Bildiyiniz kimi, bir kitabı təsadüfi açaraq ilk qarşılaşılan yeri oxuyub ondan bir mesaj çıxarmağa təfə'ül deyilməkdədir. Qurani Kərimdə, inancsızların izah edildiyi və onların təhdid edildiyi bir çox ayə olduğu üçün, bu ayələrdən biri çıxınca insanın ümidsizliyə düşmə ehtimalı olduğundan ötəri və obyektiv bir qayda olaraq qəbul edilə bilməyəcəyini göstərmək məqsədiylə İslam üləması Quran ilə təfə'üldə olmağın tərəfdarı olmamışlar. Bununla birlikdə, Şah Vəliyullah Dəhləvi kimi böyüklər arasında Quran ayələriylə təfə'üldə olanlar da vardır.
Ancaq bir kimsə bu mövzuda özü üçün təfə'ül etsə belə bir başqası üçün etməsi doğru deyil. Bunu pul qarşılığı edənlərədə inanmayın və bunlardan uzaq durun.
İstixarə nədir?
Ticarət, evlilik, səyahət və bənzəri bir işə təşəbbüs göstərən kimsə, o işin özü üçün xeyirli olub olmayacağı barəsində tərəddüdə düşsə, şübhəsini aradan qaldıracaq, tərəddüdünü ortadan qaldıracaq hal çarələri axtarmaq istər. Bu barədə ediləcək ilk iş, edilməsi istənən məsələnin qanuniliyinin və halallığının araşdırılması, dini ölçülərə uyğun gəlib uyğun gəlmədiyinin araşdırılmasıdır. Adamın özü bir nəticəyə gələbilmədiyi təqdirdə ən sağlam yol, o məsələni münasib olan səlahiyyətli birinə məsləhətləşmək, onun fikirini almaq, lazım olsa məsələni hərtərəfli bütün təfərrüatıyla danışmaq; qısaca müşavirə etməkdir. Müşavirə ediləcək insanın da təcrübəli, məlumatlı və sözünə etimad edilən olması lazımdır.
Bir məsələni öz aralarında müşavirə etməyi, oturub danışmağı möminlərin xüsusiyyətlərindən sayan Qurani Kərim, "Onların işləri aralarında müşavirə ilədir"1 buyurarkən, müşavirə edərkən ehil kəslərin seçilməsini, fikirlə və inanc baxımından xarici olanlarla müşavirə edilməməsi barəsində də xəbərdarlıq etməkdədir:
"Ey iman edənlər! Sizdən olmayan kəsləri dost edib sirlərinizə ortaq etməyin. Onlar sizi zərərə soxmaqda qüsur etməzlər. Sizə çətinlik verəcək şeylərdən xoşlanarlar. Sizə düşmənlikləri sözlərindən müəyyən olmuşdur; aşkar etməyib də ürəklərindən gizlədikləri düşmənlik isə daha böyükdür. Biz sizə dostunuzu və düşməninizi beləcə göstərib ayələrimizi açıqladıq-əgər ağıl etsəniz. "2
Görüldüyü kimi bəsirət sahibi mömin, öz xüsusi məsələsini, hər önünə gələnə açmamalı, təsadüfi adamın fikirini almamalıdır. Çünki özünə köməkçi olacaq birini axtararkən çox dəfə onunla danışması nəticəsində səhv qərara gəlməsindən ötəri səhvə yol verəcəyini hesab etməlidir. Çünki insanın aldığı bəzi qərarlar həyatı boyunca özünü bağlaya bilər, təsiri altına ala bilər. Təhsil, iş və evlilik kimi. Tam ölçüb biçmədən bir iş quran kimsə, belə ki bir gün gəlir, işinin tərs getdiyini görər, iflasa getdiyin anlar, nəticədə sərmayəsini də itirə bilər. Bu hal maddi həyatına, həm də mənəvi həyatına çox böyük təsir edər. Yenə araşdırmadan bir evlilik həyatı quran insan bu tələsikçiliyin və tədbirsizliyin cəzasını həyatı boyunca çəkə bilər, dünyasını zəhər edə bilər. Bunun üçün müşavirəni özümüzə vərdiş halına gətirməli, ən sadə məsələmizi də təcrübəli və səlahiyyətli birinə soruşmadan etməməliyik.
Bütün həyat mərhələləriylə ümmətinə mükəmməl bir nümunə olan Sevimli Peyğəmbərimiz hər məsələsini yaxınları və Səhabələriylə müşavirə edər, onların da fikirini alar, elə qərar verər, işə başlardı. Halbuki özü bir peyğəmbər olması səbəbiylə vəhyə məzhər idi; hər kəsdən ağıllı, dərin fikirli, sağlam düşüncəli bir insan idi. Vəhylə sabit olmayan az qala bütün məsələlərdə Səhabələriylə müşavirədə olardı. Ümmətini də müşavirəsiz iş etməmələri üçün tənbeh edər və müşavirə edənin heç bir zaman peşman olmayacağını ifadə edərdi:
"İstixarə edən kimsə zərər görməz, müşavirə edən peşmanlıq duymaz, iqtisada riayət edən məişət tərəfindən ailə bəlasını çox çəkməz. "3 Diqqət yetiriləcəyi kimi hədisi şərif möminin ictimai həyatını üç təməl əsasa riayət etməyə bağlamışdır: Müşavirə, istixarə və iqtisad. Xüsusilə bunlardan müşavirə və iqtisadın nə qədər əhəmiyyət daşıdığı şübhə edilməz bir gerçəkdir.
Hədisi şərifdə tövsiyə istixarə də, müşavirə etdiyi halda ürəkdən rahat olmayan və hissən təmin ola bilməyən kəslərin müraciət edə biləcəyi bir sünnədir.
İstixarə, lüğət mənası etibarilə, Allahdan xeyr diləməkdir. Yəni ediləcək bir işin yaxşımı, pismi olduğunu yaxud o işi dərhalmı, yoxsa bir müddət sonramı etmənin daha yaxşı nəticə verəcəyini anlamaq və ürəyin o məsələyə sakitləşməsini Allahdan diləmək və istəməkdir.
İstizarə Peyğəmbərimizin bir sünnəsidir. Ümmətinə tövsiyə etdiyi bir dua və ibadət şəklidir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) istixarənin necə ediləcəyini, hansı duanın oxunacağını şəxsən öyrətmişdir. İstixarənin əhəmiyyəti barəsində Cabir min Abdullah belə deməkdədir:
"Rəsulullah (s.ə.s.) bizə Qurandan bir surə öyrədən kimi böyük kiçik işlərimizin hamısında istixarəyi öyrətdi və belə buyurdu:
‘Sizdən biriniz bir işə ürəkdən əzm etdiyi zaman, iki rükət namaz qılsın. "4
İstixarə namazı iki rükətdir. İmam Qəzali bu namazın birinci rükətində Fatihədən sonra Qul ya eyyühe'l-kafirune, ikinci rükətində də Qul hüvellahu ehad surələrinin oxunmasını tövsiyə edər. 5
Namazı qıldıqdan sonra Peyğəmbərimizdən (s.ə.s.) rəvayət edilən bu dua oxunar:
"Allahım, bu işimin haqqımda xeyirli olacağını tək Sən bildiyin üçün mənə doğrusunu göstərməyini niyaz edirəm. Sənin sonsuz qüdrətinə inanıram, kömək gözləyirəm. Uca lütfündən lütf etməyini istəyirəm. Şübhəsiz Sənin hər şeyə gücün yetər; mən isə heç bir şeyə güc çatdıra bilməm. Sən hər şeyi bilərsən, mən isə heç bir şey bilməm; Sən bütün qeybləri bilərsən, Allahım, bu iş mənim dinim, yaşayışım, işimin aqibəti, dünyam və axirətim haqqında xeyirli isə bunu mənə nəsib et. Sonra bunda mənim üçün feyik və bərəkət bədənə gətir. Əgər bu iş mənim dinim, yaşayışım, işimin aqibəti, dünyam və axirətim haqqında xeyirli deyilsə, bunu məndən, məni bundan uzaqlaşdır. Bu barədə könlümdə bir meyl buraxma. Mənim üçün xeyirlisi nə isə onu asanlaşdır. Sonra da məni təqdir buyurduğun bu xeyrlə məmnun et. "6
Dua oxunarkən, "bu iş" şəklində keçən yerlərdə edilməsi istənən iş zikr edilər. Bu şəkildə duanın Türkcəsi oxuna biləcəyi kimi, Ərəbcə əslini oxumaq daha fəzilətlidir. Duanın əsli, verdiyimiz bu qaynaqlarda olduğu kimi, elmihal kitablarında da mövcuddur.
Adam istixarə etdikdən sonra ürəyi hansı tərəfə meyl etsə onu etməli, istixarədən əvvəlki hökm və qənaətini buraxmalı, öz mövzusuna söykənməlidir. İstixarəyə baxmayaraq bir təmayül və könül sakitləşməsi görülmədiyi təqdirdə, istixarəyi təkrarlaya bilər. Bu sünnədir. Bununla əlaqəli olaraq Ənəs min Malikin (r.ə.) rəvayət etdiyi bir hədisdə Rəsulullah (s.ə.s.) belə buyurmuşdur:
"Ey Ənəs, bir işi etməyi niyyət etdiyin zaman o iş haqqında yenidən yeddi dəfə istixarə et. Sonra ürəyindən keçən mövzunula bax. Çünki xeyir ürəyində doğan mənadadır. "7
İş tələsik olub da istixarəyi təkrarlamaq mümkün deyilsə belə dua edilər: "Allahım, haqqımda xeyirli olan nə isə onu nəsib et. Məni öz halıma buraxma."
İbni Abidin, istixarə edən kimsənin diləyinin uyğun olub olmadığına işarə olaraq belə bir qeydə yer verər:
"Yatmadan əvvəl dua oxunar və dəstəmazlı olaraq qibləyə yönələrək yatılar. Yuxuda ağ və ya yaşıl görülsə o işin xeyr olduğuna, qara və qırmızı görülsə də şər olduğuna işarə edər. Şərli olandan qaçınmaq zərurət edər. "8
Bütün bunlarla birlikdə istixarə, müşkül vəziyyətlərdə möminlər üçün ruhi və mənəvi bir qüvvətdir. Bir işdə tərəddüddə qalan bir mömin iki rükət namaz qılaraq Cənabı Haqqa yönələr. Təşəbbüs göstərəcəyi iş, seçəcəyi həyat yoldaşı, dini, dünyası və axirəti üçün xeyirlidirsə könülündə bu işə qarşı bir fərahlıq oyandırmasını, bədənində bu işi edə bilməyə qüdrət və qüvvət yaratmasını; əgər bu iş dini, dünyası və axirəti üçün xeyirli deyilsə könlündəki meyli yox etməsini Cənabı Haqqdan niyaz edər. İçində də bir yüngüllük duyar. İstixarə etdiyi şey haqqında özü üçün xeyirin görüləcəyinə ürəkdən əmin olar. Nəticəsinədə razı olar.
Dəstəmaz:Dəstəmaz almaq istəyən hər bir kəs, ilk olaraq qəlbində niyyət edir. Sonra Bismilləh deyərək əllərini üç dəfə biləklərə qədər yaxalayır. Ağzını və burnunu üç dəfə, üç ovuc su ilə yuyur. Sonra üzünü və qollarını dirsəklərinə qədər üç dəfə yuyur. Başına (əlini isladaraq iki əli ilə başını ön tərəfindən başlayaraq arxaya, sonra əks istiqamətdə) və qulaqlarına (şəhadət barmağını qulaq boşluğuna, baş barmağını isə qulağın arxa tərəfinə qoyaraq) bir dəfə məsh çəkir, ayaqlarını üç dəfə topuqlara qədər yuyur. Sonra bu duanı oxuyur: “Əşhədu ən lə iləhə illəllah, vəhdəhu lə şərikə ləhu və əşhədu ənnə Muhəmmədən abduhu və rasuluhu. Allahumməc alni minət-təvvabin vəc əlni minəl mutətahhirin”.
Dəstəmaz alarkən əllərin və ayaqların yuyulmasında ilk olaraq sağ tərəfi yumaq sünnədəndir. Həmçinin ümumiyyətlə əzaların yuyulması ardıcıl və fasiləsiz olmalıdır.
Təyəmmüm:təyəmmüm müəyyən zəruri və çətin hallarda: - su olmadıqda və ya xəstələnmə təhlükəsi zamanı edilir. Təyəmmüm almaq üçün əllər torpağa vurulur və üzə sürtülür, sonra sol əli sağ, sağ əli isə sol əlin üzərinə sürtərək məsh çəkilir.
Dəstəmazı pozan amillər: Cinsiyyət orqanlarından çıxan ifrazat. Qadına şəhvət ilə yaxınlaşmaq. Dərin yuxu.
3-)
Din nədir?
Ərəbcə bir kəlmə olan “din” lüğətdə “adət və ənənə, cəza, mükafat, itaət, hesabat, hakim olma və üstün olma, səltənət, hökm və fərman, millət, şəriət" kimi mənalara gəlir. Müasir avropa dillərində din mənasında işlədilən “religion” kəlməsinin əsli, latınca olub, ”öhdəlik götürmək, təkrar etmək və oxumaq" mənası ilə yanaşı ”insanı Tanrıya bağlayan vasitə" mənasını da daşıyır. Əksər mədəniyyətlər din təsəvvürünü “yol, əqidə, adət, qulluq" kimi ortaq məxrəcə gələn sözlərlə ifadə etdiklərini demək mümkündür.
Qurani-Kərimdə “din” ilə eyni kökdən törəyən və “borc“ mənasına gələn “deyn” kəlməsi və törəmələrini istisna etsək, din kəlməsi və törəmələri 95 yerdə qeyd olunur. Din kəlməsi Quranda əksər hallarda “mütləq itaət, boyun əymə, ibadət; qiyamət və cəza (hesabat) günü, Allahın dini, İslam, tövhid, qanun, hökm və şəriət” (Bax: Fuad Əbdülbaqi. Mücəmül-Müfəhrəs lı Əlfazıl–Quran. "Dyn" mad; Beşır Eryarsoy, 'Din" mad. Ş/A.)mənalarında işlədilmişdir.
Məkkədə nazil olan ayələrdə din kəlməsi daha çox din (qiyamət) günü, yeganə doğru din, İbrahimin dini kimi insanları tövhid əqidəsi çərçi vəsində cəmləşdirmə məqsədi güdən mənalarda istifadə edilir.(Fatihə, 1/14; Zariyat. 51/6; Ənam, 6/161). Mədinə dövründə nazil olan ayələrdə həmin kəlmə, artıq iman gətirənləri vahid İslam cəmiyyəti olmağa yönəltmiş, (Bax. Həcc. 22/78.)“haqq din" ifadəsi ilə təhrif olunmuş və batil dinlərin fövqündə olacağı müjdələnmişdir. (Tövbə, 9/29, 33; Fəth, 48/28; Saf, 61/9).Bu ayələrlə də üstünlük açıq–aydın qeyd edilir:
“Kim İslamdan başqa bir din ardınca gedərsə, (o din) heç vaxt ondan qəbul olunmaz və o şəxs axirətdə zərər çəkənlərdən olar!” (Ali-Imran, 3/85)
Din kəlməsi Quranda təkcə müsəlmanların yox, başqalarının da əqidələrini ifadə etməklə yanaşı, xüsusi mənada İslamla dinin adətən eyni mənalı iki kəlmə sayıldığı və bütün peyğəmbərlərin gətirdiyi dinin İslam olduğunu ifadə edir. (Bax. Ali–Imran, 3/85, 99; Nisa, 4/125; Maidə. 5/3; Şura, 42/13.)
Hədisi–şəriflərdə də “din” kökündən törəyən sözlərin ümumiyyətlə “boyun əymək, itaət və ibadət etmək” mənalarında istifadə edildiyi nəzərə çarpır.
“Ağıllı insan nəfsinə qalib gələn və onu (Allaha) ibadət etdirəndir." (Tirmizi,Qiyamə, 25: İbn Macə, Zühd, 31.)
Bu hədisdə “danə” feili “boyun əydirən, hesaba çəkən" mənasına gəlir. İnanmaq və ibadət etmək; “Qüreyş ve onlar kimi inanıb ibadət edənlər (danə dinəhum) Müzdəlifədə vəqfə edərdilər.” (Buxar,Təfsir–surə 3, Bab, 35; Müslim, Насс, 151)
Xeyir olsun, şər olsun qarşılığını görmək; “Etdiyinin əvəzini görərsən.” (Buxari, Təfsir–surə 1, Bab, 1.)
Məhv etmək, məcbur etmək mənasında; Allahın “Dəyyan”-hökmranlıq edən mənasına gəlir. (İbnul–Əsir. ən-Nihayə fi Qəribli–Hədis. Beyrut 1399/1979, Il. 148, 149.)
Quran və Hədisdə din kəlməsi ilə eyni mənada istifadə edilən sözlər də mövcuddur. Millət və şəriət belə sözlərdəndir. Peyğəmbərlər gətirdikləri dini ümmətlərinə yazdırdıqları və daima eyni yolu təqib etdikləri üçün, millət sözü şəriət mənasında da istifadə edilmişdir. “Küfr tək millətdir” sözündə olduğu kimi “batil din” haqqında da istifadə edilir. Rağib əl-İsfəhani bu mövzuda belə demişdir:
Millət mənaca dinə oxşayır, aralarındakı fərq isə budur: Millət kəlməsi ümumiyyətlə peyğəmbərlərə şamil edilir. “Mən ata–babalarım İbrahim, İshaq və Yaqubun dininə tabe oldum” (Yusuf, 12/38) ayəsində bu məna müşahidə olunur. Məsələn, “Allahın milləti, Zeydin milləti” deyilməz. Millət Allahın peyğəmbərlər vasitəsi ilə göndərdiyi şəriətin adıdır. (İsfəhani, Müfrədat, Qahirə 1381/1961. s. 471, 472; Əbul–Bəqa, Külliyyat, Amirə, 1287. s. 327-328)
Yuxarıda qeyd olunan ümumi məlumatdan sonra haqq din məfhumunu tərif etmək asan olar. Belə ki, din Allah-Təalanın insanları yaxşılığa yönəltmək və pisliklərdən çəkindirmək üçün peyğəmbərləri vasitəsilə bildirdiyi əmr və hökmlərdir. Başqa bir ifadə ilə din ağlı başında olan insanları öz ixtiyarı ilə xeyirli olan şeylərə aparan ilahi qanundur. Bu mənada din həm etiqada, həm də əmələ dair mövzulan əhatə edir. İnsanla Uca Rəbbi arasındakı münasibətləri tənzimləməklə yanaşı, insanla insan, insanla digər varlıqlar arasındakı əlaqələri də nizamlayır. Hər bir insan ağıl ilə bu kainatın bir yaradanı olduğunu dərk edə bilər. Insana bu qabiliyyət bəxş olunmuşdur. Çünki onun fitrəti təmizdir və yaradanını tapmağa qadirdir. Hz. İbrahim hələ uşaq ikən aya, günəşə və ulduzlara baxaraq əvvəlcə bunların Rəbb ola biləcəyini düşünmüş, lakin onların bəzi vaxtlarda qeyb olduqlarını gördükdə, bütün bunların arxasındakı Uca Allahın varlığını dərk edərək həqiqəti tapmışdır.(bax. Ənam, 6/75-78)
İnsan əqli təbiət hadisələrini təfəkkür etdikdə. bunların öz–özlüyündən əmələ gələ bilməyəcəyini və təbiət qüvvələri arasındakı həssas münasibətlərin özbaşına qurula bilməyəcəyini dərk edər. Beləliklə ağıl kainatda pərdə arxasındakı yaradanın sirli gücünü qavramağa qadirdir. Bunun üçün hər hansı elmi səviyyəyə də ehtiyac yoxdur. İkinin birdən çox olduğunu, çoxluq məfhumunu bilən hər bir kəs- əvvəlcədən bunu heç ifadə etməsə də– məntiqlə bilər. Çünki onun daxili bununla doludur, bunu təsdiq və qəbul etməkdədir. Məhz, Allah–Təalanı bilmək də bunun kimi insanın fitrətində mövcuddur.
Qurani-Kərimdə bu məntiqin reallığına belə işarə edilir:
“(Ya Rəsulum!) Həqiqətən, əgər sən (müşriklərdən): “Göyləri və yeri kim yaratmışdır?”- deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allah!”- deyə cavab verəcəklər” (Loğman, 3105)
Başqa bir ayədə;
“(Ya Rəsulum! Ümmətinlə birlikdə)batildən haqqa tapınaraq(pak bir müvəhhid, xalis təkallahlı kimi)üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə (islama) tərəf tut” (Rum.3o/30)
buyurulur. Qüreyş müşriklərindən As bin Vailin Allahın Rəsuluna; “Çürümüş. parçalanmış bu sümükləri kim dirildə bilər?"“ sualına cavab verilən bu ayədə də, sözü gedən mövzu diqqəti cəlb edir:
“(Ya Peyğəmbər!) De: Onları ilk dəfə yoxdan yaradan dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu (yaradılışından əvvəl də. sonra da)çox gözəl tanıyandır!” (Yasin, 36/78-79)
Çətin olan ilk yaratmadır. Bir şeyi ilk dəfə maydana gətirən onu ikinci dəfə də meydan gətirməyə əlbəttə qadirdir. İnsanı dünyaya gətirən qüvvə, onu qiyamət günü nə üçün yenidən dirildə bilməsin?
İnsanın xilqətində mövcud olan paklıq, ətraf mühitin təsiri və şeytan tərəfındən pisliyi təlqin etməsi nəticəsində təhrif ola bilər. Insanın qəlbi əvvəlcə ilahi mənzərələrə açıq, təmiz bir güzgü kimi ikən, dünya hərisliyi, məhdudiyyət qoyulmayan ehtiras, şəhvət və günahlann üstün gəlməsi nəticəsində kirli, paslı bir qəlbə çevirilir. Hədisdə belə buyurulmuşdur:
“Hər insan fitrət üzrə doğular. Sonra ata–anası Onu yəhudi, xristian və bütpərəst edər” (Buxari, Cənaiz. 30. 80)
Bununla yanaşı insanın ağıl ilə Rəbbinin varlığını düşünərək dərk edib təsdiq etməsi kifayət deyil. Onu həqiqəti və xüsusiyyətləri ilə tanımalıdır. Bunun yolu da ilkin mərhələdə özünü tanımaqdan keçir. Məhz elə bu səbəblə “nəfsini, öz həqiqətini bilən və tanıyan, Rəbbini də dərk edər” deyilmişdir. Bu mövzuda Uca Allah belə buyurmuşdur:
“Onun (Quranın) haqq olduğu onlara (müşriklərə) bəlli olsun deyə, Biz öz qüdrət nişanələrimizi onlara həm xarici aləmdə (üfüqlərdə, kainatda, göylərin və yerin ətrafında), həm də onlann öz daxilində mütləq göstərəcəyik. (Ya Peyğəmbər!) Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması (sənin dediklərinin doğruluğuna) kifayət deyilmi?!” (Füssilət, 41/53)
Dini duyğulardan məhrum olan insanın özü haqqında bildiyi şeylər bədənində görə bildiyi üzvlər və daxili orqanlarla bağlı kənardan öyrəndiyi məlumatlardan ibarətdir. Ruh həyatı ilə bağlı bildiyi isə acdıqda yemək, əsəbləşdikdə hücüm etmək, cinsi arzusu artdıqda onu təmin etməkdən ibarətdir. Bu kimi duyğular digər heyvanlarda da mövcuddur. Belə olan halda insan öz həqiqətini araşdırrnalıdır. “İnsan kimdir, haradan gəlmiş və haraya gedəcəkdir, bu dünyaya nə üçün gəlmiş və nə üçün yaradılmışdır, dünyada və axirətdə xoşbəxt olmağın yolu nədir?” Bütün bu suallara cavab axtaran bəşər bunların cavablarını öz ağlı ilə tapa bilməz. Odur ki, bunlarn cavabını “din” verir. Həqiqi mənada dinin sahibi və mənbəyi də əlbəttə ki, Uca Allahdır. Ancaq insan bilavasitə Allah-Təala ilə ünsiyyət etmə, onunla danışma qabiliyyətinə malik olmadığı üçün Allahın ona nəyi əmr edib, nəyi qadağan etdiyini bilməsi qeyri–mümkündür. Məhz bu səbəblə Uca Allah insanlarla özü arasında elçilik etmək üçün peyğəmbərlər göndərmişdir. Beləliklə də peyğəmbərlər vasitəsi ilə insanlara göndərilən ilahi əmr və hökmlərə “din" adı verilir.
4-)
Diş ətindən qan gəlməsi dəstəmazı pozar?
Dişlər qanadığında gələn qan tüpürcəkdən çox olsa dəstəmaz pozular az isə pozulmaz.
5-)
Qəbir əzabının səbəbləri nələrdir?
Hər günahın, hər haramın Qəbir əzabına səbəb olacağını düşünərək tərk etmək; hər yaxşılığın, hər ibadətin də qəbir nemətinə vəsilə olacağını hesab edərək yerinə yetirmək lazımdır. Bəzi rəvayətlərdə qəbir əzabına səbəb olacağı ya da qəbir nemətinə vəsilə olacağı açıqlanan əməllər vardır. Ancaq bunlar bir nümunədir. İslamın bütün qadağan edilənlərin əzaba, əmrlərinin də nemətə səbəb olacağını söyləyə bilərik.
Əzab, Allahı tanımayan və ya əmrlərinə qarşı gələnlərə dünyada və axirətdə verilən ilahi cəzadır. Əzab "tərk etmək, imtina etmək, imtina etdirmək" kimi mənalara gələn "azb" kökündən ad olub "işgəncə, əziyyət və əzab" mənasında istifadə edilər. Quranda 490 yerdə keçən əzab, ümumiyyətlə ilahi əmrlərə qarşı gələnlərə verilən cəzanın adı olaraq istifadə edilər. Quranda əzab mənasında keçən başqa sözlər də vardır. Bunlardan ən çox təkrarlananlar " nar, cəhənnəm, ricz, bəs və iqab"dır. Əlaqədar ayələrin araşdırılmasından aydın olduğuna görə ilahi əzab dünyada, qəbir həyatında və axirətdə olmaq üzrə üç mərhələdə reallaşmaqdadır. (1)
Qəbir əzabına səbəb olan əməlləri hədislərdən öyrənməkdəyik. Bunları bu şəkildə sıralaya bilərik:
1- Qəbir əzabı qiybətdən və sidikdən çəkinməmə səbəbiylə olmaqdadır.
Buxari və Müslim, Abdullah b. Abbas (r.ə.)ın belə söylədiyini rəvayət etmişlər: Rəsulullah (s.ə.s.) iki qəbirin yanından keçdi və belə buyurdu: "Bu qəbirlərdə yatanlar əzab görməkdədirlər. Amma böyük bir şeydən ötəri əzab görmürlər". Rəsulullah (s.ə.s.) daha sonra sözünə belə davam etdi: "Bəli bunlardan biri, insanlar arasında söz daşıyardı. Digəri isə sidiyini üzərinə sıçratmaqdan çəkinməzdi." (2)
2- Ölən adamın arxasından ağı deyilməsi halında ölü qəbirdə bu ağı səbəbiylə əzab görməkdədir.
Ömər İbni Xattab (r.ə.) Rəsulullah (s.ə.s.)in belə dediyini rəvayət etmişdir: "Ölü qəbirdə ağı səbəbiylə əzab görər."(3) Bu mövzudakı hədislər çoxdur. Bu hədislərdə ölünün arxasınca edilən ağı səbəbiylə əzab görəcəyinə dəlalət vardır. Ancaq bu vəziyyətdə bu problem ortaya çıxmaqdadır: Adam başqasının etdiyi bir şeylə niyə əzab görər? Bu suala verilən cavablar fərqli fərqli olub Hz. Aişə bunu qəbul etməmiş və "Heç bir günahkar başqasının günahını daşımaz."(4) ayəsiylə dəlil gətirərək başqasının ağı deməsi səbəbiylə ölünün qəbirdə əzab çəkməyəcəyini söyləmişdir. Əbu Hureyrə də bu mövzuda Hz. Aişə ilə eyni fikirdədir. (5) Bəzi alimlər də bu hədisi şərh etmişlər və "Bu vəziyyət ağı deyilməsini vəsiyyət etmiş isə elədir. Vəsiyyət etməmişsə əzab görməz." demişlərdir. (6)
Ömər İbni Xattab (r.a.) belə dedi: "Xeybər qəzvəsi günü idi. Nəbi (s.ə.s.)'in səhabələrindən bir qrup gəldi və "Filan şəhiddir. Filan şəhiddir." dedilər. Sonra bir adamın yanından keçdilər: "Filan kimsə də şəhiddir." dedilər. Nəbi (s.ə.s. ): "Xeyr, mən onu qənimətdən oğurladığı bir jilet -və ya əba- içində cəhənnəmdə gördüm." buyurdu. (7)
Görüldüyü üzrə adam şəhid olsa belə cəhənnəmə gedə bilməkdədir. Bunun səbəbi də hər nə qədər şəhidlik, adamın bir çox günahına kəffarə olsa da qənimət malına xəyanəti və qul haqqlarını ortadan qaldırmaz. Bu səbəblə, Peyğəmbər Əfəndimiz şəhid olduğu xəbər verilən bir adamın qənimətdən oğurladığı bir jiletdən ötəri cəhənnəmdə olduğunu bildirmiş, qənimət malına xəyanətin və qul haqqının bağışlanılmayacağını ümmətə öyrətmişdir. (8)
4-Qəbir əzabı borc səbəbiylədir.
Adam ödəmədiyi borcları ödənənə qədər əzab görər. Bu mövzuda Əbu Hüreyrədən Rəsulullah (s.ə.s.)in belə buyurduğu rəvayət edilmişdir: "Möminin borcu ödənənə qədər ruhu borcuna bağlıdır."(9)
Ölən kimsənin dünya ilə əlaqəsi kəsilər. Ancaq bu hədis, bu əlaqənin bir mövzuda davam etdiyini bildirməkdədir: Borc. Borclu olaraq ölən möminin ruhu qovuşacağı gözəl və yaxşılıqlara borcu ödənənə qədər çata bilməz. Bir başqa anlayışa görə, borclu ölmüş mömin haqqında, ilk iş olaraq borcunun ödənib ödənmədiyinə baxılar. Hər iki şərhə görə də borclu ölən mömin üçün borcu, bir növ ayaq bağıdır, onu yerindən tərpətməz. (10) Borc Beyhaqinin ifadə etdiyinə görə, qəbir əzabına səbəb olan şeylərdən biridir. (11)
5- Allah Təalaya üsyan olan hər davranış da qəbirdə əzaba səbəbdir.
Çünki qəbirdəki əzabın Kafir və Münafiqlərlə, Allaha üsyankar olan mömin qullara olacağı ifadə edilməkdədir. (12)
6- Ayaq yolundan təmizlənməyi tərk etmənin də qəbirdə əzaba səbəb olacağı deyilmişdir. (13)
7- Kömək etmə gücü və imkanı varkən məzluma kömək etməyi tərk etmək də qəbir əzabına səbəb olan əməllər arasında zikr edilmişdir. (14)
8- Allahın zikrindən üz çevirmək də qəbir əzabına səbəb olan davranışlardandır.
Haqq Taala, Qurani Kərimdə: "Mənim kitabımdan üz çevirən bilsin ki onun dar bir dolanışığı olar və qiyamət günü də onu kor olaraq həşr edərik." (15) buyuraraq Allahın zikrindən üz çevirmənin qəbir əzabına səbəb olacağını ifadə etmişdir. Ayədə keçən dar dolanışığı Peyğəmbərimiz şəxsən özü qəbir əzabı olaraq açıqlamışdır. (16)
Qəbirdə əzaba səbəb olan əməllərin yanında bir sıra əməllər də vardır ki onlar da adamı qəbirdəki əzabdan mühafizə edərlər. Bu əməlləri bu şəkildə sıralamaq mümkündür:
1- Allaha itaət edib onun əmrlərinə qarşı gəlməkdən çəkinmənin qəbir əzabından qoruyacağı deyilmişdir. (17)
Necə ki Haqq Taala: "Kim inkar etsə inkarı öz əleyhinə olar. Faydalı iş işləyən kəslər özləri üçün rahat bir yer hazırlamış olarlar. Çünki Allah inanıb faydalı iş işləyənlərə lütfündən cavab verəcək. Doğrusu o inkarçıları sevməz." (18) buyurmaqdadır. Mücahid ayədə keçən, "özləri üçün rahat bir yerin" qəbir olduğunu xəbər verməkdədir. (19)
2- Allah yolunda sərhəddə keşik çəkmək qəbir əzabından adamı qoruyacağı ümid edilən əməllər arasındadır.
Salman (r.a.) Rəsulullah (s.ə.s. )'i belə buyurarkən eşitdim demişdir: "Bir gün və bir gecə hüdud keşiyi tutmaq, gündüzü oruclu gecəsi ibadətli keçirilən bir aydan daha xeyirlidir. Əgər adam bu keşik əsnasında vəzifə başında ikən ölsə, etməkdə olduğu işin savabı qiyamətə qədər davam edər, şəhid olaraq ruzisi də davam edər və qəbirdəki sorğu mələklərindən güvən içində olar."(20)
Bir kimsə əsgərlik vəzifəsi edərkən vəzifə başında ölsə, o şəhid olaraq Rəbbinə qovuşar. Şəhidin əməl dəftəri bağlanmaz və dünyada işlədiyi gözəl və xeyirli işlərin savabı da qiyamətə qədər davam edər. Şəhid qəbirdə mələklərin sorğulamalarından və qəbir əzabından azad tutular. Sağlam bir imana və cihad ruhuna sahib olmaq bunun yeganə şərtidir. (21)
3- Allah yolunda şəhid olmaq da qəbir əzabından qoruyan əməllərdəndir.
Allah Taala "Allah yolunda öldürülənlərə ölülərdeməyin. Əksinə onlar diridirlər. Lakin siz anlamazsınız."(22) buyurmaqdadır. Bir başqa ayə bu mövzuda bir az daha məlumat verməkdədir : "Allah yolunda öldürülənləri əsla ölü sanmayın. Əksinə onlar diridirlər. Allahın lütf və kərəmindən özlərinə verdikləri ilə sevincli bir halda Rəbləri yanında bol bol nemətlər içindədirlər."(23) Görüldüyü kimi şəhidlər bizim fərq etmədiyimiz bir həyatı yaşamaqda və Allahın nemətləriylə nemətlənməkdədirlər.
4- Mülk Surəsini oxumaq da adamı qəbir əzabından qoruyan əməllərdəndir.
Əbu Hüreyrə (r.a.)dan rəvayət edildiyinə görə Rəsulullah (s.ə.s.) belə buyurdu: "Quranda otuz ayədən ibarət bir surə bir adama şəfaət etdi. Nəticədə o adam bağışlandı. "(24)
Mülk surəsi Quranın 67-ci surəsi olub 30 ayədən ibarətdir. Bu surə Mülk surəsi deyə xatırlanar və Qurandakı adı belədir. Ancaq ona Maneə, Münciyə, Vaqeə kimi adlar da verilmişdir. Bu surənin bir adama şəfaət etməsi və bu vəsiləylə onun bağışlanmağa nail olub bağışlanması, onu davamlı oxuması və qədrini qiymətini bilməsi səbəbiylədir. Bu şəkildə davrananları Haqq Taala, qəbir əzabından qoruyacaq və ya qiyamət günündə özlərini bağışlayacaq. Hətta surəyə "Maneə" və "Münciyə" adlarının verilməsinin səbəbi, onun məna və mahiyyətini qavrayaraq və inanaraq oxuyanın qəbir əzabı görməsinə mane olacağı və qurtuluşuna da vəsilə təşkil edəcəyi üçündür. (25)
5- Bağırsaq xəstəliyindən ölənin də qəbir əzabından qorunacağı deyilmişdir.
Nəsai, Abdullah b. Dinar (r.a.)ın belə söylədiyini rəvayət etmişdir; "Mən, Süleyman b Surad və Xalid b. Arfata birlikdə otururduq. Bu vaxt bir adamın bağırsaq xəstəliyindən öldüyünü söylədilər. Baxdım, mənimlə birlikdə olan (adı çəkilən) iki adam öldüyü bildirilən adamın cənazəsində olmağı arzu edirlər. Bunlardan biri digərinə: Rəsulullah (s.ə.s.): "Kim bağırsaq xəstəliyindən ölsə, qəbirində əzab görməz." deyə buyurmadı? deyə soruşdu. O biri də: "Bəli, elə buyurdu." deyə cavab verdi. (26)
Əbu Hüreyrə (r.a.)dan rəvayət edildiyinə görə Rəsulullah (s.ə.s.) ; "Siz kimləri şəhid sayırsınız?" deyə soruşdu. Səhabələr "Ya Rəsulullah! Kim Allah yolunda öldürülsə o şəhiddir." dedilər. Peyğəmbər: "Elə isə ümmətimin şəhidləri olduqca azdır." buyurdu. Səhabələr: "O halda kimlər şəhiddir, Ya Rəsulullah?" dedilər. Allahın Rəsulu: "Allah yolunda öldürülən şəhiddir. Yoluxucu xəstəlikdən ölən şəhiddir. Bağırsaq xəstəliyindən ölən şəhiddir. Boğularaq ölən şəhiddir." buyurdu. (27)
Görüldüyü kimi Peyğəmbərimiz bağırsaq xəstəliyindən ölənləri də şəhid saymışdır. Biz bunlara bilindiyi kimi Hökmi Şəhid deyirik. Digər hökmi şəhidləri də bağırsaq xəstəliyindən ölənlərlə müqayisə etsək onların da qəbir əzabından qorunacağı ortaya çıxar.
6- Cümə gecəsi ölmənin qəbir fitnəsindən qorunmağa səbəb olacağı ümid edilməkdədir. (28)
7- Ayaq yolunda təmizlənmək qəbir əzabından qoruyar. (29)
8- Əmri bil Məruf Nəhyi əl-Münkər etmək də qəbir əzabından qoruyan əməllərdəndir. Çünki bunda insanlar üçün dinləri barəsində çox böyük faydalar vardır. (30)
Hədislərdə qəbirlərdə olacaq əzab şəkilləri haqqında da məlumatlar verilmişdir. Qəbirdəki əzab qeybə aid məlumatlardan olduğu üçün ağılla bilinə bilməz, ancaq Allah və Rəsulunun bildirməsiylə bilinə bilər. Orada qarşılaşılan əzab dünya şərtlərində düşündüyümüz əzabın tamamilə xaricindədir. Bizlər varlığını qəbul edərik lakin necə olacağını bilmərik. Peyğəmbərin xəbər verdiyi ilə kifayətlənərik.
1- Yavuz, Yusuf Şövqü, T. D. V. İslam Ensiklopediyası, c. 4, s. 302
2- Buxari, Vudu, 56; Müslim, Təharət, 34; Nəsai, Cənaiz, 166; Digər rəvayətlər üçün baxın. Beyhaqi, Əbu Bəkir Əhməd b. əl-Hüseyn, "İsbatu Azabi'l-Qabr və Suali'l-Mələkeyn", Məktəbətu't-Turas, Qahirə trs s. 115
3- Buxari, Cənaiz, 34; Müslim, Cənaiz, 28; Beyhaqi, a. k.ə., s. 124.
4- İsra, 17/15.
5- əs-Sanani, Məhəmməd b. İsmayıl, Sübülüs-Səlam Şərhi Buluğu'l-Məram, c. 2, s. 183.
6- Beyhaqi, a. k.ə., s. 124; Digər şərhlər üçün baxın. əs-Sanani, Məhəmməd b. İsmayıl, " Sübülüs-Səlam Şərhi Buluğu'l -Məram min Cəmi ədilləti'l-Ahkam" ,(I-IV), Darul –Mərifət 6. nəşr, Beyrut 2000, c. 2, s. 184; Abdulcəbbar b. Əhməd, a. k.ə, s. 732.
7- Müslim, İman, 182; ayrıca baxın. Buxari, Cihad, 190; Beyhaqi, a. k.ə., s. 125.
8- Nəvəvi, Riyazu's-Salihin Peyğəmbərimizdən həyat ölçüləri (Tərc. və şərh M. Yaşar Kandemir və Arx. ) c. 2, s. 163-164, İst. 1997.
9- Tirmizi, Cənaiz, 74; Əhməd b. Hənbəl, c. 2, s. 508; ayrıca baxın. Beyhaqi, a. k.ə., s. 127.
10- Nəvəvi, Əbu Zəkəriyya Muhyiddin b. Şərəf, "Şərhu Səhihi Müslim", nəşr yeri yox. 1991. (Tərc. Və Şərh) c. 4, s. 585.
11- Beyhaqi, a. k.ə., s. 127.
12- Taftazani, Saduddin, Şərhu'l-Maqasid, c. 5, s. 113; ən –Nəsəfi, Əbul-Muin, Təbsıratul-ədillə fi Usuliddin, c. 2, s. 763.
13- əl-Hənbəli, Əbul-Fərəc Zeynuddin Əbdürrəhman b. Əhməd, "Əhvalü'l-Qubur və Əhvalı əhliha ilən-Nuşur", Daru'l-Kitabi'l-Arabi, 3. Nəşr, Beyrut 1995, s. 90.
14- əl-Hənbəli, İbn Rəcəb, a.k.ə., s. 90.
15- Taha, 124.
16- Beyhaqi, a.k.ə, s. 71.
17- Beyhaqi, a.k.ə., s. 130.
18- Rum, 30/44-45.
19- Beyhaqi, a.k.ə., s. 130.
20- Müslim, İmarət, 163; Ayrıca baxın. Fəzailül-Cihad, 2; Nəsai, Cihad, 39; İbn Macə, Cihad, 7.
21- Nəvəvi, , Riyazüs-Salihin (Tərc. Və Şərh M. Yaşar Kandəmir və Arx. ) c. 6, s. 24, İst. 1997.
22 -Bəqərə, 154.
23- Ali imran, 169-170.
24- Əbu Davud, Salat, 327; Tirmizi, Fəzailül-Quran, 9; ayrıca baxın. İbn Macə, Ədəb, 52.
25- Nəvəvi, a.k.ə., c. 5, s. 139.
26- Nəsai, Cənaiz, 111; Tirmizi, Cənaiz, 65.
27- Müslim, İmarə, 165, ayrıca baxın. İbn Macə, Cihad, 17.
28- Beyhaqi, a.k.ə., s. 141.
29- əl-Hənbəli, İbn Rəcəb, s. 90.
30- əl-Hənbəli, İbn Rəcəb, a.k.ə., s. 90.
6-)
Dindən dönməyi təkrarlamanın bir sayı vardır? Yoxsa buna dair qəti dəlil göstərə bilərsiniz?
Bildiyimiz qədəriylə, İslamda dindən dönmənin müəyyən bir təkrar sayı yoxdur. Hər hansı bir ayədə və ya hədisdə belə bir məhdudlaşdırma göstərilmir. Mühüm olan, dindən döndükdən sonra adam, həqiqətən səmimi olaraq tövbə edib, İslama olan inancını ciddi olaraq yeniləmiş olsun. Tövbə qapısı, günahkarlar üçün olduğu kimi, dindən dönüb kafir olanlar üçün də ardına qədər açıqdır. Bu xüsus, Allahın sonsuz rəhmətinin bir təzahürüdür.
Ancaq adamın içində olduğu küfr anında ölməsi xüsusu çox əhəmiyyətlidir. Kafir olaraq ölən kimsənin əfvi mümkün deyil. Digər kafirlər kimi, dindən dönən kimsənin də yeri əbədi olaraq cəhənnəmdir. Bu həqiqəti bu ayədə açıqca görməkdəyik:
"Şübhəsiz inkar edib kafir olaraq ölənlərin heç birindən, fidyə olaraq dünya dolusu qızıl verəcək olsa da, qəbul edilməyəcək. Onlar üçün can yandırıcı bir əzab vardır. Və onların heç bir köməkçiləri də yoxdur"(Əli İmran, 3/91).
Mövzumuzla əlaqəli bir iki ayənin şərhini vermək. Çünki bu ayələrdən ilk etapda, dindən dönənlərin tövbəsinin əsla qəbul edilməyəcəyi xüsusunu aydın ola bilər. Ancaq gerçəyin elə olmadığını görmək də mümkündür:
Birinci ayənin tərcüməsi:
"Şübhəsiz iman etdikdən sonra inkar edən, sonra da inkarçılıqda daha da irəli gedənlərin tövbələri əsla qəbul edilməyəcək. Və onlar, pozğunların da özləridir. "(Ali İmran, 90).
Alimlər, bu ayə haqqında çox dəyişik şərhlər etmişlər. Bu şərhlərin hamısının hədəfində "Tövbə qapısının hər kəs üçün son nəfəsdən bir az əvvəlinə qədər açıq olduğu" tezisini təsdiqləmək vardır.
Bütün bu şərhlərə yer vermənin bir faydası olmadığını düşünürük. Bu səbəblə, bu şərhləri verdikdən sonra, öz seçimini ortaya qoyan Taberinin bu fikirini köçürməklə kifayətlənəcəyik:
Buna görə; bu ayədə əsas mövzu İman etməyən Yəhudilərdir. Ayədə sanki belə deyilir: "Peyğəmbərliyindən əvvəl Hz. Məhəmmədin Peyğəmbərliyinə iman edən, lakin gəldikdən sonra onu inkar edərək küfrə girən, sonra da bu inkarçılıq əsnasında başqa günahlar işləməklə küfrlərini daha da artıran Yəhudilər, hər şeydən əvvəl Hz. Məhəmmədi inkardan imtina edib, tövbə etmədikləri müddətcə, başqa günahlardan edəcəkləri tövbələri əsla qəbul edilməyəcək. "(Taberi, əlaqədar ayənin təfsiri).
İkinci ayənin tərcüməsi:
"İman edib sonra inkar edənləri, sonra yenə iman edib təkrar inkar edənləri, sonra da inkarlarında irəli gedənləri Allah, nə bağışlayacaq nə də doğru yola çatdıracaq. "(Nisa, 4/137).
Bu ayənin şərhlərinin hədəfində də "Tövbə qapısının hər kəs üçün son nəfəsdən bir az əvvəlinə qədər açıq olduğu" tezisini təsdiqləmənin var olduğu gerçəyi görülür.
Bəzi alimlər, bu ayənin ifadəsinə baxaraq, dindən dönənlərin bu günahlarını üç dəfə təkrarlama və üç dəfə tövbə etmə haqqının olduğunu söyləmişdir. Hətta bu mövzuda Abdullah b. Ömərdən də bir rəvayət deyilmişdir. (bax. Taberi, əlaqədar ayənin təfsiri)
Digər bəzi alimlər isə, bu fikiri qəbul etməmiş və dindən döndüyü hər dəfə yenidən tövbə edib İslama girmə şansının var olduğunu söyləmişlər. (a.k.ə.).
Bu ayədə olanların Peyğəmbər Əfəndimizə (s.ə.s.) inanmayan Yəhudilər ilə iman etmədiyi halda iman etdik deyən münafiqlər olduğu deyilmişdir. (İbn Kəsr, əlaqədar ayənin təfsiri).
Arxadan gələn ayədə münafiqlərin göstərilməsi, bu ayənin də münafiqlər haqqında olduğuna dair fikiri gücləndirməkdədir.
Bəzi alimlərə görə, həmsöhbətlər kim olursa olsun, ayədə vurğulanan, "tövbələrinin qəbul edilməyəcəyinə" tövbələrindən məqsəd, ölənə qədər tövbə etməyib imansız olaraq ölənləri və ya tövbə qapısının bağlandığı ölüm anında tövbə edənlərdir. (bax. Taberi, İbn Kəsr, Alısi, əlaqədar ayənin təfsiri).
Alimlərin böyük əksəriyyətinin qəbul etdiyi görüşə görə, bu ayədə vurğulanan xüsus, tez-tez dindən dönənlərin səmimi, məqbul bir tövbə edə bilməyəcəkləridir. Sanki -ağılı, ürəyi və ruhi mexanizmlərinin pozulmasından ötəri- yenidən məqbul bir tövbə edib doğru yola girmələri, qeyri-mümkün hala gəldiyi həqiqətidir. Yoxsa ayənin vurğusu, səmimi olaraq etdikləri tövbələrinin qəbul edilə bilməz olduğunu göstərməz. (bax. Alusi, əlaqədar ayənin təfsiri).
Bütün bu şərhlər, mövzunun başında vurğuladığımız xüsusun həqiqətini ortaya qoymaqdadır. Ölüm anı gəlmədən iman edən və o iman ilə ölən hər insan mömindir.
7-)
Müsəlmanlara qarşı kafirlərə kömək etmək adamı dindən çıxarar?
- İslam dinində, gərək mürtədlik mövzusu olsun, gərəksə başqa bir günah olsun, onu işləyənin cəhaləti bəhanə olaraq qəbul edilməz. Bu gün mədəni hüquqda da "Qanunu bilməmək bəhanə deyil" deyə bir qayda vardır. Əks halda, cinayətlərin önünü almaq qeyri-mümkünləşər. Hər cinayət törədən "Mən bunun cinayət olduğunu bilmirdim." deyib işin içindən sıyrıla bilər.
- Cəhalət, tək "karibu'l-ahd" deyilən yeni Müsəlman olmuş mühtediler üçün etibarlı ola bilər. Bir də nəzəri ölçüsü olan mövzularda bəzi kəslərin cəhaləti bir bəhanə qəbul edilə bilər.
- Müsəlmanlara qarşı kafirləri dəstəkləmənin küfr olması məsələsi isə, bir az irdələnilməyə ehtiyac duyan bir mövzudur. Bilindiyi üzrə, küfr etiqadı bir məsələdir. Adamın niyyəti böyük rol oynayar. Bəzən bir hərəkət küfr kimi görünər lakin sahibi kafir olmaz. Bu səbəblə, Müsəlmanlara qarşı kafirləri dəstəkləmənin küfr olub olmadığını bilmək üçün, dəstəkləmənin gerçək səbəbini bilmək lazımdır.
Əgər, bu dəstəkləmə işi, kafirləri Müsəlmanlara seçmək, Müsəlmanların -Müsəlman olduğu üçün- yox olmasını istəmək kimi bir məqsəd daşıyırsa, bunun küfr olduğunda şübhə olmaz. Əgər, işin içində, dinin xaricində başqa səbəblər varsa, o səbəblərə də etibar edilər.
Bu səbəblərin yüzlərlə növü ola bilər. İqtisadi, siyasi, ictimai ola bildiyi kimi, haqsız bir sıra başqa səbəblər də ola bilər. Müsəlmanlara qarşı kafirləri dəstəkləmək, küfrdən çox bir cinayət-günah olaraq qiymətləndirmək lazımdır. Xüsusilə bugünkü dünyada, boğuşmaların çoxu -din oxunun xaricində- cərəyan etməkdədir. Bəzən Müsəlmanlar, Müsəlmanlara qarşı kafirləri dəstəklədiyi kimi, bəzən də kafirlər kafirlərə qarşı Müsəlmanları dəstəkləməkdədir. Bu da işin içində başqa səbəblərin varlığını göstərməkdədir.
- Ayrıca, təkfir mexanizmini istifadə etmək hər vaxt risklidir. Bizə düşən Müsəlmanları sevmək, lakin onların zülmlərinə də ortaq olmamaqdır.
Küfrü tələb edəcək şeyə inanan adam kafir olar. Ancaq ağızından küfrü tələb edəcək bir söz çıxan adama kafir olar deyilməz. Çünki bəzən söz küfr olsa da söyləyəni kafir etməz. O sözü söyləməsi küfründən deyil başqa səbəblərdən qaynaqlana bilər.
Küfr və iman ürəyə aid şeylərdir. Elfazı küfrdən bir söz istifadə edən kimsə, ürəkdən imanı tərk etməmişsə, sırf bu sözü istifadə etməkdən ötəri imanı getmiş olmaz.
8-)
Namazda əllərin bağlanması lazımdır?
Namazda əllərin bağlanması sünnədir. Bu baxımdan əllər yana salınaraq qılınan namaz etibarlıdır. Əhli Sünnə məzhəblərindən Hənəfi, Şafi və Hənbəli məzhəbinə görə namazda əllərin bağlanması sünnədir. Maliki məzhəbinə görə isə əllərin yana salınması sünnədir. Cəfərilərə görə də əllər yana salınaraq namaz qılınar.
9-)
Diş fırçası yoxsa misvak.
Ağız sağlamlığı baxımından dişləri misvalamak və ya fırçalamaq əhəmiyyətli sünnələrdəndir. Bu baxımdan misvak ilə bu sünnə edilə biləcəyi kimi diş fırçası ilə də sünnə yerinə gəlmiş olar.
10-)
Cənnətdə ailə həyatı
Cənnətə gedən qadınların yoldaşları əgər cəhənnəmə getmişsə bu qadınlar cənnətlik kişilərdən biriylə evlənə biləcəklər. Cənnətdə qadınlar üçün bunun xaricində bir yoldaş olmayacaq.
11-)
İmani dəlilləri öyrənək...
Əsrimizin mühüm bir xəstəliyi iman həqiqətlərinə qarşı laqeydlik və iman həqiqətlərini isbat edən dəlillərdən üz çevirməkdir. Təəssüf ki, bu xəstəlik sadəcə qəflət əhlini deyil, mənəvi aləmdə yol getmək və tərəqqi etmək üçün ciddi çalışan Müsəlmanları belə əhatə etmişdir. Hətta bir qisim müsəlmanlar daha da irəliyə gedərək imani mövzularda dəlil axtarmağı lüzumsuz qəbul edir və: "şübhəmiz yoxdur ki dəlilə ehtiyacımız olsun." deyirlər. Yəni onlara görə iman həqiqətlərini isbat edən dəlillərlə məşğul olmaq qəlbi xəstəliklərin əlamətidir və şübhəsi olmayanlar üçün gərəksiz bir işdir. Bu görüş və etiqad tamamilə İslami bilgi əskikliyindən və cəhalətdəndir. Bu sözü ancaq İslamın dəlilə verdiyi qiyməti bilməyənlər və imanın mahiyyətindən xəbərsiz olanlar söyləyə bilər.
İmam Azam, Əhməd ibni Hənbəl, İmam Şafi, Süfyanı Sevri və digər bütün alimlərə görə, insanın imanı dəlili olmasa da səhihdir. Ancaq dəlil axtarmağı tərk etdiyi üçün günahkardır və üsyankardır. Bu alimlərə görə, iman həqiqətlərinin dəlillərini bilmək vacibdir. Tərk edilməsi isə haramdır. İmam Əşari isə bir az da irəliyə gedib deyir ki: "İmanın sağlam olmasının şərti, imanın təməl məsələlərindən hər bir məsələni əqli dəlillər ilə bilməkdir." Buna görə, imanın dəlillərini bilməyən kimsə İmam Əşariyə görə, mütləq olaraq mömin deyildir. Bu kəs hər nə qədər mütləq olaraq mömin olmasa da küfrün ziddi sayılan şeyin onda olmasına görə kafir də deyildir. Bu şəxs araşdırmağı və dəlil tələb etməyi tərk etdiyi üçün üsyankardır. İmam Əşari sonra beə deyir: "Bu şəxs digər üsyankarlar kimidir. Yəni içki içən, qumar oynayan və digər haramları işləyən üsyankarlar kimidir- Onun vəziyyəti Allaha qalmışdır. Allah istərsə onu bağışlayıb cənnətinə qoyar, istərsə günahı qədər ona əzab çəkdirər və daha sonra cənnətinə daxil edər. " (Fiqhi Əkbər Şərhi -İmamı Azam)
Deməli, üç məzhəb imamı olan İmamı Azam, İmamı Şafi və Əhməd ibni Hənbələ görə, dəlil tələb etmək və imani məsələləri dəlilləriylə bilmək vacibdir. Bilməyən mömindir, amma dəlil axtarmağı tərk etdiyi üçün asi və günahkardır. Cümhurun görüşü də budur. İmam Əşari isə dəlili, imanın sağlam olmasının şərti qəbul etmiş və iman həqiqətlərini dəlilləriylə bilməyənin mütləq şəkildə mömin olmadığını söyləmişdir.
O halda bir müsəlmanın ilk işi: öyrənilməsi vacib olan iman həqiqətlərinin dəlillərini öyrənmək və dəlilləri öyrənməyi tərk etdiyinə görə qazandığı "asi" və "günahkar" sifətindən qurtulmaqdır. Bu, namaz qılmaq, oruc tutmaq və qurban kəsmək kimi insana lazım olan bir ibadətdir. Fərzi-kifayə deyil, möminə fərzi-ayn olan bir elmdir. İmanın mahiyyəti, neçə hissəyə bölündüyü, dəlil tələb etməyin əhəmiyyəti, imanda artma və azalmanın olub olmadığı, Qur`anın dəlil tələb etməyə verdiyi əhəmiyyəti və imanla əlaqədar digər məsələləri "İmanın dərəcələri" adlı əsərimizə həvalə edərək burada bu qapını açmırıq. İstəyənlər www.ilmedavet.com saytımızdan bu əsərin mətnini tapa bilər və ya istərsə eyni saytın "Video İzlə" bölməsinə daxil olaraq bu əsərin videosunu seyr edə bilər.
Feyyaz İnformasiya Xidmətləri olaraq bu əsəri hazırlamaqdakı məqsədimiz Allahın varlığının dəlillərini bəyan etmək və Allahın varlığı haqqında şübhəsi olanları bu şübhələrdən qurtarmaqdır. Bu əsərdə izah edilən dəlillər son dərəcə qüvvətli olub tutarsız olduğunu ortaya qoymaq əsla mümkün deyildir.
Bunu da çox açıq bir şəkildə bəyan edirik ki: Allahın varlığı və digər iman həqiqətlərinin isbatı mövzusundakı söz haqqı Bədiüzzaman Həzrətlərinin və Risaleyi-Nur Külliyatınındır. Heç bir əsər iman həqiqətlərini Risaleyi-Nur külliyatı qədər açıq və qəti bir şəkildə izah edə bilməz. Onsuz da bu əsər hazırlanarkən də Risaleyi-Nur Külliyatı qaynaq əsər olaraq istifadə edilmişdir.
Etdiyimiz bu iş Risaleyi-Nurlarda keçən həqiqətlərin şərhləri və izahlarıdır. Bu səbəbdən bu əsərin əsl həmsöhbəti Risaleyi-Nurlarla tanış olmayan oxuculardır. Bu oxucular haqqındakı ümidimiz budur ki: Bu əsər Risaleyi-Nurlar ilə onların arasında bir körpü vəzifəsi yerinə yetirər və bu əsərin mədəni və qaynağı olan Risaleyi-Nurlara qovuşmalarına bir vəsilə olar.
O halda deyə bilərik ki: Bu əsərdən faydalananlar iki qrupdur:
1-Risaleyi-Nurları oxumamış olanlar. İnşallah bu əsərdəki qüvvət onların Risaleyi-Nurlarla maraqlanmasına səbəb olacaq və Risaleyi-Nur ilə onların qovuşmasına bir vəsilə olacaqdır.
2-Risaleyi-Nurları oxuyanlar. Bu qrup üçün də bu əsər Risalələrdə keçən həqiqətlərin izahları olub onların təfəkkür pəncərəsinin inkişafına bir səbəb və o həqiqətlərin başa düşülməsində bir pillə olacaqdır. Bu əsərdə Allahın varlığı iki dəfə iki dörd edər dərəcəsində qəti bir şəkildə isbat edilir.
Bizlər Feyyaz İnformasiya Xidmətləri olaraq digər iman həqiqətlərinin isbatı xüsusunda da fərqli əsərlər hazırlayıb sizlərin istifadəsinə təqdim etdik.
İmanların qüvvətlənməsinə, təqliddən təhqiqiyə çıxmasına və Risale-i Nurlara yaxınlaşmağa bir vəsilə ola bilsək nə xoş bizlərə! İnayət və tövfiq Allahdandır.
Dinsiz insanların varlığı, insanın dinsiz yaşaya biləcəyini göstərməkdədir. Ancaq bir cəmiyyət bütünlüklə dinsiz qalmağa davam edə bilməz. Demək olar ki, din duyğusu yəni bütün varlıqların üstündə sonsuz bir gücə sahib olan bir varlığa ibadət etmə duyğusu insanların yaradılışında vardır. Bu duyğunun təsirində qalmayan bir kəs yoxdur. Bu səbəblədir ki, həqiqi məbudu tapmayanlar səhv məbudları qəbul edirlər. Günəşə, aya, ulduza, daşa, ağaca sitayiş etməyə başlayırlar. Bu da bir növ dindir.
"Nəfsinin istəyini ilahiləşdirən şəxsi gördünmü? Allah (əzəli) elmi sayəsində onu azğınlığa saldı,qulağını və qəlbini möhürlədi, gözünə də pərdə çəkdi. Allah`dan başqa kim onu doğru yola yönəldə bilər? Məgər düşünüb anlamırsınız? " (Casiyə, 45/23)
məalındakı ayədə bütpərəstlik və başqa yalnış din sahibləri kimi dinsizlərin də həva və həvəslərini ilah etdiklərini və bu səbəbdən də bir növ dinsizlik dininə sahib olduqlarını göstərir. İnsanın yer üzündə var olmasından bu yana əsrlərdir davam edən həyatına baxıldıqda onun heç bir zaman dinsiz yaşamadığı görüləcəkdir. İstər antropologiya, istərsə də psixologiya və sosiologiya işləri bu gerçəyi ortaya qoymuşdur. İnsanlığın tarixi araşdırmalarında mütləq mənada dinsiz bir millət görülməmişdir.Hər hansı bir insan irqi və cəmiyyəti araşdırıldıqda orada, bəsit və batil da olsa bir dinə, bir ilah fikrinə rast gəlinmişdir. Ruh və bədən kimi, maddi və mənəvi ünsürləri özündə cəm edən insan bir tərəfdən maddi varlığının davamı üçün məşğul olub çalışarkən, digər tərəfdən ruhi qidası olan inanc duyğusunu təmin etmək məqsədi ilə, bəzən göydəki günəşə, aya və ulduzlara bəzən də yer üzündəki alova, heyvanlara və müqəddəs tanıdığı bir sıra varlıqlara sitayiş etmişdir. İrqləri, dövrləri və ölkələri ayrı, bir-birini tanımayan insanlarda görülən bu mütləq inanc birliyi, din fikrinin ümumi, Allah inancının da fitri (anadangəlmə) olduğunu isbat etmişdir. (Bax. Mehmet Emin Ay, Çocuklarımıza Allahı nasıl tanıtalım, s. 13-14, Timaş Nəşrləri, İstanbul, 1994)
Qurani-Kərimdəki "Hər ümmətin bir peyğəmbəri vardır." (Yunus, 10/47) ayəsi cəmiyyətlərin dinsiz və peyğəmbərsiz yaşaya bilməyəcəyinə işarə edir. Yenə Hz. İbrahimin (aleyhissalam) yaradıcını axtarması və tapmasını ifadə edən Quran ayələri də (bax. 6 / 76-79; 21 / 58-67; 26 / 70-82) insanların dinə olan ehtiyacını və fitrətindəki mənəvi duyğularla Allahı tanıya biləcəyini açıq bir şəkildə göstərir. Din duyğusunun imtina edilməsi mümkün olmayan bir xüsusiyyət olduğunu görmüş olmalıdır ki, bir Yunan tərbiyəçisi olan Plutargue bunları söyləyir: "Dünyanı gəzin, divarsız, ədəbiyyatsız, qanunsuz, sərvətsiz diyarlar tapacaqsınız, lakin məbədsiz, məbudsuz diyarlar tapa bilməyəcəksiniz." Buna görə, məbəd və məbuda bağlılıq ehtiyacı, insanlığın yaradılışında mövcud ortaq bir xüsusiyyət kəsb edir. (Mürsel, Sefa, Bediüzzaman Said Nursi ve Devlet Felsefesi, s. 90- 91, Yeni Asiya nəşrləri, İstanbul, 1980)
Cəmiyyətlərin dinsiz qala bilməyəcəyi xüsusuna diqqətimizi çəkən Mehmet Akif Ersoy dinin sosial istiqamətdən gərəkli olduğunu bu misralarında ifadə edir:
"Hər camaatdan beş-on dinsiz zühur eylər bu hal
Çox təbiidir. Lakin ilhadı bir qövmün pek muhal.
Hansı millətdir ki, efradında yoxdur hissi-din?
Ən böyük akvama bir bax, dini hər şeydən mətin. " (Safahat (Üçüncü kitab), Hakkın Sesleri, s.
258, 9 May 1929)
İnsan mahiyyətinə baxıb düşündükcə nəzarətsiz bir şəkildə yaşaya bilməyəcəyini dərk edəcəkdir.
Ən dinsiz insanlar belə dinə sığınmağa məcburdur. Çünki insan aciz olduğu üçün hədsiz düşmən və
ehtiyacına cavab verən bir gücün himayəsinə sığınmağa möhtacdır. Bundan başqa ürəyindəki
əbədiyyət istəyini də təmin etmək istəyir. Məhz insanların bu arzularını təmin edən yeganə qüdrət
sahibi Allahdır.
13-)
Küfr hesab olunan təkamül nəzəriyyəsini dərs zamanı məcbur olub məllimə danışmaq insanı küfrə salarmı?
Va aleykumussalam!
"Darvin dedi ki", "Darvinə görə" deyərək danış qorxma bu səni küfrə salmaz. Qəlblərə iman nurunu yerləşdirən Allahdır.
Sual:Təbiət qanunlari, yaxud səbəblər nəyisə yaratmağa qadirdirlərmi?
Maddi aləm bir nəticədir. Gözümüz qarşısında vardır. O zaman bu var olanın meydana çıxmasının da səbəbləri, başqa sözlə qanunauyğunluqları olmalıdır: bu aləmi kim yaradıb? Nə üçün yaradıb?
Bu suallara cavab axtararkən bəziləri məsələnin cavabını bu məntiqlə verməyi doğru hesab etmişlər: bir şeyin var olması üçün əvvəlcə səbəblər (qanunlar) olmalı, sonra onlardan nəticə törəməlidir. Bir sıra təbiətşünaslar da aləmlərə baxır, onların əmələ gəldiyini, sonradan yarandığını anlayır, lakin onların yaranmasını səbəblərlə izah edirlər: əvvəlcə səbəblər (qanunlar) yaranıb, sonra bu səbəblər bir araya gələrək maddi aləmi əmələ gətiriblər.
Belə bir iddia doğrudurmu? Bu suala cavab vermək üçün, əvvəlcə “təbiət yaradıb” iddiasının doğru olub-olmaması üzərində düşünmək lazımdır. Təbiət nədir və onda yaratmaq gücü, qabiliyyəti vardırmı?
Təbiət nədir?
“Kainat nə cür meydana gəlmişdir?” sualına bəziləri heç düşünmədən:“Təbiət yaratdı” deyə cavab verirlər. Çünki bu cavab dərsliklərlə, müəllimlərin izahları ilə, həm də mətbuatda, radio və televiziyada verilişlər, elm adamlarının və yaşca böyüklərin söhbətləri ilə insan şüuruna bir növ hazır model halında yerləşdirilir. Əgər sualları davam etdirib “Bəs onda bu nəhənglikdə kainatı yaradan təbiət özü nədir? Bu ağaçlar, quşlar, sularda üzən balıqlar, qulaqlarımıızda səs-səsə verən bu civiltilər nədir?”-deyə soruşsaq, onda da təqribən bu cavabı alacağıq: “Bunlarıın hamısı təbiətdir, təbiət qanunlarıdır”.
Əgər bir qədər də irəli gedib “Çox gözəl, bəs onda insanlar, heyvanlar və digər varlıqlar nə cür meydana gəlmişdir?”-deyə növbəti sualı versək, yenə də yeni cavabı alacağıq: “Təbiət yaratdı”.
Görəsən, bu təbiət adlandırdıqları nədir ki, özü özünü yaradır?Yaradan da, yaradılan da eyni adı daşıyır? Onda bu qədər qüdrət, bu qədər elm var? Bu ona bənzəyər ki, “stolu dülgər yox, elə stol özü yaradıb”, yaxud, kitabı yazıçı yox, hərflər, ya da kağız özü yazıb. ”Cazibə qanununu heç kəs yaratmayıb, onu elə cazibə qanunu özü yaradıb.“
“Təbiət” sözü lüğəti mənasına görə səciyyə, əxlaq deməkdir. Materialistlərə görə isə təbiət hər şeyin başlanğıcıdır. Çünki onlara görə hər şey maddədən başlayır, buna görə də maddi aləmi təbiət adlandırır, hər şeyi onda axtarır, onda görürlər. Buna görə də bu dünyagörüşünə malik olanlardan “Bəs kainatı kim o deməkdir ki, təbiət təbiəti yaradıb, təbiət yer üzünü yaradıb, daşları, ağacları, quşları, insanları, atomları, qalaktikaları, bir sözlə hər şeyi təbiət yaradıb, daha doğrusu hər şey özü özünü yaradıb. Bu isə qəribəliyin, əcaibliyin yaradıb? İnsanı kim yaradıb?” soruşanda onlar heç düşünmədən “Təbiət yaradıb” cavabını verirlər. Bu isə təzahürü olan bir sayıqlamadan başqa bir şey deyildir.
“Səbəb” və ya “qanun” dedikdə nə anlayiriq?
Əvvəlcə səbəbin nə demək olduğunu aydınlaşdıraq. Səbəb hər hansı bir nəticənin meydana çıxmasının qanunauyğunluğudur. Məsələn, əgər biz evə gəlib masamızın üstündə bir dəstə çiçək görürüksə, ilk əvvəl ağlımıza bu suallar gəlir: bu çiçəkləri kim gətirib, nə üçün gətirib? Əgər masamızın üstündə əvvəlcədən çiçək yox idisə, demək onu birisi gətirmişdir. Gətirmişdirsə, bunu gətirməsinin bir səbəbi olmalıdır.
Bu baxımdan, səbəbləri (qanunları) yaradıcı qəbul etmək, onları şüurlu, ağıllı, elmli qabul etmək deməkdir. O zaman suyu əmələ gətirən 2 Hidrogen molekulunun 2 deyil məhz 1 Oksigen molekulu ilə birləşməsini bu qanunun özündə olan şüur və ağılla izah etmək lazım gələrdi. Halbuki, belə bir düşüncənin özü bəri başdan qəbul edilə bilməz.
Bağçamıza nəzər saldıqda görürük ki, bir-birinin yanında əkilmiş on cür çiçək hamısı eyni torpaqdan, eyni havadan, eyni sudan, eyni günəşdən (başqa sözlə, eyni kimyəvi, bioloji, fiziki, riyazi qanunlardan) istifadə etsələr də, verdikləri bəhrə – çiçəklər bir-birindən fərqlidir: birisi sarı, digəri qırmızı, üçüncüsü bənövşəyi rəngdə çiçək açır. Birinin çiçəklərinın ləçəkləri iri, digərininki kiçik olur, biri bir iy, digəri tamam başqa iy verir. Birinin meyvəsi şirin, ikincinin meyvəsi turş, üçüncününkü acı olur. Eyni şeylərdən istifadə etmələrinə, eyni yolu getmələrinə; torpağa düşmə, rütubət və temperaturdan istifadə edərək cücərmə, böyümə, çiçək açma, yarpaqlama, meyvə vermə və s.) baxmayaraq, nəticə bir-birindən tamamilə fərqli olur. Bu, bir növ bizim 32 hərfdən istifadə edərək, onların yerini müxtəlif cür dəyişərək müxtəlif sözlər halına gətirməmizə bənzəyir.
Kainatda eyni qanunlar mövcuddur, yalnız onlar əlifbanın eyni hərflərininnmüxtəlif sözlərdə müxtəlif şəkildə yer dəyişməsi, birləşməsi kimi, hər bir varlıqda müxtəlif yerdə təzahür edirlər.
Mexaniki enerjinin meydana çıxması və təsiri nəticəsində hərəkət edən bir avtomoıbilə baxın. Onun hərəkətinin bir qism şeylərə bağlı olduğunu görürsünüz. Qaz pedalını basmaqla çəndən gələn benzin püskürür, elektrik açarının işə salınması ilə benzin alışıb yanır.Buradan alınan istilik enerjisi mexaniki nerjiyə çevrilərək maşının mühərrikini hərəkətə gətirir. Təkərlər fırlanmağa başlayır və avtomaşın hərəkət edir.
Bəs sürücü? Bəs insan əli toxunmadan saat dəqiqliyi ilə işləyən kompüterləşmiş
avtomobil zavodu? Bütün bunlara, qaz pedalından başlamış ən mürəkkəb mexanizmlərin hərəkətinə qədər baş verənlərə “pedal öz-özünə basıldı”, “benzin baka özü doldu, özü axdı, özü alışdı” və s. və i.a. kimi sayıqlamaları kim söyləyər?
Səbəblərin, yəni qanunların bir-biri ilə birləşib nəyisə yarada bilmək qabiliyyətində olub-olmadıqlarını daha dərindən anlaya bilməmiz üçün maddi aləmi təşkil edən zərrəciklərin ən kiçiyi olan elektronlara nəzər salaq.
Kainatda mövcud olan qəribəlikləridən biri böyük varlıqların, böyük işlərin ən kiçik varlıqların birləşməsi ilə meydana çıxarılmasıdır. XX əsrin ən böyük kəşflərindən biri olan atomun parçalanması və elektronların insanın istifadəsinə tabe etdirilməsi bu sirli aləmə açar oldu.
Maddi aləmi təşkil edən bu zərrəciklərin kütləsi o qədər kiçikdir ki, (10-31kq.) onların bir işə yaraya biləcəyini ilk anda ağıl kəsmir. Halbuki, bu gün məişətimizin ayrılmaz hissəsini təşkil edən elektron cihazlar – televizorlar, kompüterlər, telefonlar, qabyuyan və paltaryuyan maşınlar, nəhəng zavod və fabriklərin avadanlıqları və cihazları, hamısı məhz elektron tranzistorların kəşfi ilə mümkün olmuşdur. İnsan atomu parçalamış, onun ən kiçicik zərrəciklərinə enmiş və onları özünə tabe etdirə bilmişdir.
Bu zərrəciklərin ahəngdar şəkildə çox nəhəng işlər görməsi onların şüur və gücləri ilə izah edilə bilməz. Ən əvvəl ona görə ki, onlarda belə bir şüur və güc yoxdur, əgər olsaydı, o zaman insan onları idarə edə bilməz, onlar insana tabe olmazdılar. Onların şüuru olsaydı, sonsuz sayda deyə biləcəyimiz bu hissəciklərin gördükləri hər işdə, meydana çıxan hər fərqli varlıqda eyni nəticəni verməz, eyni qaydalara tabe olmaz, beləliklə də fiziki qanunlar mövcud olmazdı.
Zərrəciklər üzərində aparılan elmi araşdırmalar nəticəsində məlum olmuşdur ki, bizdən bir milyon işıq ili uzaqlıqda olan varlıqları təşkil edən zərrəciklər eyni ilə bizi əhatə edən aləmi təşkil edən zərrəciklər kimi hərəkət edir,eyni qanun və qaydalara tabe olurlar. Sanki onlar hamısı eyni ustaddan dərs almış, hamısı eyni mətbəxdən çıxmışdır. Üstəlik, adama elə gəlir ki, uzaqlardakı zərrəciklərlə bizim ətrafımızdakı zərrəciklər bir-biri ilə xəbərləşir, məlumat alıb məlumat verirlər.
Elə isə elektronlar bu “bilik alış-verişini” haradan və kimdən alırlar? Axı bir zərrəcik intizamsızlıq etsə, qanunlara tabe olmasa, özbaşına hərəkət etsə, o zaman kainat var ola bilməz, var olan məhv olar! Onları eyni qanun və qaydalara tabe etdirən kimdir? Onları eyni qanunlar üzrə hərəkət etməyə, müxtəlif yerlərdə və müxtəlif şəraitdə eyni nəticələrə gətirən güc haradandır?
Onlara bu bilgi, bu hərəkət qaydaları nə zaman, harada və kim tərəfindən öyrədilmişdir? Hələ maddə olmayan, maddə olması üçün hələ çox proseslərdən keçəcək bu zərrəciklər kainatın 15 milyard illik tarixi boyu eyni qanun və qaydaya tabe olmaqdan, eyni səbəblər kimi görünməkdən heç yorulmadılarmı? Heç dəyişmək zərurəti hiss etmədilərmi?
Səbəblər və təbiət qanunlari yaradici ola bilərmi?
Əşyanın (materiyanın) meydana çıxmasını səbəblərlə izah etməyə çalışaraq “səbəblər yaratdı” deyənlərlə elmi pərdə edib Cənab-i Haqqın gördüyü işi “təbiət qanunlarına verməyə cəhd edənlərə və bununla da Allahı inkar edənlərə bu paraqrafda cavab verməyə çalışacağıq.
İlk baxışda baş verən hadisələrin, var olanların hamısının, məsələn, çiçəklərin açıb təbəssüm etməsi, qarın, yağışın yağması, günəşin işıq saçması, küləyin əsməsi, torpağın oyanması, fəsillərin dəyişməsi, yer üzünün kainatdakı digər planetlərlə bir üzvü bağlılığının olması səbəblərlə bağlı görünür.
Amma məsələnin mahiyyətinə bir az diqqətlə baxanda görürük ki, həmən səbəblər öz gücləri, öz qüdrətləri ilə nəinki əngin səmadakı planet və qalaktikaları, heç bir çiçəyin bir ləçəyini də yaratmağa qadir deyillər. Bunun üçün o səbəb dediyimizin ən əvvəl ağlı, şüuru olmalıdır ki, nəyi nə zaman və necə etməyi, anlasın, dərk etsin. Sonra özü kimi başqa səbəblərlə əlaqə saxlaya bilsin, onları bir yerə toplayıb “Sən burada, sən orada, o biri də burada dayansın, sonra ordan gəlib buradan getsin və s.” bu kimi insanı gülldürəcək qədər planlı hərəkət etsin və onda bütün bunları etməyə güc, qüvvə, qüdrət olsun.Gəlin belə sözlərlə gülünc vəziyyətə düşməyək.
Rəsul-i Əkrəmin (səs) hüzuruna dağdan enib gəlmiş, baldırı çılpaq bədəvi ərəb belə deyirdi: “Əgər bir yerdə dəvə peyini vardırsa, bu, nə zamansa buradan bir dəvənin keçdiyini göstərmirmi? Torpağa düşmüş bir ayaq izi oradan keçən bir insanın varlığına dəlil deyildirmi? Əgər göydəki ulduz kəhkəşanı nizam-intizam içərisində bir-biri ilə toqquşmadan, biri digərinin yolunu kəsmədən dövrə vurmaqdadırsa, ulduzlar və günəşlər ahənglə hərəkət etməkdədirsə, yer üzü vadi-vadi, dağ-dağ, dərə-dərə, çöl-çöl, meşə-meşə insan oğlunun ehtiyaclarını təmin etməkdədirsə… Deyin, bütün bunlar hər şeyi yaradan və hər şeyi bilən Alim və Hakim bir Allahın (CC) varlığını sübut etməzmi?”
Gəlin etiraf edək, bu məntiqlə düşünən baldırı çılpaq bədəvi ərəb əlində laboratoriya təhlilləri aparmaq imkanı olan, maddənin dərinliklərinədək getmək, onun mahiyyətini anlamaq imkanı olan, lakin bununla belə Allahın varlığını və əzəmətini görə bilməyən qafil alimdən daha irəli getmiş, səbəblər pərdəsini yırtıb səbəblərin nəticəsinə varıb Allahı tapmış idrak sahibi bir insan deyildirmi?
Beləcə, məsələyə inadın yox, ağılın və məntiqin gözü ilə baxılsa, kainatdakı rəngarəng əsərlər, çox müxtəlif izlər və yollar görünəcək, bilinəcəkdir. O zaman da varlıq kar, kor, şüursuz, ağılsız olan mənasız şeylərlə izah edilməyəcək, əlaqələndirilməyəcəkdir.
Fərqliliklərə, ziddliklərə baxmayaraq uyğunluq necə olur?
Yaradılan hər şeydə, hətta, zidlərin bir araya gəlişində belə, onların birbirləri ilə uyğunlaşmaları müşahidə edilir. Məsələn, bizim vücudumuzun fizioloji, anatomik və ruhi quruluşu ilə yer üzünün, günəşin, ayın, ulduzların və qalaktikaların qurulyuşu arasında heç bir fərq yoxdur. Əgər hər hansı bir fərqlilik olsaydı, bitkilərdən, heyvanlardan istifadə etməklə ehtiyaclarımızı təmin edə bilməyəcək, beləliklə də həyatımızı davam etdirə bilməyəcək, məhv olub gedəcəkdik.
Təbiətlə canlıların münasibətinə diqqət yetirəndə görürük ki, onlardan
biri oksigen qazını alıb karbon dioksid verirsə, digəri əksinə, karbon dioksidi alıb əvəzində oksigeni verir. Bu prosesi müşahidə edən adama elə gəlir ki,bitkilər öz aralarında onlar üçün çox həyati əhəmiyyət daşıyan şeylərin alverini edirlər. Belə ki, hərə özünə lazım olanı alır, lazım olmayanı isə ehtiyacı olana satır və ya dəyişdirir. Əgər bütün bu proseslərin gedişində Allahın
qüdrətini, elmini, mərhəmətini danıb ağılsız, şüursuz və iradəsiz atomların özözlərini yaratmasını düşünsək, yaxud desək ki, bütün bunları həyata keçirən qanunlardır, səbəblərdir, o zaman təsdiq etməliyik ki, bitkiləri təşkil edən atomlar ağıllıdırlar, şüurludurlar. Bu isə yüz qat xürafatdır, yüz qat dəlilikdir.
Diğər bir əhəmiyyətli xüsusiyyət də bundan ibarətdir: hər varlıq zaman keçdikcə müxtəlif şəkillərə, ölçülərə girir, hər gün ayrı bir şəkil alır. Bəzi canlılar saniyədə, bəziləri gündə, bəziləri ayda, bəziləri isə ildə bir nəçə dəfə dəyişir, müxtəlif surətlərə girirlər. Eləsə, bunların hər biri düşəcəyi şəkil, davranış və surət üçün ayrı-ayrı modellər və qəliblər istər.
Bəzi elm adamları insandakı xasiyyətlərin, mənəvi quruluş və maddi sima kimi xüsusiyyətlərin xromosonlar tərəfindən daşındıığını və nəsildənnəslə verildiyini iddia edərək, hər şeyi onlara bağlayırlar. Amma unudurlar ki, tamamilə maddədən təşkil olunmuş və dəyişməyə məcbur olan xromosonlar bu işi heç cür görə bilməzlər.
Necə olur ki, ağılsız və şüursuz xromosomlar özlərindəki bütün xüsusiyyətləri, şifrələri və sirləri onların yerini tutacaq digər zərrələrə təhvil verərkən heç nəyi qarışdırmır, dəyişik salmırlar? Bu nə sirdir ki, atadan oğula yeriş tərzi, anadan qaşlar və gözlər, ağız və burun quruluşu, babadan təmkinlilik və s kimi əlamət və xasiyyətlər dəyişmədən, pozulmadan birindən digərinə keçir?
Halbu ki, müntəzəm surətdə dəyişmələr baş verməkdədir. Yeyilən ərzaq məhsulları, tənəffüs edilən hava, içilən sular, kənara (xaricə) atılan şeylərlə yer dəyişdirərkən; əsl ünsürlərin qətiyyən dəyişməməsi və xarab olmaması göstərir ki, əşya var edilməzdən əvvəl bir hesab və həndəsəyə tabe tutulmuş, o planlar və qanunlara görə bizim aləmə göndərilmişdir . Beləcə heç bir qarışıqlıq və hərc-mərclik meydana gəlməmiş, aləmlə bir-biri ilə münaqişə etməmişlər.
Məsələn, Allah bir ağacı yaradarkən, ona elə bir mahiyyət vermişdir ki, günəşin yandırıcı şüalarına məruz qaldığı halda nəinki ondan zərər görmür, əksinə, ona ehtiyac duyur, onunla öz inkişafını təmin edir. O, ağaca belə bir xarakter verilməsəydi, qovurucu günəş şüaları altında canlılığını davam etdirə bilməyəcəkdi.
Açıq havada yaşayan canlıların ciyərləri ilə su altında yaşayan canlıların ciyərləri fərqli quruluşa malikdirlər. Fərq təkcə onların quruluşunda deyildir, həm də bu ciyərlərin qidası olan oksigenin şəklindədir. Açıq havada yaşayanlara oksigen qaz halında verilirsə, su altında yaşayan canlılara oksigen maye halında verilir.
Əşya və ya hadisəni səbəbdən, səbəbi də əşya və hadisədən ayri qəbul etmək mümkündürmü?
Əgər siz anadan olmamışsınza (səbəb yoxdursa), sizi təbrik etmək üçün masanızın üzərinə çiçək qoymaq (nəticə) də yoxdur.
Əgər su yoxdursa və hətta bizim su haqqında yerli-dibli heç bir təsəvvürümüz yoxdursa, o zaman nə üçün su buxar halındadır? “yaxud, nə üçün su donub buz olmuşdur?” sualını verə bilərikmi? Əgər bağcada ağac yoxdursa, biz nə üçün ağac yarpaqlamayıb, yaxud meyvə verməyib? “deyə soruşa bilərikmi? Axı su olmasa, biz buxar, ya da buz haqqında hansı təsəvvürə malik ola bilərik?
Əgər bağda yerli-dibli alma ağacı yoxdursa, kimsə nə üçün alma yetişməyib, turşdur?” suallarını verə bilərmi?
İ. Nyuton ağacdan qopan almanın nə üçün yuxarı yox, sağa yox, sola yox, məhz aşağı düşdüyü sualına cavab axtararkən cazibə qanununu kəşf etmişdir. Almanı ağacdan aşağıya doğru çəkən yerdəki cazibə qanununun mövcudluğudur. Lakin ağac, alma və yer olmasaydı cazibə qanunu nə üçün var olmalı idi və Nyuton cazibə qanununun varlığını haradan və necə dərk edəcəkdi?
Əgər təbiət (qanunlar) yaradır” deyənlərə inansaq, o zaman qəbul etməliyik ki, maddə yox ikən cazibə qanunu var idi. O zaman belə bir sual meydana çıxır: elə isə bu maddədən əvvəl var olan cazibə qanunu harada var idi və maddədən nə qədər əvvəl var idi? Əgər maddədən əvvəl cazibə qanunu var idisə, nəyi cəzb edirdi? Əgər, doğrudan da, maddənin var olmasından əvvəl cazibə qanunu var idisə, o zaman bu maddədən əvvəl var olan cazıbə qanununun var olmasını təmin edən başqa bir cazibə qanunu da olmamalıydımı? Yoxsa bu qanun özü necə var olacaqdı? Digər tərəfdən, cəzb etməyə heç bir şey yox idisə, onda bu qanun öz varlığını harada davam etdirirdi?
Bu məntiqsizlik eyni ilə görən “toyuq yumurtadan əmələ gəlib, yoxsa yumurta toyuqdan?” sualı ilə eynidir. Nə toyuq yumurtadan, nə də yumurta toyuqdan əmələ gəlməyib. Toyuğu yaradan kimdirsə, elə yumurtanı da yaradan odur. Qarpızı yaradan kimdirsə, içərisindəki toxumu da yaradan odur. Buradan da bu məntiqi nəticəyə gəlirik ki, bir əşya və hadisənin olması eyni zamanda onun var olmasını tə`min edən qanunların da var olması deməkdir. Beləliklə bu nəticəyə gəlirik ki, əşya və ya hadisəni səbəbdən, səbəbi də əşya və hadisədən ayrı qəbul etmək mümkün deyildir.
Müasir elm bunu sübut edir: yüz minlərlə canlıların milyonlarla fərdlərinin bir hüceyrəsinin bir parçasının milyonda bir parçası belə ağılsız, kar və kor səbəblər tərəfindən meydana gələ bilməz. Görkəmli kimyaçı alim İ.A. Büxler canlı orqanizmin yaranmasının təsadüf və səbəblər baxımından mümkünlüyünü araşdırarkən belə bir nəticə ilə qarşılaşmışdır: əgər ən kiçik molekullardan birinin meydana gəlməsi yuxarıda bəhs edilən təsadüflər,yaxud səbəblərlə izah edilərsə, o zaman bu proses üçün ən azı 3 milyard illik bir zamana ehtiyac olmalıdır. Bu rəqəm isə yer üzərində canlı aləmin əmələ gəlmə tarixi ilə tərs mütənasibdir.
O zaman bu qanunları onlar özləri yaratmırlar. Onlar ümumi qanunlardanistifadə edib öz proqramlarını yaşayırlar. Bu qanunlar isə kənarda deyildir, maddə ilə bir yerdə vardır. Maddəni kim yaradırsa, qanunları da o yaradır.
Yuxarıdakı misaldan da gördüyümüz kimi, səbəb və ya qanun bir şeyin var olmasını tə’min edən mənəvi varlıqlardırlar. Bir əşya və ya hadisə ardırsa, o, mütləq ona aid olan qanunlarla vardır. Masamızın üstündəki çiçəkləri birisi toplamış, ad günümüzü təbrik etmək üçün alıb, gətirib (səbəb), masamızın üzərinə qoyub (nəticə) getmişdir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, bir şey olmadan onun səbəbinin meydana çıxması mümkün deyildir.
15-)
Bütün hərəkətlərimizi Allah yaradıbsa, bizim günahımız nədir?
Bir binanın yuxarı mərtəbəsinin hədiyələrlər, ən aşağı mərtəbəsinin isə işgəncə alətləriylə dolu olduğunu və bir şəxsin bu binanın lifti içərisində olduğunu fərz edin. Binanın bu xüsusiyyəti əvvəlcədən bildirilmiş olan bir şəxs yuxarı mərtəbənin düyməsini basdıqda hədiyələrə qovuşar, aşağı mərtəbənin düyməsini basdıqda isə əzaba uğrayacaqdır.
Burada iradənin etdiyi tək şey yalnız hansı düyməyə basılacağına qərar verməsi və təşəbbüs göstərməsidir. Lift isə o şəxsin qüdrət və iradəsi ilə deyil, müəyyən fizika və mexaniki qanunlarla hərəkət edir. Yəni insan yuxarı mərtəbəyə öz iqtidarı ilə çıxmadığı kimi, aşağı mərtəbəyə də öz iqtidarıyla düşmür. Bununla birlikdə liftin hara gedəcəyinin təyin olunması, içindəki şəxsin iradəsinə buraxılmışdır.
İnsanın öz iradəsiylə etdiyi bütün işlər bu ölçüylə qiymətləndirilə bilər. Məsələn, Cənabı-Haqq içki içib əylənilən yerlərə getməyin haram, məscidə getməyin isə fəzilətli olduğunu insanlara bildirmişdir.İnsan vücudu isə öz iradəsiylə, misaldakı lift kimi hər iki yerə də getməyə uyğun bir yaradılışdadır.
Kainatdakı fəaliyyətlərdə olduğu kimi, bədənin içindəki fəaliyyətlərdə də insanın iradəsi bura qatılmır və insan bədəni, külli qanun adı verilən ilahi qanunlarla hərəkət edir. Fəqət onun hara gedəcəyinin təyin olunması insanın iradə və seçiminə buraxılmışdır. O hansı düyməni bassa, yəni hara getmək istəsə, bədən oraya doğru hərəkət edir, bu səbəbdən də gedəcəyi yerin mükafatı və ya cəzası o insana aid olur ...
Hər dəqiqədə bədənimizdə otuz milyon hüceyrə ölür, yerinə yeniləri gəlir. Altı ayda beyin hüceyrələri xaric tamamilə dəyişirik. Altı ildə bir dəfə beyin hüceyrələri də daxil olmaqla tamamilə dəyişirik.
ət-Tabərani və əl-Hakim'in nəql etdiyi səhih bir hədisdə Peyğəmbərimiz aleyhissalam belə buyurmuşdur: "Şübhəsiz ki, iman, sizdən birinin sinə boşluğunda, paltarın köhnəldiyi kimi köhnələr. Buna görə də Allah Təaladan, imanınızı təcdid etməsini diləyin. " (əl-Heysəmi, Məcma'u'z-Zəvaid, I, 52. əl-Heysəmi, et-Təbəraninin isnadının həsən olduğunu söyləmişdir. əz-Zəhəbi də bu rəvayətin ravilərinin etibarlı kəslər olduğunu söyləyən əl-Hakimin bu hökmünə qatılmışdır. Baxın. Təlhisu'l-Müstədrək (əl-Müstədrək ilə birlikdə), I, 4.)
Görəsən "imamın köhnəlməsi" nədir?
Hamımız öz həyatımızda müşahidə etmişik. Xüsusilə davamlı təkrarladığımız işləri edərkən başımıza gələn bir haldır bu. Bir işi etməzdən əvvəl mühakimə edor, istişarə edir və qərar vermə mərhələsinə gələnə qədər müəyyən bir müddətdən keçirik. Bu müddət içində o iş mövzusundakı niyyətimiz də, qətiyyətimiz də tam və təzədir. Ancaq eyni işi bir neçə dəfə tekrarladığımızda yavaş-yavaş mexanikləşməyə başlarıq. Artıq o iş, hər dəfə qərar verib niyyət etmək zərurəti hiss etmdən "avtomatik olaraq" təkrarladığımız bir "rutin" halına gəlir.
Məhz "ibadət"in "ədəd"ə çevrildiyi mərhələ da tam burasıdır. Qəlbimizi və niyyətimizi diri tutmadan etdiyimiz işlər bir müddət sonra "ədəd yerini tutsun"a çevrilir və biz, əslində, doğru şəkildə etdiyimiz doğru bir iş mövzusunda belə xətaya düşməyə başlayırıq. Beş vaxt namaz mövzusunda belə, çox vaxt yaşadığımız hal, bu deyilmi?
"İmanınızı 'La ilahə illəllah" sözü ilə təcdid edin və yeniləyin. ". (Musnad, II / 359, et-Tərğib və`t Tərxib, II / 415)
İman, Allaha qəlbdən intisab və bağlılıqdan ibarətdir; bizi Yaradan'ımıza bağlayan ən güclü bağdır. Küfr, inkar və ya şirk isə bu möhkəm bağın qopması və ya qoparılmasıdır. İman, qəlbin əməlidir. Qəlbdə meydana gəlir və qəlbi nuruyla işıqlandırır. Küfr edərsə, ürək və inamın olmaması inancdır.
İmanın yenilənməsi bir əmrdir. Nisa surəsi 136. ayədə belə buyurulur:
"Ey İman edənlər! Allaha iman edin. "
Həm də iman edənlərə əmr. Yəni imanınızı təqliddən, təhqiqi imana çıxarın, imanınızı yeniləyin, imanın hədsiz mərtəbəsində tərəqqi edin, .. mənaları vardır.
Hucurat surəsi 14. ayədə buyurulur:
"Bədəvilər 'inandıq' dedilər. Də ki: Siz iman etmədiniz amma 'İslam olduq' deyin. Hələ iman sizin qəlblərinizə yerləşmədi. "
Demək imanı dəm və damarlara qarışdırmaq, təkrar edərək, bir vərdiş və xasiyyət halına gətirmək; ağıl, qəlb, ruh kimi lətifələrə sirayət etdirmək lazımdır.
İnsanın hər bir fərdinin mənən çox "fərdləri" vardır. Yəni hər bir insan, ömrünün illərinin sayı qədər, hətta günlərinin sayı qədər, hətta saatlarının sayı qədər "fərqli fərd" sayılmaqdadır. Çünki insanın həyatı zamana tabe olduğu üçün, o tək fərd bir model hökmünə keçməkdə və hər gün bir digər fərd şəklini geyinməkdədir.
Hər il fotoşəkil çəkdirsək, yan-yana qoysaq, nə qədər dəyişdiyimizi fərq edəcəyik. Ruh dəyişmədiyi üçün özümüzü eyni zənn edirik. Madam cəsəd davamlı yenilənir, o zaman cəsəddən gedənləri imanla göndərmək kimi, yeni gələn zərrə və hüceyrələri də imanın nuru ilə nurlandırmaq lazımdır. İnsan zaman altına girdiyi üçün ömrünün saatları, günləri, illəri sayı qədər ayrı fərdlər hökmünə keçdiyindən, hər bir fərdi iman nuruyla nurlandırmaq lazımdır.
Qəlbimizə və niyyətimizə nəzarət edib diri tutmaq, Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləmin buyurduğu "təcdid-i iman" ilə mümkündür ancaq. Və Üçaylar və qandil gecələri məhz bu "təcdid-i iman" üçün qaçırılmaz bir fürsətdir. Ramazanda hansımız ruhumuzun cilalandığını, qəlbimizə bir rahatlıq və aydınlıq düşdüyünü fərq etmirik ki! Məhz Üçaylar və Qandillə bu "hal"ı daha geniş bir zaman diliminə yaymağın imkanını təklif edir bizə.
Ümmətə və insanlığa xeyirlər gətirməsi duası ilə Üçaylarımız mübarək olsun.
17-)
Doğru iman
İman Allah tərəfindən Muhamməd sallallahu aleyhi və səlləmə endirilən hər şeyi təsdiq etməkdir. Yəni iman Qur`anı təsdiq etməkdir. Burada “təhqiqi” və “təqlidi” iman yəni düşünərək iman etmək və başqasının təsiri ilə inanmaq arasındakı fərqi izah etməyə çalışacam. “Təhqiqi” və “təqlidi” iman bir-birindən fərqlənir.
Mövzunu bir tanışımın həyatından nümunə verərək izah etməyə çalışacam. Həmin tanışım deyir ki, “kiçik yaşlarımda bir neçə qohumumun ölümünə şahid olmuşdum. Ölüm haqqında düşünürdüm. Fikirləşirdim ki, görəsən insanlar niyə ölür? Bu haqda düşündükcə həyat mənə çox darıxdırıcı və mənasız gəlirdi. Madam ölümlə həyat sona çatacaq, onda yaşamağın nə mənası var? Niyə insan bu qədər əziyyət çəkməlidir? Axı həyat çətinliklərlə doludur. Varlı insanlar belə nədənsə korluq çəkir. “Heç bir problemim yoxdur, hər şey qaydasındadır”, deyə düşünərkən birdən başlayan baş və ya diş ağrısı bütün əhvalımızı pozur. Çünki bu dünyada tam rahat həyat yaşamaq mümkün deyil. Madam ki, ölüm insanın bütün çətinliklərinə son qoyacaq, onda ölümü tezləşdirmək lazımdır.”
Həqiqətən də #axirət_inancı olmayan insan asanlıqla həyatdan bezər və intihara meyl edər. #Düşünən insanın qarşısında iki yol var: İnsan ya birinci yola yönəlməli – Rəbbini tanımalı, Onun istədiyi kimi yaşamalı, yaradılış qayəsini anlamalı, həqiqi xoşbəxtliyə sadəcə bu dünyada yox axirətdə nail olacağını bilməli, ya da bütün bunlardan bixəbər məqsədsiz, nizamsız halal-haram düşünmədən, “həyatdan daha çox necə zövq ala bilərəm” düşüncəsi ilə yaşamalıdır. İnsana məqsədsiz, üzərində düşünülmədən, axirəti fikirləşmədən yaşanılan həyat mənasız gəldiyinə görə, asanlıqla intihara yönələ bilər. Statistikaya nəzər saldıqda bunun şahidi oluruq. Avropada intiharlar 15 il əvvəlki göstəricilərə görə iki dəfə artıb. Aparılan araşdırmalar daha çox gənclərin intihara meyl etdiyini göstərir. Həmin gənclərin çoxu isə içki və narkotik aludəliyindən əziyyət çəkir. Üstəlik ailə problemləri var və tək yaşayırlar. Bununla yanaşı araşdırmalar göstərir ki, son dövrlər Avropada gənclərin bir çoxu İslamı qəbul etmişdir. Bütün bunlar dediklərimizi təsdiq edir.
Qayıdaq söhbətimizə. Həmin tanışım söhbətinə belə davam edir: “Həyatın mənasız olduğunu düşündüyüm bu vaxtlarda ölümlə hər şeyin bitmədiyini, öldükdən sonra həqiqi axirət həyatının başladığını, ölümün əslində son deyil, başlanğıc olduğunu öyrəndim. Buna heç bir əqli və nəqli dəlil olmadan inanırdım. Axirətə iman düşünən insanın fitrətinin tələbidir. Təbii ki, əgər fitrəti pozulmayıbsa. Elə bu düşüncələrlə Quranla tanış oldum. Quranı oxudum və #anlayaraq iman etdim.” Bu hadisə də göstərir ki, insan düşünərək iman edə bilər.
İslamı bu cür düşünərək qəbul edən insan həyatını inandığı kimi yaşamağa çalışar. Başqa bir nümunəyə nəzər salaq.
Həqiqəti tapmaq məqsədi ilə səyyah kimi yollara düşən braziliyalı psixoloq Əhməd Qarsia .əvvəlcə qütblərə getmişdir. İki il yarım Cənub Qütbündə bir bölgədə yaşamış, sonra Amazon meşələrinə üz tutmuşdur. Bir müddət buradakı yerlilər arasında qalmışdır. Müsəlman olana qədər onun başına bir çox hadisə gəlmişdir. Qarsianın İslamı qəbul etməsində ən böyük səbəb Qur`an olmuşdur. O, Quran oxumağa başlayandan sonra necə təsirləndiyini belə ifadə edir:
“Həmd aləmlərin Rəbbi Allah üçündür” ayəsi mənim bütün həyatımı dəyişdirdi. Bir çox insan özünə, “haradan gəlirəm, kiməm, haraya gedirəm?” kimi suallar soruşur və bu sualların cavablarını axtarır. Mənim üçün əsas sual isə, “Yaradan #kimdir?” sualı idi. Bu aləmi yaradan, hər şeyi idarə edən bir yaradıcı olmalıdır. Ancaq bu yaradıcı kimdir? “Həmd aləmlərin Rəbbi olan Allah üçündür” ayəsini oxuyanda öz-özümə düşündüm ki, aləmlərin Rəbbi olan Allah mənim #axtardığım yaradandır. “Bu kitabın əvvəli bu qədər təsirlidirsə, görəsən davamı necədir”, − deyə düşünərək Quranı oxumağa davam etdim. Bəzi ayələrdən o qədər çox təsirlənirdim ki, özümü saxlaya bilməyib ağlayırdım və Allahın mərhəmətini hiss edirdim. Həqiqətən insan bütün #xəbərdarlıqlara rəğmən keçmişində günah işləyir. Mənim də günahlarım az deyildi. Ancaq Yaradanın insana mərhəməti genişdir. Beləcə müsəlman olmağa qərar verdim...
İslam həqiqətən çox gözəl dindir. Bu din bütün gücünü Allahın ayələrindən və dünyada yaşamış ən mükəmməl insan − Hz.Muhamməddən sallallahu aleyhi və səlləm alır. İslam bütün həyatımızı əhatə edir və bizdən bir tərcih etməyimizi istəyir. Mən artıq sinifdə başqa, işdə başqa, dostuqda başqa insan deyiləm. Allah və Rəsulu məndən necə insan olmağımı istəyirsə, elə olmağa çalışan bir müsəlmanam...”
______________
Ömər Mənsuroğlunun "Daxili Mühasəbə" kitabından
