İxlas, ümumi bir anlayış olaraq, insanın çöldə sərgilədiyi rəftarın görünüşü ilə içində daşıdığı məqsədin üst-üstə düşməsidir. Dini bir anlayış olaraq da, edilən işin sırf Allah rizası üçün edilməsidir. Bu mənasıyla ixlas, imandakı səmimiyyətin ölçüsüdür. İman nə qədər qüvvətli olsa, ixlas da o nisbətdə qüvvətli olar.
Təvəkkül isə, ümumi bir anlayış olaraq, bir kimsəyə və ya bir şeyə güvənmək, ona söykənmək, onu möhkəm bir vəkil olaraq qəbul etmək mənasını verər. Dini bir termin olaraq da; Allahın Hakim adının bir təzahürü olan var olan səbəblər dairəsində, vəzifələrini yerinə yetirdikdən sonra, işdə müvəffəqiyyətli olacağını, hər şeyə qadir və sonsuz rəhmət sahibi olan Allahdan ümid etməkdir. Qışda baharı yaratdığı kimi, ən çətin vəziyyətlər də belə bir çıxış yolunu göstərə biləcəyinə inanmaq, ümidini ona bağlamaq, ona güvənməkdir.
Bu şərhlərdən aydın olur ki, İxlas ilə təvəkkül iman ortaq məxrəcində birləşərlər. Təvəkkül ilə ixlas iman günəşinin bir işığıdır, bir nurudur. İmanın olmadığı yerdə ixlas, ixlasın olmadığı yerdə də təvəkkül ola bilməz.
Bütün kainatın qulpu qənaətində, sonsuz qüdrət və mərhəmət sahibi olduğuna iman edən bir kimsənin Allaha qarşı səmimi, ixlaslı olması qədər təbii bir şey ola bilməz. Deyilə bilər ki, elm insanı iman etməyə istiqamətləndirər; iman marifetullaha, marifetullah ixlaslı olmağa aparar. İxlas isə təslim və təvəkkülə sövq edən bir nuranilikdir.
Most Read in the Category of Təvəkkül
Əvvəlcə bu xüsuslara diqqət yetirmək lazımdır:
a. İmtahanın ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti, hər kəs tərəfindən dərhal aydın olmayan suallar ehtiva edən olmasıdır. Yəni ağla qapı açılar, lakin ağılın iradəsi əlindən alınmaz. İmtahanın bütün sualları sadə və hər kəs tərəfindən dərhal anında aydın ola bilən bir şəkildə isə, bu imtahan süni və ciddilikdən məhrum deməkdir.
b. İmtahanın ən böyük məqsədi, bilənlərlə bilməyənləri, çalışqanlarla tənbəl olanları, ağılını istifadə edənlərlə istifadə etməyənləri bir-birindən ayırt etməkdir. Buna görə, əgər göy üzündə "la ilahə illəllah" yazılaraq, ağılın iradəsini əlindən alacaq şəkildə insanları Allaha iman etməyə məcbur edən açıqlıqda bir imtahan versəydi, Hz. Əli kimi elmin zirvəsində olan bir kimsə ilə cəhalətin simvolu halına gəlmiş Əbu Cahillik eyni səviyyədə qalmış olacaqdılar. Hz. Əbu Bəkir kimi dürüstlük və səmimiyyətin simvolu olan bir kimsə, yalançılıqla məşhur olmuş Müseyleme-i kezzap kimi bir yalançı ilə eyni nöqtəni paylaşmış olacaqdılar. Bu isə, imtahan sirrinə zidddir.
c. İlahi imtahanın -sualda ifadə edildiyi kimi- bərabərlik və ədalət anlayışı baxımından bəzi nöqtələrinin biz insanlara açıq olmaması da bir imtahan gərəyidir. Çünki, insanoğlu hər vaxt, hər an bir növ imtahana tabe tutulmaqdadır. Bu imtahanların bəzi nöqtələrinin bağlı olması yuxarıda ifadə edilən imtahanın bir gərəyidir.
O halda bizə düşən imanımızın təməl istinad qaynağı olan Quran və sünnənin işığında ağılımızı istifadə edərək mövzuya yaxınlaşmaqdır.
d. Bu pəncərədən baxdığımızda bunları söyləmək mümkündür:
- Allah ədalətlidir, əsla kimsəyə haqsızlıq etməz. Bu mövzuda bizə fərqli gələn mövzularda tək rəhbərimiz "Allah qullarına əsla zülm edəcək deyil." (Əli İmran; 182, Ənfal; 51, Həcc; 10) tərcüməsindəki ayələrdə vurğulanan gerçək olmalıdır.
- İslamda uşaqların və dəlilərin imtahana tabe tutulmamaları bu mövzudakı ilahi ədalətin açıq bir əks olunması olaraq qiymətləndirilməlidir.
- Mövzuya "Biz bir peyğəmbər göndərmədən kimsəyə əzab verəcək deyilik. "(İsra, 17/15) tərcüməsindəki ayənin vurğuladığı həqiqət pəncərəsindən baxmaq lazımdır. Şəkli nə olursa olsun, insanın gerçəkləri qəbul etməsinə mane olan sosioloji, psixoloji, bioloji, ekoloji hər hansı bir təzyiq və maneənin olması vəziyyəti, yuxarıdakı ayənin mesajı əhatəsindədir.
- İman şüuruyla mövzuya yaxınlaşdığımız zaman rahatlıqla deyə bilərik ki; heç bir elmi kəşf, Allahın ədalətini yox saya bilməz. Heç bir "inanc geni" insanın azad iradəsini ortadan qaldıra bilməz. Heç bir ətraf faktoru Allahın ədaləti ölçüsündə göz ardı edilməz. Ağılın və iradənin 100% ortadan qalxdığı bir mühitdə heç bir məsuliyyət ola bilməz. Allahın mesajını qəbul etməkdən uzaq bir atmosferdə yaşayan heç bir insan cəzaya çarpılmaz.
- Allahın verəcəyi hər cəza ədalətlidir. Allahın cəzalandıracağı hər insan günahkardır. Günahkar olan hər insan, istifadə edilə bilər bir azad iradəyə, qəbul edə bilər bir ağla malikdir.
"Gələcəyində şübhə olmayan o hesab günündə onları yığdığımız və hər kəsə qazandığı şeylər əksiksiz verilib heç kimə haqsızlıq edilmədiyi gün, vəziyyətləri necə olacaq?" (Ali imran, 3/25)
"Hər insanın işlədiyi əməl cədvəlini boyuna taxdıq. Məhşər Günü onun qarşısına, dünyada etmiş olduğu hər şeyin bir-bir yazıldığı və qarşısında açılmış olaraq tapacağı bir kitab çıxaracağıq. Oxu baxaq, seçim və hərəkətlərinlə yazmış olduğun kitabını. Bu gün öz hesabını görmək üçün şəxsən öz vicdanın yetər sənə!" deyiləcək." (İsra, 17/13-14) tərcüməsindəki ayələrdən öyrənəcəyimiz çox şey vardır.
İslamda Allaha imandan sonra ən böyük iman şərti axirətə imandır. Çünki;
Digər bütün iman əsasları bir baxımdan axirətə baxar. Yəni onlar, axirət həyatına baxan cəhətiylə əhəmiyyətlidir.
a. Məsələn, Qurana iman etmək, Allaha imandan sonra insanların ən çox möhtac olduğu axirət həyatını müjdə verdiyi üçün çox qiymətlidir. Axirət müjdəsini verməyən bir kitabın, insanlar üçün nə qədər qiyməti olar?
b. Məsələn, Mələklərin varlığı -insan üçün- axirətə istiqamətli əməllərini yazdıqlarından əhəmiyyətlidir. Qəbirə girərkən o qəribə məmləkətdə bizə rəhbərlik edəcəkləri üçün əhəmiyyətlidir.
c. Məsələn, peyğəmbərlərə imanın ən əhəmiyyətli yanı, onların insanları əbədi edamdan qurtaran əbədi bir həyatı müjdə vermələridir.
d. İnsanlarda -yaradılışdan var olan- iki əhəmiyyətli ehtiyac qaynaqları vardır. Bunlardan birincisi: istinad nöqtəsidir: Aciz, kasıb, möhtac, gücsüz bir varlıq olan insanın -bir mikrob, bir virusdan bir zəlzələyə qədər- özünə hücum edən minlərlə düşmənə qarşı tək dayaq nöqtəsi, hər şeyi görən, hər şeyə gücü çatan Allaha imandır. İkincisi isə, düşdüyü haqsızlığın aradan qaldırılacağı, etdiyi yaxşı işlərinin qiymətləndiriləcəyi, aşiq olduğu əbədi bir həyata girəcəyi, itirdiyi bütün qohum və dostlarına qovuşacağı bir yer olan axirətə iman qədər insanın ağlını, vicdanın qurdalayan başqa bir məsələ yoxdur.
Təvəkkül sözü, vəkil tutmaq deməkdir. Vəkil tutacaq adam özündən daha qüvvətli, daha şəfqətli, elm mədəniyyətdə daha üstün bir şəxsə etimad edib onu vəkil tutmaq istər.
Müsəlman Allahın qüdrətinin üstündə bir qüdrət, elminin üstündə bir elm, mərhəmət və şəfqətinin föqündə bir şəfqət və mərhəmət olmadığına etiqad edər. Digər məxluqların da özü kimi aciz, kasıb, qüsurlu və nöqsanlı olduğunu idrak ilə Allaha etimad və təvəkkül edər; Ona təslim olar.
Allaha təvəkkül edən bir Müsəlman düşünər ki, "Mənə gələcək bütün xeyrləri ancaq O lütfkarlıq edə bilər və hər cür şər və zərərləri ancaq O uzaqlaşdıra bilər."
Bir Müsəlman, işdən kazanılamayacağını bilərək, dünya işləri üçün lazımlı bütün tədbirləri aldığı kimi, ibadət etmədən və Allahın əmrlərini edib, qadağanlarından qaçmadan da cənnətə gedə bilməyəcəyini bilərək qulluq vəzifəsini yerinə yetirər və sonunda Allaha təvəkkül edər.
Təvəkkül, səbəblərə təşəbbüs göstərdikdən və lazımlı bütün tədbirləri aldıqdan sonra, Cənabı Haqqın verdiyi nəticəyə razı olmaqdır. Belə bir insan dinc yaşar, narahatlığa qapılaraq ruhuna əzab çəkdirməz, Peyğəmbərimizin bu hədisi şərifi ona böyük bir ümid qaynağı olar: "Əgər siz Allaha haqqıyla təvəkkül etsəniz, quşları ruzi verildirdiyi kimi sizə də ruzi verilər."
Təvəkkül heç bir zaman işi, səbəblərə təşəbbüs göstərməyi məhrum etməz. Cənabı Haqq Qurani Kərimdə: "Doğrusu, insan üçün öz işindən (səyinin nəticəsindən) başqa bir şey yoxdur" (Nəcm Surəsi, 39) buyurmuşdur.
Bir adam Peyğəmbərimizə (s.ə.s.) gələrək, "Mən dəvəmi çərşənbə axşamı verərək təvəkkül edim, yoxsa bağlayaraq?" demişdir. Əfəndimiz isə, "Dəvəni bağla sonra təvəkkül et" (Tirmizi, Qiyamət, 60) buyurmuş, beləcə təvəkkülün ölçüsünü ən gözəl şəkildə ortaya qoymuşdur.
