaba görə, ictihad qapısı hər vaxt və hər kəsə açıqdır. Başqalarını təqlid etmək dindən çıxmaqdır. Vəhabiler ictihad qapısını hər kəsə açmış olmalarına və bir məzhəbə bağlanıb ictihad qapısını bağlı saxlamanın fəlakət və fanatizm gətirdiyini söyləmələrinə baxmayaraq, şəxsən ken­dileri fanatizm və sonsuz fikirlilikdən xilas ola bilməmişlər.

 

Kənar yandan Vəhabiler, əməli istiqamətdən olduğu kimi, iman noktasın­dan də zahire bağlı qalmışlar.

 

Onlara görə iman, daha əvvəl də deyildiyi kimi, söz və əməldir; artar və azalar, "İman, ürəklə təsdiq, əməl, dil ilə söyləmək və rüknləri ilə yerinə yetirməkdir." Buna görə əməli yerinə yetirməyən kimsə, Vəhabilere görə imansızdır. Bu isə, Müsəlmanların respublikasının görüş­lerinden uzaqlaşıb, birbaşa Xaricilərin anlayışını mənimsəmək deməkdir. Qısaca Vəhabiler, Quran və Sünnəyə çevril kimi, həqiqətən hər münəvvər Müsəlmanın səmimiyyətlə mənimsəyib reallaşması üçün səy göstərəcəyi günahsız bir anlayışı, nəticədə bir zülm və fanatizm vası­tası etmiş və beləcə, açıq dedikləri ictihad qapısını, daha da möhkəm bir şəkildə bağlamışlar; çünki dinin açıqlanmasında yalnız şəklə, bəzi dar qəliblərə və görünüşə ilişib qalmaq, əslində fanatizmdir və dini qısır­laşdırmaq deməkdir.

 

 

 

Nəticə olaraq bunları bəyan etməkdə fayda var: Peşələr, məzhəblər nə qədər batil də olsa, içində mütləq bir haqq və həqiqət tərəfi ol bilər. Qaldı ki, hər bir məzhəbin içində və ya mənsublarının əfkarında doğru və səhv tərəfləri var. Vəhabiliğin də içində bütün həddindən artıqlıqlar və səhv etiqad və davranışların yanında bir sıra doğrular var. Səhvlərini bu böyük İslam camaatının içində azlıqda olduqlarından ötəri təshih edəcəklərində və zamanla digərlərinin içində əriyib gedəcəklərində şübhə yoxdur.  Tarixdə həqiqətən böyük səhvlər etmişlər. Ümid edilər ki, bu səhvlər təkrarlama etməz. Hz. Əlinin ifadəsi ilə "Haqqı axtarıb da qərbli bulan, qərbli axtaran kimi deyil." Onlar, sonsuz fikirləri ilə haqqı axtarmaq üzrə yola çıxmışlar və İslam ümmətindən bir qisiminin həddindən artıqlıqlarına reaksiya olaraq ortaya çıxmışlar. Ancaq onlar böyük İslam kütləsinin göstərdiyi etidalı göstərə bilməmişlər və həddindən artıqlığa sanki həddindən artıqlıqla cavab vermişlər.

 

Haşiyələr:

 

* Bu yazı Prof. Dr. Hörmətli DALKIRAN tərəfindən əksəriyyət etibarilə, Prof. Dr. Ethem Ruhi Fığlalıya aid olan "Çağımızda Etiqadı İslam Məzhəbləri" adlı kitabın "Vəhabilik" başlığını daşıyan qisiminə bir sıra əlavələr və mövzunun bütünlüyünü pozmayacaq şəkildə bəzi qisimlərin çıxardılması ilə hazırlanmışdır. Əhəmiyyətli bir qisim haşiyələri verildi isə də bəzilərini kitabın özünə həvalə ilə tərk edildi. Baxın. Ethem Ruhi Fığlalı, Çağımızda Etiqadı İslam Məzhəbləri, İzmir İlahiyyat Vəqfi Nəşrləri, İzmir2004, s. 89-111.

 

(1) Əbdürrəhman b. Həsən, Fethu'l-Mecid, Qahirə 1377/1957, s. 115.

 

(2) Məhəmməd b. Abdilvehhab, Keşfu'ş-Şububat, 43.

 

(3) Məhəmməd b. Abdilvehhab, Keşfu'ş-Şububat, 4-5.

 

(4) Məhəmməd b. Abdilvehhab, Keşfu'ş-Şububat, 27-29.

 

(5) Məhəmməd Əbu Zəhra, İslamda Fıkbi Məzhəblər Tarixi, çev. Dos. Dr. Abdülkadir

Şənər (Ankara 1968), 3/221.

 

(6) Məhəmməd b. Abdilvehhab, Keşfu'ş-Şububat, 20-21.

 

(7) Məhəmməd b. Abdilvehhab, Keşfu'ş-Şububat, 13-17.

 

(8) Əbdürrəhman b. Həsən, Fethu'l-Mecid, Qahirə 1377/1957, s. 167.

 

(9) Vəhabiler belə söyləmələrinə baxmayaraq, özləri tam zidd idi bir davranışı sərgiləmişlər. Necə ki "İbn Vehhab, ‘bir kimsə Peyğəmbərə təvəssül etsə kafir olar', deyər. Qardaşı Şeyx Süleyman İbn Abdilvehhab, alim bir adam idi. Bir gün qardaşına soruşdu: "Erkanı İslam neçədir?" O da, "beşdir", cavabını verdi. O da, "sən bunlara altıncısını əlavə edirsən, sənə tabe olmağı din erkanından sayırsan", dedi. Bir başqası ona "İslamın şərti müsəlmanları təkfir etmək deyil", demişdi. Baxın. Yusuf Ziya Yörukan, "Vəhabilik", İFD., 1953-1/61-63.

 

(10) Əbdürrəhman b. Həsən, Fethu'l-Mecid, Qahirə 1377/1957, s. 168-172.

 

(11) Nümunələr üçün baxın. Abdülkerim Polad, Teymiyyecilik-Vəhabilik, İstanbul 1977, 56 vd., 109 vd..

 

(12) Əbdürrəhman b. Həsən, Fethu'l-Mecid, Qahirə 1377/1957, s. 385-387.

 

(13) Məhəmməd Əbu Zəhra, İslamda Siyasi və Etiqadı Məzhəblər Tarixi, çev. E. Ruhi Fığlalı - Osman Eskicioğlu, İstanbul 1970, s. 282.

 

(14) Əhməd Əmin, Zu'amau'l-Islah fi Asarıl-Hədis, Beyrut ts., s. 19-20; A. Vehbi Ecer, Osmanlı Tarixində Vəhabi Hərəkəti, Doktor/həkimə Tezisi, Ankara 1976, s. 81.

 

(15) Əbdürrəhman b. Həsən, Fethu'l-Mecid, 299 vd..

 

(16) A. Vehbi Ecer, Osmanlı Tarixində Vəhabi Hərəkəti, Doktor/həkimə Tezisi, Ankara 1976, s. 88.

 

(17) Əhməd b. Döyənək ən/en-Necdi, əl-Fevakihu'l-Azab fi'r-Reddi al/götürə məhrum lem Yahkum bi's-Sünneti vəl-Kitab (əl-Hediyyetu's-Sunniyye içində), s. 66dan canlı A. Vehbi Ecer, a. e., s. 86.

 

(18) Nümunələri üçün baxın. Hörmətli Dalkıran, Ağılın Böyük Yanılması Tanrılaşdırma, İstanbul 1995.

 

(19) Məhəmməd Əbu Zəhra, İslamda Siyasi və Etiqadı Məzhəblər Tarixi, çev. E. Ruhi Fığlalı - Osman Eskicioğlu, İstanbul 1970, s. 282.

 

(20) Katib Çələbi, Mizanu'l-Hak, 65-67

Suallarla İslam

Müəllif:
Suallarla İslam
Subject Categories:
Read 7.417 times
In order to make a comment, please login or register