1-)
Bu dünyada haqsızlıqlara məruz qalan şəxs bu dünyada mübarizə aparmalı və nə vaxta qədər mübarizə aparmalıdır? Yoxsa o, axirətdə ona haqsızlıq edənlərdən şikayətçi olub onlara haqqını halal etməməlidirmi?
İnsan başqasına haqsızlıq etməkdən çəkindiyi kimi, başqalarını da haqsızlıq etməkdən çəkindirməlidir. Bu bir vəzifədir. Məlumdur ki, özümüzə və ya başqasına edilən haqsızlığın qarşısını almaqda bəzi İslami ölçülər var. Bunlara tabe olması məsləhətdir.
Məsələn, edilən bir pislik və ya haqsızlıq görüləndə onun əl ilə o da olmasa dil ilə qarşısı alınmalı, o da olmasa qəlbən o haqsızlığa və ya pisliyə qarşı münasibət göstərilməsi Peyğəmbərimizin (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) bir əmridir. Bu hədis-i şərifi elmli alimlərimiz belə şərh edirlər: Münkəri, yəni pisliyi əl ilə dəf etmək dövlətin və ya digər səlahiyyətli şəxslərin vəzifəsidir, dil ilə dəf etmək isə alimlərin, bu mövzuda məlumatı və biliyi olan kişilərin vəzifəsidir. Əlində bir səlahiyyəti olmayan, o pisliyə, haqsızlığa dil ilə mane olmağa dini biliyi olmayanlar və ya həmin dini biliklərdən məhrum olanlar isə qəlbləriylə qəzəblənməli, müqavimət göstərməlidirlər, yəni o pislik və haqsızlıqlara daxili aləmlərində etiraz etməlidirlər. (eyni zamanda bundan ibrət götürüb özləri də haqsızlıq və pislik etməkdən çəkinməlidirlər).
Buna görə də, bir haqsızlığa məruz qaldıqda onun neytrallaşdırılması, o haqsızlığa mane olmaq üçün səlahiyyətli orqanlara müraciət etməli, o pisliyə mane olma gücünə sahib olanlar varsa onların bu haqsızlıqlara, ümumiyyətlə pisliklərə müdaxilə etməlidirlər. Bütün bunların bir nəticə vermədiyi hallarda isə zülmə, haqsızlığa, ədalətsizliyə, pisliklərə məruz qalanın haqqını tələb etməsi məhşər meydanındakı böyük hesab gününə qalmış deməkdir.
Haqqını halal etmə məsələsinə gəldikdə isə bu bir fəzilətdir. Belə ki, şəxs öz hüququna qarşı edilən təcavüzləri istəyərsə bağışlaya bilər. Mömin qardaşından gördüyü pisliyə qarşı, misli ilə və yaxud daha artıq qarşılıq verməyib bağışlama yolunu tutanlar bunun qarşılığını, dəyərini axirətdə mütləq görəcəklər. Ancaq öz haqlarını tələb etmə hüququ da qüvvədə qalacaqdır. Seçimi isə şəxs özü edəcək.
2-)
Bərabərlik və ədalət eynidirmi? Əgər eyni deyilsə aralarındakı fərq nədir?
Çox zaman bərabərlik məfhumunun ədalət məfhumu ilə qarışdırıldığını, yəni onların eyni olmasının zənn edildiyini görürük. Bərabərlik iki şeyin hər yöndən bərabər, yəni eynilik təşkil etməsi deməkdir. Ədalət isə hər haqq sahibinə haqqını vermək və haqsızları cəzalandırmaq şəklində ifadə edilir. İnsana iki, qoyuna isə dörd ayaq verilməsində bərabərsizlik var, amma ədalətsizlik yoxdur. İnsana belə, qoyuna elə yaraşır. Mütləq bərabərlik, yəni hər şeyin hər cəhətdən bir-birinin eyni olması ədalətə ziddir. İnsanların sənətlərinə bir nəzər yetirək:
Bir şair qəsidəsində hər hərfi bütün sözü diqqətə alaraq yazır, hər sözü bütöv şeiri nəzərə alaraq yerləşdirər, hər misranı da bütün şeiri nəzərdən keçirərək qələmə alır. Burda mütləq bərabərlik yox, ədalət əsas götürülür. İlk misra əvvələ düşür, son misra arxada qalır, amma hamısı eyni məqsədə xidmət edir.
Bir fabrik müdiri fabrikinin böyüklüyünü, bölmələrini, motorlarını, qazanlarını ən kiçik ehtiyat hissəsinə gələnə qədər hər şeyini hikmət və ədalətlə tənzimləyir. Nəticədə mükəmməl bir fabrik meydana gəlir.
Bir rəssam da elə deyilmi? O, çəkdiyi hər bir rəsm əsərində hər incə xətti, naxışı nizamla yerləşdirir. Rəngləri, formaları mütləq bərabərliklə, eyniliklə yox, ədalətlə həkk edir. Nəyə nə uyğun gəlirsə, nə yaraşırsa, rəsim əsərini də ona uyğun şəkildə rəngləyir. Kimə nə münasibdisə ona o şəkli, o formanı verir və gözəl bir əsər meydana çıxır.
Cənab-ı Haqqın bu aləmdəki icraatı da bərabərlik prinsipi ilə yox, ədalətlilik prinsipinə görə cərəyan edir. İnsanlar arasında mütləq bərabərlik olsaydı hər şeydən əvvəl ana, ata və övlad ifadələrindən söhbət gedə bilərdimi? Bütün insanlar bütün cəhətləriylə bərabər olsaydı cəmiyyət deyilən bir şey olmazdı. Bu fərziyyə ilə nə peyğəmbər (as), nə ümmət, nə komandir, nə əsgər, nə ata, nə övlad, nə müdir, nə işçi, nə müəllim, nə də tələbə olardı. Bilmirəm belə bir cəmiyyət düşünmək olarmı?
Digər varlıqlara da nəzər yetirək: Mütləq bərabərlik olsaydı, nə yer qalardı, nə də göy. Şimşək çaxırsa, bu buludların elektrik yüklərinin eyni olmamasından irəli gəlir. Ruhumuzla bədənimizi düşünək. Mütləq bərabərlik olsaydı hansı hansına hökm edərdi? Orqanlarımızın hamısı əl və ya qəlb olsaydı həyatımızı davam etdirə bilərdikmi?
Sərçə ilə pişiyin bərabər olmadığı məlumdur. Amma hər ikisində də ilahi ədalət bütün şəffaflığı ilə oxunmaqdadır. “pişik olmağın” mahiyyəti nəyi lazım görürsə, ruh vəziyyətindən, diş və dırnaq quruluşuna, bədən çevikliyinə qədər hamısı ədalətlə verilmiş, heç bir şeydə nöqsan olmamışdır. Eyni şəkildə, “sərçə olmağın” mahiyyəti də nəyi ifadə edirsə, ona da o qabiliyyətlər və o bədən quruluşu nöqsansız təqdim edilmişdir. Əsl ədalət elə budur. “Niyə o sərçə oldu, bu pişik?” deyə sual verilməyə heç kimin haqqı yoxdur. Əgər soruşulsa “Allah belə istəmişdir” deyə cavab verilməlidir. Əksini etsəydi, o sual yenə soruşulardı. Qaldı ki, nə o sərçə, nə də pişik başqa bir aləmdə sınağa məruz qalmırlar. O vaxta qədər ki, uğurlarına qarşılıq, özlərinə verilən həyat məqamını az olduğunu düşünsünlər. Onlar hələ dünənə qədər, yoxluq qaranlıqlarında Allahın lütfünü gözləməkdədirlər. Heç bir haqları olmadığı halda belə, Cənab-ı Haqq onlara bu hazır bədənlərini və ruhlarını ehsan etdi. Onlar da bunu şüurlu şəkildə bilirlərmiş kimi hallarından məmnun olaraq həyatlarını davam etdirirlər. Ruhlarında qədərə, alın yazısına zərrə qədər belə etirazı yoxdur.
Bütün bunlar İlahi ədalətin mükəmməl təcəllisi, yəni görüntüsüdür. Biz bu görüntüləri izləməli və bu fani dünya həyatında insanların fərqli tərzlərdə sınanmalarını da şüurla düşünərək dəyərləndirməliyik. Hikməti ancaq axirətdə başa düşülə biləcək olan bəzi fərqlilikləri həmin an etirazla qarşılamamalıyıq.
