1-)
Sırasıyla Quranda adı çəkilən peyğəmbərlər hansılarıdır?
Quranda Adları Keçən Peyğəmbərlər:
Həzrəti Adəm (ə.s.)dan Peyğəmbərimizə qədər bir rəvayətə görə 124 min, digər bir rəvayətə görə isə 224 min peyğəmbər gəlmişdir. Bunlardan ancaq 28 dənəsinin adları Qurani Kərimdə zikr edilmişdir. Qurani Kərimdə adları keçən və bilinmələri vacib olan Peyğəmbərlərin mübarək adları bunlardır:
Quranda adı keçmədiyi halda peyğəmbər olaraq məşhur olanlar da bunlardır: Şit, Yuşa, Cərcis, Danyal
2-)
Evdə it bəsləmək namaza mane olar?
Hənəfilərə görə it paltara sürtünsə o paltarla namaz qılınar. Tək, itin ağız suyu və ya tüpürcəyi və tərsi nəcisdir.
"İçində it olan evə rəhmət mələklərinin girməyəcəyi, ev sahibindən hər gün bəzi savabların azalacağı, ancaq ov, sürü və gözətçilik kimi ehtiyaclar üçün it bəsləmənin caiz olduğu" kimi hədisi şəriflər vardır. Ayrıca tüpürcək və tükləri hər tərəfə bulaşacağından ibadətlərimizə və sağlamlığımıza zərər vermə ehtimalı da vardır. Bu səbəblə ehtiyac yoxsa evdə it saxlamaq doğru deyil. Ehtiyac yoxkən evdə it bəsləmək haram deyil lakin yüngül məkruhdur. Hüquq dilində buna "tənzihi məkruh" deyilər.
Ancaq bununla birlikdə it olan evdə yaşanar, qılınan namazlar və edilən ibadətlər də etibarlıdır. Yetər ki qıldığımız yer və ya səccadə təmiz olsun.
Rəsulu Əkrəm (s.ə.s.) belə buyurur: "Ov, tarla, bağça, sürü itləri müstəsna olmaq üzrə it bəsləyən kimsənin savabından hər gün bir miqdar azalar."( Buxari, Zebaih, 6; Müslim, Müsakat, 46,50,56-58)
İt olan evə mələk girmədiyini bildirən hədislər də göz qarşısında saxlanıldığında, qoruma və ovlanma kimi bir ehtiyac olmadan evlərdə it bəsləmək İslamda saxlamamağa çağırılmışdır. Çünki;
a) İt bəsləyəcək qədər imkanı olanların baxım və xərcləmələrinə yoxsul və kimsəsiz insanlar daha layiqdir.
b) Tibbin qəti şərhlərinə görə itlərdən insanlara keçən bir çox xəstəlik vardır.
c) İt yoldan gəlib keçəni, qonağı qorxudar, narahat edər. (Gündəlik Həyatımızda Halallar və Haramlar, Heyrəddin Karaman, İz Nəşriyyat)
İçində it olan evə mələklərin girməmələrinin səbəbi onların murdar iy vermələri, pislik yemələridir. Bundan ötəri gərəksiz yerə it əldə edən kimsə evinə mələk girməkdən məhrum buraxılmaq surətiylə cəzalandırılmışdır. (Nevevi, Şerhu'l-Müslim, Qahirə 1347-49/1929-30, XIV, 84; Eyni, Umdetü'l-Kari, Qahirə 1348, XV, 139).
3-)
Səcdə tək Allaha ediləcəyinə görə, mələklərin Hz. Adəm (ə.s.)-ə səcdəsini necə qiymətləndirməliyik? Yaradılış cəhətdən, şeytanla mələklər arasında necə bir münasibət vardır?
Cənabı Haqq insanı quru bir palçıqdan, cinləri alovdan, mələkləri də nurdan yaratmışdır. Yaradılışda ilk sıranı mələklər, sonra cinlər, ondan sonra da insanlar almışdır. İlk yaradılan insan, eyni zamanda ilk peyğəmbər Adəm Əleyhissalamdır.
Cənabı Haqq, Hz. Adəm (ə.s.)-ı yaratdığında mələklərin ona səcdə etmələrini əmr etdi. Bütün mələklər səcdə etdiyi halda İblis səcdədən qaçdı. Bundan sonra da qiyamətə qədər şeytanlığını davam etdirmək üçün Allahdan icazə istədi. İstəyi qəbul edilincə də insanları haqq yoldan çıxarmağa davam etdi.
Mələklərin Hz. Adəm (ə.s.)-a səcdə etmələri qeybi bir məsələ olduğu halda hadisənin seyri və şəkli haqqında təfsirlərimizdə bəzi izahlar vardır. Ebus-Suudun izahlarına görə, İblis mələklərlə birlikdə yaşayırdı, onlar kimi ibadət edirdi. Səcdə əmri gəlincə İblis mələklərdən ayrıldı. İkinci bir görüşə görə, mələklərin bir cinsi vardır ki, doğulub böyüyərlər, bunlara cin deyilir. İblis də bunlardan idi. Başqa bir görüşə görə, səcdə əmri bütün cinlərə idi. Lakin Cənabı Haqq mələkləri zikr etməklə cinlərə də xitab etmiş olmaqdadır. Beləcə yalnız mələklər deyil, bütün ruhani varlıqlar səcdə ilə əmr edilmişdir. (1)
Cin haqqında iki görüş vardır:
1. Bütün ruhani varlıqlara cin deyilir. Bu vəziyyətdə mələklər və şeytanlar cin məfhumunun içinə girərlər. Beləcə mələk ilə cin arasında həm ümumi, həm də xüsusi mənada bir vəziyyət vardır. Hər mələk cindir; lakin hər cin mələk deyildir.
2. Cin, ruhani varlıqların bir qisiminə deyilir. Çünki ruhanilər üç qisimdir:
a. Yaxşılar: Mələklər.
b. Pislər: Şeytanlar.
c. Həm yaxşısı, həm də pisi olanlar: Cinlər.
Safvetüt-Tefasirde verilən məlumata görə:
1. İblis mələklərdən deyil.
2. Mələklər günahsız varlıqlardır, heç bir zaman Allaha üsyankar olmamışlar. Halbuki, İblis səcdə etməməklə Allaha qarşı gəlmişdir.
3. Mələklər nurdan, İblis alovdan yaradılmışdır.
4. Mələklər doğulub törəməzlər, halbuki İblis törəyər və çoxalar. Kəhf Surəsində keçdiyi kimi "İblis cinlərdəndir. "(2)
İbni Abbasdan gələn bir rəvayətə görə, bəzi təfsirçilər, "şeytan təbiri" insanların və cinlərin səfeh və fitnəkar qisminə deyildiyi fikirindədirlər. Cinlərdən olan şeytanlar var olduğu kimi, insanlardan olan şeytanlar da vardır.
Mələklərin Adəm (ə.s.)-a səcdə ediş şəklinə gəlincə; əmr edilən bu səcdənin Hz. Adəm (ə.s.)-a ibadət niyyətiylə edilmədiyi açıqdır. Çünki Allahdan başqasına ibadət etmək şirkdir. Hz. Adəm (ə.s.), yer üzünün xəlifəsi olunca, mələklərin ona səcdəsi bu xəlifəliyi qəbul etmə, yəni ona beyət etmə şəklində olmuşdur. Bu hal, Hz. Adəm (ə.s.)-a bir hörmət olmaqla birlikdə, əsasda Allaha edilən bir ibadətdir.
Necə ki, köhnə ümmətlərdə salamlaşma, ibadət qəsdi olmadan, yerə bağlanaraq səcdə etmə şəkildə baş vermişdir. Məsələn, Yusuf (ə.s.)-ın qardaşlarının özünə səcdə etmələri bir təzim və hörmətdən ibarətdir
Bunlarla birlikdə, mələklərin Hz. Adəm (ə.s.)-a səcdə etmələrinin ibadət mənasına alınması da mümkündür. Bu vəziyyətdə səcdə edilən həqiqətdə Cənabı Haqqdır. Hz. Adəm (ə.s.) isə bu səcdədə qiblə vəzifəsi görmüşdür. Bu səbəbdən səcdə yenə birbaşa Allaha edilmişdir. (3)
Digər tərəfdən, Cənabı Haqq mələkləri Hz. Adəm (ə.s.)-a səcdə etdirmək surətiylə kainatın insana boyun əydiyini göstərmiş; İblisin ona qarşı üstünlük iddiasında olmasını zikr etməklə də, insanlığın maddi və mənəvi inkişafında şeytanların nə qədər böyük bir maneə təşkil edəcəklərinə onların diqqətini çəkmişdir.
Cüzü iradə mələklərdə də var, amma insandakından çox fərqlidir. Cəbrayıl (ə.s.) özünə verilən bir ilahi əmrin gərəyini cüzü iradəsiylə yerinə yetirər. İlahi bir əmri başqa mələklərə yenə iradəsiylə təbliğ edər. Bu fərqlə ki, onda əmrin ziddinə hərəkət etmə iradəsi yoxdur və insan iradəsindən bu istiqamətiylə ayrılar.
Bu da var ki, mələklər dərəcələrinə görə bir anda çox yerlərdə ola bilər və fərqli nə qədər işləri birlikdə iradə edə bilərlər. Yenə də bu iradələri mütləq deyil məhduddur; ancaq müəyyən hüdudlar arasında edə bilərlər. Bu fəaliyyətlərində Allahın küllü iradəsinin bir cilvəsini sərgiləyərlər.
5-)
Görünməmələri səbəbinə görə mələkləri inkar edən kəslərə nə deməliyik?
Bu görünən aləmdə nə qədər görünməz qüvvətlər, qanunlar, şüalar iç içə vəzifə görürlər. Mələklər isə bunların hamısından daha lətif. Şüalardan çox daha qatı olan havanı belə görə bilməyən insanoğlunun, "görmədiyimə inanmam" deyərək mələkləri inkarı çox qəribədir.
Zövqlə seyr etdiyimiz bir ağacda, yarı canlı dediyimiz bir həyat təcəllisi vardır. Biz bu həyatı görə bilmərik, amma ağacın hər yarpağı və hər çiçəyi bizə o həyatı sanki səslənərlər. Günəşin cazibə qüvvətini də görmərik amma, dünyamızın günəş ətrafındakı səyahətində o qüvvətin varlığını seyr edər kimi olarıq.
Gözümüz, dünyanın daşında torpağında gəzərkən, bunların arxasında bir cazibə qüvvətinin var olduğunu da çox yaxşı bilərik. Ağacdakı böyümə qanunu, günəşdəki cazibə və yerin çəkiliş qüvvətidir. Rəbbani ordulardan yalnız üç nəfər kimidir.
Hər yanımız bu görünməyən ordularla əhatə edilmişdir. Hər fəaliyyət onların varlığından xəbər verir. Bütün bunlara baxmayaraq yenə də bəzi kəslərdən çox qəribə sözlər eşidərik; "görmədiyim şeyə inanmaram" deyə.
İnanmaq qəlbə aid bir keyfiyyətdir. İnsan, inanmağa müxtəlif yollarla gedər. Görmə, bunlardan yalnız biridir. Yeməyin dadına dilimizlə baxarıq. Halbuki, gözümüz dadlar aləmini görə bilməz. "Radioya bax, nə xəbər var?" deyildiyində bu dəfə qulağımıza iş düşər. Səslər aləminə onunla baxarıq. "Bu adama bax, nə qədər qürurlu." deyildiyində isə, onun rəftarlarından ağlımızla bəzi mənalar çıxarar və bir hökmə çatarıq. Həqiqəti görməyi tək ölçü qəbul edənlər, digər duyğu orqanları yanında, ağıl və vicdanın vəzifəsini də gözə yükləmiş olarlar.
Elm adamlarına görə, insan gözü bu aləmdə mövcud şüaların ancaq yüzdə üç yarım qədərini görə bilirmiş. Demək ki insan, görməyi tək ölçü qəbul etsə, bu görünən aləmin belə yüzdə doxsanından çoxunu inkar edəcək.
Kainat və onda fəaliyyət göstərən çox fərqli şüaların bir başqa şəklini, bir kiçik misalını, insan bədənində və onda fəaliyyət göstərən hiss dünyasında görmək mümkündür.
Barmağımızı mələklərə inanmayan birinin üzünə doğru uzadaq və "bu dəri təbəqəsi var ya" deyək, "Onu üzündən söküb at!". Altındakı ətləri də soy kəlləndən. Bədənindəki bütün dəriləri eyni şəkildə soy. Axan qanlarını bir tərəfə yığ. Ətlərini bir başqa küncdə yığ. İç orqanlarını bir-bir çıxarıb yan-yana düz. Sonra bu ət və sümük, qan və ilik yığınının qarşısına keçərək soruş öz-özünə:
"Hanı ağlım? Yaddaşım, sevgim, qorxum harada? O ucsuz-bucaqsız hiss dünyam hara getdi?"
Sonra düşüncəni bədənindən kainata doğru yay və inadı bir tərəfə buraxaraq bu həqiqəti qəbul et: Bu maddi bədənimdə bu qədər görünməz aləmlər yaradan Allah, əlbəttə bu böyük kainatda nə qədər mələklər, nə qədər ruhanilər yaratmışdır.
"Gözümün görmədiyinə inanmaram." sözü, qəribə bir inadın ifadəsidir. Eşitmədiyim sözə, ayaq basmadığım diyara, iyləmədiyim çiçəyə inanmam kimi çürük bir iddiadır. Onlar qədər aşağı, onlar qədər əsassızdır.
Bu insanlar, duyğu orqanlarının o qədər təsirində qalarlar ki, "canlılar" deyil, yalnız özlərini və ətraflarındakı bəzi heyvanları anlayar, bir başqa həyat növünü qəbula yanaşmazlar. Onlardan birini yaxşıca dinləyin, bütün söylədiklərini beləcə yekunlaşdıra bilərsiniz: "Ulduzlarda həyat olmaz! Çünki mən atmosferin xaricində yaşaya bilmərəm." Bu adam, mələkləri də bir insan kimi təsəvvür edir; onlara boy, ağırlıq biçir, ağız, mədə, ağciyər taxır; sonra da onları atmosferin xaricinə çıxarıb havasızlıqdan öldürür və beləcə mələkləri inkara gedir. Halbuki bu biçarə, öz ruhunun, ağlının, yaddaşının da oksigenlə işləmədiyini, onların da, boy, ağırlıq kimi ölçülərə girmədiklərini düşünə bilsəydi mələkləri inkar yoluna girməzdi?
Bərəkət versin, insanoğlu, o görünməyən ağlıyla, radyoaktif dalğalardan, lazer şüalarına qədər elə şeylər kəşf etdi ki, görünməyənlərin görünənlərdən qat qat çox olduğu hər kəs tərəfindən qəbul edildi də, bu adamlar da artıq meydanda görünməz oldular.
Bu dünyada yaradılan insanlar və digər məxluqat axirətdə yenidən yaradılacağı kimi mələklərdə axirətdə yenidən yaradılacaq.
Mələklərin xüsusi vəzifələri olduğu kimi hər vaxt etdikləri zikr və təsbehləri vardır. Bu səbəblə Hz. Cəbrayıl (ə.s.) hə zaman əzəmətli halıyla Allahı zikr edir, təsbeh edir.
Həm mələklərin tək bir vəzifəsi yoxdur. Cəbrayıl (ə.s.)ın Peyğəmbərlərə vəhy gətirməsi vəzifələrindən yalnız biridir. Eyni anda birdən çox iş edə bilərlər.
Axirətdə də yaradılan mələklərin bəzi vəzifələri bitsə də digərləri davam etməkdədir. Məsələn Cəbrayıl (ə.s.)ın vəhy gətirmə vəzifəsi və Əzrail (ə.s.)ın insanların ruhunu alma vəzifəsi axirətdə bitmiş olsa belə Allaha ibadət etmə, əbədi aləmdə əbədi olaraq yaradılan Allahın məxluqlarını tamaşa edib onları təfəkkür etmə və Allahın əzəmətini mütaliə etmə vəzifələri davam edəcək.
