Özündən daha alim bir başqa insanın elminə ağıl çatdıra bilməyən insan Rəbbinin və Xaliqinin sonsuz sifətlərini anlaya bilməməsi çox normaldır.
"Həqiqəti mütləq, mukayyet enzar ilə əhatə edilməz"(Sözlər)
Əvvəl bu sözlərə qısaca nəzər salaq. Mütləq; sərhədsiz və qeydsiz mənasını verir. Mukayyet isə qeydli, bir hədd altına alına bilən, özünə bir hüdud çəkilə bilən. "Enzar", nəzərin çoxluğu və burada nəzər ağıl mənasını verir. Əhatə isə, bir şeyi örtmək, içinə almaq, onu hər istiqamətdən və hər cəhətdən qucaqlamaq.
Ağıl məxluqdur. Hər məxluq isə, məhduddur. Gözümüzdə görməyi, ayağımızda getməyi, əlimizdə tutmağı, mədəmizdə həzm etməyi yaradan qüdrət, ağlımızda da anlamağı və elmi yaratmış. İnsanın beyni kimi, düşüncəsi və elmi də məhduddur. Bu elm də bir nöqtəyə qədər çata bilər, ondan kənarına keçə bilməz.
Əli, bu ucsuz-bucaqsız aləmi tutub çevirməkdən nə qədər aciz isə, ağılı da onun yaradıcısını haqqıyla bilməkdən ən az o qədər uzaqdır. Allahın sonsuz sifətlərini, bu məhdud ağılla əhatə etmək, yəni tam mənasıyla qavramaq və anlamaq mümkün deyil.
Hələ öz mahiyyətini bilməyən ağlın, Allahı anlamağa cəhd etməsi heç təcavüzdür və insanı doğru yoldan azdırar. Bu var ki, anlamaq başqa, inanmaq daha başqadır. İnanmaq bir ürək məsələsidir.
Ağıl, sonsuzu qavraya bilməz amma, ürək sonsuza inana bilər və sonsuzu sonsuz dərəcədə sevə bilər. Ürəklərindəki sonsuzluq mədənini işlədə bilməyənlər, ağıllarına əsir olarlar və bu əsarət onları əvvəl bədənlərinə, sonra da maddəyə və təbiətə kölə edər.
İnsanın nəzəri, mikroblar aləmini də görə bilməz, çox uzaq ulduzları da... Eyni şəkildə, insan ağlının da çata bilməyəcəyi qədər yüksək və dərinliyinə enə bilməyəcəyi qədər incə həqiqətlər vardır. Bunlar ağlın sərhədlərini aşarlar. Ağıl, bu həqiqətlərin ancaq var olduqlarını bilər; necə və nə qədər olduqlarını anlamağa cəhd etdimi yanılmağı qəbul etmiş deməkdir. Belə bir ağıl, anlama aləti olmaqdan çıxar, etiraz maşını olar.
Ağıllarına güvənən və onu yeganə ölçü qəbul edənlər, qavraya bilmədikləri həqiqətləri bu səbəblə inkar etməyi daha asan tapar və düşünməkdən gücləriylə qaçarlar.
2-)
Nəzərdən bəhs edən hədislər var; ancaq nəzərin varlığından bəhs edən ayələr də vardır?
Təfsirçilərin əksəriyyəti; "Rəbbi onu seçib yaxşılardan etdi. Doğrusu inkar edənlər, zikri (Quranı) eşitdikləri vaxt haradasa gözləri ilə səni yıxıb aşırdacaqdılar. Bir də dayanmışlar, o hərhalda bir dəlidir, deyirdilər." (əl-Qələm, 68/50, 51) ayəsində keçən "gözləriylə səni yıxıb aşırdacaqdılar" sözünü "nəzər" ilə təfsir etmişlər. (Əlmalılı Həmdi Yazar, Haqq Dini Quran Dili, VIII, 5305; İbn Kəsr, "Tefsirul Quranil-Azim", VIII, 227).
(Yəqub) dedi: “Oğullarım! (Misirə) eyni bir qapıdan girməyin, ayrı-ayrı qapılardan daxil olun (sizə göz dəyməsin). Bununla belə, mən Allahın qəza-qədərini sizdən heç bir şeylə dəf edə bilmərəm. Hökm yalnız Allahındır. Mən ancaq Ona təvəkkül etdim. Qoy təvəkkül edənlər də ancaq Ona təvəkkül etsinlər!” (Yusuf Surəsi, 67).
Əlmalılı Həmdi Yazar, ayənin şərhində: "Bu tövsiyənin səbəbi, toplu bir surətdə nəzərə dəymələrindən və bir həsədə düşünməklərindən çəkinmək idi." deməkdədir (Əlmalılı, a. g. e., IV, 2890).
Bastı zaman: "zamanın genişləməsi, bərəkətlənməsi", "az zamanda uzun bir zaman yaşamış olma halı"
Tayyı məkan: "Məkanı aşaraq bir anda dəyişik yerlərdə görünə bilmək."
Dağlarla yer üzünün sahəsini genişləyir. O kiçik qabarcıqlar da mədənin sahəsini artırırlar. Ağciyər açıldığı zaman iki yüz əlli kvadrat metr olur. Allahın məkan içində məkan yaratdığına bunlar bir misal..
Elə isə o hərşeyəqadir plan Allah , zaman içində zaman da yarada bilər. Necə ki yaratmışda... Yuxu, bastı zaman və merac...
Biz məlumatımızla, ədəbimizlə məhduduq. Ülfətə, vərdişlərə əsir olmuşuq. Günəş işığının, təxminən, yüz əlli milyon kilometrlik bir məsafəni səkkiz dəqiqədə qat edərək dünyamıza çatmasına artıq heyrətlənmirik. Halbuki bu Allahın bir qüdrət möcüzəsi...
"Cənabı Haqq işıqda sərgilədiyi bu möcüzəni, ruhu cəsədinə qalib gəlmiş bir sevimli qulunda da göstərə bilər." dediyimizdə dərhal etirazlar başlayır. Nə üçün? Çünki; biz ədəb məhkumuyuq və belə bir şeyə heç şahid olmamışıq. Bu hadisəni hər gün seyr edə bilsək o da nəzərimizdə gizlənəcək, ona da heyrətlənməməyə başlayacağıq
"Yuxuda bir saat ərzində bir ilin keçdiyini və bir çox işlər görüldüyünü görürsən. Əgər o saatda o işlərə əvəz Quran oxumuş olsa idin bir neçə xətim oxumuş olardın. Bu halət, övliya üçün haləti yakazada inkişaf edər. Məsələ ruhun dairəsinə yaxınlaşar. Ruh onsuz da zaman ilə müqəyyət deyil. Ruhu cismaniyyətinə qalib olan övliyanın işləri, hərəkətləri, sürəti ruh mizanıyla cərəyan edər." ( Məsnəvi Nuriyyə)
Bu gün, şəkillərin və səslərin televiziya vasitəsiylə bir anda bir çox məkanlarda olmasını çox normal qarşılayırıq. Amma Belqisin taxtının çox qısa bir zamanda Süleyman əleyhissalamın yanına gətirilməsini ağılımıza sığıştır bilmirik. Məsələ; bir gün səs və şəkillər kimi, əşyanın da nəqlinə müvəffəq olunsa, o zaman onu da çox normal və məqbul qəbul edib, ona da heyrətlənməməyə başlayacağıq.
Yuxarıdakı epiqramda vərdiş etmədiyimiz bir təbir keçdi: Ruh sürəti. Ruhun sürəti nə işıqla müqayisəyə girər, nə də səslə. Xəyal ruhun bir xidmətçisi. Bir anda cənnətlərə vara bilir. Ağıl, ruhun anlama aləti. İnsan bu alətlə bir anda ulduzlara çıxıb onları təfəkkür edə bilir.
Ruh cəsədə qalib olunca bir neçə məkanda bir anda ol/tapılmaq da çox asan olar. Yuxuda bizim də ruhumuz bədənimizə bir dərəcə qalib gəlir. Çox uzaq məsafələrə bir anda gedər, keçmişə və gələcəyə rahatlıqla keçərik. Babamızla da görüşərik, nəvələrimizlə də.
Mənən tərəqqi edərək, mələkləri gerilərdə buraxan bir ruh, onların çox rahatlıqla etdiyi bir işi nə üçün edə bilməsin? Bir anda bir neçə məkanda niyə/səbəb ol/tapıla bilməsin?
