Most Read in the Category of Küfr

Bu hədisi şərifdə böyük bir tərbiyə metodu gizlidir. Hər Müsəlman çox yaxşı bilər ki, yalan danışmaq, sözündə durmamaq, əmanətə xəyanət etmək insanı kafir etməz. Yenə hamımız bilərik ki, münafiq kafirdən daha alçaqdır. Çünki, münafiq həqiqətdə kafir olduğu halda, küfrünü gizləyən, Müsəlman görünən kimsədir. Bu adam İslamın gizli düşmənidir və açıq düşməndən daha təhlükəlidir. Sizi nə vaxt və necə vuracağı naməlumdur.

İndi, yalan danışan bir Müsəlmanın belə hiyləgər və gizli bir kafirdən daha aşağı olduğunu söyləmək əlbəttə mümkün deyildir.

O halda hədisi şərifdəki incəliyi belə anlayacağıq.

Rəsulullah Əfəndimiz (s.ə.v.) bu sözüylə möminlərə belə bir xəbərdarlıq edir: "Əsla bu günahlara yaxınlaşmayın! Çünki onlar kafirdən daha alçaq olan münafiqin sifətləridir."

Bu fövqəladə təsirli bir xəbərdarlıq, bir çəkindirmə metodudur. Bu incəliyi sezməyərək, söz mövzusu günahları işləyən bir mömini nifaqa girməklə ittiham etmək, təkfir kimi böyük bir cinayət və dəhşətli bir zənndir.

Təəssüf ki, bu gün, günahkar möminlərin hər sözünü və hər hərəkətini min bir bəhanə ilə küfrə yozan insanlara çox rast gəlirik. Alimlərimiz, ariflərimiz, öndərlərimiz beləmi edirdilər!?..

Bu gün İslam aləmi, məlumatlı, fəzilətli və günahkarlara bir şəfqətli ata kimi kədərlənən çalışqan Müsəlman tipinə son dərəcə möhtacdır...

İslah nədir bilməyən, xəstəyə söyməyi müalicə sanan, xoşagəlməz, mühakiməsiz, şəfqətsiz tiplər İslamı təmsil edə bilməzlər...

Bu nöqtədə bu hədisi şərif bütün möminlər üçün böyük bir irşattır!.. Əbu Hureyre (r.ə.) izah edir:

Rəsulullaha (s.ə.v.), "Ey Allahın elçisi! Müşriklərə qarğış et, onları lənətlə!" deyilmişdi.

Bu cavabı verdi:

"Mən rəhmət olaraq göndərildim, lənətləyici olaraq deyil!"

"Tüğyan" (azğınlıq) kökündən gəlir, əsli "ceberut = zorbalıq" kimi "tağavut" olub, yer dəyişdirməklə "tavagut" edilərək "vav", "əlif"ə çevrilmişdir; təkə, çoxluğa, kişiyə, dişiyə deyilər. Tüğyanın (azğınlığın) özü kəsilmiş, isyankar, azğın demək kimidir.

İbnü Cərir et-Taberinin təsvir etdiyi kimi, Allaha qarşı isyankar olub zorla, məcbur etmə ilə və ya könül razılığıyla özünə tapınılıb məbud tutulan, gərək insan, gərək şeytan, gərək büt, gərək obelisk və gərəksə digər hər hansı bir şey deməkdir. Bunun təfsirində "şeytan və ya sehrbaz, yaxud kahin ya da insanların və cinlərin, inad edib böyüklük göstərənləri və ya Allaha qarşı mabut tanınıb buna razı olan Firon və Nemrud kimilər və ya bütlər deyə müxtəlif rəvayətlərə rast gəlinər.

Əbu Hayyan deyər ki: "Bunların bir örnəklə açıqlanması lazımdır. Çünki tağut bunların hər birinə həsr edilmiş (qapalı)dir.." Yukardaki tərif, bunların hamısını içinə almaqdadır. Bununla birlikdə Kadi Beydavi bu xüsusa: "Allah yolundan daşınmağa çağıranlar" lətifəsini də əlavə etmişdir ki, daha ümumi bir tərifi ehtiva edər. Çünki bunu edənlər, məbud tanınmış olmağa bilər. Bu qədər ki, bu da "Heva və həvəsini ilah əldə edən kimsəni gördünmü?" (Casiyə, 45/23) ayəsi lazımı qədər uyğun gəlib öz-özünə mabut rütbəsi vermiş sayıla biləcəyi düşünülsə əvvəlki tərifə daxil olacaq. Bu şərhdən bir neçə fayda əldə edəcəyik:

Əvvəl, tağutun müxtəlif təfsirləri (şərhləri) nümunə və ya növlərini göstərə biləcəyi kimi "şeytan, sehrbaz, kahin, batil məbud, insanların və cinlərin böyüklük göstərib inad edənləri" sözlərinin hər biri tağut sözüylə tərifə bənzər və uyğun düşəcək bir tərzdə ifadə edildiyinə görə bunların, məna etibarıyla tam sinonim deyilsələr belə çox yaxın və ya bir-birini tələb edən şeylər olaraq istifadə edildiklərinə də işarə edə bilər. İkinci olaraq demək olur ki, tağutun açığı da, gizlisi də, görünürü də, görünmezi də vardır. Üçüncü olaraq, tüğyan (üsyan, azğınlıq) anlayışından aydın olur ki, bütlər ikinci dərəcədə tağutlardır. Baxılsa ağıl sahibi olmayan bütlərin və obelisklərin tağutlardan belə sayılmaması lazım idi. Çünki bunların özləri Allaha qarşı bir azğınlığa sahib ola bilməzlər və azğınlığa razılıq göstərə bilməzlər. Lakin rədd də edə bilməzlər. Bu səbəblə nəhayət bir azğınlıq səbəbi ola bilərlər. Bu səbəbi də azğınlar taparlar. Bütlər, əslində kişi və ya dişi tağutların xəyalları və azğınların azmağınlarıdır. Gizli və ya açıq azğınlar, bunlarla öz azğınlıqlarını irəli sürərlər. Bu istiqamətiylə bütlər, əsl tağut deyil, tağutların nümayəndələridirlər. Belə "Kim tağutu inkar etsə..." ifadəsi bunu bildirmiş olur ki, tövhid əmrində ilk iş, bütlərdən əvvəl ona sövq edən azğın isyankarlara söymək (onları inkar etmək)dir. Dördüncü olaraq, Allaha qarşı isyankar olmayan və bununla birlikdə bəzi isyankarlar tərəfindən ilah deyə qəbul edilən Hz. İsa və Üzeyr kimi böyük insanların özləri tağutun tərifindən və özlərinə tağut deyilənlərdən xaricdirlər.

Tövhid əmrində, "başqa heç bir ilah yoxdur" deyərkən bunların ilahlığını da mənfi edib inkar etmək, ibadət etməmək fərz olduğu halda, digər tərəfdən bunları inkar caiz olmayacaq, əksinə Allaha imanın gərəklərindən olaraq peyğəmbərlərə iman və hörmət də imanın şərtlərinə daxil olacaq. Bu çox əhəmiyyətli nöqtəyə işarə edilərək "kim tağutu inkar etsə..." buyurulmuş da digərlərini inkar şərt qaçılmamışdır. Demək ki tövhidin şərti Allahdan başqalarını inkar etmək deyil, Allahdan başqalarından ilahlıq xüsusiyyətini qaldırmaq və bu vaxt tağutları inkar etmək, yəni onları heç tanımamaq, digərlərinin də ilahlıq altındakı dərəcələrinə görə haqqlarını tanımaqdır. Çünki haqq Allahındır. Nəhayət bunu da qətiliklə ifadə edir ki, Allahın birliyinə inanan bir mömin olmaq üçün, Allaha imandan əvvəl küfrə tövbə etmək şərtdir. Və bu tövbənin şərti də tağutları əsla tanımamağa qəti qərar verməkdir. Bu vəziyyətdə, "kim tağutu inkar edər də Allaha iman etsə..." ifadəsi, "Allahdan başqa heç bir ilah yoxdur." sözü tövhidinin bir təfsiri deməkdir. İşdə belə içi və xarici ilə iman edən mütləq möhkəm qulpa yapışmış olar ki, buna yapışanların Allahın Kürsisinə, cənnətin ən yüksək təbəqələrinə doğru çəkilib, aparılacaqları və gedərkən buraxanların da dəhşətli bir şəkildə düşəcəkləri kəlamın mənasından aydın olur.

Almalılı Həmdi, Təfsir

İbadət etmə və kömək diləmə insanın yaradılışında vardır. Çünki insan sonsuz aciz və möhtac olaraq yaradılmışdır.

Gözünə görməyi kim lütf etmiş isə günəşə də onun işıq vermiş olacağını, mədəsini yaradanın bütün ruzilərin də yaradıcısı olması lazım olduğunu, qulaqda eşitməyi yaradanın hava aləmində də səsləri xəlq etdiyini idrak etmişdir. Kənar yandan, davamlı olaraq çətinliklər içində çırpınan və xəstəliklərlə, müsibətlərlə, fəlakətlərlə boğuşan bəşər, bütün dərdləri və ehtiyacları üçün müraciət edəcək bir qapını daim axtarmışdır. Bu axtarış insanı bəzən doğruya aparmış, bəzən də tamamilə yoldan çıxarmışdır.

Bir Haqq elçisinə qovuşan və onun əmrinə girən bəxtiyarlar, Allaha iman etmənin səfasını sürmüşlər; hər ehtiyaclarını ona ifadə edərək, hər müsibətdən tək ona sığınmışlar.

Amma təəssüflə görürük ki, insanlıq aləminin böyük əksəriyyəti, bu vadidə səhvli seçimlər etmiş və öz düzəltdikləri bütlərə ibadətdən geri qalmamışlar. Bunlar da iki qrupa ayrılırlar. Bir qismi özlərini bütlərin yaratdıqlarına inanacaq qədər sadələşmiş, adiləşmiş, xeyliləşmişlər. Bütpərəst deyilincə dərhal ağla gələn də bu qrup olmuşdur. Bir qismi isə bir başa Allaha ibadət etmə və yenə ancaq ondan kömək diləməyi ağıllarına yerləşdirməmişlər. Dünyəvi işlərində nə qədər vasitəsilərə möhtac olduqları üçün, Allaha da bir başa ibadət edə bilməyəcəkləri vəhminə qapılmışlar və bütləri bu vadidə köməkçi və şəfaətçi əldə etmişlər.

"Biz bunlara, sırf bizi Allaha yaxınlaşdırsınlar deyə ibadət edirik." (Zumər Surəsi, 3)

Hüzuruna bir başa çıxıla bilməyən, özünə vasitəsiz yalvarıla bilməyən, dua edilə bilməyən bir Allah inancı, mənsublarını bütpərəst olmağa qədər aparmışdır. Demək ki, Allah inancının doğru olması lazımdır.

"Əgər onlara, yer və göyləri kim yaratdı deyə soruşsanız, əlbəttə Allah deyərlər." (Loğman Surəsi, 25)

Bu ayədə həmsöhbət, bu ikinci qrup müşriklərdir. Allaha inanmaları onları müşrik olmaqdan qurtara bilməmiş və bu səhv iman, onları Allah elçiləriylə hərb etməkdən saxlaya bilməmişdir.

Bir Xristian da günahları üçün birbaşa Allahın əfvinə sığınmayıb, Hz.İsanın (ə.s.) nümayəndələri yaxud vəkilləri qəbul etdiyi keşişlərə müraciət etmə ehtiyacı duyarsa, Cahiliyyə dövrü Ərəblərini bir başqa şəkliylə təqlid edir deməkdir.

Əvvəlcə, insan yaradılış etibarı ilə təsirlənə bilər bir quruluşdadır və təlqinə açıqdır, bu vəziyyətiylə boş bir kabı xatırladar. Ürək və beyin müsbət fikir və həqiqətlərlə doldurulmazsa, onların yerini, istər istəməz mənfi ideologiyalar, xurafat və boş sözlər alar. Bu gün gəncliyi sarsıdan psixoloji böhranların, ruh çətinliklərinin əsl səbəbi budur. Bu mənəvi izdirablardan xilas olmanın tək yolu, ağıl, ürək və vicdanlarını Quranın gətirdiyi ülvi həqiqətlərlə doyurmaq ikən, bir qisim gənclər, elm və fikir yerinə, hiyləçi şüarlara, sehrli reseptlərə (!) daha çox meyl edər. Mənəvi boşluqlarını beləcə doldurub, hüzura qovuşacaqlarını və izdirablardan xilas olacaqlarını zənn edərlər.

Materialistlər, onların bu halından istifadə edərək bu safdil və yazıqları, ədalət, bərabərlik, kimi xəyali şüar və təbliğatlarla aldadar, özlərinə çəkərlər. Onları sempatizan halına gətirdikdən sonra, ictimai problemlər üçün irəli sürdükləri, xəyali vəhmi reseptlər yanında bəzən bu gənclərin başlarına mənəviyyatı sarsıdıcı şübhələr təyin edərlər. Müəyyən bir dövrdən sonra, davamlı və sıx təlqinlərlə, yazıq həmsöhbətlərinin beyinlərini yuya yuya, nəhayət onları materialist və ateist düşüncə xaricində heç bir həqiqəti qəbul edə bilməyəcək, bir hala soxarlar. Artıq bu insanlar məntiq və mühakimələrini itirərək robotlaşar. Sadə bir xananın da ustasız ola bilməyəcəyi qəti bir həqiqət ikən, bu möhtəşəm kainat sarayını, sahibsiz və yaradansız qəbul edərlər. Bir hərfin katibsiz olması mümkünsüz olduğu halda, hər hərfində sonsuz hikmətlər olan bu kainat kitabını katibsiz qəbul edərlər. Həm bütün bitkilər, heyvanlar və insanları, həyatsız və şüursuz və iradəsiz təbiətin etdiyinə, yaxud bunların öz-özünə meydana gəldiyinə inanarlar. Özlərini məqsədsiz, vəzifəsiz, başıboş və sahibsiz zənn edərlər, qorxunc bir dəlalətə düşərlər.

İnsanın qiymət və mahiyyətini almaz dərəcəsindən kömür dərəcəsinə endirən, bütün insani xüsusiyyətləri silib süpürərək, onu heyvandan çox aşağı dərəcəyə salan inkarçılığın iç üzündəki çirkinliyi və qeyri-mümkünlüyü görə bilməzlər. Halbuki kainatdakı böyük və əhatə edici həqiqətlər, küfür və inkar ilə izah edilə bilməz. Məsələn aşağıdakı sualların cavablarını məqbul və qənaətbəxş bir şəkildə əsla materialist fəlsəfədə tapa bilməzsiniz:

Bu kainatı və içindəki həddsiz varlıqları yaradan kimdir?

Bu aləmi atomdan günəşlərə qədər, insanın xidmətində qaçdıran kimdir?

Səmadakı minlərlə göy cismini, mükəmməl bir nizam və hikmətlə çevirən kimdir?

Yer üzünü dağ və bağlarıyla, dəniz və çaylarıyla, torpağı suyu və havası ilə, insanlara xidmət etdirən kimdir?

İnsanı digər varlıqlara nisbətlə, üstün bir yaradılışda yaradaraq, ruhuna möcüzə xüsusiyyətlər verən, o ruha ağıl və xəyal kimi hər biri dünya qiymətində minlərlə lətif hissiyyatı taxan kimdir?

İnsan bu aləmə haradan gəlmişdir, bu dünyadakı vəzifəsi nədir və hara gedəcək?

Hər an sürətlə ölümə yaxınlaşan bir insan ruhu, ancaq bu suallara cavab verməklə təmin olar, dinclik tapar, dünyada rahata, axirətdə səadət və salamatlığa qovuşar.

Həm inkarın mahiyyəti, yalan olmaqla birlikdə, həqiqətin ziddini qəbuldur. Məsələn, Səlimiyə Məscidinin memarını inkar etmək, həqiqətsiz bir boş söz və böyük bir yalandır. Bəli, mükəmməl planı, möcüzə estetiği, sənətli quruluşu ilə ağılları heyrətə salan belə möhtəşəm bir əsər, ortada ikən, onun ustasını inkar etmək ən böyük bir boş söz, ən dəhşətli bir zülm və ən həqiqətsiz bir xurafatdır.

Eynilə bu misal kimi, minlərlə mənzilləri ehtiva edən bu möhtəşəm kainat sarayının Xaliq və Malikini, sahib və mutasarrıfını inkar etmək, bu misaldan həddsiz dərəcədə çirkin bir yalan, müdhiş bir sayıqlama, qorxunc bir boş sözdür.

İnsanın fitrətən ərtafında baş verən hadisələrə müəyyən mənalar yükləməyə meyllidir. Bu kimi meyllər daha çox bütpərəstlik dövründə olmuşdur. Həmin dövrdə insanlar bir çox hadisələri uğursuzluq kimi yorumlamağa çalışmışlar. Əfsuslar olsun ki, ta həmin dövrdən qalma batil inanclar inanan cəmiyyətlərə də qismən təsir etmişdir. Günümüzdə cəmiyyətdə qarşılaşdığımız “evin damında bayquş uladı, başıma bir fəlakət gələcək, filankəsin iti uladı evimizdən cənazə çıxacaq” kimi fikirlər məhz həmin batil düşüncələrdəndir ki, bunların dinlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bunların heç biri Allaha inanmaq və güvənməklə əlaqəli ola bilməz. Ayədə bildirilir ki, “Allah hər şeyi ən gözəl şəkildə yaratmışdır.” (Səcdə, 32/7)

Müsəlman heç bir hadisəni uğursuzluğa yozmamalıdır. İnanan insanın fikrincə hər şey Allahın qüdrəti ilə baş verir və baş verən hər işdə bizim bilmədiyimiz bir çox hikmətlər və xeyirlər vardır. Buna görə də müsəlman hər şeyi ancaq xeyrə yozmalı, haqqında xeyirli olanı istəməli, xeyirlə yatıb, xeyirlə qalxmalı, Allahdan ancaq xeyir diləməlidir.

Uğursuzluq inancına gəlincə, Rəsulullah (s.ə.s) bir hədisində, “Əşyada uğursuzluq yoxdur, səfər ayında uğursuzluq yoxdur, bayquşun ulamağında uğursuzluq yoxdur.”[1] – buyurmuşdur.

Ay və günəş tutulması, it və bayquş ulaması, yolda pişik və itin qarşımızdan keçməsi, pilləkənin altından keçmək, on üç rəqəmi, gecə güzgüyə baxmaq və ya dırnaq kəsmək və bənzərlərində uğursuzluq olduğuna inanmaq əsla doğru deyil. Belə şeylərdə yaxşılıq və pislik ola bilməz. Əgər hər hansı əşya və ya hadisəni yozmaq lazımdırsa onu Rəsulullahın (s.ə.s) tövsiyəsinə uyğun olaraq mütləq xeyrə yozmalıyıq.

Allah Rəsulunun (s.ə.s.) yanında uğursuzluqdan söz açıldı. Rəsulullah uğursuzluq haqda buyurdu: “Ən yaxşısı xeyrə yozmaqdır. Uğursuzluq düşüncəsi heç bir müsəlmanı yolundan ayırmasın (Faili-Həqiqi Allahdır (c.c.). Onun gücü hər şeyə yetər). Əgər xoşagəlməz bir şey görsəniz, bu duanı oxuyun: “Allahummə lə yəti bil-hasənəti illə əntə və lə yədfəus seyyiəti illə əntə və lə havlə və lə quvvətə illə bik – Allahım! Xeyirlər ancaq Səndəndir, şəri də ancaq Sən uzaqlaşdıra bilərsən. Yeganə güc və qüvvət sahibi Sənsən, həqiqi güc və qüvvət Səndəndir”. [Əbu Davud, Tibb 24]

Başqa hədisində isə, Rəsulullah (s.ə.s) belə buyurmuşdur:

“İnsanın ən uğurlu və ən uğursuz orqanı iki çənəsi arasındakı dilidir”.[2] Bu isə o deməkdir ki, danışdıqlarımıza diqqət eləməli, xoşrəftar, gülərüz və şirindil olmağı əsla unutmamalıyıq.

Bunlardan hərəkətlə bu qənaətə gələ bilərik ki, Rəsulullah (s.ə.s) uğur və uğursuzluq qavramlarını işlətdiyimiz təqdirdə bunu öz hərəkət və davranışlarımıza aid etməyi və bizi narahat edən, insanlarla münasibətlərimizi korlayan davranışlardan uzaq durmağımız gərəkdiyini, Allahın qüdrətini ittiham edirmiş kimi nədəsə uğursuzluq olduğuna inanmamağı tövsiyə etmişdir.

Rəsulullahın bu mövzu haqqındakı hədisi belədir, “Hər hansı bir məsələdə zənnə (gümana) qapılanda bunu həqiqətmiş kimi qəbul etməyin. Şeytan qəlbinizə həsəd duyğusu atanda ona uyaraq zülm etməyin. Hər hansı bir iş haqqında uğursuzluq zənninə qapılanda bundan hərəkətlə işlərinizdən geri qalmayın. Allaha təvəkkül edin. Satmaq üçün nəyisə çəkəndə artıqlamasıyla çəkin (çəkidə aldatmayın)”.[3]

Bayquşun ölüm xəbərçisi olması və uğursuzluq gətirdiyi inancı isə batildir. Kiminsə dünyasını dəyişməyinin bayquşun ulaması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və ola bilməz.

Bayquş, qarğa, sağsağan, xoruz kimi heyvanların səslərini uğursuz qəbul etmək İslamda qadağan olunmuşdur. Necə ki, Rəsulullah (s.ə.s) bir hədisində

“İslamda “təşəüm” (bəzi əşyaları və hadisələri uğursuz saymaq, bunları şər bilmək və həmişə pis ehtimalları ön plana çıxarmaq) yoxdur…” – buyurmuşdur.[4]

Bundan əlavə onu qeyd edək ki, göyərçin, qarğa, bayquş və başqa quşların uçuşlarından, ulamasından hər hansı məna çıxarmaq Babil və Misirdə yaşayan yəhudi və xristianlarda mövcud idi. Cahiliyyə ərəbləri də quşların uçuşlarını və çıxardığı səsləri uğursuz qəbul edirdilər.

Rəsulullah (s.ə.s) xəstəliyin özbaşına ortaya çıxmadığını, quşun uçmasında, səfər ayında və  ya bayquşun ulamasında uğurlusluq heç bir uğursuzluq ola bilməyəcəyini bildirmişdir.[5]

Rəsulullah (s.ə.s) həmçinin İslamda uğursuzluq düşüncəsinin olmadığını, həmişə xoş və gözəl sözlər söyləmək gərəkdiyini bildirmişdir.[6]

Xülasə hər hansı bir quşun səsini, uçuşunu, heyvayın yerişini və s. uğursuzluq əlaməti qəbul etmək doğru deyildir. Yaradılan hər hansı bir canlını uğursuz qəbul etmək İslama ziddir. Kainatda heç bir hadisə mənasız, boş yerə cərəyan etmir. Hər əşya və hadisə öz dili ilə Yaradanından xəbər verir.

[1] Müslim, Salam, 102.

[2] Camius-Sağir, II, 1640.

[3] Camius-Sağir, I, 405.

[4] Buxari, Tibb, 54.

[5] Buxari, Tibb, 54; Müslim, Salam, 102.

[6] Buxari, Tibb, 44, 54.

Günah qəlbə işləyib onu qaralda-qaralda iman nurunu söndürənədək qatılaşdırır. Hər bir günahda küfrə gedən yol var. Günah tövbə edilib dərhal təmizlənməsə, kiçik bir mənəvi ilan olub qəlbi yaralayır.

 “Mütəffifin” surəsində buyurulur: “Vay halına o günü yalan sayanların! O kəslər ki, haqq-hesab gününü yalan sayarlar. Bunu isə ancaq həddini aşan, günaha batan yalan sayar. Ayələrimiz ona oxunduğu zaman: “(Bunlar) əvvəlkilərin əfsanələridir” deyər. Xeyr (belə deyildir). Əslində onların “qəlblərini qazandıqları (günahlar) örtmüşdür”. (“Mütəffifin” surəsi, 83/10-14).

Ayələrdən aydın olur ki, dini yalan sayanlar həddini aşan, günaha düşkün insanlardır. Haqq-hesab gününə, qiyamət gününə inanmaq ürəklərincə olmadığı və əhvallarını pozacağı üçün, “din gününün əsli, əsası yoxdur” deyirlər. Allahın ayələrinə keçmişin nağıl və əfsanələri kimi baxırlar. Və bütün bunların səbəbi müntəzəm işlədikləri və qazanc saydıqları günahların qəlblərin üzərində pas bağlamasıdır. O qəlblər çirk bağlamış güzgülər kimi günah işləyə-işləyə qaralmışdır, nə bir şey hiss edər, nə də göstərər. İmam Əhməd və Tirmizi Əbu Hureyrədən belə bir hədisi-şərif rəvayət edir:

“Qul bir günah işləyəndə qəlbində qara bir ləkə əmələ gələr. Əgər tövbə edərsə, o ləkə silinər və qəlb yenə parlayar. Lakin yenə qayıdıb günah işlərsə, o ləkə artar, nəhayət, bütün qəlbi tutar”. (İbn Macə, Zöhd, 29)

Zaman keçdikcə günah ləkələrinin qəlbi tamamilə qaraltması nəticəsində inkar duyğusu meydana gəlir. Məsələn, gizlicə çirkin bir günah işləyən bir insan bu günahdan başqasının xəbər tutmasından utanır, buna görə də onu hər zaman görən və əməllərini yazan mələklərin və ruhani varlıqların mövcudluğunu qəbul edə bilmir. Kiçik bir dəlil tapıb dərhal onların varlığını inkar etmək istəyir. Məsələn, cəhənnəm əzabı ilə nəticələnəcək böyük bir günahı işləyən insan cəhənnəmin təhdidlərini eşitdikcə tövbə edərək özünü qorumazsa, bütün ruhu ilə cəhənnəmin yoxluğunu arzu edər. Ona görə də kiçik bir şübhə və əlamət onu cəhənnəmin inkarına sövq edər. Və yaxud da fərz namazını qılmayan və ibadət vəzifəsini yerinə yetirməyən bir insan Əzəli və Əbədi Sultan Allahın əmrlərini yerinə yetirməkdə tənbəllik etdiyi üçün sıxıntı çəkər və mənən: “Kaş bu ibadət vəzifəsi olmayaydı…” deyər. Bu istəkdən isə Allaha qarşı mənəvi düşmənçilikdən xəbər verən inkar arzusu doğur. Qəlbinə Allahın varlığına zidd bir şübhə gəlsə, mütləq dəlil kimi ona meyil edir və bununla da böyük bir fəlakət (həlak) qapısı açılır. O bədbəxt bilmir ki, ibadətdə cüzi zəhmət, sıxıntı olsa da, inkarda ondan milyon qat artıq dəhşətli sıxıntılar var. Bu da milçəyin dişləməsindən şikayətlənib ilanın sancmasını qəbul etmək deməkdir.

Günümüzdə bir çox insan küfr sayılan kəlimələri zarafatla söyləyib, qəlbində buna inanmadığı halda, bunun ona zərər verməyəcəyini və kafir olmayacağını sanar. Bu tərz şeylərə şahid olduğumuz üçün mövzu haqda yanlış düşüncələri düzəltməyə qərar verdik.

Maliki fəqihlərindən olan Əbu Bəkr İbnul Arabi (468-543 h/1076-1148 m) özünün "Əhkamul Quran" adlı təfsirində, Tövbə surəsinin 65-ci ayəsini açıqlarkən deyir:

لا يخلو أنْ يكونَ ما قالوه مِن ذلك جدا أو هزْلا وهوَ كيفما كان كُفْرٌ , فَإنّ الهَزْلَ بالكفر كُفر ، لا خِلافَ فيه بيْنَ الأمّة

"Onlar bu sözü ya ciddi şəkildə ya da zarafatla söyləmişdilər. Bu, nəcür olursa olsun küfrdür. Küfr (sözü və əməli) ilə zarafat küfrdür. Bu məsələdə ümmət arasında ixtilaf yoxdur."

Qaynaq: Əbu Bəkr İbnul Arabi: Əhkamul Quran: 2/543

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1424/2003

Qeyd: Gördüyümüz kimi, İbnul Arabi küfr olan kəlimənin ciddi və ya zarafatla deyilməsi arasında bir fərq olmadığı haqda Ümmətin icmasını nəql edir.

***

Hənəfi alimlərindən olan məşhur müfəssir Şihəbuddin Əl Alusi (1217-1270 h/1802-1854 m) özünün "Ruhul Məani" adlı təfsirində, Tövbə surəsinin 65-ci ayəsini açıqlarkən deyir:

واستدَلّ بعضُهم بالآية على أنّ الجِدَّ واللَّعِبَ في إظهار كلمةِ الكُفرِ سواءٌ ولا خِلافَ بين الأئِمَّة في ذلك

"(Alimlərdən) Bəziləri bu ayəti, küfr kəliməsini izhar etməkdə/söyləməkdə ciddiliklə, zarafatın eyni olduğuna dəlil gətirmişlər. Bu məsələdə imamlar arasında ixtilaf yoxdur"

Qaynaq: Şihəbuddin Əl Alusi: Ruhul Məani: 10/131

Qahirə: İdəratut Tibəatil Muniriyyə

***

Hənəfi alimlərindən İbn Nuceym Əl Misri (v. 970 h/1563 m) bu barədə icma nəql edir:

والحاصل أنَّ مَن تكلَّم بكلمةِ الكفر هازلاً أو لاعباً كفَر عند الكلِّ ولا اعتبارَ باعتقاده كما صرَّح به قاضيخان في فتاواه

"Nəticə olaraq: Qadixanın da fətvalarında ifadə etdiyi kimi, kim zarafatla və ya əyləncə üçün küfr olan bir kəlimə söylərsə, hər kəsə görə kafirdir və etiqadına baxılmaz."

Qaynaq: İbn Nuceym: Əl Bəhrur Raiq Şərhu Kənzid Dəqaiq: 5/210

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1418/1997

***

Hənəfi fəqihlərindən Kəməluddin İbn Huməm Əs Sivasi (790-861 h/1388-1457 m) "Fəthul Qadir" isimli şərhində deyir:

ومَن هزَل بلفظِ كفْرٍ ارتدَّ وإن لم يعتقِدْه للاستخفافِ فهو ككفْر العناد

"Kim küfr olan sözü zarafatla söylərsə - öz dediyinə inanmasa belə - dini xəfifə aldığı üçün mürtədd olar. Bu küfr inad küfrü kimidir."

Qaynaq: Kəməluddin İbn Huməm: Fəthul Qadir: 6/91

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1424/2003

***

Şafi alimlərindən olan Bədruddin Əz Zərkəşi (745-794 h/1344-1392 m) özünün "Əl Mənsur fil Qavaid" adlı kitabında deyir:

فمَن تكلّم بكلِمة الكُفر هازِلاً ، ولم يقصِد الكُفرَ كفَر

"Kim zarafatla küfr kəliməsi söylərsə (bununla) küfrü qəsd etməzsə (belə) kafir olar"

Qaynaq: Bədruddin Əz Zərkəşi: Əl Mənsur fil Qavaid: 2/380

Vizəratul Əvqaf vəş Şuunil İsləmiyyə

Qeyd: Göründüyü kimi İmam Bədruddin Əz Zərkəşi küfr sözünü zarafatla söyləyənin qəsdini etibarsız sayır.

***

Hənbəli fəqihlərindən olan Əbul Fərəc İbnul Cəvzi (508-597 h/ 1114-1201 m) rahiməhullah özünün "Zədul Məsir" adlı təfsirində Tövbə surəsinin 65-ci ayəsini açıqlarkən deyir:

وهذا يدُلّ على أنّ الجِدَّ واللعِب في إظْهارِ كلِمة الكُفر سَواءٌ

"Bu, küfr kəliməsini izhar etmədə/söyləmədə ciddiyyətin və zarafatın eyni olduğuna dəlalət edir."

Qaynaq: Əbul Fərəc İbnul Cəvzi: Zədul Məsir: 3/465

Əl Məktəbul İsləmi

***

Hənəfi alimlərindən Fəxrul İslam Əl Bəzdəvi (400-482 h/1010-1089 m) öz məşhur üsulunda küfrün səbəbinin məhz zarafatın özü olduğunu qeyd edir:

فإنّ الهزْلَ بالرِّدّة كفرٌ لا بِما هزَل به , لكنْ بعَينِ الهزْلِ ؛ لأنّ الهازِلَ جادٌّ في نفْس الهزْلِ مختارٌ راضٍ , والهزْلُ بكلمة الكفر استخفافٌ بالدينِ الحقِّ فصار مرتداً بعيْنه لا بما هزَل به

"Riddətə səbəb olacaq şeyi zarafatla demək küfrdür. Zarafat etdiyi şeylə/o səbəblə deyil, məhz zarafatın özü səbəbilə küfrdür. Çünki zarafat edən, zarafatın özündə/onu etmədə ciddi, ixtiyar sahibi və razı birisidir.

Küfr kəliməsini zarafatla söyləmək haqq olan dini xəfifə almaqdır və belə birisi zarafatla dediyi şey səbəbilə deyil məhz bu zarafat səbəbilə mürtəd olar."

Qaynaq: Fəxrul İslam Əl Bəzdəvi: Kənzul Vusul ilə Mərifətil Usul: 351

Mir Muhəmməd Kitabxanası