Most Read in the Category of Ruhlar

   Bədənlər ümumiyyətlə çürüyüb torpaq olduğu və ruhlar əbədi qaldığı üçün "ruhlar âləmi" də deyilən ölümdən sonrakı həyat, qeybi mövzulardandır. Həyatda olan insan ilə bərzəx aləminə köçmüş olan şəxs ayrı-ayrı âləmlərdədir.

   Bərzax âləmindəkilərin də özlərinə görə bir həyatı vardır, ləzzətləri, ələmləri, fərah və sevincləri hiss edərlır. Lakin hələ maddə aləmində olanlar, ruhun bədəndən sonrakı həyatını və orada insanın nələr hiss etdiyini, nələrlə qarşılaşacağını normal duyğularıyla hiss bilə bilməz. Bu xüsusu, ancaq ilahi gerçəklərə vəqf olan (bilən, agah olan) Peyğəmbərmizdən öyrənirik.

  Mömin ruhların bərzəx aləmində bir-birləriylə görüşdüklərini Peyğəmbərimizin hədislərindən anlamaqdayıq. Bundan əlavə ölülərin həyatdakılardan xəbər aldıqları və qəbirlərinin başına gedən kəsləri gördükləri yenə rəvayətlərdə vardır. Onlar üçün edilən dua və mənəvi hədiyyələrin kimlərdən gəldiyini bilərlər. Mömin ruhlar nemət içində olduqları üçün və ruhları sərbəst olduqları üçün sərbəst gəzə bilərlər. Ancaq kafirlərin ruhları və günahları çox olan möminlərin ruhları əzabla məşğuldurlar.

   Ölülərə Qur'an oxunduğu zaman evə gəlmələri mümkün ola bilər. Ancaq bunu hər ölü üçün söyləmək çətindir.

Ölülərin Bərzax Aləmində Bir-birləriylə Görüşmələri:

    Bərzax aləmindəki ruhlar iki qisimdir: Nemət içində olanlar və əzabda olanlar. İbnü'l-Qayyimin açıqlamasına görə əzabda olan ruhlar bir-birləriylə görüşməyə fürsət tapa bilməzlər. Onlar bir növ məhbus kimidirlər. Amma məhbus olmayıb sərbəst olan, yəni nemət içindəki ruhlar bir-birləriylə görüşər, bir-birlərini ziyarət edərlər. Dünyadakı olmuş və olacaq şeyləri müzakirə edərlər. Hər ruh, əməldə öz tayı və öz dərəcəsində olan yoldaşlarıyla birlikdə olar. Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm 'in ruhu isə Rəfiqu'l-A'lâ`dadır (ən yüksək mərtəbə) .

   Nisa surəsində:

"Kim Allah'a və Peyğəmbərə itaət edərsə, məhz onlar, Allah'ın özlərinə nemət verdiyi peyğəmbərlərlə, sıddıqlarla, şəhidlərlə və salehlərlə bərabərdirlər. Onlar nə gözəl yoldaşdırlar." (Nisa, 4/69.)

   buyurmuşdur ki, bu bərabərlik dünyada, bərzəxdə və axirətdə olmaq üzrə üç yerdədir. Bu üç âləmin hamısında də insan sevdiyi ilə bərabərdir. (İbnu'l-Qayyum, s. 17; Suyûtî, Büşra'l-Kəib, v. 147 b; Hasan əl-'Idvî, s. 74; Rodosîzâdə, Əhval-i âləm-i Bərzəx, əlyazma, İst. Süleymaniyyə Küt. v. 19 a.)

     Bu ayət-i kərimədə ruhların bərzəx aləmində bir-birlərinə qovuşacaqları xəbər verilməkdədir. Çünki bu ayənin eniş səbəbi olaraq belə bir hadisə nəql edilməkdədir:

   Səhabələrdən biri, öldükdən sonra Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm'in məqamının özlərindən çox uca olacağını və Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)'dən ayrı qalacaqlarını düşünərək üzülmüş və ağlamış. Üzüntüsünün səbəbini soruşan Hz. Muhamməd sallallahu aleyhi və səlləm'ə:

   -"Biz dünyada səndən ayrılmağa heç təhəmmül edə bilmirik ya Rəsulullah. Öldükdən sonra sənin mərtəbən bizdən uca olacağı üçün səni görə bilməyəcəyik. Sənin ayrılığına necə təhəmmül edə bilərəm?" deyə dərdini açar. Bu hadisə üzərinə yuxarıdakı ayət nazil olmuş (İbnu'l Qayyim, a.k.ə, s. 17; İbn Kəsir, Təfsir, c. I, s. 522; Rodosîzâdə, a.g.e. v. 19 b.) və Allah'ı və Rəsulullahı sevənlərin bərzəx aləmində və axirətdə də, dünyadakı kimi, Hz. Rasûl ilə birlikdə olacaqları bildirilmişdir.

   Allah Təala Al-i İmran Surəsində şəhidlərin diri və Rəbbi qatında ruzilənməkdə olduqlarını, geridə qalanlara da qorxu və kədər olmadığının müjdələnməsini istədiklərini, Allah'ın nemət və kərəmiylə sevinc duyduqlarını xəbər vermişdir. (baxın. Al-i İmran, 3 / 169-170.) Bu ayət-i kərimə də bərzəx aləmindəki ruhların bir-birləriylə görüşüb danışdıqlarına dəlil təşkil edər. Çünki ayədə keçən "yəstəbşirûn" kəlməsi, "müjdə verilməsini istəyərlər" mənasına gəldiyi kimi, "sevinərlər və bir-birlərini müjdələyərlər" mənasına da gəlir. (Mu'cəmu'l-Vasit, c. I, s. 57; Atay Qardaşlar. Ərəb Türkçe Böyük Lüğət, c. I. s. 128; Abnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 18.) Bir-birlərinə müjdə verdiklərinə görə demək ki bir-birləriylə görüşüb danışmaqdadırlar.

   Əbu Hureyrə, Rəsulullah (s.ə.s.) 'in:

"Şübhəsiz Cənnət əhli orada (Cənnətdə) bir-birlərini ziyarət edərlər."

   buyurduğunu söyləmişdir. (bax. Hənbəl, Müsnəd. c. II, s. 335.) Mömin ruhlarının bərzəx aləmində Cənnətdə olacaqları bildirilmişdir. Buna görə bu hədis-i şərifdəki Cənnət əhliylə, bərzəx aləmində Cənnətdə olanlar nəzərdə tutulmuş ola bilər. Hədisin bu şəkildə başa düşülməsini, Əbu Talibin qızı Ümmü Hani'dən (40/660) rəvayət edilən bu hədis də təsdiqləməkdədir:

Ümmü Hani 'bir gün Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) 'dən soruşur:

"Ölüncə də bir-birimizi görüb və ziyarətləşə bilərikmi?"

Rəsulullah (s.ə.s.) 'in cavabı budur:

"Ruh, Cənnət meyvələrindən yeyən bir quş olar. Qiyamət günü olunca da hər ruh öz cəsədinə girər." (Hənbəl. Müsnəd. c. VI, s. 425; A Siracuddin, a.k.ə, s. 106-107.)

  Bu cavabdan da başa düşülən, möminlərin ruhlarının Cənnətdə bir-birləriylə görüşdükləridir.

İbn Əbid-Dünyanın nəql etdiyi bir xəbərdə də Rəsulullah (s.ə.s.) 'dən:

"Ölülər bir-birini bilər mi?" deyə soruşulunca Rəsulullah (s.ə.s.) 'in cavabı:

"Bəli, nəfsim yed-i qüdrətində olan Allah'a and içirəm ki, onlar, quşların ağacların təpələrində bir-birlərini bildiyi (tanıdıqları kimi) bir-birlərini bilərlər."

    şəklində olmuşdur. (Suyûtî, B. əl-Kəib, v. 144 b.) Bu sualı səhabələrdən Bişr b. Bəra 'b. Ma'rûr'un anası soruşmuş və ölülərin bir-birləriylə tanış olub görüşdüklərini öyrənincə dərhal Beni Sələmə`dən ölmək üzrə olan birinin yanına gəlib, oğlu Bişr`ə onunla salam göndərmişdir. (A. Siracuddin, a.k.ə. s. 107; İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 19.) Hədisin bir başqa rəvayətində Cənnətdə quşlar kimi bir-birləriylə görüşüb tanış olacaq ruhların "yaxşı ruhlar "olduqları zikr edilmişdir.

   Səhabələrdən Bilâl b. Rəbah(v. 20/641) vəfat edəcəyi zaman xanımı ah, vah etməyə başlayır. Hz. Bilal isə: "Nə böyük sevinc, nə böyük sevinc. Yəni sevgililərə, Muhammədə və onun qrupuna qovuşacağam." deməyə başlayır, (Suyûtî, B. əl-Kəib, v. 148 b) Burada Bilal bərzəxdə Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm'ə və səhabələrinə qovuşacağını və eynilə dünyadakı kimi, orada da onunla bir yerdə olacaqlarını müjdələməkdədir. (Abdullah Siracuddin, a.k.ə. s. 107.) və xanımının ah, vah edib kədərlənməməsi gərəkdiyini, əslində sevinməsi gərəkdiyini xatırlatmaqdadır bu sözüylə.

    Beyhaqi həsən bir sənədlə İbn Abbas'dan tahric etdiyi qəbir suâlıyla əlaqəli bir hədis-i şərifdə, qəbirdəki sorğu-sual əsnasında yaxşı cavab verən möminin ruhunun digər möminlərlə bərabər olacağı xəbər verilmişdir. (baxın. Suyuti, Şərhu`s-Sudur. v. 53 a.)

   Yenə Beyhaqi "Şu`abu'l-İman" da Əli b. Əbi Talibdən tahric etdiyi xəbərdə Hz. Əli belə demişdir:

"İki mömin və iki kafir dost vardı. Bunlardan mömin olanların biri öldü. Cənnətlə müjdələnincə yoldaşını xatırlayar və:

"Allah'ım, mənim filan yoldaşım mənə hər zaman sənə və Rəsuluna itaəti əmr edər, xeyirləri tövsiyə edər, pislikdən uzaqlaşdırardı ..." deyərək onun özündən sonra sapıtmaması və özünə verilən nemətlərin ona da verilməsi üçün dua edər. Sonra o biri dostu da ölüncə ruhları bir araya gələr və bir-birlərinə:

"Nə gözəl qardaş, nə gözəl yoldaş və nə gözəl dost" deyərlər.

Kafir olan iki yoldaşdan biri ölüb də əzabla müjdələnincə digər yoldaşını xatırlayıb belə deyər:

"Allah`ım, yoldaşım mənə həmişə sənə və sənin Rəsuluna üsyanı əmr edər, pis əməlləri edib yaxşılığı etməməyimi söyləyirdi. Allah`ım, onu məndən sonra hidayətə qovuşdurma ki, mənim gördüyüm əzabı o da görsün və mənə öfkələndiyin kimi ona da öfkələn." Sonra digəri də ölər, ruhları bir araya gəlincə bir-birlərinə:

"Nə pis qardaş və nə pis yoldaş." deyərlər. "(Suyuti, Şərhu`s-Sudur, v. 38 b; v. 173 b.)

    Buradan da yaxşı və pislərin ruhlarının bərzəxdə bir-birləriylə görüşdükləri aydın olmaqdadır.

   Əbu Qatadə və Câbir'dən tahric edilən, ölülərin kəfənlərinin gözəl düzəldilməsi ilə əlaqədar hədis-i şərifin Suyûtî və Beyhəqi tərəfindən rəvayət edilən şəklində:

"Şübhəsiz ki, onlar qəbirlərində bir-birlərini ziyarət edərlər."

    cümləsi də yer almaqdadır. (Suyûtî, Büşra` l-Kəib, v. 147 b; Suyuti, Şərhu Sünəni N-Nəsâî, c. IV, s. 34; Həsən əl-'Idvî, a.k.ə, s. 73; Abdullah Siracud)

    Bəyhaqî "Şu`abu'l-İman" da Əbu Qətadədən (54/673) hədisi nəql etdikdən sonra, bu hədisin şəhidlər haqqındakı onların ruziləndirildiklərindən xəbər verən Ali- İmran, 3 / 169-170 ayəsiylə uyğunluq ifadə etdiyini söyləmişdir. (Suyûtî Ş.Sünən-Nəsâî, c. W, s. 34; H. əl-'Idvî, a.k.ə, s.73.)

    Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm'in Merac gecəsində səmâda Hz. Adəm (as) ilə qarşılaşdığında Hz. Adəmin sağ və solunda bir sıra qarartılar görməsi və bunların kimlər olduğunu soruşduqda, cənnətlik və cəhənnəmlik olanların ruhları olduqlarının bildirilməsi də, bərzəxdə yaxşı və pislərin -Hz. Ali'nin də, dediyi kimi- bir arada olacaqlarına dəlildir.(Mirac hədisi üçün baxın. Buxari. Səhih, Salât, l, c. I. s. 91-92; Müslim, Səhih, imân, 74. c. I, s. 148; A. b. Hənbəl. Müsnəd, c. V. s. 143; ibn Kəsir, əl-Bidayə vən-Nihayə, c. I, s. 97, Beyrut, 1977.)

    Ruhların bərzəx aləmində bir-birləriylə görüşdükləri və danışdıqlarının bir dəlili də, ölümü ardınca səmaya yüksəldilən mömin ruhunun rəhmət əhli tərəfindən qarşılanıb, dünyadan və dünyadakılardan xəbər soruşacaqlarını bildirən hədis-i şərifdir. Əbu Əyyub əl-Ənsari`dən rəvayət edilən hədis-i şəriflərində Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:

"Möminin ruhu alınınca onu Allah qatında rəhmət əhli qarşılayar." (Hədis-i Şərifin, İbn Hibbanın Səhih `ində Əbu Hureyrə`dən rəvayət edilən şəklində: "Möminlərin ruhlarının yanına gətirilir və itmiş birini tapanların sevinci kimi sevinirlər." deyilməkdədir, baxın. Abdullah Siracuddin, a.k.ə, s. 106.)

Möminlərin ruhları, gələn möminin ruhuna birinizin uzaqdakı sevdiyi birinə qovuşmasından daha çox sevinərlər və o şəkildə qarşılayar və filan filan necədir, deyə soruşarlar.

Bu əsnada yeni ölmüş olanın ruhunu gətirən mələklər deyərlər ki:

- Onu buraxın, fürsət verin də bir istirahət etsin. Çünki o böyük bir sıxıntı içində idi. Ona:

- O məndən əvvəl ölmüşdü, deyərsə;

- İnnə lillah və innə iləyhi raci'un (biz Allah'a aidik və yenə ona qayıdacağıq), əbədi qalmaq yeri olan Hâviyə'yə (qızğın atəşli Cəhənnəmə) getmiş. O nə pis yer və nə pis tərbiyəçidir, deyərlər. (baxın. Nəsai, Cənâiz, 9, c. IV, s. 8-9; Suyûtî, Ş. Sudur, v. 37 a; B. əl-Kəib, v. 144 b; İbnu'l-Qayyum, a.g. e, s. 20; Rodosîzâde, a.k.ə, v, 26a; A Siracuddin, a.k.ə. s. 106.)

Bu xüsusda Abdullah b. Mübarəkin də belə dediyi rəvayət edilir:

"Qəbir əhli xəbərləri gözləyər. Bir ölü oraya getdiyi zaman ona filankəs nə etdi, filan nə etdi deyə soruşar. Biri üçün:

"O öldü, sizə gəlmədi mi?" soruşunca:

"İnnə lillah və inna iləyhi raciun" deyərlər və: "Bizim yolumuzdan başqa yola getdi o." deyə əlavə edərlər. "(İbnu'l-Qayyum, a.k.ə. s. 19: Birgivî, R. Fi Ah. Etfâlİ'l-Müslimin, s. 85; Birgivî bu mövzunu işlədikdən sonra, vəsiyyət etmədən ölənlərin bərzəxdə danışa bilməyəcəklərini və bərzəx əhlinin suallarına cavab verə bilməyəcəklərini əlavə edər. (bax. a.k.ə, s. 85.))

Tabiindən Sa'id b. əl-Müseyyəb (v. 94/712) də:

"Bir adam öldüyü zaman (daha əvvəl ölmüş olan) uşağı onu, səfərdən dönən birinin qarşılandığı kimi qarşılayar." demişdir. (İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 19; Rodosîzâde, a.k.ə. v. 25 a.)

    Ölülərin bərzəxdə bir-birləriylə görüşdüklərini və yeni ölüb də aralarına qatılanlardan xəbər aldıqlarını bildirən bu hədis və xəbərləri, övlad, nəvə və yaxın qohumların əməllərinin qəbirdəki ata və yaxınlarına ərz olunacağını, onların da əməlləri özlərinə ərz edilən qohumlarının yaxşılıqlarından ötəri sevinəcəklərini, pislikləri səbəbiylə də üzüləcəklərini bildirən xəbərlər də dəstəkləməkdədir.

    Qəbir əhli, geridə buraxdıqları qohum və yoldaşlarının etdikləri işlərdən xəbərdar olub, yaxşı əməllərindən ötəri sevinər, pisliklərinə də kədərlənərlər. (Rodosîzâde, a.k.ə. v. 7 b.)

   Mücahid`in bu xüsusda belə dediyi səhih rəvayətlə gəlmişdir:

"İnsan qəbirində özündən sonra övladının yaxşılıqları (salahı) ilə müjdələnər." (İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 12.)

Sa'id b. Cübeyrin (v. 95/714) də belə dediyi rəvayət edilir:

"Şübhəsiz ki ölülərə dirilərin xəbərləri gələr. Daha əvvəl bir yaxını ölmüş olan heç bir kimsə yoxdur ki ona geridə qalan qohumlarının xəbərləri gəlməsin. Əgər gələn xəbər yaxşı isə sevinər və fərahlar; pis isə o zaman da kədərlənər." (Həsən əl-'Idvî, a.k.ə, s. 16, Misir, 1316.)

Səhabələrdən Əbud-Dərdâ (v. 32/652) da belə dua edərdi:

"Allah`ım, Ölülərimin rəzil olacağı bir iş etməkdən sənə sığınıram. '' (Eyni əsər,e. yer.)

Abdullah b. Mübarək də səhabələrdən Əbu Əyyub əl-Ənsarinin belə dediyini rəvayət edir:

"Dirilərin əməlləri ölülərə ərz olunar. Əgər bir yaxşılıq görsələr ona sevinər, bir-birlərinə müjdələyərlər; bir pislik görüncə də, Allah'ım onu ondan geri çevir, deyərlər." (İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 7; Rodosîzâde, a.k.ə, v, 8 b.)

Yuxarıdakı yeni gələn ölüdən xəbər soruşmalarından da aydın olacağı üzrə, ölülərin dirilərdən birbaşa xəbərdar olduqlarını -Allahın dilədikləri müstəsna- söyləyə bilmərik. Bu səbəblə buradakı xəbərdar olmalarını, yeni gələn və aralarına qatılanlardan öyrənmələrri şəklində anlayırıq. Yeni gələnlərdən xəbər almaları da, ruhların bərzəxdə bir-birləriylə görüşüb danışdıqlarına dəlildir.

- Ölmüş olanların ruhları, bərzəx aləmində bir-birləriylə görüşüb söhbətləşirlər. Görəsən hələ ölməmiş və dünyada yaşamaqda olanların da bərzəxdəkilərlə görüşüb danışmaları mümkün müdür? Və ölülərin dirilərlə bir sıra münasibətlərə var mıdır?

Həyatdakıların Bərzəxdəkilərlə Görüşmələri:

   Hələ həyatda olanların bərzəxdəkilərlə görüşmələri ayıq və yuxu halında olmaq üzrə iki şəkildədir.

Oyaq olarkən görüşmənin ən böyük örnəyi və mümkünlüyünün dəlili, Rəsulullah (s.ə.s.) 'in Meracda bəzi peyğəmbərlərin ruhlarıyla qarşılaşdığını xəbər verən və qəbir ziyarətini öyrədən hədislərdir.

Cənab-ı Allah Qur'an-ı Kərimdə, Hz. Muhamməd (s.ə.s.) 'ə xitab olaraq:

"Səndən öncə göndərdiyimiz peyğəmbərlərdən soruş ki, biz, Rahmandan başqa ibadət olunacaq ilahlar icad etmişikmi?" (Zuxruf, 43/45.)

   buyurmaqdadır. Təfsirçilərin bir qismi buradakı soruşma felinin yalnız İsrâ və Merac gecəsinə xas olduğunu söyləyərkən, (baxın. İbn Kəsir, Təfsir, c. IV, s. 129.) bəziləri də hər istədiyi zaman Allah Təalâ'nın Rəsulullah (s.ə.s.)'ə öncəki peyğəmbərlərlə danışma imkanı verdiyi şəklində təfsir etmişlər. Bu ikinci fikirdə olanlara görə ayədəki mütləq ləfzi (sözü), İsrâ və Merac gecəsi ilə məhdudlaşdırmaq xətalı bir tə'vil olar. Və ayənin olduğu kimi başa düşülüb, hər istədiyi zaman Rəsulullah (s.ə.s.)'ə bu imkanın veriləcəyini söyləmək daha doğrudur. (baxın. Abdullah Siracuddin, a.k.ə, s. 109-110.)

    Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)'in əvvəlki peyğəmbərlərlə hələ özü həyatda olarkən görüşməsi mümkün olan işlərdəndir. Və Allah'ın qüdrətinə görə bunda heç bir çətinlik yoxdur. Allah Təala görüşdürüncə də bu hadisə baş vermişdir ki, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Merac gecəsində, oyanıq halda ikən digər peyğəmbərlərin ruhlarıyla Beytü'l-Makdisdə (Qüdsdəki Məscidi-i Aksâ'dan) bir araya gəlmişdir. Daha sonra səmavat (göylər) aləmində də onlardan bəziləri ilə bir araya gəlib danışdığına səhih xəbərlər dəlalət etməkdədir, (Bu xüsusdakı hədislər üçün baxın. Buxari, Səhih, Salât, l, c. I, s. 91-92; Ənbiyâ, 5, c. IV, s. 106-107; Müslim.Sahih.İman, 74, c.İ, s.l48; Fəzail, 42, c.IV, s.l845; Nəsâî, Sünən, Qıyâmu'l-Leyl, 15, c. m, s. 215; A-b. Hənbəl, Müsnəd, c. ffl, s. 120, 248; c. V. s. 59,143.)

   Yenə Hz. Ömər`dən rəvayət edilən bir hədisində Rəsulullah (s.ə.s.), Hz. Musa (as) in Allah Təalâ'ya dua edib, Hz. Adəm (as) ilə görüşmək istədiyini və Uca Allah'ın, hələ həyatda ikən və oyanıqkən, Adəm (as)`ı Hz. Musaya göstərib və bir-birləriylə danışmış olduqlarını xəbər vermişdir, (Əbu Davud, Sünən, Sünnə, 17, c. W, s. 226.)

    Peyğəmbərlərdən başqasının həyatda olarkən və oyanıqkən bərzəxdəkilərlə görüşmələri isə, ancaq Allah'ın ikram etdiyi kəslərə nəsib olmuşdur ki, bu xüsusda Allah'ın vəli qullarının, Hz. Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm və bəzi böyük zaatlarla görüşdüklərinə dair bir çox hadisə nəql edilməkdədir. (baxın. Abdullah Siracuddin, a.k.ə, s. 110-113.)

    Qəbir ziyarətində ziyarət edənə "zair", ziyarət edilənə "məzur" deyilməsi də, ziyarət edilənin ziyarət əsnasında ziyarətçisini eşidib bildiyinə dəlildir. Çünki ziyarət edilən, ziyarətçisini bilməzsə buna "məzur = ziyarət edilən" deyilməz. Qaldı ki, Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm ziyarət ədəbini öyrədərkən, qəbirisitanlığa çatanda ölülərə salam verilməsini öyrətmişlər ki, bu da onların dirilərlə olan münasibətləri cümləsindəndir. (İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 8; Rodosîzâde, a.k.ə, v. 8 b; Vücudi, Muhamməd b. Abdulaziz, Əhval-i aləm-i Bərzəx, v. 9 a, əlyazma, ist. Süleymaniye.Küt. Xələf Ef. Böl. Nr. 237.)

    Həyatdakıların bərzəxdəkilərlə röyada görüşmələri isə, İbnu'l-Qayyum`un bildirdiyinə görə, peyğəmbərliyin (nübüvvətin) bir parçası olan saleh röyalardandır və Elm ifadə edər. (İbnu'l-Qayyum, a.k.ə, s. 29; Rodosîzadə, a.k.ə, v. 39 b.)

Ərzurumlu İbrahim Haqqıda:

"Ölüləri yuxuda xeyirlə və ya şərlə görmək, onların halını eynilə bilməkdir. Bu, ölünün halını bildirmək və ya oyaq olmağı təmin etmək üçündür, .." (Ərzurumlu İbrahim Haqqı, Mərifətnâmə, c. I, s. 60.)

deyərək ölüləri yuxuda görməyin, sadiq yuxulardan olduğuna işarə etmişdir.

Röya ya da kəramət yolu ilə -Peyğəmbərlərdən qeyriləri üçün- olan bu görüşmələr və görülənlər, kəlam alimlərinə görə ümum üçün deyil, ancaq sahibi üçün (görən adamın özü üçün) dəlil ola bilər. Ancaq bizim burada onlardan bəhs etməyimiz, sadəcə mümkün olabiləcəyini bildirmək üçündür.

    Həyatdakılarla bərzəxdəkilərin röyada görüşmələri, ikisindən birinin arzusu və bəzi məqsədlər üçün bu görüşməyi Allah Təaladan istəməsiylə, Allah'ın bir lütfü olaraq meydana gəlməkdədir. Həyatdakıların görüşməyi istəməsinə -hamımızın ən böyük arzusu olan və bir çox möminə nəsib olan- Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) 'i röyada görmək istəməyi ya da çox sevdiyimiz yakınlarımızdan axirətə köçmüş olanları, röyada olsun görmək istəməyimizi misal verə bilərik.

İbnul-Qayyum deyir ki:

"Yuxuda ölülərlə görüşmək və onlarla bəzi xəbər mübadiləsi aparmaq; filan yerdə xəzinə var, filan yerdə bu var, filan iş belə olacaq, filan zamanda bizə gələcəksən ... kimi xəbərlər vermələri və bunların da eynilə çıxması, bu görüşmənin həqiqətini ifadə edər." (Rodesizadə, a.k.ə.)

    Rəvayətə görə Ashab-ı kiramdan Sa`b b. Cəssamə ilə Avf b. Mâlik (v. 73/692) qardaş olmuşlar və öldükdən sonra da bir-birimizdən xəbərdar olaq deyə sözləşmişlər. Aradan bir müddət keçdikdən sonra Sa'b ölür. Avf bir gecə yuxusunda, eynilə həyatdaymış kimi Sa'b'ın ona tərəf gəldiyini görür və Sa'b'a hesab və sual necə keçdiyini soruşur. O da hələlik yaxşı olduğunu söyləyib Allah'a hamd edir. Bu vaxt Avf, Sa'b'ın sinəsində gördüyü bir quru ləkənin səbəbini soruşur. O da bir Yəhudidən on dirhəm borc aldığını və pulların asılı olduğu yeri söyləyərək, o pulun sahibinə verilməsini istəyir. Yenə evdəki pişiyinin öldüyünü, qızının da yaxında öləcəyini xəbər verir və bütün bunlar eynilə çıxır.

   Sabah olub da Avf, yoldaşının evinə gedincə, pulun eynilə xəbər verilən yerdə olduğunu görür və götürüb yəhudiyə aparır. Yəhudiyə, ölmüş olan yoldaşının özündən borc pul alıb almadığını soruşduqda, Yəhudi aldığını və miqdarını söyləyir. Bunun üzərinə röyada gördüklərinin gerçək olduğunu anlayan Avf, əlindəki pulları, yoldaşının yuxudakı vəsiyyətinə tabe olaraq yəhudiyə verir. (Rodesizadə, a.k.ə.)

Prof. Dr. Süleyman TOPRAK, Kabir Hayatı, s. 247-258)

Hədislərdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), uşaqın ana qarınında meydana gəlməsini izah edərkən fərqli ifadələr istifadə etmişdir. Bəzi hədislər uşaqın yüz iyirmi günlük ikən cisminə ruh verildiyini, bəzi hədislər də qırx günlüyündə verildiyini bizə bildirir.

Hədisi yüz iyirmi gün olaraq şərh edən alimlərimiz ilk dörd ay bitmədən abort etmənin haram olmadığını, ancaq dörd ay bitdikdən sonra abortun haram olduğunu söyləmişlər.

Ancaq uşaqın qırx gündə canlandığını ifadə edən hədisləri əsas alanlar isə, qırx gün keçdikdən sonra abortun haram olduğunu ifadə edirlər.

Biz də ruhun uşağa qırx günlük ikən üflənəcəyini ifadə edən rəvayətləri əsas alırıq.

Ruh çağırdıqlarını iddia edənlər, bəzi qafil insanları müxtəlif şəkillərdə aldatmaqdadırlar. Bunlardan ən məşhuru budur: Kahin, yəni, ruh çağıran adam bir stol üstündə bir neçə fincan düzər və bəzi hərflər sərər. Guya, çağıracağı ruhun adını söyləyər. Bir az sonra fincanda tərpənmələr başlar, stoldan "Taq, taq!.." səsləri gələr. Bu vaxt, hərflər sağa sola doğru hərəkət edər.

Ruh çağırma hadisəsinin, həqiqətən ruhlarla bir əlaqəsi var? Kahinlərin çağırıb danışdıqlarını iddia etdikləri, həqiqətən ölmüş insanların ruhlarıdır? Əgər bunlar, ölmüş insanların ruhları deyilsə, stola vuraraq səs çıxaranlar kimlərdir?

Əvvəl bunu ifadə edək ki, kainatda heç bir şey məqsədsiz, sahibsiz və başıboş deyil. Heç bir şey öz halına buraxılmamış, təsadüfə həvalə edilməmişdir. Kainatda canlı-cansız hər məxluq bir nizamın əsəridir və təsir altındadır. Heç bir şey, Cənabı Haqqın qoyduğu əhatəli qanunların hökmündən xaric deyil.

Həm Cənabı Haqqın, insan ruhunu, məxluqlar içində ən şərəfli və ən gözəl bir mahiyyətdə yaradıb, o ruhu yüksək üstünlüklərlə bəzəməsi, kainatı ona yönəltməsi və onu özünə dost olaraq seçməsi açıq-aşkar göstərir ki, onun idarəsini və qənaətini, başqa əllərə təslim etməz. Bəzi səfeh hoqqabazlara buraxmaz.

İnsanın öz cəsədi üzərindəki hakimiyyəti də əlində deyil. Məsələn, yediyi bir loxmanın, boğazından keçdikdən sonra, necə bölündüyünü, hər üzvə nə qədər paylandığını da bilməməkdədir. Öz iç aləmindəki bu qədər şeylərdən xəbəri olmayan insanın, ruhlar üzərində gücü iddia etməsi nə qədər gülünc bir iddiadır, tərif edilə bilməz.

Yerdə və göydə nə varsa, hamısı Allahın hakimiyyəti altındadır. Buna görə də, ruhlar da öz başlarına buraxılmamışlar. Onlar öz iradələriylə, dilədikləri kimi hərəkət edə bilsəydilər, bəlkə də, bir qismi dünyaya gəlmək istəməyəcək, gəlsə də getmək istəməyəcəkdi.

İsra Surəsinin, 85-ci ayəsində, "Ruh Allahın əmrindəndir" buyurulmaqdadır. Ayədə açıq-aşkar olaraq, insan ruhunun, Allahın əmrindən gəldiyi bildirilməkdədir. Əmri İlahidən gələn bir ruha, hansı qüvvət təsir edə bilər və onda hakimiyyət sahibi ola bilər?

Yenə bir çox ayələrdə, insan ruhunun, ölümdən sonra da başıboş buraxılmadığı, bəyan edilməkdədir. Məsələn, Mömin Surəsi, 46-cı ayədə də, "Onlar (qəbir içində qiyamət gününə qədər) səhər və axşam alova tutulacaqlar" buyrulur. Bu ayədə də açıq olaraq, kafirlərin qiyamət gününə qədər əzab görəcəkləri bildirilir. Nəhl Surəsi 32-ci ayədə isə möminlər haqqında belə buyrulur: "Bunlar (o kəslərdir ki) mələklər ruhlarını ən yaxşı halda alar. Və onlara: 'Salam sizin üzərinizə olsun. Etdiklərinizin qarşılığı olaraq Cənnətə daxil edilirsiniz deyərlər."

Ölümdən sonrakı hallar və qəbir əzabı haqqında Həzrəti Rəsulullahın (s.ə.s.) bir çox hədisləri mövcuddur. Bunlardan birində belə buyrulur:

"Qəbir (hər kəsin əməlinə görə) ya Cənnət bağçalarından bir bağça, və ya Cəhənnəm çuxurlarından bir çuxurdur."

Demək olar ki, aləmdə, hər məxluq kimi, ruh da, başıboş deyil. İnsanın ölümündən sonra ruhu, qəbir aləmində daimi bir fəaliyyətə tabe olmaqla, bir əzab və ya gözəlliyə nail olar.

1. Ruhlar aləmi, Hz. Adəm (ə.s.)dan əvvəl yaradılmışdır. Necə ki, bir ruhani aləmlərin üzvü olan mələklər və cinlərin Hz. Adəmdən əvvəl  var olduğu bilinməkdədir.

Ruhlar aləmindən ana qarınına, oradan uşaqlığa, gəncliyə, qocalığa və qəbir, cənnət və ya cəhənnəmə gedən yoldayıq. Bu yolun başı ruhlar aləmidir. Beləliklə ruhların yaradılması cəsədlərindən əvvəldir.

Necə ki, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.), "Ruhlar, toplanmış camaatlar kimidir. Onlardan əvvəldən bir-biriylə tanış olanlar, yaxşı razılaşarlar. Tanış olmayanlar ayrılarlar çox razılaşa bilməzlər." buyurmuşdur. (Buxari, Ənbiya, 2; Müslim, Birr, 159; Əbu Davud, Ədəb, 19.) Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)ın bu şərhi, insanların dünyaya gəlmədən bir yerlərdə tanış olub qaynaşdığını xəbər verməkdədir. Bu vəziyyət ana qarınında ola bilməyəcəyinə görə, demək ki daha əvvəldən var olduqlarının və ana qarınına gəlmədən yaradıldıqlarının ən açıq dəlilidir.

Əzımabadi, bu hədisi şərh edərkən "ruhların cəsədlərinə gəlmədən əvvəl tanış olub qaynaşmaları" deyərək ruhların cəsədlərdən əvvəl yaradıldığını ifadə edər. (Azımabadi, Avnul Məbud, XIII, 124)

2. Ruhların kainatın hansı mərhələlərində var edildiyinə dair qəti bir məlumata sahib deyilik. Lakin, mələklər göylərin, cinlər isə dünyanın sakinləri olduğuna görə, buraların onlardan əvvəl yaradılmış olması lazımdır.

Unutmamaq lazımdır ki, "Sənə ruh haqqında sual soruşarlar. De ki: "Ruh, Rəbbimin əmrindədir. Sizə elmdən ancaq, az bir məlumat verilmişdir. "(İsra, 85)  tərcüməsindəki ayədə ifadə edildiyi üzrə, ruh ən sirrli bir varlıqdır. Onun üçün ruhun həqiqi yaradılış zamanını və mahiyyətini ancaq Allah bilər.

3. Cinlərin də ruhu vardır. Ancaq, əlaqədar ayədə söz mövzusu edilən "Ruh aləmində alınan söz" insanlarla əlaqədar olaraq zikr edilməkdədir. Hətta ayədə açıqca ruhdan danışılmamışdır. Lakin, ümumi qənaətə görə bu hadisə ruhlar aləmində keçmişdir.

Burada əhəmiyyətli olan mövzu, Allahın ruhlardan söz aldığı "Qalu-bəla" dediyimiz razılaşmanın nə vaxt olduğudur. Bu mövzuda alimlərin fikirləri xülasə ilə belədir:

Bəzi təfsirçilər, anlaşmanın "təmsil" və "istəmək" yoluyla bir ilahi irşad olduğunu söyləyərək belə deyərlər: "Bu bir bənzətmədir. İnsanların, Allahın ağalığını tanımağa güclü bir qabiliyyətdə yaradılmış olmaları, bir baxıma, şahid tutulmaları olaraq qiymətləndirilmişdir."

Təfsir alimlərinin böyük əksəriyyəti isə, həm ilahi xitabın, həm də ruhun verdiyi cavabın simvolik deyil, həqiqi olduğu fikirindədirlər. Bu fikiri son əsrin təfsirçilərindən Məmməd Vəhbi Əfəndi belə dilə gətirər: "Ağıl və həyat vermədən dili həllə cavab vermək ehtimalları varsa da, daha doğru olanı, ağıl, həyat və nitq verdi, ağalığına dəlalət edəcək dəlilləri göstərdi... Onlar da sualı anlayıb, ağılları ilə idrak edərək dilləriylə söyləmək surətiylə cavab verdilər."

Ruh üçün bunlar deyilər:

"Can. Canlılıq. Nəfəs. Cəbrayıl (ə.s.)..."

  " Xaricdə müstəqil bir varlığı olan bir qanun".

"Əmr aləmindən olub, bədən ölkəsini idarə etməsi üçün özünə müstəqil bir varlıq verilən bir qanun. Bədəndən ayrılınca da varlığını davam etdirə bilən lətif bir cisim."

   Bəzi insanlar peyğəmbər əfəndimizdən ruh haqqında soruşdular. Cavab verməyib, vəhyi gözlədi. Gələn ayə çox dəqiq idi: "o, rəbbimin əmrindəndir, de."  Ruhun varlığı təsdiq edilir, lakin mahiyyəti açıqlanmırdı. Ağıl, "əmr aləmindən" olan bir varlığı qavrayacaq tutumda,qabiliyyətdə deyil.

"əmr aləmi" ölçüdən, çəkidən, şəkildən, rəngdən uzaq varlıqların dünyasıdır. Maddələr üçün deyilən uzun, qısa, mavi, sarı, yumru, düz, ağır, yüngül kimi sözlərin o aləmdə qarşılığı yoxdur. Ölçülərə məhkum ağıllar, ölçülməyəni necə anlasın?

Ancaq o, məntiq ölçüsüylə hər əsərin bir ustaya məxsus olduğunu bilər. Beləcə kainat deyilən o möhtəşəm əsərdən yaradanı tanıyar. Yenə o, mübtədasız hərəkət ola bilməyəcəyini qəbul edər. Bu yolla, bədəni möcüzə bir tərzdə idarə edən, lakin göz ilə görülə bilməyən bir özün, yəni ruhun varlığını təsdiq edər. Onsuz da özündən gözlənilən də budur.

Hədisdə "özünü bilən rəbbini bilər" buyurulur. Bir böyük mütəfəkkirimiz də, "ey özünü insan bilən insan! Özünü oxu..." Deyir. Bu halda, insanın özünü tanımağa çalışması şərt.

Ruh haqqında nələr bilirik?

Ruhun özünü bilmirik. Ancaq bəzi xüsusiyyətlərindən söz edə bilərik. Bədən, ana qarınında müəyyən bir mərhələyə çatanda, ruh verilər.

Bədənin sultanı olan ruh, nurani, şüurlu, diri və xarici bədən sahibi bir varlıqdır. Sonradan yaradılmışdır, amma əbədidir. Birdir, bölünməz, parçalara ayrılmaz. Təsirləriylə bədənin hər yerində olar, lakin məkanı yoxdur. Bədənin içində olmadığı kimi, xaricində də deyil. Ona nə uzaqdır, nə də yaxın. Bütün işləri eyni anda idarə edər, bir iş digərinə mane olmaz. O, təbiətdəki qanunlara bənzər. Əgər qanun şüurlu olsaydı və xarici bədən geysəydi ruh xüsusiyyəti qazanardı. Ruh, özünün və digər varlıqların fərqindədir.

Ruh, sahib olduğu maddi və mənəvi cihazlarıyla işlər edər. Şüuruyla fərq edər, ağlıyla anlar, vicdanıyla dartar, qərar verər, xəyaliylə planlar edər, yaddaşıyla məlumat yığar, ürəyiylə sevər. Onun sayıla bilməyəcək qədər çox qabiliyyəti vardır. Bunların bir qisimi də maddi üzvlərlə ortaya çıxar. Ruh, əliylə verər, gözüylə görər, qulağıyla eşidər, ayağıyla gedər... Bədəndə olduğu müddətcə bədənə möhtacdır. Fəaliyyətləri bədənlə məhduddur. Ölüm, onun bədən zindanından xilas olub, azadlığına qovuşmasıdır. O zaman bədənə ehtiyacı qalmaz. Gözsüz görər, qulaqsız eşidər, beyinsiz düşünər. Məhşərə qədər bədənsiz gözləyər. Axirətdə yenidən və yeni bir bədənə qovuşar.

Dostlarımız soruşurlar, "ruh necə bir şey?" Deyə. "bilmirəm", deyir və davam edirəm: belə deməklə sualınızın həqiqi cavabını vermiş oluram.

Mahiyyəti naməlumlar haqqında ən yüksək elm, "bilmirəm," sözündə ifadəsini tapar. Belə deməyib də, onun haqqında bir sıra təxminlərdə olsam, "uzundur və ya qısadır", desəm, "bədənin orasında və ya burasındadır", " bu rəngdədir", kimi sözlər etsəm aldanmış və aldatmış olaram. Çünki ruh, bədən cinsindən deyil. Biri xana isə digəri qonaq, biri dəzgah isə bəridəki usta.

Bədən və kainat... Hər ikisi də qatı və maddi. Ruh isə lətif və nurani. O halda nə bədən, nə də bu aləm bizə ruhun mahiyyəti haqqında bir məlumat verər.

 Ruh beyindən ibarətdir?

İnsan, elm sahibidir. Həm özünü, həm də digər varlıqları bilir. Məlumatı şüurludur. Kompüter disketindən fərqlidir. Bir disketə də bir çox məlumatları qeyd etmək mümkündür, amma o disket özündə olan məlumatların fərqində deyil. Öyrənmək üçün hər hansı bir arzusu da yoxdur. Elmi istəmək və öyrənməyə çalışmaq isə, maddənin xüsusiyyətlərindən deyil.

Elmdən məhrum atomlar, nə qədər mükəmməl bir şəkildə bir terə gəlmiş olsalar, elm sifətini qazana bilməzlər. Beyin də bu elmsiz və şüursuz atomlardan meydana gəlmişdir. Məlumatları köçürər və yazar, amma bu işi şüursuzca edər. Kompüter disketindən fərqi yoxdur. O, ruh adlı varlığın əmrlərini yerinə yetirən bir alətdir yalnız.

"iradə" həqiqəti isə, başqa  bir möcüzədir. Seçmək, qərar vermək, ayırmaq, istəmək, rədd etmək, məlumatsız bir ət yığınının edəcəyi işlər deyil. Ən mükəmməl üzv olan beynin, iradə sahibi olduğunu iddia edən adam gülünc olar. O, iradə etməz, yalnız ruhun istədiyini edər.

Milyardlarla hüceyrədən yaradılan beyin, ağılları heyrətləndirəcək qədər föqaladə bir kompüterdir. Lakin hər kompüter kimi, onu birinin proqramlaşdırması lazımdır. Beyin, ruhun çıxardığı paket proqramları tətbiq etmək, bədənin digər parçalarına çatdırmaq üçün qurulmuş bir stansiyaya bənzər. Yeni yollar, başqa imkanlar, fərqli işlər arxasında qaçacaq iradəyə sahib deyil.

 Beyin deyilən o möcüzə cihaz, ruhu inkara deyil, yaradanı qəbula aparar. Sadə bir kalkulyatorun belə ustasız ola bilməyəcəyini bilərkən, beynin sonsuz elm və iradə sahibi bir ustası olduğunu necə inkar edə bilərik?

Ruh ilə bədən arasındakı əlaqə necədir?

Ruh: "can. Canlılıq. Nəfəs. Cəbrayıl (ə.s. )...", "əmr aləmindən olub, bədən ölkəsini idarə etməsi üçün özünə müstəqil bir varlıq verilən bir qanun. Bədən olmayınca da varlığını davam etdirə bilən lətif bir cisim."

Kobud, sərt bir ağacın, narın və nəzakətli bir meyvə verməsi kimi, bu cansız aləmdən özünə çox bənzəməyən bir varlıq süzülmüş: insan... Günəş yandırarkən o yanmış, külək əsərkən o nəfəs almış, torpaq məhsul verərkən o istehlak etmiş.. Ağacı cansız ikən o canlı olmuş, aləm eşitməzkən o görücü və eşidici olmuş...

 Bu insan meyvəsinin bu görünən bədən xanasının kənarında, bu aləmi məmnun yaxud qəmli edən bir əfəndi mövcud. Əlini dilədiyi meyvəyə uzada bilir. Gözlərini arzu etdiyi istiqamətə dikir. Ayaqlarını istədiyi tərəfə hərəkət etdirə bilir. Bütün kainat və insan bədəni o əfəndi üçün edilib. Rənglər aləmi onun gözü qarşısında hazır. Dadlar aləmi onun dilinə verilməkdə. Elm və hikmət aləmi onun ağlına baxır.

 Ruhun qarşısında nə qədər düşündürücü lövhələr, nə qədər ibrət səhnələri və heyrət verici cədvəllər mövcuddur. Kainatı tamaşa, bədəni təfəkkür, kainatla bədən arasındakı mükəmməl münasibətə nəzər, bədən ilə ruh arasındakı ağla sığmaz əlaqəyə heyrət və bu sonuncusunu vəsilə edərək qeyb aləmi ilə bu görünən aləm arasındakı ülvi rabitələrə iman...

Bir də ruhun öz mahiyyətini bilmədəki acizliyi var ki, bu acizlik, nə qədər həqiqətlərə pəncərələr açır... Hər biri digərindən gözəl olan bu mövzulardan yalnız bir ikisinə qısaca işarə edək: Ruhla bədən arasındakı maraq, həqiqətən, çox mükəmməl. Bədən xidmətçi, ruh isə əfəndi. Xidmətçi əfəndiyə tabedir. Gözdən axan yaş, kədərdən xəbər verir. Kədərlənən nə göz, nə də onun bağlı olduğu bədən maşınıdır. Çünki bədənin kədərlə bir əlaqəsi yox. Ruhdakı təəsüf, gözdən yaş olaraq tökülməkdədir.

Tərs istiqamətə gedən bir yoldaşımıza, "dayan! Geri dön!" Deyə səslənərik. Bu səslənişdə həmsöhbətimiz, nə onun qulaq pərdəsi, nə də ayaqlarıdır. Qulaq yalnız bir alətdir, ayaqlar isə doğru yaxud səhv yoldan anlamazlar.

Bədənin ruh adına hərəkət etməsi, qeyb aləminin bu şahidlik aləminə hakimiyyətini təmsil edir. Ayaqlar dilədikləri istiqamətə getmədikləri kimi, bu dünya da öz istədiyi tərəfə dönmür. Göz, öz arzusuyla baxmadığı kimi, günəş də işığını öz iradəsiylə vermir.

Bədən bu aləmdəki bir çox hadisənin təsirində qalar. Amma ruhun bədənə təsiri bunların hamısının üstündədir. Həddindən artıq soyuq  sinir sistemi üzərində mənfi təsir edər; amma bu təsir heç bir zaman bir xəyanətin, bir zülmün, bir vəfasızlığın təsiriylə müqayisə edilə bilməz. Bəzi qidalar da təzyiqi yüksəldici təsirə sahib; lakin bu yüksəltmə, kədərin, həyəcanın təsirləri yanında kiçik qalar...

Ruh ilə bədən arasındakı əlaqə, bir baxıma, səslə məna arasındakı əlaqəyə bənzər. Səs mənanın bədəni, məna səsin ruhudur. Bu ruh o bədənin nə sağındadır, nə solunda, nə içindədir, nə xaricində... Məna, həyatını davam etdirmək üçün səsə möhtac deyil. O, yaddaşda səssizcə dayanar, beyində gurultusuz meydana gəlir, ürəkdə sözsüz olar. Ancaq, görünmək və bilinmək istədimi, o zaman, səsə vəzifə düşər.

Ruhun sərbəst olması nə deməkdir?

Nur Külliyyatında ölümün "mahiyyəti" yəni  "nə olduğu" mövzusunda çox gözəl araşdırmalar edilmişdir.

Itlak; "qeydli olmama, sərbəst olma" deməkdir.

Allahın bütün sifətləri mütləqdir. Yəni, İlahi sifətlərin işini bir başqa qüdrət, yaxud bir başqa iradə məhdudlaşdıra bilməz, onların işlərini maneə törədə bilməz.

                 ***               

Allahın şüurlu bir qanunu olan ruh, insan bədənində vəzifə yerinə yetirdiyi müddətcə, o xananın şərtlərinə uyğun gəlmək məcburiyyətində qalır. "Göz bir xassədir ki ruh bu aləmi o pəncərə ilə seyr edər." cümləsinin dərs verdiyi kimi, insanın bu aləmi seyr etməsi göz ilə edilir. O pəncərəni açmadıqca bu aləmi seyr edə bilmir. Gözlərini bağlayıb yuxuya getdiyində isə bir başqa aləmin qapıları üzünə açılar. Və o yeni aləmdə tam fərqli  şeylər görməyə başlayır.

                 ***

İnsan oyanıq ikən, ancaq özünü əhatə edən məkanı görə bilər. Bir başqa diyarı görməsi üçün bədənin ora getməsi lazımdır.

Yuxuda isə bədəndən bir dərəcə xilas olan ruh, o bağlı gözləriylə fərqli məkanları seyr etmə imkanına sahib olar.

Nur Külliyyatında "yuxunun böyük qardaşı olan ölüm"    ifadəsi keçər. Yuxu ölümün kiçik qardaşıdır (Məktubat, 1. Məktub). Buna görə, ruhun yuxudakı sərbəstliyi də ölümlə qovuşacağı "ıtlaka, qeydsizliyə, azadlığa" görə çox cüzi qalar.

Ruh, bədəndən ayrıldığında,  onun qeydlərindən də xilas olar. Görmək üçün gözə ehtiyacı qalmadığı kimi, getmək üçün ayağa, tutmaq üçün ələ, eşitmək üçün qulağa möhtac olmaz. Yəni, onun görməsi də, getməsi də, tutması da, eşitməsi də bədən qeydindən azad olmuşdur.

 Ölüm, bədən üçündür; ruh üçün deyil.  Səbəblərə bağlı olaraq,  zaman içində və mərhələlər halında yaradılan bədən, ruhun ayrılmasıyla yenə pilləli olaraq, amma çox sürətli bir şəkildə, sona çatar. Ruh isə, səbəbsiz və birdən yaradıldığından, ona davamlılıq neməti lütf edilmişdir. Yavaş yavaş kamala çatanlar yenə pilləli olaraq sona meyl edərkən, ruh bu qanunun xaricində qalar. "İbka" yəni Allahın onu baqi etməsi, ona lütf etdiyi varlıq nemətini əbədi olaraq geri almaması sayəsində, ruh əbədi olaraq yaşayacaq.

Ruhun, bir bədəndən digər bir bədənə keçişini qəbul edən batil inanca tənasüh ya da bu gün daha məşhur bilinən adıyla reinkarnasiya deyilməkdədir. Bu inanca görə, bədənlər ruhların qəlibləri kimidir; ruh, qəlibdən qəlibə, bədəndən bədənə köç etməkdədir, insan ruhu, cəsədini tərk etdikdən sonra, quruda, havada, yaxud dənizdə yaşayan hər hansı bir heyvanın bədəninə girməkdə, oradan da başqa bir heyvanın bədəninə, sonra, təkrar digər bir insanınkına girərək varlığını davam etdirməkdədir.

Hətta bəzi köhnə qövmlər, insan ruhunun, əvvəl mədənlərə, sonra bitkilərə, daha sonra insanlara keçərək bir dövr şəklində bir bədəndən digər bir bədənə hicrət etdiyinə inanmışlar. Fisagor, "Ruh, tamamilə maddəyə basqın gələnə qədər bədən dəyişdirər." deyərək bunu, bir fəlsəfi nəzəriyyə halına qoymağa çalışmışdır. Ta əvvəllərə qədər gedən bir görüş, daha çox sadə fikirli insanlar tərəfindən qəbul edilmişdir. Səmavi kitablara, inanmayan, peyğəmbərlərin təbliğlərindən uzaq olanlar, Allahu Azimüşşanın axirətdəki əbədi və daimi mənzillərini qavraya bilmədiklərindən, yaxud dar düşüncələrinə sığışdırmadıqlarından, fitrətlərindəki əbədiyyət səslənişlərini bu şəkildə susduracaqları və bu arzularını bu şəkildə təmin edə biləcəkləri zənniylə bu fikirə dalmışlar. Bu səhv inanca, zamanla fəlsəfi örtük geydirilmişdir.

Tenasühün Tarixi:

Tənasüh fikrinin, hər şeydən əvvəl harada meydana gəldiyi haqqında ixtilaflar vardır. Bəzi qaynaqlara görə, bu nəzəriyyənin qaynağı Köhnə Misirdir. Tarixçi Herodot da eyni qənaətdədir. Köhnə Misirdə, ölən bir insanın ruhunun, heyvanların, xüsusilə quş və ilanların cəsədlərinə keçərək həyatını davam etdirdiyinə inanırdılar. Misirlilər, ruhun, ölümün dərhal sonra bir heyvan cəsədinə girdiyinə, havada, quruda və suda yaşayan bir çox heyvan cəsədini gəzdikdən sonra, təkrar insan cəsədinə döndüyünə inanırdılar. Fironlar dövründə, Piramidaların edilməsi, bu kobud xurafatın təsiri ilə olmuşdur.

Bəzi qaynaqlarda, bu köhnə boş sözün, Misirdə təhsilini alan Fisagor tərəfindən Yunanlılara və beləcə, Qərb Dünyasına aparıldığı yazılmaqdadır.

Şərqdə isə, tənasüh fikiri daha məşhur bir şəkildə, Hindistanda görülmüşdür. Ganj və Sent çaylarının isti hövzələrində yaşayan insanlar, öldükdən sonra ruhlarının, quşların həyatında davam edəcəyinə inanırdılar.

Dinlər Tarixi araşdırıldığında görülür ki, bu xurafat, Köhnə Misir və Hinddən əvvəl, çox tanrıya inanan, ibtidai qövmlərin inancları içərisində də vardır. Həmçinin, Totemizmdə də, tənasühün izlərinə rast gəlmək olardı.

Köhnə insanlar, ruhların tək insan bədənlərinə deyil, eyni zamanda heyvanlara, bitkilərə və cansız varlıqlara da köç etdiklərinə inanırdılar. Bu səbəblə, ruhun bir insan bədənindən digər bir insan bədəninə keçməsinə "Nash", öz ruh qabiliyyətinə uyğun bir heyvanın bədəninə köçünə "Mash", bitkilərə keçişinə "Rash", mədən və cansızlara keçişinə də "Fash" deyilmişdir.

Bu xurafat, Köhnə Yunan, Misir, Hind, Çin və İranda fərqli şəkillərdə meydana gəlmişdir. Məsələn, Hindistanda tənasüh fikiri bütün varlıqlara ümumiləşdirilmişdir. Buda və Brahman dinlərində mistik bir şəklə bürünmüşdür. Nəticədə belə bir inanc mənimsənmişdir. "Təmizlənən və günahsız ruhlar Nirvanaya çatar, günahkar ruhlar da təmizlənənə qədər, heyvan cəsədlərində gəzərlər."

Köhnə Misirlilər isə, tənasühü, tək insandan heyvana, heyvandan da təkrar insana köç şəklində qəbul etmişlər.

Köhnə Yunanda, fəlsəfə tarixindən aydın olduğu qədəriylə, tənasüh fikirinə, əvvəl Fisagor, Əflatun, sonra da, Yeni Əflatunçular tərəfindən fəlsəfi bir paltar geydirilməyə çalışılmışdır.

Başlanğıc olaraq, Misirdə ortaya çıxan bu köhnə inanc, Hinddə mistik şəklə, Yunanda fəlsəfi şəklə soxulmuş, İranda isə bu batil inanca bir əxlaqi peşə və din bəzəyi verilmişdir. Bu görüş, Zərdüşt və Məzdəkilər kimi dini qruplarda özünə tərəfdar tapmışdır.

İranda, köhnələrdən gələn bu batil fəlsəfə, Şiəlik pərdəsi altında Gulat kimi bəzi Şiə qollarına keçmişdir. Təəssüf ki,, bu elm və fikir əsrində belə, hələ bu boş sözə inananlara rast gəlinir!

Görülür ki, Köhnə Yunan, Hind, Misir və Mesopotamiyada rast gəlinən bu inanc, daha sonra, qüvvət və təsirini yavaş yavaş itirmiş, səmavi dinlərin, xüsusilə İslam Dininin yayılıb inkişafı ilə, fikir dünyasından tamamilə silinib getmişdir.

Lakin əsrimizdə, bu boş sözü yenidən ortaya çıxarmaq istəyən bəzi simalara rast gəlinir. Bunların başında Fransız Charles Fourrier və Pierre Lerou vardır. Bunların hər ikisi də qatı bir sosialistdir. İdeologiyalarının prinsibi, ruha inanmamaqdır. Buna baxmayaraq, bu materialistlər səmavi dinlərdəki axirət inancını zədələmək qəsdiylə, tənasüh fikirinə yol verməkdə və beləcə pozqun ideologiyalarına vəsait hazırlamaq istəməkdədirlər. Bu gün də, bu xurafata rəğbət göstərib onu yaymaq, təbliğat etmək istəyənlər, materialistlərdən başqası deyil.

Tənasüh İddiasının Batil Olduğunu Göstərən Dəlillər:

Bütün səmavi dinlərin əqidə və əsaslarına zidd düşən tənasüh fikirinin heç bir elmi dayaq nöqtəsi yoxdur. Tənasüh fikirini iddia edənlərin sayı, dünya əhalisi içərisində statistik qiymətləndirmələrə girə bilməyəcək qədər azdır.

Bu iddianı çürüdən dəlillərə keçmədən əvvəl bunu ifadə edək:

Kainatda ulduzlardan zərrələrə qədər hər bir varlıq, hər məxluq mütləq bir iradənin, əhatəli bir elmin, kahhar bir qüdrətin qənaət və hakimiyyəti altındadır; bir nizamın əsiridir. Yəni, bütün varlıqlar, Allahın icazəsiylə qoyulub qaldırılmaqdadır. Dünənin mütləq elm və iradəsiylə vəzifə görməkdədir. O böyük günəşin, o ucsuz-bucaqsız sistemlərin, yaradılışlarından bu yana "Mükəmməl bir nizam və hikmət ilə bir saniyə qədər çaşmayaraq hərəkət etmələri və vəzifə görmələri" göstərir ki, ruhlar və bədənlər başıboş ola bilməz, bu nizama müxalifət edə bilməzlər. Ruhu, bu nizamın xaricinə çıxaran tənasüh iddiası, Cənabı Haqqın hikmətinə tamamilə zidd və Allahu Azimüşşanın lütf, kərəm, lütfkarlıq kimi qudsi sifətlərinə böyük bir böhtandır.

Bəli, Cənabı Haqqın hikmət və rəhməti bu çirkin xurafatı rədd edir. İnsanı aləmə xəlifə və sultan edən, yer və göyləri onun əmrinə verən, aləmin özü olaraq onu ən yüksək yaradılışla, ən mükəmməl surətdə, ən geniş qabiliyyətdə yaradan Qüdrəti İlahiyyə, bu mahiyyətdəki bir ruhu heç, minlər dərəcə aşağıya salaraq siçanların, itlərin, ilanların... daha ayıbı meymunların cəsədlərində dolaşdırar? Ədalət və hikməti, rəhmət və şəfqəti, lütf və lütfkarlığı buna icazə verər? Bu hal, O Hakimi Zülcəlalın, şanına yaraşar?

Dinimiz, insanlara o qədər əhəmiyyət vermişdir ki, qəbirlərinin tapdalanmasına belə icazə verməmişdir. Qəbirisitanlıqlardakı sümükləri və o sümükləri qonaq edən torpaqları tapdalamağa icazə verməyən Haqq Təala, heç insan ruhunu, heyvanların cəsədlərində saxlayar?

Özünə, "İt" deyildiyində hirslənən insanın ruhunu, Cənabı Haqq heç it cəsədinə soxub oğulunun qapısına bağladarmı? Yaxud eşşəyin bədəninə soxub, oğulunu ona mindirərmi?

Tənasüh iddiası, Cənabı Haqqın vədinə də zidddir. Çünki, Cənabı Haqqın əmr və qadağan etdikləri mütləq reallaşacaq. Möminlərə Cənnəti vəd etmişdir və bu vədini yerinə yetirəcək. Üluhiyyətini inkar edən şərli insanları, kafir və münafiqləri də əbədi əzab ilə cəzalandıracaq. Nə möminlər mükafatsız qalacaqlar, nə də kafir və münafiqlər, tenasüh iddialarıyla əzabdan xilas ola biləcəklər.

Tenasüh, iddiası, peyğəmbərlərin göndərilmələri və səmavi kitabların endirilmələri həqiqəti ilə də uyğun gələ bilməz. Əgər ruhlar, dünyada başıboş buraxılsalar və hərəkətlərində sərbəst olsaydılar, peyğəmbərlərin göndərilmələrinə və kitabların endirilməsinə ehtiyac qalmazdı. Peyğəmbərlərin ən böyük iddiaları, Allahın varlığı və birliyindən sonra əbədi həyatdır, axirət həyatıdır. Cənabı Haqq onları, insan növünün tərəqqi və təkamülünü təmin etmək, bəşərin baxışını əbədi həyata çevirmək üçün göndərmişdir. Tənasüh, peyğəmbərlərin göndərilməsi və kitabların endirilməsi həqiqətləriylə də tam bir ziddiyyət içindədir.

İnsanın müəmməl bir məxluq olaraq yaradıldığını, səmanın və ərzin, gecə və gündüz, heyvan və bitkilərin onun əmrinə verildiyini, bir qisim mələklərin, onu izləmək və mühafizə etmək üçün işlədildiklərini, əbədi bir həyata məzhər olunduğunu, möminlərin əbədi olaraq Cənnətdə, kafirlərin Cəhənnəmdə qalacaqlarını bildirən Quranı da tənasüh iddiasını tamamilə rədd edir.

İnsanda iki əsas ünsür olduğunu hər kəs qəbul edir. Ruh və nəfs… Hər şeydən əvvəl, ruh və nəfsi bir-birindən ayırmaq, bunların təzahürlərini göz önünə sərdikdən sonra, yuxarıdakı sualı cavablandırmaq lazımdır.

Elm, ruh və nəfs ilə əlaqədar təcrübə etmə imkanına sahib deyil. Ancaq, ruh və nəfsin insanda meydana gətirdiyi təsirləri araşdıraraq nəticəyə çata bilər. Necə ki bu gün psixologiya və parapsixologiya elminin etdiyi şey budur. Məsələn, yuxu anında bədən üzərində edilən ölçmə və araşdırmalarla, tamamilə ruhi hadisələrin bir nəticəsi olan yuxular haqqında hökmlər çıxarılması, bunlar arasında var.

İnsan ruhu, daim ana vətəni olan axirət üçün darıxar və oranın həsrətini çəkər. Lakin müəyyən bir zamana qədər bədən qəfəsindən çıxa bilmədiyi, ona bağlı olduğu üçün buna imkan tapa bilməz. Halbuki nəfs, daim rahatı və dincliyi axtarar, komfortlu bir həyatı tələb edər və insanın mənliyinə o istiqamətdə təsirlərdə olar. Nəticə olaraq insan, iki meylin təsiri altına girər. Və bunlardan hansı üstün gəlirsə, o istiqamətə yönələr.

Musiqi mövzusunda ölçü budur: Hansı musiqi insanın ülvi hisslərinə xitab edirsə, dünyaya aid həddindən artıq istəklərində və ehtiraslarında bir zəifləmə, axirət həsrətlərində bir artma, ya da ölümə aid qorxularında bir azalma meydana gətirirsə o musiqinin faydalı olduğunu söyləyə bilərik. Buna qarşılıq, hansı musiqi insanın şəhvani hisslərinə xitab edir və onu ülvi hisslərdən uzaqlaşdırırsa o musiqinin ruha qida deyil zərər və zəhər olduğu açıqdır.

Ərəbcədə "Ruh" sözü, "Rih: bir şeyə girmək" sözündən törəmişdir. (1) Üfləndiyi üçün ruh adı verilmiş ola bilər. Uca Allah belə buyurmaqdadır:

"Ona forma verib özünə ruhumdan üflədiyim zaman onun üçün hörmət ilə əyilin. "(2) Bir başqa ayədə də belə buyurmaqdadır:

"Sonra ona forma verib özünə ruhundan üflədi. .."(3)

'Ruh' sözü, kişidir. Çoxluğu ruhdur. Həm kişi həm qadın olaraq istifadə edildiyini söyləyənlər də olmuşdur. Qadın olaraq istifadəsi, ehtimalla ruhun nəfs mənasına alınmış olmasından qaynaqlanmaqdadır. Çünki bəzilərinə görə ruh və nəfs eyni şeydir. (4)

Termin mənasını verincə; çoxu Qurani Kərimdə olmaq üzrə müxtəlif mənalarda istifadə edilmişdir. Aşağıdakı mənalar bunlardandır: (5)

1. Qurani Kərim. Uca Allah belə buyurmaqdadır:

" (Ya Rəsulum! Əvvəlki peyğəmbərlərə vəhy nazil etdiyimiz kimi) sənə də beləcə əmrimizdən olan bir vəhy (möminlərə mənəvi həyat verən Quran) göndərdik. Sən (bundan əvvəl) kitab nədir, iman nədir bilməzdin. Lakin Biz onu bəndələrimizdən dilədiyimizi haqq yola qovuşdurmağımız üçün bir nur etdik. Sən (onunla insanları) düz yola yönəldirsən (islam dininə dəvət edib haqqa qovuşdurursan). "(6)

Bu ayədə Qurani Kərim ruh olaraq adlandırılmışdır. Çünki Quranda insanlar üçün həyat vardır.

2. Cəbrayıl (ə.s.)a Uca Allah belə buyurmaqdadır:

"Xə Onu Cəbrail (Ruhuləmin) endirdi: (Günahkarları Allahın əzabı ilə) qorxudan (xəbərdar edən) peyğəmbərlərdən olasan deyə, sənin qəlbinə (nazil etdi);. "(7)

3. Vəhy. Uca Allah belə buyurmaqdadır:

" Dərəcələri yüksəldən (mələklərin, peyğəmbərlərin, övliyaların və möminlərin mərtəbələrini ucaldan, yaxud hər şeydən uca), ərşin sahibi Allah öz əmrindən olan vəhyi bəndələrindən istədiyinə nazil edir ki, (o, insanları) görüş günü (yer və göy əhlinin, ibadət edənlə ibadət olunanın, zalımla məzlumun bir-birilə görüşəcəyi, ruhla bədənin qovuşacağı qiyamət günü) ilə qorxutsun! "(8)

4. İsa (ə.s.)a Uca Allah belə buyurmaqdadır:

" Ey kitab əhli! Öz dininizdə həddi aşmayın! Allah barəsində yalnız haqqı deyin. Həqiqətən, Məryəm oğlu İsa əl-Məsih ancaq Allahın peyğəmbəri, (Cəbrail vasitəsilə) Məryəmə çatdırdığı bir söz və Onun tərəfindən olan bir ruhdur. Allaha və peyğəmbərlərinə iman gətirin. (Allah barəsində) “üçdür” deməyin. (Belə sözlərə) son qoyun ki, (bu) sizin üçün daha yaxşı olar. Həqiqətən, Allah tək bir tanrıdır. Övladı olmaqdan (bu bəşəri xüsusiyyətdən) kənardır. Göylərdə və yerdə nə varsa, (hamısı) Onundur. Allahın (sizə) vəkil olması bəs edər! (9)

5. Cəbrayıldan başqa böyük bir mələk. Bu mələyin adını zikr edən elm adamı tapa bilmədim. Uca Allah belə buyurmaqdadır:

"Ruhun və mələklərin saf saf sıralanacaqları gün. .."(10)

"Mələklər və Ruh o gecədə, Rəblərinin icazəsiylə hər bir iş üçün yerə enərlər. "(11)

6. Ruh adıyla xatırlanan, yeyib içən insan kimi, yaradılmış bir növ. (12) Ehtimalla bunlar cinlərdir.

7. Mələklərdən yeyib içən bir sinif. (13) Bu görüşə dair bir dəlil tapa bilmədim. Bilinən olana görə, mələklər yeməzlər içməzlər.

8. Qüvvət. Allah Təala belə buyurmaqdadır:

"... Allah onların ürəklərinə imanı yazmış və onları öz qatından bir ruh ilə dəstəkləmişdir. .."(14)

9. Heyvan ruhu

10. İnsan ana qarınında olarkən özünə üflənən insan ruhu. AllahTeala belə buyurmaqdadır:

"Sonra ona forma verib özünə ruhundan üflədi. .."(15)

Heç şübhəsiz bütün bu mənalardan bizi maraqlandıran, digərləri deyil, yalnız sonuncu mənadır.

RUH MÖVZUSUNA DALMAQ CAİZDİR?

Allah Təala: "Sənə ruh haqqında sual soruşurlar. De ki 'Ruh, Rəbbimin biləcəyi bir şeydir. Sizə çox az elm verilmişdir. "(16) Buyurduğu halda ruh mövzusunda araşdırmalara dalmaq caizdir? Bu sualı bir çox insan soruşmaqdadır. Buna bir neçə istiqamətdən cavab verilə bilər:

1. Bu ayədə zikr edilən ruh, insan ruhu deyil. Burada söz mövzusu edilən ruh, Cəbrayıl yaxud başqa bir mələk və ya İsa (ə.s.)dır. Yaxud da bunların xaricində ruhun yuxarıda zikr edilən mənalarından biridir. (17)

Həqiqətdə, ağırlıq təşkil edən görüşə görə ayədə keçən ruh, insan ruhudur. (18)

2. Ayədə Uca Allah, ruh mövzusunda sual soruşanların suallarına cavab verməməkdədir. Çünki bu sualı soruşanlar, öyrənmək üçün deyil, qarışıqlıq çıxarmaq və çətinlik meydana gətirmək üçün belə bir sual soruşmuşlar. (19) Buna görə ayədə, 'Ruhun, elm nə qədər irəliləyirsə irəliləsin, insanın haqqında məlumat sahibi ola bilməyəcəyi qeybi məsələlərdən olduğuna dair hər hansı bir dəlalət yoxdur.

3. Ayədə keçən "... Sizə çox az elm verilmişdir." İfadəsi, 'Ey Yəhudilər, Tövratda sizə az bir elm verilmişdir. Ruh məlumatı, bundan deyil.' mənasınadır çox səhih hədisdə, bu mövzuda sual soruşanların Yəhudilər olduğu iştirak etmişdir. Buna görə ayənin mənası, dilə gətirdiyimiz məna olar. Bu səbəbdən bu ayədən, insanların, Qiyamətə qədər 'Ruhun vəziyyətiylə əlaqədar bir şey bilmələrinin mümkün olmadığı mənası çıxmaz.

4. Haqqında sual soruşulan, 'Ruhun həqiqəti və mahiyyətidir. (21) Bəşərin bilməsi mümkün olmayan, budur. Bunun hikməti isə budur: İnsanlar, öz ruhlarının həqiqətini qavramaqdan acizdirlərsə, 'Şəxsi ilahiyyənin həqiqətini necə qavraya biləcəklər? Bunu qavramaqdan əvvəlcə aciz qalarlar. (22) Ağırlıq təşkil edən görüş, budur. Allah ən yaxşısını bilər.

Ruhun xüsusiyyətlərinə, varlığının və ya yoxluğunun əlamətlərinə gəlincə; bunu insanların bilməsi mümkündür. Bundan ötəridir ki Rəsulullah (s.ə.s.), səhih hədislərdə bizə, ruhun dölə üfürülən vaxtı, ruhların bir yerə gətirilmiş ordular kimi olduğu, onlardan bir-birini tanıyanların uyğunlaşdığı, bir-birini tanımayanların uyğunlaşmadığı kimi ruha bağlı bəzi məsələləri xəbər verməkdədir. Yenə ruhun möminin və kafirin cəsədindən çəkilib çıxarılış tərziylə əlaqədar, (23) onun dəfindən sonra cəsədə geri çeviriləcəyiylə əlaqədar, (24) lakin ruhun, 'Boğazda cəsədlə əlaqəsinin dünyadakı əlaqəsindən başqa olduğuyla əlaqədar və daha başqa ruha bağlı bəzi xüsuslarda xəbərlər vermişdir. Demək ki səhih olan görüşə görə, ruha bağlı bəzi şeyləri araşdırmağa dayanan hər hansı bir maneə yoxdur. (25)

RUHUN VERİLMƏSİ (ÜFRÜLMƏSİ )

I. Mövzuyla əlaqədar hekayələr

1. Abdullah b. Məsud  (r.ə.) Hədisi:

Abdullah b. Məsud (r.ə.) belə söyləmişdir: Rəsulullah (s.ə.s.) -ki o, doğru söyləyər və özünə doğru bildirilər- bizə, (insanın yaradılış mərhələlərini) belə izah etdi: "Sizdən birinizin yaradılışı** anasının qarınında qırx gündə olar. Sonra orada bunun kimi 'əlaqə' olar.*** Sonra Allah bir mələk göndərər və özünə dörd şey əmr edilər: Ruzisi, əcəli, əməli və yaxşımı yoxsa pismi olacağının yazılması. ..(62)

2. Birinci maddədə zikr edilən hədisin Müslim rəvayəti: "Sizdən birinizin yaradılışı anasının qarınında qırx gündə toplanar. Sonra onda bunun kimi 'əlaqə' olur.¨ Sonra yenə bunun kimi 'mudğa' olar. Sonra ona mələk göndərilər və özünə ruh üflənər. Mələyə dörd söz əmr edilər: Ruzisi, əcəli, əməli və yaxşımı yoxsa pismi olacağı(nın yazılması)..." (63)

3. Huzeyfe b. Əsid (r.ə.), Peyğəmbər (s.ə.s.) e çatdırdığı rəvayətə görə Rəsulullah (s.ə.s.) belə buyurmuşdur: "Sperma, rəhmdə qırx yaxud qırx beş gecədə yerləşdikdən sonra, üzərinə mələk girər və: 'Ya rəbbi, pismi olacaq, yaxşımı?' deyə soruşar və bunlar yazılarlar. Təkrar: 'Ey Rəbbim, kişimi olacaq yoxsa qadınmı?' deyə soruşar. Bunlar da yazılar. Əməli, əsəri, əcəli və ruzisi həmişə yazılar.Sonra səhifələr yazılır. Artıq o səhifələrə nə bir əlavə edilər nə də onlardan bir şey azaldılar." (64) və bunlara oxşar onlarla hədis var

RUH HANSI GÜN ÜFLƏNƏR?

Ruhun ilk qırx gündən sonra üfləndiyini seçdikdən sonra, ruhun üfləndiyi günü qəti bir şəkildə bilmək mümkündür? Sualına gələk.

Bu ana qədərki inkişaflar çərçivəsində elmi olaraq ruhun üfləndiyi günü bilməmiz mümkün deyil. Mövzuyla əlaqədar hədisləri isə ruhun üfləndiyi günü təyin etmə cəhətdən dörd qrupa ayıra bilərik.

Birinci qrup: Ruh, qırxıncı gecə ilə qırx beşinci gecə arasında üflənər. "Sperma, rəhmdə qırx yaxud qırx beş gecədə qərar etdikdən sonra, üzərinə mələk girər..." Yuxarıda keçən üçüncü hədis. (97)

İkinci qrup: Qırx ikinci gecədən sonra üflənər. "Spermanın üzərindən qırx iki gecə keçdimi..." Dördüncü hədis.

Üçüncü qrup: Qırx gecədən sonra üflənər. "Sperma, rəhmdə qırx gecə qalar. Sonra mələk ona şəkil verər..." İkinci hədis.

Dördüncü qrup: Qırx gecə dolunca üflənər..

ARAŞDIRMANIN NƏTİCƏLƏRİ

1. Ruhu araşdırmağa dayanan bir maneə yoxdur.

2. Şəri nasların dəlalət etdiyi kimi ruh həyatdan başqadır.

3. Ağırlıq təşkil edən görüşə görə dölə ruh, ilk qırx gündən sonra üflənər.

4. Ruhun dölə dörd aydan sonra üfləndiyini açıqca ifadə edən səhih və ya həsən bir tək hədis yoxdur.

6. İbn Məsud hədisinin Buxari rəvayətini, bu hədisin Müslim rəvayəti və digər beş hədislə uyğun düşəcək şəkildə anlamaq uyğun olar.

7. Ruh dölə, döllənmədən etibarən qırx gündən sonra üflənər.

Həmd, aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur.

Qaynaqlar:

(1) Əhməd b. Faris b. Zəkəriyyə (Ö. 395H/1004M), Mu tərəfindənmi Mekayisilliyə, 6C, Təhqiq: Abdüsselam Harun, Mətbəə idi Mustafa əl-Babı əl-Halebi,Kahire 1980, II/454.

(2) Sad surəsi, 38/72

(3) Səcdə surəsi, 32/9

(4) Əhməd b. Əli əl-Mukri əl-Feyəmi (Ö. 770H/1368M), əl-Mısbahu'l-Münir fi Garibi'ş-Şerhi'l-Kebir, Təhqiq: Abdülazim bərabər/yoldaş-Şenavi, Daru'l-Maarif, Qahirə, s. 245 (Bundan sonra bu qaynağa, 'Feyəmi, Mısbahu'l-Münir' şəklində atif ediləcək.

(5) Əhməd b. Əli b. Həcər əl-Askalani (Ö. 852H/1448M), Fethu'l-Bari Şərhi Sahihi'l-Buhari, 13 C.+ müqəddimə, əl-Matbaatü's-Selefiyye, Qahirə, vııı/402.(Bu qaynaq bundan sonra, 'İbn Həcər, Fethu'l-Bari ' şəklində göstəriləcək.) ; Məhəmməd b. Əhməd əl-Ənsarı əl-Kurtubi (Ö. 671H/1272M), əl-Məscidi li Ahkami'l-Kur'an, 20 C, Daru'l-Kütüb'l-Arabi, Qahirə 1967M, x/323.(Bu qaynaq bundan sonra keçdiyi yerlərdə 'Kurtubi, əl-Məscidi li Ahkami'l-Kur'an' şəklində göstəriləcək.)

(6) Şura surəsi, 42/52.

(7) Şuəra surəsi, 26/193-194.

(8) Gafir surəsi, 40/15.

(9) Nisa surəsi, 4/171.

(10) Nəbə' surəsi, 78/38.

(11) Qədr surəsi, 97/4. Qeyd: Bu son iki ayədə keçən ruh sözüylə Cəbrayılın nəzərdə tutulduğunu ifadə edən bir çox təfsirçi vardır. (Tərcüməçi)

(12) İbn Həcər, Fethu'l-Bari, VIII/402.

(13) İbn Həcər, Fethu'l-Bari, VIII/402.

(14) Mübarizə surəsi, 58/22.

(15) Səcdə surəsi, 32/9

(16) İsra surəsi, 17/85.

(17) İsmayıl b. Kəsr əl- Kuraşi et-Dimeşki (Ö. 774H/1372M), Tefsiru'l-Kur'ani'il-Azim, 4C, Darı Ihyai't-Türasi'l-Arabi, Qahirə 1969, III/61 (Bundan sonra bu qaynağa, İbn Kəsr, Təfsir şəklində atif ediləcək.); İbnHacer, Fethu'l-Bari, VIII/402.

(18) İbn Həcər, Fethu'l-Bari, VIII/402-403.

(19) İbn Kəsr, Təfsir, III/61.

 (21) İbn Həcər, Fethu'l-Bari, VIII/402

(22) Kurtubi, əl-Məscidi li Ahkami'l-Kuran, X/324.

(23) Əbu Davud, Süleyman b. əl-Eş'as əs-Sicistani (Ö. 273H/886M), əs-Sünen, IIC, Mətbəə idi Mustafa əl-Babı əl-Halebi, Kahire1952, II/540. (Bu qaynağa bundan sonra, ' Əbu Davud, Sünen' şəklində atif ediləcək.

(24) Əhməd b. Huseyin əl-Beyhaki(Ö.728h/1065M), İsbatı Azabi'l-Kabr, Daru'l-Furkan, Amman 1983, s. 38

(25) İbn Teymiyye, Əhməd b. Abdülhalim (Ö. 728H/1327M), Mecmuu'l-Fetava, XXXVIIC, ıv/231.(Bundan sonra bu qaynağa, 'İbn Teymiyye, Fetava' şəklində atif ediləcək.); İbn Həcər, Fethu'l-Bari, VIII/404; İbn əl-Sürüşüm, Məhəmməd b. Əbi Bəkr (Ö. 751H/1350M), ər-Ruh, IC, Daru'l-Fikr, Amman 1985,s.212. (Bu qaynaq keçincə, 'İbn Sürüşüm, Ruh' şəklində zikr ediləcək.

 (62) Buxari, Səhih, Kitabı Bed'i'l-halk (Babı zikri'l-melaike) 6/303, Hədis Nömrə: 3208; Kitabü'l-Enbiya 1, VI/363 Hədis nömrə: 3332;Kitabü'l- Qədər 1, XI/6594; Kitabü't-Tevhid 27, (Kavlühü Təala və lekad sebekat söz idinə) XIII/440; Əbu Davud, Sünen, Kitabü's-Sünne 16 (bab fil-qədər) II/530; Tirmizi, Məhəmməd b. İsa b. sevərə(Ö: 279H/892M) el_Cami', Daru'l-Fikr, Beyrut 1980, V C, Kitabü'l-Kader 4, III/302, Hədis Nömrə: 2220, (Bu qaynağa bundan sonra 'tirmizi, Məscid' şəklində atif ediləcək.); Əhməd b. Hənbəl bərabər/yoldaş-Şeybani (Ö. 241H/855M), əl-Müsned, VI C, Daru'l-Fikr, Beyrut,I/382,430; (Bu qaynağa bundan sonra 'Əhməd b. Hənbəl, Müsned' şəklində atif ediləcək.)

(63) Müslim, Səhih, Kitabü'l-Kader 1, Hədis Nömrə: 2643, IV/2036

(64) Müslim, Səhih, Kitabü'l-Kader 1, Hədis Nömrə: 2644, IV/2037; Əhməd b. Hənbəl, Müsned, IV/7.

 (97) Bu hədis və bundan sonra gələcək hədislərin tahrici yuxarıda keçmişdir.

İbn Həcər, Fethu'l-Bari, XI/485.

Dr. Şərəf Mahmud əl-Kuzat

İordaniya Universiteti Şəriət Fakültəsində müəllim. Eyni zamanda İordaniya İslami Tibb Cəmiyyəti üzvü. Doktorasını 1981-ci ildə Əzhər Universitetində tamamladı. Dirasat Jurnalı, xııı. cild, Ədəd: 12.

Tərcümə: Dr. Əkrəm Kələş, Din İşləri Ali təşkilatı Mütəxəssisi

Ruh, bədən ölkəsinin qonağı. İnsan, ana rəhmində dörd aylıq olana qədər bir növ bitki həyatı yaşayır. Filan irqdən olan bir atanın nəslindən gəlmiş və yenə filan irqdən bir ananın rəhmində qərar etmiş...

Atasında insan toxumunu xəlq edən, anasının rəhmini ona qərargah edən Rəbbinin lütfkarlığıyla, o qaranlıq mənzildə böyüməsini davam etdirir.

İrq anlayışı, ancaq bu mənzil üçün, bu ev üçün etibarlı. Ora gələn qonaq heç bir irqə mənsub deyil. Ruhun irqi yoxdur. Və insan da kamil mənasıyla ruhdan ibarətdir. Bədən onun xanası hökmündədir.

Ruh, sonradan yaradılmışdır, bu səbəbdən əzəli deyil. Amma, Allahın var etməsiylə əbədi olaraq var olacaq. Birdir, bölünməz, parçalara ayrılmaz. İşiylə və təsirləriylə bədənin hər yerində olar, lakin məkanı yoxdur. Bədənin içində olmadığı kimi, xaricində də deyil. Bütün işləri eyni anda idarə edər, bir iş digərinə mane olmaz. O, təbiətdəki qanunlara bənzər. Məsələn, bir cazibə qanunu həyat və şüur sahibi olsaydı Ruh xüsusiyyəti qazanardı.

Bizə ruh məlumatından az bir şey verildiyinə görə, (İsra Surəsi, 17/85) ruhla əlaqədar əldə etdiyimiz məlumatlarla kifayətlənməmizdə fayda var.

Ruhun bir tərifi belədir: "Ruh; canlı, şüurlu, nurani, bədəni xarici geydirilmiş, məscid, həqiqət, istedadı olan bir qanunu əmridir." (bk. Nursi, Sözlər, İyirmi Doqquzuncu Söz)

Ruh həyat sahibidir. Ruh şüur sahibidir. Ruh nuranidir. Ruha bədəni xarici geydirilmişdir. Yəni, bu İlahi əmrə, xarici bir mahiyyət  qazandırılmışdır, xüsusi bir əhatəlilik və bütünlük verilmişdir.

Burada, "xarici bədən" anlayışı içində mələklərin hər birinin ayrı xüsusiyyətlərə sahib olduğunu, cinlərin hər birinin müstəqil mahiyyətinin olduğunu və insanların hər birinin xüsusi bir mahiyyətə sahib olduğunu anlamaq mümkün. Yalnız, hər bir insana dünyaya gəlişində geydirilən, dünyadan gedişində soyulan və Qiyamət Günü təkrar geydiriləcəyi vəd olunan bədən köynəyini bu "xarici bədən" anlayışı içində düşünməməlidir.

Ruh məsciddir; yəni, dərinlik və bütünlük sahibidir; genişdir, əhatəlidir, Cənabı Haqqın əksər adlarına məzhərdir, həddsiz lətifələri və duyğuları özündə saxlayar, bir kiçik aləm kimidir, cismaniyyətlə birləşdiyində kainatın xülasəsi mahiyyətindədir.

Ruh hakikattardır; yəni varlığı doğrudan Allahın əmrinə dayanan; əlaqəsi olmadan hər ruh birbaşa öz Xaliqi Kəriminin, öz Hakiminin əmr və iradəsindən gəlmişdir. Xəyal deyil. Yuxu deyil. Əfsanə deyil. Mifoloji bir ünsür deyil. Allahın əmrinə istinad edən həqiqi bir bədənə və varlığa malikdir.

Nəhayət ruh, ayənin də bildirdiyi kimi, qanunu əmridir; yəni Cənabı Haqqın əmrindən gəlmiş bir qanundur, bir namusdur, bir paket proqramdır; bir böyük həqiqətin, nüvəsi və özüdür.

Mələklər də ruhani varlıqlardır. Quranın, Həzrəti Cəbrayıl (ə.s.) üçün "Ruh" (Qədr Surəsi, 97/4), "Ruhu'l-Əmin"(Şuara Surəsi, 26/193), "Ruhul-Qudüs" (Bəqərə Surəsi, 2/87) kimi hörmət və ehtiram ifadələri istifadə etmiş olması Həzrəti Cəbrayılın (ə.s.) vəzifə və mövqeyinin üstünlüyünü göstərməklə birlikdə, mahiyyət olaraq da ruhani olduğunu göstərər.

Ruh, Allahdan bir əmrdir. Allahın "Mürid", "Muhyi", "Alim", "Qədr", "Hakim", "Səmi'", "Basar" kimi adlarının və bilmədiyimiz bir çox adlarının məzhəridir. Yaradılmış bir həqiqətdir.

Ruh ilə bədən arasındakı əlaqə, səslə məna arasındakı əlaqəyə oxşar. Səs mənanın bədəni, məna səsin ruhudur. Bu ruh o bədənin nə sağındadır, nə solunda, nə içindədir, nə xaricində... Məna, həyatını davam etdirmək üçün səsə möhtac deyil. O, yaddaşda səssizcə dayanar, beyində gurultusuz meydana gəlir, ürəkdə sözsüz olar. Ancaq, görünmək və bilinmək istəsə, o zaman, səsə vəzifə düşər..

Məna səsdən əvvəl də vardı, səslə birlikdə göründü, səsdən sonra da varlığını davam etdirir. Ruh Allahın qanunu, bədən Onun məxluqu. Bu bədəni, o qanunla tənzim və idarə edir. Allahın məxluqata oxşamaqdan uzaq olduğundan qəflət etməmək şərtiylə, insan öz ruhunda, bir çox rəbbani həqiqətlərə işarələr tapa bilər. Bu işarələri həqiqətə tətbiq edərkən, çox diqqətli olmaq lazımdır. Xəritədəki bir nöqtə, bir şəhərə işarə edər, amma o nöqtə ilə şəhər arasında bir oxşarlıq qurmaq cahillikdir. Bir yazı, katibini göstərər, onun sənətinə dəlil olar; lakin, katibi yazıya oxşatmaq, yaxud yazının xüsusiyyətlərində yazıçının sifətlərini axtarmaq mənasızlıqdır. Məsələyə bu şüurla nəzər etdiyimizdə, ruhumuzda bəzi həqiqətlərə işarələr tapa bilərik:

Ruh, bədən ölkəsinin yeganə sultanıdır; birdir, şəriki yoxdur.

Ruh, bədənin heç bir orqanına oxşamaz.

Ruhun şəxsi, bədənin şəxsinə oxşamadığı kimi, sifətləri də bədənin sifətlərinə oxşamaz.

Ruhun bir məsələni təfəkkür etməsiylə, mədənin bir loxmanı yoğurması arasında oxşarlıq düşünülə bilməz.

Ruh doğulmaz, doğmaz, bədəndə məkan tutmaz. Bunlar həmişə bədənin, maddənin xüsusiyyətləridir.

Bir bədəndə iki ruh olsa, bədən fəsada gedər...

Bədənin əliylə nə alınırsa alınsın, şükr daim ruha edilməlidir.

Ruhun bədəndəki işi, Günəşin planetlərini çevirməsi kimidir.

Bir hüceyrəni idarə etməklə, bütün hüceyrələri idarə etmək arasında, ruh üçün bir fərq düşünülə bilməz; birincisi ona daha yüngül, ikincisi daha çətin deyil...

Bu böyük kainat sarayı, ruh üçün bir otaq kimi. Bədən isə qəfəs. Ruh qəfəsdən uçduğu kimi, saraydan da çıxar gedər, daha geniş aləmlərə qovuşmaq üçün.

İnsan, bədən və ruhdan meydana gəlir. Bədən, ruhun miniyi və alətidir. İmamı Qəzali, bədəni bir şəhərə bənzətmiş, ruhu bu şəhərin padşahı olaraq görmüşdür.

Ruhun varlığına dair bir çox dəlil mövcuddur. Yazımızda bu dəlillərin bir neçəsini sıralamaq istəyirik.

1 - Hər insan sıxlıqla özündən bəhs edər. "Görnüşüm" deyər, "şəxsiyyətim" deyər, qısacası "mən" deyər. Bu "mən"in yerini insan bədənində axtardığımızda, insan hüceyrələrindən başqa bir şey görə bilmirik. Bu hüceyrələrdə isə, onlara aid həqiqətlərdən başqa bir şeyə rast gəlmirik. Görəsən "mən" haradadır?

2 - İnsan bədəni davamlı dəyişməkdədir. Hər an bədənimizdə saysız hormon və fermentlər edilməkdə, hüceyrələr ölməkdə və yerinə yeniləri gəlməkdədir. Yediyimiz qidalarla hüceyrələrimiz təzələnilməkdə, eyni zamanda hüceyrə içindəki maddələrin yerinə başqa maddələr gəlməkdədir. Beləliklə, bir neçə il sonra insan - zərrəsinə qədər - dəyişir. Bu andakı bədənimizin bir müddət sonra, dəyişiləcəyi, özümüzün tam fərqli bir biçimdə olacağımız tibbən bir həqiqətdir.

Gözlə görülməyən zərrəsinə qədər tam fərqli olan şəxsin "mən"i dediyi şey eyni vəziyyətdə qalır. İnsanı maddədən ibarət saysaq, "ruh"u inkar etsək, izah necə olacaq?

3 - Bir şey etmək, danışmaq istədiyimizdə bu fikir zehinimizə haradan, necə gəlir? Kim söyləməkdədir?

4 - Məsələn getmək istədiyimizdə, saysız mexanizm qarışıq hadisələr zənciri ilə hərəkətə keçməkdə və getməmiz təmin edilməkdədir. Biz bu zaman bunların fərqində belə ola bilmirik. Görəsən bu saysız hadisəni təşkil edən, arada ən kiçik bir axsaqlıq olmamasını önləyən qüvvət nədir?

5 - İnsana hərəkət verən qüvvət, yəni canlılığı davam etdirən güc nədir?

6 - Canlı ilə ölü arasındakı fərq nədir? Bir kimsə öldüyündə; bədəni də, içində beyni də, ürəyi də, bütün sinir sistemi də mühafizə olunduğu halda, nə üçün bir maddə yığınından başqa bir şey deyil?

7 - Bir hüceyrənin işini düşünək. Saysız hadisələr cərəyan edir. Nizamlı bir şəkildə hüceyrədə həyat davam edir. Hər şey ölçülüb biçilmiş kimidir. Qarışıqlıq və təhlükə meydana gəlmir. Görəsən bu mükəmməl hərəkətləri, bizim fərqinə belə çata bilmədiyimiz bunları təmin edən nədir?

8 - Hüceyrədəki qarışıq hadisələr haradan idarə olunur? Nüvə (nukleus) deyə cavab verə bilərik. Nüvəni isə fermentlər və xəbərçi RNA vasitəçiliyi ilə DNT içindəki genlər idarə edir. Qısacası, hüceyrənin beyni olan DNTin ən yüksək səviyyəsi, genlərin bütünü şəklində düşünülə bilər. Lakin bunun haradan idarə olunduğu axtarılsa, cavab nə olacaq?

9 - Eyni sualı insan beyni üçün fikirləşək. Bədəni beyin idarə edər. Beynin də alt mərkəzləri, üst mərkəzləri vardır. Bəzi mərkəzlər digərlərinin əmrindədir. Ən yüksək mərkəz, ən yüksək səviyyə hansıdır? Korteksmi (beyin qabığı)? Bəlkə bəli. Çünki şüurlu işimiz və iradəmiz beyin qabığına bağlıdır. Lakin bu da ən yüksək səviyyə ola bilməz. Çünki retiküler formalaşmada bir pozuqluq olunca, beyin qabığı möhkəm olsa belə insan yuxu və ya narkoz halında olmaqda, duyğular meydana gəlməməkdədir.

Buna görə beyində ən yüksək səviyyə, qatı olaraq ifadə edilə bilməz. Beynin ən yüksək səviyyəsi, onun bütünüdür kimi yumru bir nəticəyə çatılar. Həqiqətən ancaq hər hissəsi normal və sağlam olduğu zaman, hər bir hissə öz vəzifəsini ən mükəmməl bir şəkildə edə bilər. Yaxşı, beyni idarə edən ən yüksək səviyyə nədir?

İnsan, bədən və ruhdan meydana gəlmişdir. Ruhun bədəni tərk etməsiylə ölüm olar və ruh əsl vətəninə qovuşar.

Ərzurumlu İbrahim Haqqı Həzrətlərinin dediyi kimi:

"Əgər Allahu Təala, səni bu bədən məmləkətində padşah etməsəydi və səltənət işlərini sənə verməsəydi, sən dünyanın sultanını necə tanıya bilərdin?"

Təfsir alimlərinin böyük əksəriyyəti, Əraf Surəsi, 172-ci Ayəsini əsas alaraq, razılaşmanın ana rəhmində başladığını, bu sual və cavabın bədənə ruh verilmə mərhələsində reallaşdığını ifadə edərlər.

Allahın zamandan uzaq olduğu diqqətə alındığında bu mənanı qavramaq asan olar. Dəyişik zamanlarda yaradılan insanlar, bir-birlərinə görə əvvəl və sonra gəlmiş olsalar belə, Allahın əvvəli elmində hamısı hazırdırlar və bu suala birlikdə şahid olmuşlar.

Razılaşmada "Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?" sualıyla insanların diqqətləri özlərində icra edilən İlahi tərbiyəyə çəkilmiş və insan olaraq tərbiyə görən bu bəxtiyar qulların Allahın bu lütfkarlığına qarşı Ona iman və ibadət etmələri lazım olduğu bildirilmişdir. Razılaşma üzərində mübahisə etmək olmaz

Təfsir alimlərimiz ruhlara edilən bu xitabın "kəlamı" olmadığında yəni Quran və digər səmavi kitablarda olduğu kimi bir xitab xüsusiyyəti daşımadığında ittifaq etmişlər.

Cənabı Haqq, Şəms Surəsində, günəşdən başlayaraq bəzi məxluqlarına and içir. Bunlardan biri də "nəfsdir." Və ayədə, tərcümə olaraq, belə buyurulur:

"Nəfsə (adama) və onu şəkilləndirənə, sonra da ona pisliyi və təqvanı ilham edənə (and olsun ki...)"

Bu ayədə, insan vicdanına yaxşı ilə pisi bir-birindən ayırma qabiliyyətinin qoyulduğu bəyan edilmiş, ona bu qabiliyyətin verilməsi isə "ilham" olaraq ifadə edilmişdir. "Mən sizin Rəbbiniz deyiləmmi?" sualı da belə bir ilham olaraq reallaşmışdır.

Bu danışma, bizim anladığımız mənada, səsli, hərfli, hecalı bir danışma deyil. Onsuz da o anda, bədən meydana gəlmiş olmadığından bu danışmağı ruhun kəlamı olaraq anlamamız lazımdır.

Biz bu xitabın və cavabın mahiyyətini bilməkdən acizik və bundan məsul da deyilik. Ancaq bu qədərini söyləmək istəyərik: Sadiq möminin ürəyinə yuxuda ülvi bir məna axıdılar. Və yuxusunda o məna istiqamətində hərəkət etməyə qərar verər. Səhər oyandığında, Rəbbinin onunla ilham yoluyla danışdığını anlar və ürəyinə ilham edilən mənanın gərəyini yerinə yetirməyə başlar. Yuxuda Rəbbinin onunla danışması və özünün də o ilhama görə hərəkət etməyə qərar verməsi, oyanıq aləmdəki danışmalara və qərarlara heç bənzəməz.

Razılaşma mövzusunda iki ayrı sual ortaya çıxır. Birincisi "Razılaşmanı nə üçün xatırlamırıq?" digəri isə "Bu xatırlamayış bizi məsuliyyətdən qurtarır?"

Əvvəl, birinci sual üzərində dayanaq: İnsan ana rəhmində dörd aylıq ikən, bədəninə ruh verilir. O ruh, beş ay qədər qonaq qalacağı bu bədən haqqında heç bir məlumata sahib deyil. Özünün ruh olduğundan, görmə, eşitmə kimi nə qədər hisslərlə, ağıl, yaddaş, xəyal kimi mənəvi sərmayələrdəndə xəbərsizdir. Dünyaya gəldiyində də dünyanı tanımır. Uşaqlıq dövrünü keçir, böyüyür, gənc olur. Ağlını işlədən, özünü və içində yaşadığı aləmi qiymətləndirən, iç aləmində bəzi suallar çıxaran və bunlara cavab axtaran müstəsna bir varlıq halına gəlir. Bu halıyla belə, körpəliyini və hələ ana rəhmdə keçirdiyi mərhələləri xatırlaya bilmir. Sonra qalxır, "mən razılaşmanı nə üçün xatırlamıram?" deyə soruşur.

Suala iki istiqamətdən yaxınlaşmaq lazımdır. Birincisi: Rəbbimiz, bu dünyada, bizi çox şeylərlə məhdudlaşdırmış və bunların hamısından fayda görürük. Məsələn, görməmizi məhdudlaşdırmış, buna görə hər şeyi görə bilmirik. Əşyaya baxdığımızda atomların o baş çevirən hərəkətlərini görə bilsəydik tarazlığımızı itirərdik, bəlkə də dünyada yaşamamız mümkün olmazdı. Ayaq basdığımız torpaqdakı bütün bakteriyaları görə bilsəydik rahatca gedə bilməzdik.

Bu məhdudlaşdırmaları edən Rəbbimiz, yaddaşımıza da sərhədlər qoymuş. Körpəliyimizi, o mərhələdə başımıza gələnləri və daha əvvəlini, yəni rəhmdə keçən dövrələri heç xatırlamırıq. Rəhm mərhələsində həmsöhbət olduğumuz, amma sonradan xatırlaya bilmədiyimiz hadisələrdən biri də razılaşma məsələsidir. Razılaşmanı xatırlaya bilsəydik, bu dünyada hər kəs Allaha iman edərdi və imtahan verməmizin də bir mənası qalmazdı.

Digər istiqaməti isə belə: Peyğəmbər möcüzələrin çox oxuyuruq: Bir ağac, möcüzə olaraq danışar və Allah Rəsulunun (s.ə.s.) peyğəmbərliyini təsdiq edər. Daha sona yenə köhnə halına dönər, heç bir şeydən xəbərsiz, davam etdirər həyatını.

Cənabı Haqq, alma ağacına bir an üçün şüur versə və ona "Səni alma verəcək şəkildə tərbiyə edən mən deyiləmmi?" desəydi, yaxud bal arısına, "Səni bal verəcək şəkildə tərbiyə edən mən deyiləmmi?" deyə soruşsaydı, bütün bu və bənzəri sualların cavabı, "Bəli bizi tərbiyə edən sənsən." şəklində olacaqdır.

Eyni sual insan ruhuna da soruşula bilər:"səni, insan ruhu olaraq tərbiyə edən, maddi və mənəvi sərmayələrlə təmin edərək nə qədər elmlərə və bacarıqlara qabiliyyətli edən mən deyiləm?"

İnsan ruhu da bu sualın cavabını, "Bəli, məni tərbiyə edən sənsən." deyə cavab verəcək.

Necə ki, ruhlara bu sual soruşulmuş, onlar da bu ilahi xitaba, "Bəli, sən bizim Rəbbimizsən." deyə cavab vermişlər.

"Razılaşmanı xatırlamayışımız bizi məsuliyyətdən qurtarar?" Sualına gəlincə, bu suala İsmayıl Haqqı Bursevi həzrətləri belə cavab verir:

"Allah, peyğəmbərləri göndərdiyində onlara bu əhdi xəbər verdi. İnsanlar xatırlamasalar belə peyğəmbərlərin sözü, onların əleyhində dəlil olmuşdur. Çünki, bilərsən ki, bir insan namazından bir rükət tərk etsə və bunu unutsa, ardından etibarlı kəslər bunu özünə xatırlatsalar, onların sözü əleyhində dəlil olar."

Bir mömin, namazın hər rükətində, "aləmlərin Rəbbi olan Allaha həmd" etməklə bir baxıma, razılaşmasını yeniləyər. Ətrafını əhatə edən və onun köməyinə qaçan bütün varlıqların, İlahi bir tərbiyədən keçdiklərini düşünərək Rəbbinə şükr edər. Ondakı bütün tərbiyə hərəkətlərinin də yenə onun mənfəətinə ən uyğun şəkildə icra edildiyini görər.

İnsanın, özünü içdən və xaricdən əhatə edən bu tərbiyə hərəkətlərini düşünməsi, onu ibadətə sövq edər. Surənin davamında, "Ancaq sənə ibadət edər və ancaq səndən kömək diləyərik." deyərək razılaşmasını yeniləmiş olar. "Rəbbimiz sənsən, ibadətimiz də ancaq sənədir və səndən başqasından da kömək istəmirik." deyər.

Bilindiyi kimi insanın həm bitki həm heyvan həm də insan həyatı söz mövzusudur. Böyüyüb inkişafı bitkilər kimi, yeyib içməsi və şəhvəti heyvan həyatından xəbər verir. Düşünməsi, inanması, ibadət etməsi, təqvası, saleh əməlləri, gözəl əxlaqı onun insanlıq cəhətini ifadə edir.

Bir də ruhun cəsədə qalib gəlməsi hadisəsi var ki böyük şəxslərin çatdıqları bir ülvi şərəfdir. Bu nöqtəyə gələn insanların işləri, Bədiüzzaman Həzrətlərinin ifadəsiylə "sürəti ruh mizanıyla" cərəyan edir.

Sualın ikinci qisiminə cavab:

İnsan bir İlahi ada maksimum dərəcədə çatmaq istəyirsə, gücünün çatdığı ölçüdə o sahədə səy göstərməli, nəfsini bu vadidə tərbiyə etməli, ruhunu kamala doğru aparmalıdır. Məsələn, bir insan özündə Alim adının daha çox təcəlli etməsini istəyirsə, elmə çalışmalıdır. Özündə Kərim adının daha gözəl təcəlli etməsini istəyən insan başqalarına bolca yardım etməlidir. Gaffar adının təcəllisinə çatmaq istəyən bir adam başqalarını bağışlamağı özünə şüar əldə etməlidir.

Beynin özünə xas funksiyalarının olduğunu qəbul etmək lazımdır. Ancaq, beyinin ruh olmadan bir işə yaramadığı qətidir. Ruh, göz pəncərəsindən görər, qulaq pəncərəsindən eşidər, burun pəncərəsindən qoxu hiss edər, bədən pəncərəsindən toxunmağı edər, beyin pəncərəsindən qəbul edər, idrak edər.  Ruh olmadan bunların heç biri bu funksiyaları yerinə yetirə bilməz. Lakin bunlar olmadan ruh da  həssaslıqları qəbul edə bilməz.

Məsələn, bir otağının içində olan kimsə, o otağının pəncərəsindən çölü seyr edər, amma seyr edən pəncərə deyil, otağının içindəki insandır. Əgər pəncərədə bir qəza meydana gələr və çölü görməyə mane olsa, bu vəziyyət içəridəki adamın da ziyan gördğü mənasını verməz. Bunun kimi, insan bədənindəki ruh, göz pəncərəsindən kainatı seyr edər. Gözdə bir ziyan olsa çölü görməyə mane olsa, belə bədəndəki ruhun da ziyan gördüyü mənasını verməz. Eyni şəkildə, ruhun, ziyana düşmüş, funksiyalarını itirmiş bir beyin, bir qulaq vasitəsilə köhnəsi kimi düşünməsi eşitməsi mümkün deyil.

- Materialistlər, məsələlərə tək alətlər əsasında baxırlar, işin əsas qisimiylə maraqlanmırlar. Bu səbəblə, onlara görə, göz görər, qulaq eşidər, burun qoxu hiss edər vəssalam. Bir az daha irəli gedənlər, bu işlərin beyinlə əlaqəsini qəbul etdiyi üçün bunları beynin funksiyası olaraq qiymətləndirərlər. Biz, bu vasitələri və səbəblərin varlığını qəbul edərik. Məsələn beynin ziyana düşməsi vəziyyətində, gözlərin görmə duyğusunu, danışma bacarığını itirdiyini bilərik. Lakin, biz beynin də funksiyalarını icra etməsi üçün zəruri olaraq bağlı olduğu bir mərkəzin varlığını da bilərik. İşin arxa planında bu həqiqətin varlığını -vəhyin işığında- öyrənirik.

Elmdən məhrum atomlar, nə qədər mükəmməl bir şəkildə bir araya gəlmiş olurlarsa olsunlar, elm sifətini qazana bilməzlər. Beyin də bu elmsiz və şüursuz atomlardan meydana gəlmişdir. Məlumatları köçürər və yazar, amma bu işi şüursuzca edər. O, bir kompüter disketi kimi, ruh adlı varlığın əmrlərini yerinə yetirən bir alətdir yalnız.

"İradə" gerçəyi isə, bir möcüzədir. Seçmək, qərar vermək, ayırmaq, istəmək, rədd etmək, məlumatsız bir ət yığınının edəcəyi işlər deyil. O, iradə etməz, yalnız ruhun istədiyini edər.

Milyardlarla hüceyrədən yaradılan beyin, ağılları heyrətləndirəcək qədər föqaladə bir kompüterdir. Lakin hər kompüter kimi, onu birinin proqramlaşdırması lazımdır. Beyin, ruhun çıxartdığı paket proqramları tətbiq etmək, bədənin digər parçalarına çatdırmaq üçün qurulmuş bir stansiyaya bənzər. Yeni yollar, başqa imkanlar, fərqli işlər arxasında qaçacaq iradəyə sahib deyil.

- Allahın varlığı, birliyi, ağalığı vs kimi imtahanın təməl suallarını qavramaqda, bütün ruhların eyni təchizata sahib olduğunu söyləyə bilərik. Ancaq, bu təməl funksiyanın xaricində qalan sahələrdə aralarındakı fərqlərin olduğunda şübhə yoxdur. Bir peyğəmbərin ruhu ilə, normal bir insanın ruhu arasında fərqlərin olması təbiidir. Bu fərqlilik, imtahanın təməlinə zidd olmadığı üçün, ədalət anlayışını zədələyəcək bir vəziyyət deyil. Əksinə, peyğəmbərlərin ruhunda, sədaqət, fərasət, iffət, ədalət, səbir, şücaət, zəka, ağıl kimi xüsusiyyətlərdə digər insanlardan fərqli bir səviyyəyə sahib olmaları -vəzifələri baxımından- zəruri bir müsbət ayrı-seçkilikçilik çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Bu xüsusun, digər insanlar üçün də etibarlı olduğunu dünyada cəsədə bürünmüş ruhların xaricə əks olunan tutum və davranışından da anlamaq mümkündür.

- Ağıl, hirs, xoşbəxtlik, kədərlənmə vs ruhun xüsusiyyətləridir. Mücərrəd bir ruhani olan mələklərin ağıllı, şüurlu olmaları, sevinib əsəbiləşmələri bu həqiqətin bir ifadəsidir.

Ey iman gətirənlər! Özünüzü və əhli-əyalınızı elə bir oddan qoruyun ki, onun yanacağı insanlar və daşlar (daşdan düzəlmiş bütlər), xidmətçiləri isə Allahın onlara verdiyi əmrlərə asi olmayan, buyurduqlarını yerinə yetirən daş qəlbli (heç kəsə zərrəcə rəhm etməyən) və çox sərt təbiətli mələklərdir (zəbanilərdir).(Tahrim Surəsi, 6) tərcüməsindəki ayə, mələklərin şüurlu-ağıllı bir varlıq olduğuna dəlalət etdiyi kimi, onların Allah adına kafirlərə qarşı çox sərt və hirsli olduqlarına da işarə etməkdədir.

Lut qövmünü həlak edən mələklərdən danışan ayələrdən də eyni mənanı anlaya bilərik. (bx. Hud, 11/81-83; Hicr, 15/59-61; Məhəmməd, 47/27).

Şübhəsiz: “Rəbbimiz Allahdır!” – deyən, sonra da (sözündə) düz olan kəslərə (ölüm ayağında) mələklər nazil olub (belə deyəcəklər): “Qorxmayın və kədərlənməyin! Sizə vəd olunan Cənnətlə sevinin!"(Fusilet Surəsi, 30) tərcüməsindəki ayədə, möminlərə cənnət müjdəsiylə sevinmələrini söyləyən mələklərin bu ifadələrindən, onların da bu sevinc və xoşbəxtliyə ortaq olduqlarını görürük.

Aşağıdakı hədisdə mələklərin həm sevgi həm də hirsə sahib olduqlarını görürük: Əbu Ümamə izah edir: Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) belə buyurdu: "Allah bir qulunu sevsə Cəbrayıla ‘Mən filanca adamı sevirəm, siz də onu sevin' buyurar. Beləcə dünyada ona qarşı sevgi seli meydana gəlir. Əgər Allah bir quluna buğz etsə, Cəbrayıla "Mən filan adama qızğınım, siz də ona buğz edin' deyə buyurar. Bunun üzərinə Cəbrayıl ‘Şübhəsiz ki Rəbbiniz filan adama buğz edir, siz də ona buğz edin (kin bəsləyin, ona hirslə baxın)' deyə çağırışda olar. Beləcə dünyada onun üzərinə kin və nifrət sel kimi axar. "(bx. Məcmauz-Zəvaid, 10/271)

Əbu Hureyredən gələn rəvayət isə belədir:

"Şübhəsiz ki, Allah bir qulunu sevsə Cəbrayıla ‘Mən filanca adamı sevirəm, sən də onu sev' buyurar. Bunun üzərinə Cəbrayıl onu sevər və göydəkilərə bu çağırışda olar: ‘Allah filan qulunu sevir siz də onu sevin.'  Beləcə göydəkilər də onu sevər və ardından dünyada ona qarşı  hörmət-sevgi seli meydana gəlir. Əgər Allah bir quluna buğz etsə, Cəbrayıla "Mən filan adama hirsliyəm deyə buyurar. Bunun üzərinə Cəbrayıl da ona qarşı kin saxlayar və göydəkilərə də bu çağırışda olar: ‘Şübhəsiz ki Rəbbiniz filan adama buğz edir, siz də ona buğz edin (kin bəsləyin, ona hirslə baxın)' deyə çağırışda olar, onlar da ona kin saxlayarlar və ardından da dünyada ona qarşı kin və nifrət yaradılar. "(bx. Əhməd b. Hənbəl, 2/413; Kənzul-Ummal, h. Nömrə: 37060).