Allahın əmrlərinə zidd davranan, günahkar, pis xasiyyətli, pislik etməyi vərdiş halına gətirən kimsədir.

Ərəbcə "Fə-Sə-Ka" kökündən gəlir.

Lüğətdə, çıxmaq mənasını verər. Daha xüsusi bir məna ilə "yetkin xurmanın qabığından çölə çıxmasına" deyilir. Termində isə, Allaha itaəti tərk edib Ona üsyana başlamaqdır. Yəni qısaca ilahı əmrlərin xaricinə çıxmaqdır.

Abdurrahim Gözəl

Şirk, Allaha ortaq qoşmaq deməkdir. Bunun bir zahiri, yəni "açığı" var; bir də "hafisi", yəni gizlisi. Zahir olanı, bildiyimiz şirkdir. Üç ilaha inanmaq, yaxud bütləri Allah qatında şəfaətçi qəbul etmək bu qrupa girər.

Hafisi şirkə gəlincə, bu ana xəttləriylə ikiyə ayrılar. Biri, Allahın razılığını unudub insanlara riya və nümayişdə olmaq, yaxud nəfsin arzularını təminə diqqət göstərmək. Digəri də əşyanın yaradılmasında bir səbəb olaraq vəzifə görən məxluqata olduğundan çox əhəmiyyət vermək; onları təsir gücünə sahib zənn etmək.

Bir də bu hafisi şirkin bir dərəcə daha pərdəlisi var ki, hərəkət aləmində deyil, hiss aləmində, ürək aləmində cərəyan edər. İnsanlar mənən tərəqqi etdikcə şirk də getdikcə pərdələnir...

Səbəblərə olduğundan çox əhəmiyyət vermək də gizli şirkdir. Bir işin reallaşdırmasında səbəbin haqqı bir ikən, ona yüz qat çox dəyər biçilsə doxsan doqquzu gizli şirk hesabına keçər... İnsanın öz nəfsinə çoxca güvənməsi, bütün lətifələrini onun (nəfsin) əmrinə verməsi də gizli şirkdir.

Buna yalnız bir tək misal: Cebbar və Mütekebbir ancaq Allahdır. İnsan, Allahın özünə bəxş etdiyi varlığı, qüvvəti, elmi, Onun hüzurunda Onun qullarını əzməkdə istifadə etsə, Cebbar və Mütekebbir olmağa girmiş və gizli şirk etmiş olar.

Rəsulullah (s.ə.v.) Əfəndimiz, "Fələq" üçün, "Cəhənnəmdən bir zindandır, onda cebbarlar, mütekebbirler həbs olunar və Cəhənnəm ondan Allaha sığınar." buyurmuşdur. Amma gəl gör ki Cəhənnəmin qaçdığına, nəfsimiz can atır. Yalnız bu belə, nəfsin Cəhənnəmdən çox daha təhlükəli olduğunu bildirməyə kafidir. Lakin bunu da yenə o nəfs üzündən anlamağa yanaşmırıq...

Bir başqa Hədisi Şərif:

"İslam dinini qəbul etmiş biri, hər hansı bir şəxsə zənginliyi üçün hörmət göstərsə, dininin üçdə ikisi gedər."

İslamda Allah üçün sevmək əsasdır. Zəkatını verən, xeyirli işlər görən bir zəngini sevmək Allah adınadır və bu hədisin mövzusuna girməz. Burada qadağan edilən sevgi Allahdan qafil olaraq, qula zillət göstərmə tərzindəki sevgidir.

İslam, tövhid dinidir. Bu kainatın Sahibi və Maliki birdir. Hər xeyir, ancaq Onun xəzinəsindədir. İslam, nə işıq üçün günəşə, nə taxıl üçün tarlaya, nə də sərvəti üçün zənginə həddindən artıq ölçüdə minnətdar olunmamasını dərs verər. Hər kəs və hər şey, yalnız bir səbəb, bir vəsilədir. Bütün nemətlər, ərz və səmanın Rəbbindən gəlir.

Bu dərsi alan kasıb bir mömin, bir zənginə ruzisini o verirmişcəsinə zillət göstərsə, tövhid inancı, yəni Allahı bir bilmə etiqadı zədələnilə bilər. Zəngin olsun, kasıb olsun hər insan, ancaq iman, əxlaq, fəzilət, elm, mədəniyyət, dürüstlük kimi sifətləri üçün sevilər. Zənginlik, tək başına bir sevgi vəsiləsi deyil.

Bir zəngin də bu Hədisi Şərifi oxuduğu zaman, kimsəni minnət altında buraxmaz. Etdiyi yaxşılıqlara, etdiyi lütfkarlıqlara qarşı, həddindən artıq bir hörmət gözləməz. Əks halda, qarşı tərəfin şərəfi yanında, diniylə də oynamış olacağını bilər.

Qeyb, "gizli olan, görünməyən" deməkdir. Qurani Kərim müttəqilərdən, yəni təqva sahibi möminlərdən bəhs edərkən onların ən böyük xüsusiyyəti olaraq "qeybə imanlarını" göstərər. "Onlar -o müttəqilər- qeybə iman edərlər"(Bəqərə Surəsi, 2/3) tərcüməsindəki ayəni təfsir edən alimlərimiz, qeybə imana iki şəkildə məna verərlər. Birincisi, "Onlar görmədikləri halda, ağlı və nəqli dəlillərə dayanaraq iman edərlər." Digəri isə, "Onlar qeybdən də iman edərlər." Yəni münafiqlər kimi yalnız möminlər arasında deyil, qeybdən də Allaha və Rəsuluna (s.ə.v.) iman edərlər.

Qeyb iki cürdür: Birincisi, haqqında heç bir şey bilmədiyimiz, tək Allahın məlumu olan hallar, hadisələr, aləmlərdir ki, bunlar imana mövzu deyildirlər. İman, bu qeyb üçün deyil, ancaq Quranın xəbər verdiyi və Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.v.), haqqında şərhlərdə olduğu qeyb üçün söz mövzusudur.

"Biz tərəfindən qeyb, görülə bilməyən deyil, görülməyən deməkdir. Biz dəlilsiz olan qeybə deyil, dəlili olan qeybi məqbula iman edirik." (Haqq Dini Quran Dili)

"Qeybə iman" deyilincə ağla ilk gələn, Allaha və digər iman şərtlərinə imandır. Bunlar həmişə qeybdir.

İnanmada ilk addım ürəkdən təsdiqdir. Bu təsdiqin başlanğıcı da anlamaq. Beş duyğu anlamağa, anlama da inanmağa köməkçi olar. Yalnız beş duyğunun sərhədləri içində gəzən, onları aşa bilməyən insanlar, hökmən heyvanlıqdan xilas olmuş deyildirlər.

Hiss ilə bilmə, heyvanların sahəsi; hissini ağla xidmət etdirib anlama, anlayışa və nəhayət inanma isə insanın vəzifəsidir.

İnsan bir meyvə ağacına baxmaqda heyvanla müştərəkdir. O ağacın içində möcüzə bir fabrikin işlədiyini, yarpaqlarında fotosintez hadisəsinin cərəyan etdiyini, o meyvələrin bütün bir ağacdan, hətta kainatdan, süzülərək meydana gəldiyini isə ancaq o insan qavraya bilər.

Onun üçün, mütləq mənada "insan" deyilincə, qeybə iman edən "mömin" xatirə gəlməlidir.

O qeybə inananlardır ki, nemətdə boğulmaz, münimi, yəni o neməti lütf edəni tanıyarlar. Əsərə baxıb qalmaz, o əsəri edən Xaliqi tanıyar və bilərlər.

Qeybə inanmayanlar isə, süfrənin qabları, kitabın yarpaqları, yaxud fabrikin bölmələri arasında gəzib dayanan bir böcək kimi, bu aləm və içindəkilərdən, həqiqi mənada, istifadə edə bilməz, həyatlarını məhv edər xərclər.

Biri demişdir:

"Əlimdə kifayət qədər bir qüvvət olsa, yer kürəsini yerindən oynadaram."

Qənaətimiz tərəfindən hər adam da bunu deyə bilməlidir:

"Ürəyimdə kifayət qədər iman tapsam, yer kürəsi qədər böyük çətinlikləri yerindən oynadaram."

Bu mövzunu çox fəlsəfi ölçüləri ilə uzatmadan, bir neçə maddə halında bəzilərini göstərməkdə fayda görürük:

- Hər şeydən əvvəl "pozğun düşüncəni" yaxşı yoxlamaq lazımdır. Bu, həqiqətən ağıl  və beynimizdən çıxan bir problemdir? Yoxsa zehinimizdən gəlib keçən xəyal və təsəvvürlərdir? Bilindiyi kimi, dilə tökülmədən içdən təsəvvür edilən bir söyüş, həqiqi söyməyi ifadə etmədiyi kimi, küfrün təsəvvürü də küfr deyil. Bir şüşə vaza içərisindəki bir ilanın -əlimiz vazaya toxunsa belə- dişləməsi söz mövzusu olmadığı kimi, xəyal və təsəvvür axarında meydana çıxan küfr və pozğunluq ilanı da sahibini dişləyə bilməz.

- Əgər söz mövzusu pozğun düşüncənin bir təsəvvür deyil, həqiqi bir xəstəlik olduğuna qərar versək, bu təqdirdə bunun qaynağını tapmamız lazımdır ki, ona görə müalicə edə bilək.

- Deyilə bilər ki, bu kimi şübhələrin, pozğun düşüncə axınlarının qaynağı cahillikdir. Elə isə, bunu müalicə etmək lazımdır. İman mövzusunda və bu kimi şübhələri aradan qaldırma barəsində, əsrimizdə birinci qaynaq Risaləyi Nur Külliyyatı olduğunu, onu oxuyan minlərlə elm adamı təsdiq etməkdədir.

Bir soyuqdəymədən ötəri həkimə baş vurmağı lazımlı görən bu əsrin insanının, əbədi həyatını məhvinə çalışan pozitivist və materialist fəlsəfə axınlarının meydana gətirdiyi dəyişik pozğunluq xəstəliyindən ötəri müdrik-həkimə müraciət etməmək böyük bir qəflətdir. Bu həkim kitablar olduğu kimi, şəxsən məlumatına güvəndiyimiz kəslər də ola bilər.

- Bir tərəfdən əlaqədar mənəvi həkimlərə baş vurarkən, digər tərəfdən də bu şübhələrdən qurtarması üçün Allaha yalvarmaq lazımdır. Allah, insanların hər hansı bir mövzuda səmimiyyətini ölçmək üçün, onun o mövzudakı israrını, ciddiliyini yoxlayar. Bu səbəblə "yalvarışlarıma, yalvarışlarıma bir qarşılıq görə bilmədim" deyib tələsik etməmək lazımdır.

Cəhənnəmdə küfr yoxdur, çünki oraya girənlər artıq bütün iman həqiqətlərinə inanmışlar. Qəbiri görmüşlər, orada əzab mələklərini tanımışlar, dirilməyi yaşamışlar, məhşərdə Rəblərinin hüzurunda hesab vermişlər və indi bu hesabdan müflis olaraq ayrıldıqdan sonra, əzab diyarına girmişlər. Cəhənnəmdə şirk də yanmış, qovrulmuş və yerini tövhidə buraxmışdır. Artıq cəhənnəmin hər fərdi çox yaxşı bilməkdədir ki, Allahdan başqa Məbud, ondan başqa Xaliq və Malik yoxdur. Qurani Kərimdə, cəhənnəm yanacağının "insanlar ilə daşlar" olduğu xəbər verilər. (Təhrim Surəsi, 66/6; Bəqərə Surəsi, 2/24)

Bu daşları, təfsir alimlərimiz "bütlər" deyə açıqlayırlar. Orada insanlarla ibadət etdikləri bütlər, birlikdə yanacaqlar. Daşın əzab çəkməyəcəyi açıqdır; amma müşriklərlə bütlərin birlikdə yanmaları da tövhid adına, xoş bir mənzərədir. Cəhənnəm, möminlərin günah və üsyanlarını da qovurmuş, sahibini bunlardan təmiz hala gətirmişdir. O dəhşətli əzabla günahlardan təmizlənən möminlər, daha sonra cənnətə çatacaqlar. Amma küfr üzrə ölənlər üçün bu qapı əbədi olaraq bağlıdır.

Bu vəsiləylə, mövzumuzun daha da işıqlanmasına köməkçi olacağı qənaətiylə, Həzrəti Mövlananın bu möcüzə təsbitini təqdim edək: "Mən cinləri və insanları ancaq mənə ibadət etsinlər deyə yaratdım." tərcüməsindəki ayə haqqında belə buyurar:

"Kafirlər, müşriklər və üsyankarlar cəhənnəmdə yanarkən, dayanmadan Allahı zikr edəcəklər və beləcə ibadət üçün yaradılmış olan bu insanlar, qısa sürən bir dünya fasiləsindən sonra, ibadətlərini beləcə davam etdirəcəklər."

Mövzuya belə bir misal da verər:

"Hanı sağlam ikən qəflət üzrə olan bir insan, xəstələnib də yatağa düşüncə dayanmadan inləyər və hər nəfəsdə ‘Aman ya Rəbbi, sən bilərsən ya Rəbbi' deyər ya! İşdə cəhənnəmə girən bir insan da beləcə əbədi olaraq zikrlə məşğul olacaq." 

Tam adı Utbə bin Əbu Ləhəb bin Abdulmuttalib əl-Qureyşi əl-Haşimidir. Ləqəbi isə, Əbu Qəyyumdur. Peyğəmbərlikdən əvvəl Rəsulu Əkrəm Əfəndimizin (s.ə.s.) mübarək qızlarından Hz. Rukiye (r.ə.) ilə evlənmişdi. Peyğəmbərlikdən sonra İslam dininə olan düşmənliklərindən ötəri başda atası Əbu Ləhəb olmaq üzrə ailəsinin də təzyiqləri ilə Hz. Rukiyəni (r.ə.) boşamışdır.

Utbə, Nəcm Surəsi endiyi zaman, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.)ə gələrək küfrünü açıqlamış, təhqirlərdə olmuş və bununla da qalmayıb mübarək köynəyindən çəkərək cırmışdır. Peyğəmbər Əfəndimiz də (s.ə.s.) "Allahım ona bir itini müsəllət et " buyuraraq özünə qarğış etmişdir.

Abdullah İbni Abbasdan (r.ə.) edilən rəvayətə görə bu hadisədən sonra Utbə ticarət karvanı ilə birlikdə Şama getmək üzrə yola çıxdı. Karvan Şam yolu üzərində olan Ğadıra Vadisində gecəni keçirmək üzrə yerləşdi. Oradakı yerlilər onlara, gecələri vəhşi heyvanların gəldiyini söylədilər. Əbu Ləhəb yoldaşlarına, "Ey əhli Qureyş, oğulumu qorumaq üçün bir tədbir görün. Çünki Məhəmməd ona qarğış etdi" dedi. Bunun üzərinə, karvanda olanlar bir saf halında düzüldü və Utbə də bu safın ortasına oldu. Dəvələr də arxa və önə yerləşdirilərək bir qalxan yaradıldı. Karvanda olan Həbbar bin Esved belə deyər: "Gecə bir aslan dəvələrin arasından gələrək sıra ilə hər kəsi iylədi. Sıra Utbəyə gəldiyində onu pəncələri arasına alaraq parçaladı."

Utbə bin Əbu Ləhəbin bu hadisəsi, siyer və təfsir qaynaqlarında, Zəmahşəri, Əbul-Fereç əl-İsfehani və İbni Kəsr kimi alimlərin ifadələrində dəyişik üslublarla izah edilər. Ayrıca söz mövzusu hadisə Rəsulu Əkrəm Əfəndimizin (s.ə.s.) şairlərindən olan Həsən bin Sabitin (r.ə.) şeirində isə, hadisə Utbənin ləqəbi ilə izah edilər: " Qəyyumun  başına gələn nədir? Aslanın onun parçalaması nə üçündür? Şübhəsiz bu hadisədə, özünə tabe olunan Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.s.) və ona inananlar üçün böyük bir ibrət vardır…"

İman ən böyük hidayət... Bunun zidd isə küfrdür... O halda, dəlalət deyilincə əvvəlcə küfr aydın olacaq. Küfr, iman yolundan azma deməkdir.

"Kim imanla küfrü dəyişdirsə, şübhəsiz dümdüz yoldan azmış olar." ( Bəqərə, 2/108 )

Tövhid yəni Allahı bir bilmək də başlı başına bir hidayətdir. Elə isə şirk yolu da dəlalətdir.

Bu ayədə dəlalət, şirkə düşmək mənasında istifadə edilmişdir:

"Allaha ortaq qoşan kimsə, şübhəsiz dərin bir pozğunluğa düşmüşdür." ( Nisa, 4/116 )

Əxlaq anlayışını tapdalayıb, heyvan kimi yalnız şəhvət arxasında qaçmaq da doğru yoldan bir azmadır. Əxlaq, hidayət yoludur; ədəbsizliyin hər növü isə dəlalətdir.

Bu ayədə dəlalətin bu növü nəzərə verilir:

"Onlar heyvan kimidirlər, hətta, yol tərəfindən ( tutduqları yol etibarilə), daha da pozğundurlar." (Furqan, 25/44 )

Başda, materializm, təbiətçilik, təkamülçülük olmaq üzrə, İslama zidd hər cür fəlsəfi axın da bir dəlalət yoludur və bunlara tabe olanlar da əhli dəlalətdirlər. Tarix boyunca nə qədər batil düşüncə axınları çıxmış, lakin indiki vaxtda çoxunun mənsubu qalmamışdır.

İnsanın qul olduğunu, bu aləmdə qonaq olduğunu və axirətə yolçu olduğunu unudan kəslərdə, qulluğun yerini eqoizm və qürur alar. Öz ruh dünyasını öz ağlıyla şəkilləndirməyə cəhd edən və yalnız nəfsinin razı olacağı bir əxlaq anlayışını mənimsəyən bu kimi insanlar, haqq və həqiqətdən azmış və dəlalət yoluna girmişlər.

Möminlərin etdikləri hər cür səhv də, doğru yoldan azma deməkdir. Amma bu səhvləri işləyən kəslər, dəlalətə düşmüş olsalar belə termini mənada onlara əhli dəlalət deyilməz. Necə ki, miras bölünməsiylə əlaqədar bir ayədə belə bəhs olunar:

"Çaşırsınız deyə Allah sizə açıqlayır. Allah hər şeyi biləndir." ( Nisa, 4/176 )

Ayədə, dəlalətə düşməkdən danışılmış, amma tərcüməsində "dəlalət" yerinə "qarışıqlıq" sözü istifadə edilmişdir.

Hidayət, qulun iradəsini istifadə etməsindən sonra, Allahın o qulun ürəyinə qoyduğu bir nurdur.

Xeyr və şərin Allahdan olması cəhətiylə, insanları hidayətə çatdıran və dəlalətə salan ancaq odur. İnsanlar bir-birinin hidayət və dəlalətinə yalnız səbəb olarlar. Hidayət və dəlaləti Cənabı Haqqın yaratmasını səhv anlayan bəzi kəslər, "hidayət Allahdandır, o nəsib etmədikdən sonra insan doğru yola girə bilməz" deyərək, həm başqalarını xəbərdarlıq və irşat etmə yolunu bağlamaqda, həm də özlərini qüsurlarında üzrlü göstərmək istəməkdədirlər.

Əvvəl bunu ifadə edək. Cənabı Haqqın dilədiyinə hidayət buyurması caizdir. İnsanları səadətə çatdıran ancaq Odur. Lakin uca rəbbimizin bir qulunda dəlalət yaratması, o qulun öz cüzi iradəsini sui-istifadə etməsi səbəbiylədir. Yoxsa, qul öz qabiliyyətini dəlalət yoluna yönəltmədikcə, Cənabı haqq onu o yola sövq etməz. Eyni vəziyyət hidayət üçün də söz mövzusudur. Necə ki insan ruzi üçün lazımlı bütün təşəbbüsləri etdikdən və səbəblərə təvəssül etdikdən sonra nəticəni Allahdan gözləyər. Çünki Rəzzaq (ruzi verici) ancaq odur.. Eynilə elə də bir kimsəyə Allahın əmr və qadağanlarını ən gözəl bir şəkildə təbliğ edən insan, nəticəyə qəti gözüylə baxa bilməz. Çünki, Hadi (hidayətə çatdırıcı) ancaq odur. Allahın dilədiyinə hidayət verməsi isə, hidayət şərtlərinə riayət edən kimsəyə, diləsə hidayət verməsi deməkdir. Yoxsa, "hidayət üçün lazımlı heç bir səbəbə riayətin lazım olmadığı" mənasını verməz. Bu düşüncə tərzi ruzi misalında, tarlaya toxum əkmədən məhsul gözləməyə bənzər.

Hidayət və dəlalətə dair bütün ayələr Allahın rəhman və rəhm olduğu, Qurani Kərimin müttəqilərə hidayət olmaq üzrə nazil edildiyi və peyğəmbər əfəndimizin (s.ə.s.) Aləmlərə rəhmət olaraq göndərildiyi göz önünə alınaraq mütaliə edildiyində, məsələnin heç də etiraza və ya istismara əlverişli olmadığı açıqca görüləcək.

Adam, gərək İslam dövlətində yaşasın gərəksə müsəlman olmayan bir ölkədə yaşasın, zina və livata kimi bir hərəkətdə olması haramdır.

Livata hərəkətini işləyən adam böyük günah işləmiş olar. Bu günahın cəzasını Allah diləsə cəhənnəmlə cəzalandırar, diləsə cəzalandırmaz. Bunu ancaq Allah bilər. Yəni "böyük günahları işləyən adam qəti cəhənnəmə gedəcək" kimi bir ifadə doğru deyil.

Adam işlədiyi günahdan ötəri tövbə etsə və Allah tövbəsini qəbul etsə, inşallah xilas olar. Ancaq tövbə etməyən adam da bu günahının cəzasını çəkəcəkdir.

     Şirk, Allah'a şərik qoşmaq deməkdir. Bunun bir zahiri, yəni "aşkar" olanı var; bir də "xafi", yəni gizli olanı. Zahir olan, bildiyimiz şirkdir. Üç ilaha inanmaq, yaxud bütləri Allah qatında şəfaətçi qəbul etmək bu qrupa daxildir.

    Xafi şirkə gəlincə, bu ana xəttləriylə ikiyə ayrılır. Biri, Allah'ın razılığını unudub insanlara riya və göstəriş etmək, yaxud nəfsin arzularını təmin etməyə çalışmaq. Digəri də əşyanın yaradılmasında bir səbəb olaraq vəzifə görən məxluqata olduğundan daha çox əhəmiyyət vermək; onları təsir gücünə sahib zənn etmək.

    Bir də bu xafî şirkin bir dərəcə daha pərdəlisi var ki, görünən feil aləmində deyil, his aləmində, qəlb aləmində cərəyan edir. İnsanlar mənən tərəqqi etdikcə şirk də getdikcə pərdələnir ...

   Şübhə, insanı gizli gizli gəmirən və yavaş-yavaş ölümə aparan, qorxunc bir xəstəlikdir. İnsan; bir dəfə inanc, düşüncə və təsəvvürləri ilə özünü bu xəstəliyə qapdırdımı, artıq həyatî bütün funksiyalarıyla, rûhî bütün duyğularıyla iflic olmuş sayılar.

    Şübhə və şübhəçiliyin iki təmələ əsaslandırılması mümkündür:

    1. İrâdî olaraq mənimsənilən, keçmişdəkilərin reybîlik dedikləri şübhəçilik;

  2. Daxili idrak və xarici müşahidə natarazlığından; niyyət və nəzər inhirâfından (sapmaq); məlumatda, bilgidə tərkib qabiliyyətinə sahib olmamaqdan ortaya çıxan digər bir şübhəçilik ...

    İkinci bənd şübhəçilik, demək olar ki hər yerdə üzərində durduğumuz bir mövzudur və qənaətimcə aradan qaldırılması də mümkündür. Birinci bənddəki şübhəçilik isə, bir fitrət, xilqət xəstəliyidir. Bu növ şübhəçilər üçün Spinoza; "Həqiqi reybi'nin (şübhəçi)  vəzifəsi susub oturmaqdır." demişdi. Kaş ki bu nəsihəti dinləmiş olsaydılar. Heç olmazsa zərərləri başqalarına toxunmaz; sadəcə nəfslərinə müstəsna qalardı.

   Faktiki şübhənin, bir də elmi məqsəd ilə şərtləndirilmiş və müvəqqəti olanı vardır ki, o cür şübhəyə kimsənin deyəcəyi bir şey yoxdur. Gəl ki, bizim burada xəstəlik dediyimiz şübhə, Dr. Paul Sollierin də ifadə etdiyi kimi "həll edilməsi qeyri-mümkün və həll edilə bilməyəcək kimi olan şübhədir." Belə bir şübhə, davamlı olaraq şüurumuzu təzyiq altına alar və davam edər. Sonra bütün əhval-i rûhiyemizi və bütün zehni fəaliyyətlərimizi iflic edər. Bu hala gəlmiş bir insan ruhu, min bir tərəddüdün mərkəz nöqtəsi olduğu kimi, min bir qərarsızlığın, iç-içə kəsişib durduğu qarmaqarışıq və içindən çıxılmaz yollara bənzəyir.

     Şübhələrini aşa bilməmiş və onlara söz dinlədə bilməmiş bir insan üçün; fiziki iqtidarsızlıq, zehni və əxlaqi qarışıqlıq və inhiraflar qarşısı alınmaz, qaçınılmaz hadisələrdəndir.

    Şübhə insanın davranışlarında qatılıq, ruhunda sıxıntı və bacarıqsızlıq hasil edər. Buna görə də şübhəçi insanlar, bədənə aid olan işlərdə həmişə qaçmaq arzusu; yorğunluq gətirən şeylərə qarşı da nifrət göstərərlər. Heç bir iş görmədən yorulmuş bu cür tiplərə, psixiatriyanın qoyacağı diaqnozlar nə qədər iddialı olursa olsun, bunlar haqqında, daxili çatışmazlığın rolunu inkar etmək mümkün olmayacaqdır.

    Şübhənin zehin üzərindəki təsirinə gəlincə; bu xəstəliyə mübtəlâ olanlar davamlı və ciddi zehni fəaliyyət göstərə bilməzlər. Az çox beyni uzun müddət şübhə dalğalarıyla sarsılmış bir insanın səlim düşünməsi bir xeyli müşküldür. Belələrinin ən bariz xüsusiyyəti, diqqətlərinin zəifliyə uğraması, zehinlərinin aktivliyini itirməsi və yaddaşlarının sıxıntıya düşməsi kimi hallardır. Artıq, bu tiplər üçün, hər şey get-gedə qeyri mümkün bir hala çevrilər və önlərinə "olmazlardan" aşıla bilməyən təpələr çıxar. Onların önündə bir tək açıq qapı və gedilə bilən bir tək yol vardır; o da başqalarını tənqid yolu. Bununla yaşayar və bununla varlıqlarını davam etdirərlər.

   Bir də şübhənin, əxlaqı təzyiq altında tutması məsələsi vardır ki, mənə görə ən təhlükəlisi də budur. Arzu və istəklərin; ehtiras və təmayüllərin; xülasə şəxsiyyətin ən daxili və səmimi əsasını təşkil edən şeylərin məruz qaldıqları sarsıntılar və ziddiyətli dalğalanmalar, şübhəli insanların zehinlərində meydana gətirdikləri nəticələrin bir eynisini də əxlaqi sahədə meydana gətirirlər.

    Hələ, irəli dərəcədə böyük şübhəçilərdə, bəzən heç bir şeydən mütəəssir olmamaq kimi bir sərtlik, qatılıq və cansızlık hökm etdiyi kimi, bəzən də, tamamilə yıxılmış mənəvi şəxsiyyətləri etibarilə, cəmiyyət insanı olma xüsusiyyətini  tamamiylə itirərlər.

   Şübhə, ictimai nəticələri etibarilə də çox təhlükəli bir xəstəlikdir. Ətrafından və ətrafında baş verən şeylərdən şübhəyə düşmüş bir kimsə, göz görə görə özünü min bir narahatlığın içinə atar, həm özünü, həm də ətrafını rahatsız edər. Və hələ, mütərəddid və şübhələrə mübtəlâ olanların, məsuliyyət narahatlığıyla, hərəkət etməli  olduqları yerdə geri çəkilmələri və yaxud hərəkət vaxtını qaçırmaq kimi vəziyyətləri o qədər təhlükəlidir ki; bəzən bir camaatın tamamiylə məhv olmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə əhəmiyyətli və böyük işlərdə, siyasət və hərbidə, başı tutanların tərəddüd və şübhələri millətləri və orduları batırmağa kifayətdir.

   Əslində, özündən şübhə edənin başqaları üçün bir istinatgâh olması da düşünülə bilməz; çünki, özündən şübhə edənin, necə hərəkət edəcəyi müəyyən olmadığından, arxasında bir neçə dəfə yanılmağa məruz qalmış camaat var. Bunlar onun, ən məsum və məqbul davranışlarını da həmişə şübhəylə qarşılayarlar.

   Bununla yanaşı, şübhəçilərin böyük bir qisminin "olduğu kimi" qalmaq meylində olmalarına qarşlıq, az bir qisminin da, irəli getmək, həmlə etmək səyləri kiçik hesab edilməyəcək nisbətdədir.

   Xülasə, şübhəçilərin nə düşüncələrində, nə də iş və davranışlarında etidal və müvazinət yoxdur. Onlar içində, mövqelərini, peşələrini, məmuriyətlərini məsuliyyət qorxusuyla tərk edən o qədər çox insan vardır ki (maazallah) belələri kritik bir dövrdə bir millət və bir dövləti iflic edə bilər. Bunların irəli atılmaları bir macəra olduğu kimi, qorxudan qaynaqlanan tədbirləri də bir sönüb getmə və ətalətdir. Bəzilərinə görə bu hal bir iradəsizlikdən qaynaqlanırmış kimi görünsə belə, əslində heç də elə deyil. Əslində bu hal məqsədəuyğun və ardıcıl qərar verə bilməməkdən, həyatla əlaqəli ümumi əhval və hadisələrin bizə ifadə etdiyi müxtəlif çıxış yollarından birini seçim edə bilməməkdən qaynaqlanmaqdadır.

Va aleykumussalam!

Heç bir məzhəbə tabe olmamaq mütləq  xətalar və yanlışlıqlar içinda qalıb sapmağa gedən yoldur. Siz hansı sərf edirsə onu götürə götürə axırda haramlara da halal deyə bilərsiz. Əgər hansı sərf edirəsə onu da etmək olardısa onda dinin, şəriətin, peyğəmbərlərin göndərilməsinə nə ehtiyac qalırdı. Allah onsuz da insana özünə xeyir edəni seçə bilmə bacarığı veribdir.

İnsan etiqadı ilə Cənnət və Cəhənnəmə gedəcəksə onda Allah əməlləri niyə əmr edirdi? Namaz, oruc, zəkat, həcc, ümrə, sədəqə və s. bu qədər əməllərin əmr edilməsi sizə görə artıq olmurmu? Etiqadınız düzdür, artıq əmələ nə ehtiyac qaldı.

Bilirsiz, İslam dini iki broşur, beş il universitet oxumaqla başa gələcək qədər bəsit bir din deyil ki, hər yetən öz bildiyi kimi davrana və öz ağlının kəsdiyi şəkildə hökm verib o əsasda da yaşaya. Sizin o tanışınızın ibadəti haqda heç bir şey demək istəmirəm. Boyük alimlərdən birinin bu barədə sözünü xatırlatmaq istəyirəm: "Məzhəbsizlik dinsizliyə gedən körpüdür,"- deyir həmin alim.

Məzhəbsizlik bilirsiniz nəyə bənzəyir? Xəstə birisinin xəstəliyi haqda bir iki məqalə oxuyub aptekə gedərək rəngi, qiyməti, qutusu və s bu kimi şeyləri xoşuna gələn istədiyi dərmanı alıb içən xəstəyə bənzəyir. Sizcə həmin xəstə sağala r? Quran ayələri, hədislər ən müxtəlif qutulara yığılmış dərmanlardır. Onların necə nəyə dəlil olmasını, onlarla necə əməl etməyi təyin edən məzhəb alimləridir. Yəni xəstəliyin dərmanını həkimindən almaq mütləq lazımdır. Müvəffəq edən Allahdır.

Məzhəblərə tabe olmayanların vəziyyətinin nə olduğunu izah edərsinizmi?

Avam Dəlillərdən Hökm Çıxara Bilərmi?

Mezhepler Dosyası - Birinci Bölüm

Məzhəblər.

   Bəli, Allah dilədiyini hidayətə, dilədiyini də dəlalətə düşürər. Bu həqiqət Qurani-Kərimdə bir çox yerdə bildirilir. Bu xüsusda Allahın iradəsi əsasdır. Hidayət və dəlalət Allahın yaratması ilədir. Amma bunun səbəbləri insanın əməlləri ilə gerçəkləşir. Baş verən proseslərə insanın cüzi iradə ilə müdaxiləsi yox sayılacaq qədər azdır.

    Mövzunu bir az daha geniş şərh edək: Məsələn, insan yemək yemə və su içmə prosesini yerinə yetirir. Yemək-içməklə onun hüceyrələrinə daxil olan müxtəlif protein və vitaminlər bədəndə öz funksiyalarını yerinə yetirirlər. Bütün bu proseslər elə incə hesablarla cərəyan edir ki, insan sadəcə loğmanı ağzına qoymaqla bu işi görə bilməz. İnsana loğmasını ağzına qoyması üçün lazım olan hər şey − əldəki qüvvət, zehnində qurduğu plan və s. Allah tərəfindən ona verilmişdir. İnsan loğmanı ağzına qoyur, Allah tüpürcək vəzlərini hərəkətə keçirir və ağız suyu ifraz olunur. Yemək hələ ağızda islanan zaman beyinə xəbər gedir və dərhal ordan mədəyə “belə bir yemək gəlir. Lazım olan turşunu ifraz et!” − deyə siqnal göndərilir. Beləliklə mədədə olan bütün hüceyrələr fəaliyyətə keçir və mədə öz üzərinə düşən funksiyanı icra etməyə başlayır. Daha sonra bağırsaqlara siqnal göndərilir və orada yapışqan maddələr müxtəlif ifrazatlarla həzm edilir.

    Bütün bunlara insanın heç bir müdaxiləsi yoxdur. Bağırsaqlar çox nazik olsalar da insan üçün həyati əhəmiyyətə malik olan qidaları orqanizmə sorur, qalıqları isə bədəndən xaric edirlər. Sellülozalı maddələr bağırsaqlarda başqa funksiyanı yerinə yetirir. Məsələn, alma qabığı kimi sərt maddələri insan orqanizmində həzm edəcək elementlər olmadığından onlar ərimir və bədəndən ixrac edilir. Bütün bunlar fövqəladə bir nizamla cərəyan edir.

    Daha çox şərhə ehtiyac olmadığını düşünürəm. İnsan, loğmanı ağzına qoyduqdan sonra, bu loğma, ağıza girdiyi andan etibarən vücudda faydalı hala gələnə qədər minlərlə prosesdən keçir. Bütün bu proseslərdə demək olar ki, insanın heç bir müdaxiləsi yoxdur.

    İndi nankor biri qalxıb “bütün bu fəaliyyətləri öz iradəmlə etdim!” desə, Allahın icraatında özünü Ona şərik qoşmuş olmazmı? Lakin o, bunun yerinə belə deməlidir: “Mən ağzıma loğmanı qoydum, əsrarəngiz mexanizma bir anda sanki, qeybdən gələn bir əl tərəfindən işlədilməyə başladı. Bu loğmanın həzm edilməsində mənim heç bir müdaxiləm olmadı.

  Hidayət məsələsinə gəldikdə isə, o insanın müdaxiləsi olmayacaq qədər mühüm məsələdir. Məsələn, siz çox vaxt səmimi hiss və duyğularla kiməsə İlahi həqiqətləri anlatmağa çalışırsız. Anladacağınız şeyləri, mümkün qədər təsir edici bir üslubla söyləyirsiniz. Amma heç cür həmsöhbətlərinizə təsir edə bilmirsiniz. Nə qədər arzu edirsiniz ki, namaza durduğunuz zaman xuşu içində olasınız. İstəyirsiniz ki, vəcdə gələrək və namazın içində qərq olaraq özünüzü unudasınız. Dünya və onun içindəkiləri unudub, Allaha yönələsiniz, amma buna müvəffəq ola bilmirsiniz. Allah, istədiklərinizi lütf etsə də, hər zaman istəklərimizi yerinə yetirməz. Bunun olması Onun (c.c.) istəyinə bağlıdır.

    İmanın verdiyi zövq, sevgi və həzz, Cənnəti  çox istəmək və Cənabı-Haqqa yönəlməyə susamış olmaq elə bir ilahi lütfdür ki, Allah bunu sadəcə dilədiklərinə verər. Taftazani bu mövzunu şərh etdiyi zaman “İman, insanın cüzi iradəsini istifadə edərək, Allahın insanın içində yandırdığı bir şamdır” − deyir. Şamı yandıran Allahdır və bunda insanın heç bir müdaxiləsi yoxdur. Beləcə insan cüzi iradəsiylə düyməyə toxunar və Allah onun həyatını nurlandırar. İnsan, ağızdakı loğma nümunəsində olduğu kimi, bu məsələni də, elə qəbul etmək məcburiyyətindədir.“(Ey insanlar! Onu da bilin ki) Allah istəməsə, siz (bunu) istəyə bilməzsiniz.” (İnsan surəsi, 76/30; Təkvir surəsi, 81/29.) Bəli, işin çoxu Ona (c.c.) aiddir. İnsana aid olan, o qədər kiçikdir ki, bunu görməzlikdən gələrək bütünə sahib çıxmaq, Allaha qarşı böyük bir  ədəbsizlikdir.