Sələmun aleykum.

Bəli olar.

Cünub olaraq oruca başlamaq və ya oruc tutmaq caizdir və orucu pozmaz. Ancaq bir vaxt namazı qəzaya buraxacaq qədər cünub olaraq qalmaq caiz olmadığından, qüsl dəstəmazı almaq lazımdır.

Qüsl dəstəmazı alarkən ağız da yuyulur. Suyu boğazdan aşağı axıtmayacaq yəni udmayacaq şəkildə ağız yuyulmalıdır. Qarqara etmək şərt deyildir.

Oruclu ikən yuxuda ihtilam olmaq orucu pozmadığı kimi, qüsl almağı gecikdirərək qüslsuz olaraq qalxmaq də oruca bir zərər verməz. Ancaq, zəruri bir hal olmadıqca, dərhal qüsl alınmalıdır.

Qüslsuz olan kimsənin əlini, ağzını yumadan yeyib içməsi uyğun hesab edilməmişdir. Ancaq əlini, ağzını yuduqdan sonra, qüsl almadan sahur yeməyi yeməsində bir problem yoxdur.

Şafii məzhəbinə görə cünub olaraq oruc tutmaq caizdirmi?

Şafii məzhəbinə görə orucun başlanğıcında təmiz olmaq üçün, fəcirdən öncə cənabətdən yuyunmaq, ədəbdəndir.

Cünub olduğu halda fəcirdən sonra yuyunmaq, orucun səhhətinə əngəl deyildir. Ancaq əfdal olan, fəcirdən öncə yuyunmaqdır. Bunun dəlili, bu hədisdir:

"Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), cimadan dolayı bəzən sabahladıqdan sonra yuyunub orucuna davam edərdi." (Buxari / 1825, 1830)

Aybaşı (heyz) və nifasdan qurtulan qadının da fəcirdən öncə yuyunması müstəhəbdir. (Böyük Şafii Fiqhi, Dr. Mustafa əl-Hin, Dr. Mustafa əl-Buğa, Ali əş-Şerbeci, Tərcüməçi: Ali Arslan)

Cünub olaraq bir namaz vaxtından çox gözləmək haramdır. Ancaq iftara qədər cünub olaraq gözləmək orucu pozmasa da savabını azaldar.

Qüslsüz Olaraq Sabahlamaq:

Fəcr doğmadan öncə hər hansı bir səbəblə cünub olmaq və bu vəziyyətdə sabahlamaqda -oruçtan yana- bir problem yoxdur. Ancaq günəş doğmadan yuyunub sübh namazına çatması lazımdır. Çünki bir namaz vaxtından çox cünub qalmaq caiz deyildir.

Gündüz vaxtı Yatarkən İhtilam olmaq:

Gündüz vaxtı yatarkən ihtilâm olmaq oruca zərər verməz. Çünki bu əldə olmayaraq ortaya çıxan bir vəziyyətdir. Namaz vaxtını keçirmədən yuyunmaq lazımdır. (Əl-Mühit - Bahrirâik - İbn Nüceym - İbn Âbidin.)

 (bax. Cəlal YILDIRIM, Qaynaqlarıyla İslam Fiqhi, Uysal Kitabevi: II / 214-215)

Bir ibadət açıqlanarkən, onun ən mükəmməli izah edilər. Ancaq başqa bir ibadətlə əlaqəsi olduqda ona görə hərəkət etmək lazımdır. Oruclu kimsənin qüsl və dəstəmaz alması da bunlardan biridir.

Yuyunmaq, duş almaq, üzmək orucu pozmaz. Ancaq ağıza nəzarətsiz su qaçırmamaq və udmamaq şərtiylə. Rəvayətlərə görə Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) orucluykən qüsl almış, yuyunmuşdur.

Ağız çalxalamaq, orucu pozmaz. Ağıza alınan su udulsa oruc pozular. Oruclunun ağız və burun təmizliyi edərkən diqqət edəcəyi xüsus, içəriyə su qaçırmamasıdır. İçəriyə su qaçmayacaq şəkildə ağzına və burnuna su çəkməlidir. Xəta ilə boğaza su qaçarsa oruc pozular və qəza lazımdır, kəffarə lazım deyil.

Orucluq haqqında ən çox soruşulan suallara cavablar.

     Va aleykumussalam.

     Oruclu olduğunu həqiqətən də unudaraq belə bir şey etmək orucu pozmaz. Fəqət, oruclu olduğunu xatırlayan kimi bu işdən çəkilməlidir. Çəkilməsə orucu pozular.

     Fəqət, oruclu olduğu halda mastürbasiya edən kimsənin orucu pozular. Bunun üçün tövbə edib bir gün qəza orucu tutması lazımdır; kəffarə orucu tutmaq lazım deyil.

     Masturbasiyanın orucu pozduğu, lakin yalnız qəza lazım olduğu, Hindiyyə, Bahr və Dürr-ül-Muxtar və digər fiqh kitablarında yazılmışdır.

      Fərz olduğu halda Ramazanda qəsdən oruc tutmamaq və ya başlanan orucu pozmaq, haram olub böyük günahdır. Mastürbasiya etmək, orucu pozsa da kəffarə tələb etməz. Belə bir əməldən dolayı tövbə edilməsi və pozulan orucun gününə gün qəza edilməsi lazımdır.

      Burası da var ki, kəffarə gərəkməməsi, günahın kiçikliyini göstərməz.

Mədə bədənimizin hovuzu kimidir. Bütün orqanların ehtiyacı olan qida maddələri və vitaminlərin hazırlandığı mətbəxdir mədə. Mədədə əmələ gələn yemək və aclıq hissi; bütün istəklərin,arzuların başıdır. Tox olan insan, ən başda cinsi arzulara iştah duyar. Ardından o toxluğu davamlı etmək üçün mala-mülkə, çox qazanmağa yönələcək. Çox qazanmağın yolu isə vəzifə sahiblərinə yaxın olmaq, vəzifə sahibləri ilə yaxşı dolanmaq ya da o yüksək məqamları əldə tutmaqla mümkündür. Bu da mala-şöhrətə olan tamahı artırar. Tamah, arzuları oyandıracaq və insan məqamını, vəzifəsini qorumaq üçün bəlkə də insan qüruru ilə bir araya sığmayan bəzi haram yollara əl atmaq məcburiyyətində qalacaq. Qəzəb-Hiddət-Düşmənçilik-Kin-Önə Atılma Ehtirası və s. şeytani sifətlər insana yoldaş olmağa başlayacaq. Bunların təbii nəticəsi isə; əzaba doğru sürüklənmədir.

Bu incə və basit təhlildən də göründüyü kimi "Bütün günahların başı mədəyə təslim olmaq, onun əmrinə girməkdir" desək, hesab edirik ki şişirtmiş olmarıq.

Dil deyərkən qəsdimiz necə ki; onun bioloji funksiyaları deyilsə mədədən qəsdimiz də onun necə işlədiyi və həzm funksiyası deyil, mədədən ortaya çıxan arzuların insanı haralara çəkdiyi, necə ucaldıb alçaltacağı olacaq. Bu çərçivədə, az yeməyin fəzilətləri və çox yeməyin gətirdiyi zərərlər üzərində dayanacağıq:

Rəsulullah-Səhabə və Sirrə Ərənlərin Az Yemək Haqqında Sözləri

"Az yemək və az içmək surətiylə nəfsinizlə cihad edin. Az yemək və az içməyin savabı eynilə düşmənlə cihad etmək savabı kimidir. Allah qatında bundan daha məqbul bir savab yoxdur"

"Mədəsini yeməklə dolduranın göy mələkûtuna (Sırlar Âləminə) yüksəlməsinə icazə verilməz"

"Allah qatında ən sevimliniz; Çox Düşünən və az yemək Yeyənlərdir. Ən sevilməyən isə; Çox Yeyənlər, Çox Gülənlər və Çox yatanlardır "

"Çox yemək və içməklə qəlbinizi öldürməyin. Qəlb əkin kimidir, çox suvarılan əkin çürüyər "

"İnsanın doldurduğu ən pis qab; mədəsidir "

"Qarnınızın üçdə birini yeməyə, üçdə birini suya, üçdə birini tənəffüs etməyə ayırın (yəni boş buraxın ki daralmayasınız)"

"Qarınınızı tam doldurmayın ki ibadət və zikrə gücünüz olsun"

"Şeytan insan bədənində qan kimi dolaşır. Az yeyin ki, şeytanın yolları tıxansın "

"Qəlbinizin Allah'ı görməyini istəyirsinizsə mədənizi ac və susuz buraxın" Hz.İsa(Aleyhissalam)

"Cənnətin qapısını aclıq və susuzluqla döyün. Mütləq cavab gələr" Hz.Aişe(radıyallahu anhâ)

"Özünə çatacaq qədər qidası olan və kimsəyə möhtac olmadan sabahlayan adam, dünyanın ən xoşbəxt insanıdır" Malik B.Dinar

Az Yeməyin Faydaları:

1-Qəlbi Parladır-Aydınladır: Az yemək qəlbî funksiyaların artmasına səbəb olacaq. Çox yemək isə zəkanı kütləşdirər.

"Qəlb, az yeməklə saf və incə olar"

"Az yeməyə davam edənlər, zəki-ağıllı və fikrən qüvvətli olarlar"

"Yeməyi doyunca yeməyin ki; qəlbinizdə marifət atəşi sönməsin.

Marifət cənnət yolu, az yemək də marifətin qapısıdır "

2-Qəlb İncəliyi və Fikir Artar. Bu da Zikr və Duadan Ləzzət almağı Təmin edər:

Çox yemək, qəzəb-hirs və yuxu gətirər. Çox yeyən, ibadətə cəsarət və qüvvət tapa bilməz. İbadət və zikr etsə də bu dildə qalar, qəlbə, könülə enməz, ləzzəti ruhuna işləməz.

"Süfrə Allah'la sizin aranıza pərdədir. Süfrəyə düşkün olanın duadan, zikrdən həzz alması qeyri-mümkündür " (Cüneyd-i Bağdadi)

3-Az yemək Acizlik Verir: Çox yemək baş qaldırıcı, üsyankar nəfsi qızışdırmaqdır. Az yeyən təvazökar və aciz olar. Qul öz acizliyini görmədikcə Allah qarşısında gerçək mənada səcdə etmiş olmaz. Acizliyini hiss etməyin bir yolu da az yeməkdir. Az yeyən, Allah'ın nemətlərinə şükr etməyi, O`nun önündə yalvarmağı daha çox bacaracaqdır.

Yer üzünün xəzinələri Rəsulullah'a təqdim olunarkən belə buyurdu: "İstəmirəm! .. Bir gün oruclu olub, bir gün iftar etməyi daha çox sevirəm. Çünki oruc olarkən səbr, iftar edincə şükr edirəm "

4-Açlık; Aç Olanları Xatırladar, Şəfqət və Mərhəmət Artar: Aclıq cəhənnəm əhlinin çətinliyini, susuzluq məhşər yerinin dəhşətini yada salar. Aclıq çəkməyən adam, axşamdan səhərə yeməyə loxması olmayan kasıb və miskinlərin halını heç bir şəkildə anlaya bilməz. Az yeyən, arabir oruc tutan kimsə; kasıbların halını daha yaxşı anlayar. Bu da mərhəmət-şəfqət duyğularının canlanmasına; sədəqə-zəkatın və yardımlaşmanın artmasına vəsilə olar. Mərhəmət və Şəfqət; Cənnətin açarlarındandır.

Hz.Yunus (Aleyhissalam)'a: "Sən yer üzü xəzinələrinə sahibsən, nə üçün aç qalırsan?" deyə soruşdular. "Tox olsam acların halını unudaram" deyə cavab verdi.

5-Çox Yemək Nəfsi azdırar:Nəfsin azması isə; insanın başda şəhvət olmaq üzrə, bütün heyvani duyğu və təhriklərə təslim olması, onların əmrinə girməsi deməkdir. Nəfs, ən yaxşı aclıqla tərbiyə edilər. Doyana qədər yemək; günahlara öz əliylə dəvətnamə vermək sayılır.

6-Az  yeyən, az yatar:

Çox yemək yuxu və qəfləti çağırmaqdır. Bu isə tənbəlliyi, işə, ibadətə qarşı istəksizliyi özü ilə gətirər. Bunlar, insanın fəlakətinə səbəb olarlar. Tənbəl adam istər zehni istərsə də feli işlərdə özünə lazım olan enerjini bədənində tapa bilməyəcək.

7-Az Yeyənin vaxtı Çox Olur:

 Yeməyə az vaxt ayıran adam, Elm-təhsil-Oxuma-Əmək-İstirahət-Dərs kimi faydalı işlərə daha çox vaxt tapacaq. Ən sadə ifadə ilə yeməyi hazırlamaq, almaq, daşımaq kimi zəhmətlərə ayıracağı vaxt özünə qalacaq.

8-Az Yeyen Xəstəlikdən-Dərmandan, Həkimlərdən qurtulur:

Xəstəliklərin təməlində faydası düşünülmədən əlimizə nə keçdi yeməyimiz dayanır. Bütün həkimlərin əsas müalicə amilinin pəhriz olduğunu düşünsək az yemənin başqa bir faydalı tərəfi özlüyündən  aydın olacaq.

"Oruc tutun ki, sağlamlıq tapasınız" hədisinin nə dərəcə mənalı olduğunu müasir tibb təsdiq etmişdir.

9-Az Yeyənin Xərci Az Olar:

Çox yeyən adam mala, sərvətə ehtiyac duyar. Az yeyən isə onsuz da qənaətkar olacaq. Bu səbəblə xərcləri, məsrəfi  az olar.

İbrahim Ədhəm bazarda gəzərkən bir malın bahalı olduğundan şikayətlənən birinə belə dedi: "O malı ucuzlaşdırmaq istəyirsənmi?" Adam "Bəli" dedi. İbrahim Ədhəm dedi:

"Malı ucuz almağın ən asan yolu, onu satın almamaqdır"

10-Az Yeyen Sədəqə-Səbir və Qənaətə Güc Tapar:

İsraf etmədən yeyən adam sədəqəyə da ayıracaq mal və imkanı özündə tapa biləcək, səbri və qənaəti hər kəsdən daha çox qavrayacaq, başa düşəcək.

Rəsulullah sallallahu aleyhi və səlləm, göbəkli(kök) bir səhabənin qarınına toxunaraq belə buyurdu:

"Bura qoyduğunu başqa yerə qoysaydın sənin üçün faydalı olardı"

Sirrə ərənlər belə dedilər:

"Mədəyə doldurulan yemək; tualetə sərmayə olar. Sədəqə verilən isə cənnətə sərmayədir. "

Mədəni çox doldurmağın da israf olduğunu bilirik. Çox yemənin zərərləri bu gün tibb tərəfindən təsbit edilmişdir. Statistika rəqəmlərinin Türkiyədə bir ildə israf edilən çörəklə ikinci ili insanların doya biləcəyini göstərməsi acınacaqlıdır. Kasıblıq çəkən insanlar varkən, çörək və yeməyi israf etməyimizin əvəzini bədənimizdəki  xəstəliklərlə, mənən də bərəkətsizlik içində yaşamaq şəklində çox ağır ödəyirik. Ölkəmizdə iqtisadi tarazlıqların düzgün olmaması, inflyasiyanın artmasının altında belə mədəyə olan düşkünlük və bunun gətirdiyi israf vardır! Burada illər əvvəl dövlət orqanlarında xidmət edən yaşlı bir amirdən dinlədiklərimi  eyniylə yazmaq istərdim:

Əllinci  illərin ortalarında Menderes hökuməti ölkəni(Türkiyəni) inkişaf etdirmək üçün bir sıra proqramlar hazırlayır. İkinci Dünya Müharibəsindən çıxdığı halda gözə çarpacaq qədər sıçrayış edən Almaniya örnək alınacaq. Alman iqtisadiyyat naziri Türkiyəyə çağırılır. Bizim iqtisadiyyatın planını quranlara bir konfrans verəcək olan Nazir, dəbdəbəli bir oteldə yeməyə aparılır. Adət olduğu üçün şorba ilə başlanılır. Nazir şorbasını bitirərkən bizim məmurlar iki qaşıq alıb geri qaytarırlar. Bizimkilərin anlayışında qabı bitirmək mədəniyyətsizlikdir. Az bir şey də olsa saxlanılmalıdır. Ardınca gələn yeməkdə də bizimkilər eyni şeyi etdikləri halda, Nazir yenə də yeməyini bitirir. Ən son plov yeyilərkən bizimkilər yenə iki qaşıq geri qaytararkən  Alman nazir "Dayanın!" Deyə danlayar onları. "Hər kəs boşqabındakı düyü dənələrini saysın!" deyər tərcüməçi vasitəsiylə. Məmur və siyasətçilər çaşmış vəziyyətdə qonağın dediyini edirlər. "Çıxan rəqəmləri toplayın və Türkiyə əhalisinin yarısına vurun" deyir. Rəqəmlər vurulur və tonlarla düyünü israf etdiyimiz aydın olar. Bunun iqtisadi xərci isə dəhşətli ölçüdəki rəqəmlərdir. Alman nazir camaata qarşı dönür və belə deyir:

"Türk Milləti hər il bu qədər məhsulu israf edirsə mənim sizə verə biləcəyim heç bir dərs yoxdur bəylər! Biz Almanlar möcüzə yaratmadıq, sadəcə qaynaqlarımızı yaxşı istifadə etdik və israf etmədik! "

Mədəyə doldurulacaq olanlar, bədənə və nəticədə tualetə sərmayə olub, mənəvi heç bir qazanc gətirməzlər. Mədədən kəsib insanlara vermək, ölçülü yeyib-içmək, arada bir oruc tutub, həm bədənin səhhətinə töhfə vermək, həm də savab qazanmaq ən qazanclı sərmayə olacaq.

Beyni mədəyə yönümlü (bağlı) olanlar heç bir zaman mənəvi və əqli işlərdə müvəffəqiyyətli ola bilməzlər. Mədəyə sadəcə funksiyasını yerinə yetirən, beynə enerji təmin edən bir anbar olaraq baxarsaq səmərəli işlər ortaya qoymağımız mümkündür.

Keçmişdə sirrə çatmağa çalışanlar Riyazət adlı işlərlə aclıq-susuzluq təcrübələri çəkərək Haqq`a çatdıqların, Rəsul və Nəbilərin doyunca yemədiklərini, bizim Peyğəmbərimizin Hz.Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm) 'in arpa çörəyinə doyamadığını, bəzi günlər bir xurma və bir stəkan su ilə iftar etdiyini də unutmayaq

Yemək yemədə Ölçü Nə Omalıdır?

Köklük "xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə diqqət çəkəcək ölçüdə yayılmış bir xəstəlik olduğundan, müalicəsi günümüz tibbinin əhəmiyyətli araşdırma sahələrindən birini təşkil edir. İslamiyyət isə, insanı maraqlandıran hər mövzuda dünəndən bu günə, bu gündən sabaha köhnəlməyən prinsiplər vâzetmiş, yollar göstərmişdir. İslamın köklüyü əngəlləmək üçün tövsiyə etdiyi xüsuslar da qoruyucu tibbin bu gün çatmağa çalışdığı hedeflerdendir.

Köklüyün qarşısının alınmasında diqqət edilməsi lazım olan xüsuslar

Günümüz tibbi, köklüyə yol açan səbəbləri, təməl olaraq yeməklərin tərkibi, miqdarı, öynələr (yemək) arasında buraxılan zaman boşluğu, toxluq hissi və bir öynədə yemək müddəti kimi başlıqlar altında toplamaqdadır. 

Yeməklərin Tərkibi

Yağ, şəkər, zülal, vitamin və minerallar orqanizmə təməl maddələr olaraq qəbul edilir. Bunlardan tərkibində yağ və zülal çox olan qidalar əvvəl damar sistemini sonra əlaqədar orqanın toxumalarını pozar. Ölkəmizdə bu mövzudakı statistik araşdırmalar qeyri-kafi olduğu üçün sağlam bir məlumat sahibi olmadığımız aterosklerozdan (damar daxili divarın yağlı maddələrin örtməsiylə meydana gələn damar sərtliyi) ölüm nisbəti, ABŞ və inkişaf etmiş ölkələrdə 50 % dir. Rəqəmin bu qədər yüksək olması az yağlı pəhrizlərə meyli artırmaqdadır. Həddindən artıq karbohidrat qəbul edilərkən, ehtiyacdan artıq qlükoza qaraciyərdəki maddələr mübadiləsinə bağlı olaraq toxumalarda yağa çevrilər. Diyetdə toxumaların istifadə edə biləcəyindən çox zülal varsa yenə yağ kimi saxlanılır. Yağ, şəkər və zülalların artığının bədəndə yağ olaraq yığılması "yeməklərin tərkibini" önəmli etməkdədir. Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm):

"Mədə bədənin hovuzudur, damarlar mədəyə gəlirlər. Mədə sağlam isə damarlar sağlam, mədə xəstə isə damarlar xəstə olaraq çıxarlar." buyurmuşdur.

Nəticə etibarilə mədəyə daxil olan yeməklərin tərkibi çox əhəmiyyətlidir. Yağ, karbohidrat və zülal kimi yüksək kalorili maddələrlə mədə doldurulursa, 40-60 yaş arasında ateroskloroza tutulma ehtimalı, ailədən gələn genetik və fizioloji proqrama bağlı olaraq artar.

Yeməklərin Miqdarı

Mədə və bağırsaqlar elastik və büzülən orqanlardır. Mədənin normal həcmi 1.000-1.500 millilitr ikən, nazik bağırsaqların uzunluğu sıxılmış halda 5 metrdir. Mədədə qidalı maddələrin parçalanması prosesi mədə şirəsinin təsiri altında davam edir. Həzm olunmaqda olan qida bir neçə saat şirənin təsirinə məruz qalır. Mədə divarının yığılması sayəsində qida mədə şirəsi ilə daha yaxşı qarışır, bu isə onun həzm olunmasını asanlaşdırır. Sonra qida nazik bağırsağın onikibarmaq bağırsaq hissəsinə keçir. Lakin bu, mədədə sıyıq halına çevrilən hər qidanın birbaşa nazik bağırsaq sisteminə boşalacağı mənasına gəlməz. Çünki mədə ilə bağırsaq arasına yerləşdirilən avtomatik sistem vasitəsiylə, yeməklərin kimyəvi xüsusiyyəti və miqdarı yoxlanılır; Mədənin onikibarmaq bağırsağa açılan hissəsində olan sfinktor açılaraq yarım qarışdırılmış qida möhtəviyyatını hissə-hissə bağırsağa ötürür. Yaradıcının qoymuş olduğu sistem uyğun görməzsə keçməsinə icazə verilməz, istifadə edilər. O halda mədəyə nə qədər qida alaq? Peyğəmbər Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm) yemək miqdarını bu iki hədisdə belə buyurmuşdur:

• Mədə bədənin hovuzudur, damarlar mədəyə gəlirlər, mədə sağlam isə damarlar sağlam, mədə xəstə isə damarlar xəstə olaraq çıxarlar. (K. Hafa, Bağdadi, Qayyim, Ummal Zəvaid)

“Mü'min bir kimsə bir bağırsağı dolana qədər yeyər, kafir isə yeddi bağırsağı dolana qədər yeyər.” (Buxari, E'imə Müslim, Tirmizi, ibn Macə)

• İnsanoğlu mədəsindən daha zərərli bir qab doldurmamıştır. Insanoğluna belini dikəldəcək bir neçə loxma kafayətdir. Mütləq yeməsi lazımdırsa üçdə birini yeməyə, üçdə birini suya, üçdə birini də nəfəs alıb verməyə ayırmalıdır.  (Tirmizi, Mâcə Ət`imə, Müsnəd)

• Allah'a ən sevimli olanınız, az yiyenleriniz, vücud baxımından da yüngül (xəfif) olanınızdır. (Münavi, Feyzu'l-Qədr, 1/175)

• Mən sizin haqqınızda ancaq mədəniz və tənasül üzvünüz barədəsində həddi aşmağınızdan və nəfsani sapqınlıqlarınızdan qorxuram.

• Peyğəmbərlərdən sonra bu ümmətdə meydana gələn ilk bəla, çox yemək və toxluqdur. Millətin qarını doyduğu zaman bədəni yağlanır, lakin buna müqabil qəlblərində zəiflik meydana gəlir, şəhvani duyğular isə söz dinləməz hələ gəlir

• Əfəndimiz (aleyhissalatu vəssəlâm) Mədinə əhalisi üçün "Buranın sakinləri qarınları acmadıqca yemək yeməzlər. Yedikləri qədər yiyəcəkkən doymadan süfrədən qalxarlar. Buna görə də xəstə olmazlar." buyurmuşdur.

•  Mədə xəstəliklərin evidir; pəhriz isə, müalicənin (dərmanların) başıdır. Hər vücuda öyrəşdiyi  şeyləri verin. (əl Mədhal, K. Hafa)

•  "Adəmoğlu tıxa basa doldurduğu mədəsindən daha pis bir qab doldurmamıştır. Mütləq doldurması lazımdırsa üçdə birini yeməyə, üçdə birini suya, üçdə birini də özünə ayırsın."

Mədənin ümumi tutumu 1.000-1.500 millilitr qəbul edilsə, hədislərə görə bir öynədə alınması lazım olan yemək miqdarı anatomik quruluşa görə 333-500 mlt'dir. Kobud bir ölçümle mədə həcmi böyük olan bir adam təxminən 2,5 su stəkanını keçməyəcək qədər yemək yeməlidir (Çörək, yemək, şorba, meyvə və 1/3 su əlavə edilsə, içilən su ilə birlikdə 666-1.000 qram arasında bir miqdar bir öynədə yeyiləcək miqdardır ). Bu da, diametri 4-5 santimetr, uzunluğu 20-25 santimetr olan və "duedonum" deyilən onikibarmaq bağırsağının həcminə (700-1570 qram) təxminən bərabərdir. Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm): "Mömin bir kimsə bir bağırsağı dolana qədər yeyər, kafir isə yeddi bağırsağı dolana qədər yeyər." hadisiyle ideal miqdarın azlığını ifadə etmişdir. Sistem yaradılarkən orqanlara elaktiklik xüsusiyyəti verilmiş, nazik bağırsağın orta qisimi (jejenum) 4 litr həcmdə, lakin 10 litrə qədər genişlənmə tutumunda yaradılmışdır. Buna görə, insan həddindən artıq yesə belə, Yaradıcı kərəm və mərhəmətiylə bağırsaq sisteminə buna dözə bilmə istedadı vermişdir. Həddindən artıq yeməklə orqanların davamlı gərildiyi və köklük ağırlaşmalarının ortaya çıxdığı göz önünə gətirildiyində, Əfəndimizin (aleyhissalatu vəsselâm) ən ideal yemək ölçüsünü qoyduğu görülər. 

Yeməklər Arası Müddət

İnsan, fizioloji və psixoloji olaraq iki cür aclıq hiss edər.

Fizioloji aclıqdan, bədənin qida ehtiyacından ötəri mədədə aclıq qıcolmaları (spazma) görülərkən, psixoloji aclıqda şərti reflekslər söz mövzusudur. Aclıq qıcolmaları 12-24 saatlıq fasilələrlə gəlir. Alınan son qidanın ardınca başlayan bu qıcolmalar yeməklə susturulmazsa, 3-4 gün içində ən şiddətli səviyyəyə çatar, və irəliləyən günlərdə yemək yeyilməsə belə qıcolmalar getdikcə azalır.

Psixoloji aclıqda isə, on iki saatdan daha qısa müddətdə yemək saatları təsbit edilsə və riayət edilsə, 5-7 gün sonra bədən buna şərtlənir (uyğunlaşır) və saatı gəlincə insan acdığını hiss edər. İş yerlərində ümumiyyətlə saat 12-13 arası yemək fasiləsi verildiyindən, səhər 8'də evdə nahar edilsə belə, dörd saat sonraya yemək üçün şərtlənildiyindən, saat 12-13 olunca acmaq hiss edilər. Ramazan ayı başlayıb bir neçə gün keçdikdən sonra nahar unudular, saat 12-lərdə acmarıq. Məhz bu, psixoloji aclığın yeni bir şərtlənməsiylə bastırılmasıdır. Fizioloji aclıq isə, səhər saat 8'də nahar edilsə, axşam 20:00-da aclıq qıcolmaları (spazma) ilə hiss edilən aclıqdır. Bu səbəbdən, şəkər xəstəliyi və s kimi istisna vəziyyətlər xaricində, fitri (anadangəlmə) olan, fizioloji aclığa uyğun olaraq, gündə iki dəfə yeməkdir.

Toxluq hissi və bir öynədə yemək yemə müddəti

Yemək, mədənin qapıçısı olan ağızda çox çeynənilməli və üyüdülməlidir. Çeynəmə müddəti və ifraz (Hüceyrələrin, bədəndəki bezlərin qandan ayırıb meydana gətirdikləri və yenidən qana, başqa orqana və ya çölə atdıqları maye maddə) nə qədər çox olursa toxluq hissi də o ölçüdə olur. Toxluq hissinin meydana gəlməsi yeməyin miqdarı ilə deyil də ağızda çeynəmə müddətiylə əlaqəlidir. Bunu təsdiqləyən  təcrübələr edilmişdir. Heyvanlarda yemək borusundan fistül açılaraq yedikləri yeməklər mədəyə deyil də, çölə verilmişdir. Heyvanlar yemi yedikdən 20-40 dəqiqə sonra, qabaqlarına qoyulan yeni yeməyə qarşı istəksiz davranmış və yememişlerdir. Bundan da aydın olur ki, toxluq hissi üçün yeməyin miqdarı və tərkibi ilə yanaşı, ağızda çeynəmə müddəti də əhəmiyyətlidir. Xüsusilə diyet edənlərin bu xüsusiyyətləri nəzərə alaraq, aşağı kalorili yeməkləri ağızda ən az 20 dəqiqə çeynəmələri və toxluq hissi meydana gətirməsi lazımdır. 

Diyetdə qida seçimi

İnsan xəstə deyilsə və çox kiloları varsa, yediyi yeməyin kalori miqdarını bilməlidir. Məsələn, bir öynədə 300-500 qramın hamısı unlu məmul olsa 1.050-1.750 kalori, kolbasa olsa 1.420-2.545 kalori alınar. Halbuki eyni miqdar ispanaq yeyilsə, bu yalnız 50-80-yə yaxın kaloriyə qarşılıq gəlir. Normal bir insanın gündəlik ehtiyacı, işinə görə 1.800-3.500 kalori arasındadır. 350 qram kolbasa yeyən bir adamın kilo almaması üçün 24 saat başqa bir şey yeməməsi lazımdır. Gündəlik öyünlərdən çox, yeyilən yeməyin miqdarıyla birlikdə tərkibi da əhəmiyyətlidir. Əfəndimiz (sallallahu aleyhi və səlləm), Mədinə əhalisi üçün: "Buranın sakinləri qarınları acmadıqca yemək yeməzlər, daha yeyə biləcəkləri halda doymadan süfrədən qalxarlar. Buna görə xəstə olmazlar." buyurmuşdur.

Həddindən artıq yeyərək süfrədən tox qalxmaq mədəni genişlədər. Buna, ləzzət və kalorisi çox ət və yağlı şeylər də əlavə edilincə, köklük xəstəliyi ortaya çıxar. Əfəndimizin (sallallahu aleyhi və səlləm) ölçülərindən hərəkətlə bunları deyə bilərik:

1) Hər öynədə (yeməkdə) 350-500 qram yeyilməlidir.

 

2) Yeməklər arası 8-12 saat olmalıdır.

 

3) Yeməklər 20 dəqiqədə yeyilməlidir.

Bu gün xüsusilə, inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə köklük və buna bağlı xəstəliklərin görülmə sıxlığı çox ciddi ölçülərə çatmışdır. İslam isə, köklük xəstəliyinə bilə-bilə bulaşılmaması üçün, yeməyin miqdarı, tərkibi, ağızda çeynənmə müddəti, yeməklər arası zaman kimi xüsuslarda insan fitrətinə uyğun yollar göstərmişdir.

 Dr. Arslan MAYDA   Tibb-ı Nəbəvi; Guytan (Medical Fiziologiya)

     Sələmun aleykum.

      Bədənin hər hansı yerindən qanın axması, mədəyə getmədiyi təqdirdə orucu pozmaz. Həmin yaraya məlhəm qoya bilərsiz, amma spirt sürməməyi məsləhət görürük.

      Məlhəm Və dərmanlı bant Istifadə etmək orucu pozarmı?

       Dəri üzərindəki məsamələr və dəri altındakı kapilyar damarlar yoluyla bədənə sürtülən yağ, məlhəm və bənzər şeylər əmilərək qana qarışmaqdadır. Ancaq dərinin bu əmməsi, çox az və yavaş olmaqdadır. Digər tərəfdən bu yemək içme mənasına da gəlməməkdədir. Bu baxımdan, dəri üzərinə sürtülən məlhəm, yapışdırılan dərmanlı lentlər orucu pozmaz.

Orucluq haqqında ən çox soruşulan suallara cavablar.

Təravih sözü ərəbcə “tərviha" kəlməsinin cəmidir. Lüğət mənası “rahatlanmaq - dincəlmək” deməkdir. Ramazan ayına məxsus yatsı (işa) namazından sonra qılınan təravih namazının hər dörd rükətinin sonundakı oturuş tərviha adlandırılmışdır. Sonralar bu kəlmənin cəmi olan təravih, Ramazan gecələrində qılınan nafilə namazın adı olmuşdur. Təravih namazı kişilərə və qadınlara müəkkəd sünnədir.

Bu namazın camaatla qılınması kifai sünnədir. Hz. Peyğəmbər təravih namazını bir neçə gecə xaric davamlı olaraq təkbaşına qılmış və əshabi-kiramı bu namaza təşviq edərək belə demişdir:

“Kim Ramazan ayını inanaraq və savabını Allahdan gözləyərək keçirərsə, keçmiş günahları bağışlanar.” (Buxari, Səlatut-Təravih, 1: Müslim. Müsafirin, 174.)

Hz. Aişədən gələn rəvayətə görə :

“Nəbi sallallahu aleyhi və səlləm (Ramazan gecəsində yatsıdan sonra) məsciddə namaz qıldı. İnsanlar da onun kimi namaz qıldılar. Sabahı insanlar bir-birinə bu namazdan bəhs etdilər. Növbəti gün camaat bir az da artdı. Rəsulullahla namaz qıldılar. Yenə öz aralarında bu namaz haqqında danışdılar. 3-cü gecə camaat daha da artdı. Rəsulullah (sallallahu aleyhi və səlləm) namaz qıldı. İnsanlar da onun kimi namaz qıldılar.4-cü gecə insanlar Hz. Peyğəmbərin namaz qılacağını gözlədikləri halda Peyğəmbər gəlmədi. Sübh namazını qıldıqdan sonra camaata belə buyurdu:

“Dünən axşam toplaşdığınızı gördüm. Bu namazı sizə qıldırmağıma heç nə mane deyildi. Fəqət bunun sizə fərz qılınaraq ağır gəlməsindən qorxdum.” Rəsulullah (sallallahu aleyhi və səlləm) vəfat edənə qədər tətbiqat bu şəkildə davam etdi.”  (Buxari, Səlatut-Təravih, 1: Müslim, Müsafirin, 178: Əbu Davud, Şəhru-Ramazan, 1, H. No:1373: Malik, Müvəttə, Səlat fi Ramazan, 2, h. No:3.)

Təravih namazı yatsıdan sonra vitrdən öncə qılınır. Bu namazın gecə yarıdan və ya gecənin üçdə birindən sonraya buraxılması müstəhəbdir.

Qılınmayan bir təravih namazı qəza edilməz. Bu namaz təkbaşına da qılına bilər. Fəqət camaatla qılınması daha fəzilətlidir.

Təravih namazı iyirmi rükətdir. Hər dörd rükətdən sonra müəyyən qədər duraraq istirahət edildiyi üçün bu dörd rükətə tərviha deyilmişdir.

Bir təravih namazında beş tərviha vardır.

Bu namaza: “Niyyət etdim təravih namazına”, ”Vaxtın sünnəsinə" və ya “Gecə namazına” -deyə niyyət edilir. Mütləq namaza və ya nafiləyə niyyət edilməsi də bir çox fəqihə görə caizdir.

Təravih namazını hər iki rükətdə bir salam verərək on salam ilə bitirmək daha fəzilətlidir. Dörd rükətdə bir də salam vermək olar. Səkkiz, on hətta iyirmi rükətdən bir salam vermək də caizdir.

Təravih namazı iki rükətdə bir salam vərilərsə, axşam namazının sünnəsi kimi, dörd rükətdə bir salam verilərsə isə yatsı namazının dörd rükət sünnəsi kimi qılınar. Başlanğıcda və hər iki rükətin başında sübhanəkə, əuzu-bəsmələ və hər oturuşda təyiyyat, salli-barik duaları oxunar. Bu namaz camaatla qılındığı təqdirdə camaat həm təravihə, həm də imama uymağa niyyət edər. İmam isə təravihi sübh namazının fərzi kimi səsli qıldırar.

Hənəfilərə görə təravih namazının rükət sayı və davamlı camaatla qılınması Hz. Ömərin tətbiqatına əsaslanır. Abdurrahman İbn Əbdülqaridən gələn rəvayətə görə:

“Bir Ramazan gecəsi Ömərlə bərabər Məscidi-Nəbəviyə getdim. İnsanlar dağınıq halda idi. Bəzisi təkbaşına bəziləri də kiçik qruplar şəklində namaz qılırdılar. Hz. Ömər bunları bir imamın arxasında toplasam daha gözəl olar dedi və Übey İbn Kəbi təravih qıldırmaq üçün imam təyin etdi. Başqa bir gecə yenə Ömərlə birgə çıxarkən insanlar imamlarının arxasında namaz qılırdılar. Bunu görən Hz. Ömər:

”Bu yənilik necə də gözəldir! Bu namaza qoşulmayıb yatanlar namaz qılanlardan daha üstündür.” (Buxari, Səlatut-Təravih, 1; Malik, Müvəttə, Səlat fi Ramazan, 2, h. No: 3)

Hz. Ömər son cümləsi ilə axşamdan yataraq təhəccüd namazı vaxtında təravihi qılan səhabələri nəzərdə tutmuşdur.” (Malik, Müvəttə, Səlat fi Ramazan, 2, h. No: 3.)

Buna görə istər Hz. Ömər, istərsə də digər Raşid xəlifələr dövründə və sonralar, insanlara Məscidi-Nəbəvidə təravih namazlarının iyirmi rükət olaraq qıldırılmasına qarşı çıxan olmamışdır. Allah Rəsulu belə buyurmuşdur:

“Məndən sonra mənim və Raşidi xəlifələrin sünnəsindən ayrılmayın.” (Əbu Davud, Sünnə, 5: Tirmizi, Elm, 16: İbn Macə, Müqəddimə, 6: Darimi, Müqəddimə, 166 6.İbn Hənbəl, IV, 126,127)

Həmçinin İbni Abbasın Ramazan ayında camaat xaricində təravih namazını iyirmi rükət olaraq qıldığı, arxasından da üç rükət vitr namazını əda etdiyi rəvayət edilmişdir. (Bu hədisi Beyhaqi nəql edərək belə demişdir: Bu hədisi yalnız Əbu Şeybə İbrahim İbn Osman rəvayət etmişdir. Əbu Şeybə zəifdir. Bax: Şövqani e.a.ə., III, 53)

İmam Malikin Yezid İbn Rumandan etdiyi rəvayətə görə, Hz. Ömər dövründə təravih namazları, vitr namazı xaricində iyirmi rükət olaraq qılınmışdır. (Malik, Müvəttə, Səlat fi Ramazan, 2, H. No:5)

Əbu Hənifəyə Hz. Ömərin tətbiqatı haqqında soruşulduqda belə cavab vərmişdir:

“Təravih qüvvətli bir sünnədir. Hz. Ömər bunu özündən çıxarmamışdır. Bu mövzuda yəni bir şey icad etməmişdir. O, sadəcə bunu öz bildiyi bir dəlilə dayanaraq Rəsulullahdan bir əhd olaraq etmişdir.” (Zuhayli, e.a.ə., II, 44.)

Bəzi hədis alimləri Rəsulullahın Ramazanda təravihi səkkiz rükət qıldığını təsbit etmişdir. Bunun dayandığı dəlil isə, Buxarinin və başqalarının Hz. Aişədən rəvayət etdikləri bu hədisdir:

“Hz. Peyğəmbər nə Ramazanda, nə də Ramazan xaricində on bir rükətdən artıq nafilə namaz qılmamışdır. Belə ki, dörd rükət qılardı. Bunun gözəlliyi və uzunluğunu soruşma. Bundan başqa dörd rükət qılardı. Daha sonra üç rükət qılardı. Mən bir dəfə Ey Allahın rəsulu vitr namazını qılmadanmı yatacaqsan? -dedim. Mənə dedi ki, ey Aişə mənim gözlərim yatar, lakin qəlbim yatmaz.” (Buxari, Təhəccüd, 16, Təravih, 2; Müslim, Müsafirin, 125; Tirmizi, Məvaqit, 208; Malik, Müvəttə,Səlatul-Leyl, 9.)

Həmçinin İbni Hibban Səhihində Cabirdən bu hədisi rəvayət etmişdir:

“Hz. Peyğəmbər onlara səkkiz rükət namaz qıldırdıqdan sonra vitr namazını qıldırmışdır.” (Şövqani, e.a.ə., III, 53.)

Odur ki, təravih namazının səkkiz rükətinin müəkkəd sünnə olduğuna şübhə yoxdur. İbni Hümam kimi bəzi alimlər səkkiz rükətdən artığının müstəhəb olduğunu söyləmişdir. Bu vəziyyət yatsı namazından sonra dörd rükət nafilə namaz qılmağın müstəhəbliyinə bənzəyir ki, bunun da iki rükəti müəkkəd sünnədir. (İbnul-Hümam, FəthuI-qədir, l, 333-334)

----------------------------

Əlavələr:

Təravih namazı (fiqh)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-fiqh

Təravih namazı (1)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-1

Təravih namazı (2)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99ravih-namazi-2

Salam aleykum.

Miladi təqvimdə gün 24:00-dan başlayar.İslamiyyətdə isə gün axşam namazından başlayar.Yəni axşam namazının girməsilyə gün də dəyişir. Bir tam gün, gecə və gündüzüylə birgə gündür. Hər gecə o gecəni izləyən gündüzə aiddir. Bu səbəblə tam gün, axşamdan başlayıb onu təqib edən gündüzün axşamına qədər davam edər.

Məsələn "cümə gecəsi" cümə axşamını cümə gününə bağlayan gecədir. Eyni şəkildə Ərəfə gecəsi də səhəri Ərəfə olan gecədir. Səhəri Bayram olan gecə də Bayram gecəsidir. Bu ölçüyə görə digər mübarək gecələr müəyyən edilir.

Deməli 27 iyun (29 şaban) günü axşam namazından sonra inşəAllah Ramazan ayı girəcək. Deməli Ramazanın ilk günü iyun ayının 28-di. Niyyət isə 27 iyunun axşamı edilməlidir. 

2014-ci ilin DİNİ GÜNLER SİYAHISI

Və aleykum Salam.

Buna qərar verəcək olan mütəxəssis və dini həssaslığı olan bir həkimdir. Əgər bu xəstənin oruc tutmasının sağlamlığına zərərli olduğunu bildirsə ourcunu tutmaz, sonra qəza edər. Əgər qəza etməsi də zərərliysə, hər bir gün üçün bir fitrə verər. Ancaq belə bir həkim oruc tutmasının təhlükəli olmadığını söyləsə orucunu tutmaq məcburiyyətindədir.

Oruc tutduğu zaman, xəstəliyinin artmasından və ya uzanmasından narahat olan kimsə ilə, xəstəliyi səbəbiylə oruc tutmaqda çətinlik çəkənlər, Ramazan ayında oruc tutmayıb, yaxşılaşdıqdan sonra bunları qəza etmələrinə icazə verilmişdir. Mütəxəssis bir həkim tərəfindən oruc tutması halında xəstə olacağı bildirilən kimsə də xəstə hökmündədir.

Tâqətsizliyi və gücsüzlüyü hər keçən gün artaraq davam edən və artıq düzəlmə ehtimalı olmayan düşkün qocalar və şəfasız xəstələr, fərz və vacib olan oruc borçlarından xilas olmaq üçün, hər oruca müqabil bir fidyə verərlər.

Bir fidyə-ayəti-kərimədə də ifadə edildiyi kimi-bir kasıbı tam bir gün doyurmaqdır. Bir gündə isə iki öyün vardır.

Fidyə, tək bir kasıba verilə biləcəyi kimi, bir neçə kasıba də verilə bilər. Ramazan içində verilə biləcəyi kimi, əvvəlində və ya sonunda da verilə bilər. Kasıbları səhər - axşam gündə iki öyün doyurmaq surətiylə ola biləcəyi kimi, öyünlərin pulunu vermək surətiylə də ola bilər. Pul birdən da verilə bilər, hər gün ayrı-ayrı da ...

Oruc tutma gücündə olmayan kimsə, fidyə verə biləcək qədər varlı də deyilsə, edəcəyi iş, Allah `dan əfv və bağışlama diləməkdir. Fidyə vermək məcburiyyəti, onun üzərindən qalxmışdır.

Oruc tutmamağı mübah edən xəstəliyin ölçüsünü fəqihlərimiz bu şəkildə bəyan etmişlər:

1 - Oruc tutmaqla xəstə olan kimsənin çox çətinlik çəkməsi,

2 - orucdan dolayı ölüm təhlükəsinin olması,

3 - orucdan dolayı xəstəliyin artması və ya şəfanın gecikməsi.

Bu gün etibarlı həkimlərin bəyanlarına görə oruc tutmamağı mübah edən xəstəliklərin bəziləri bunlardır:

1 - Son mərhələdə olan ürək xəstəliyi,

2 - Vərəm və ciyər iltihabı xəstəliyi,

3 - Xərçəng xəstəliyi,

4 - Şiddətli böyrək iltihabı,

5 - Sidik yollarında iltihabla birlikdə daşın olması,

6 - Yüksək dərəcədə damar sərtliyi,

7 - Mədə və ya bağırsaqlarda mədə yarasının olması,

8 - İrəli mərhələdə şəkər xəstəliyi (əl-Fıkh'ul-İslami və Edilletuha c. 2, s. 645)

Ramazanın, müsəlmanın könül dünyasında dərin izləri vardır. Müsəlman üçün, Ramazan müstəsna bir zaman dilimi, mənəvi duyğuları daha sıx yaşadığı bərəkətli bir dinclik iqlimidir.

Ramazanda mömin əvvəlcə içə dünyasına yönəlmiş bir səfərə çıxarılır. Həyatın hərcümərci içində neçə aydır böhrana düşən ürəyi, bir müddətlik zikr etməklə aram tapmağa dəvət olunur. Üzərinə bulaşan günah çirkləri, möminin səyi nisbətində təmizlənər. 

Necə ki, hələ peyğəmbərlik gəlmədən Allah Rəsuluna-sallalahu aleyhi və səlləm-təklik sevdirilmiş, ilahi bir qüvvə ilə O, Ramazan ayında Hiraya yönləndirilmişdir. Bu inziva halında Allah Rəsulunun-sallalahu aleyhi və səlləm-ürəyi vəhyə hazırlanmış, mənəvi gücü möhkəmlədilmişdir. Artıq ürəyi, dərəcə olaraq: "Oxu!" əmrini qəbul edəcək (yüklənəcək) bir səviyyəyə çatmışdır.

Beəliklə möminlər də Peyğəmbərin-sallalahu aleyhi və səlləm-etdiyi kimi, bu ayda ibadətli bir həyatla könül dünyalarını zənginləşdirməyə yönələrlər. Ürəklərini müsəlmanca bir həyat üçün hazırlayarlar, Qur`ana özlərini daha çox həsr etməyə səy göstərərlər. Həm "Oxu!" əmrini könüllərində duyarlar, həm də bu əmrə tabe olmanın dincliyini yaşayarlar.

Bir görüşə görə Qur`an bu ayda tam olaraq dünya səmasına nazil edilmişdir: 

“Həqiqətən, Biz onu (Qur`anı) Qədr gecəsi (lövhi-məhfuzda dünya səmasına) nazil etdik! (əl-Qədr, 1) ayəsi buna işarə etməkdədir. Bir başqa görüşə görə isə Qur`an bu ayda endirilməyə başlanmışdır.

"İnsanlara doğru yolu göstərən, bu yolu açıq dəlilləri ilə aydınlaşdıran və (haqqı batildən) ayıran (Qur`an) ramazan ayında nazil edilmişdir..." (əl-Bəqarə, 185) 

Həm bu mövzudakı şərhlərə, həm də Ramazan ayının qiymətinə dəlalət etməsi baxımından bu ayə son dərəcə əhəmiyyətlidir.

Təfsir alimi Hamdı Yazır ayə ilə əlaqədar yuxarıdakı iki şərhə bunu da əlavə edir: haqqında bu şəkildə Qur`an endirilən, Qur`anda haqqında söz açılan ay deməkdir. Həqiqətən Qur`an-i Kərimdə bu mübarək aydan başqa Allah`ın tərifinə nail olaraq adı açıqca çəkilmiş bir ay yoxdur. Beləliklə Ramazan ayı belə mübarək bir aydır. Bunun üçün orucun fərz olması da bu aya təsis edilmişdir: 

"Aya (ramazan ayına) yetişən şəxslər (bu ayı) oruc tutmalıdırlar" buyurulmuşdur. (Bəqərə, 2/185; Əlmalılı, 1/533)

Oruc, İslamın ən təməl ibadətlərindən biridir. Oruc əmri ayədə Qur`anla əlaqədar bəyanlardan sonra gəlir. Bu, şübhəsiz ki, Ramazan ayının, Qur`anın və orucun bir-biri ilə olan əlaqəsini açıqca ortaya qoyur. Hətta təfsirçilərin ifadəsinə ilə desək, oruc, içində Qur`an endirildiyi üçün bu ayda fərz qılınmışdır.

Əslində Peyğəmbərimizin-sallalahu aleyhi və səlləm-xəbər verdiyinə görə bütün ilahi kitablar bu ayda, Ramazan ayında endirilmişdir:

"İbrahimin səhifələri Ramazan ayının başında, Tövrat altıncı günündə, İncil on üçüncü günündə endirilmişdir; Qur`an isə sonunda endirilmişdir." (Təbəri, Camiul-bəyan, II, 150)

Görülür ki, Qur`an ilahi kitablar silsiləsinin son halqası olması ilə yenə eyni ayda, Ramazan ayının sonunda endirilmişdir. Qur`anın nüzulu, Ramazan ayının başına sanki bir tac kimi keçirilmişdir.

Qur`an tilavəti, son dərəcə əhəmiyyətli bir ibadətdir. Mömin üçün çörək kimi, su kimi bir ehtiyacdır. Necə ki, Allah Elçisi-sallalahu aleyhi və səlləm-muhatab alınaraq:

"Və mənə Qur`an oxumaq (buyurulmuşdur)!” Hər kimsə doğru yolda olsa, yalnız özü (öz xeyri) üçün doğru yolda olmuş olar. Hər kimsə doğru yoldan çıxsa, (ona) de: “Mən yalnız (insanları Allahın əzabı ilə) qorxudan peyğəmbərlərdənəm!” (Mənim vəzifəm ancaq dini təbliğ etməkdir. Həç kəsi iman gətirməyə məcbur edən deyiləm!)" (Nəml, 92) buyurulur. 

Şübhəsiz ki, O, Qur`an tilavətinə ən çox əhəmiyyət verən idi. O ayələri həm oxuyur, həm insanlara eşitdirər, izah edər-açıqlayar, öyrədər və tətbiq edərdi. Burada ona bu işdə səbat və qərarlılıq göstərmə əmri verilmişdir. Eyni şəkildə möminlərin bu işə ciddi şəkildə qoşulmalarına işarə edilmişdir. Necə ki, Allah Rəsulu-sallalahu aleyhi və səlləm-də buna davamlı təşviqetmişdir. Bu təşviqlərdən biri belədir:

 "Qur`an oxuyan və bu mövzuda mahir olan şəxs şərəfli, tərtəmiz mələklərlə bərabərdir. Bir az çətinlik çəkən, çətinlik çəkdiyi halda oxumağa davam edən şəxsə də iki savab vardır." (Muslim, Salatu'l Müsafirin, 38)

Ramazan bunun üçün gözəl bir fürsətdir. Ramazanda orucla könül dünyası təmizlənən, ürəyi yumşalan mömin, iç dünyasını Qur`anla bəzəyər, zənginləşdirər. Oruclu mömin o gün günahlardan uzaq qalmışdır. Qur`an oxuyacağı dilini, gözlərini, könlünü qorumuşdur. Çünki Qur`anla aydınlamanın ən əsas şərti; saf, aydın bir ürəklə yaxınlaşmaqdır ona. Beləliklə müsəlman Ramazanda, Qur`an tilavətinin feyz və bərəkətindən daha çox istifadə edir. Qur`anın hikmət qapıları daha çox aralanır onun üçün. Allahın Qur`anda qeyd etdiyi həqiqətlər, nəsihətlər daha dərin iz buraxar könlündə. Kainat, axirət, cənnət, cəhənnəm mənzərələri daha bir canlılıq qazanar. Peyğəmbərlərin-aleyhissalam-çəkdikləri əziyyət və mübarizəni, rabbani alimlərin səy və müqavimətini, iman edənlərin səbir və dözümünü daha bir mənalı şəkildə oxuyar...

Ramazan ayı ilə əlaqədar ayədə Qur`anın arxa-arxaya sıralanan üç xisləti vardır. Bunlar təsadüf deyildir. 

1) Qur`an insanlar üçün bir hidayət qaynağıdır; 

2) Hidayətə qovuşduran, Hadi olan Allah`dan bir açıqlamadır; 

3) Haqqı batildən ayırd edən furqandır;

Demək ki, Ramazan ayında Qur`an oxuyan adamda bunlar daha çox aydınlaşar. Hətta Qur`anın hidayəti, o şəxsi bürüyər, ürəyində nur, yolunda işıq olar. Allah o qula Qur`anın mənalarını açıb, doğruya yönəldir. Haqqı, batili, yaxşılığı pisliyi göstərir.

Bizi belə bir nəticəyə aparacaq bir oxuyuş əlbəttə ağır-ağır, tədəbbür və təfəkkürlü bir oxuyuşdur. Hərflərin tələffüzünə əhəmiyyət vermək qədər, məqsədə da nail olmağa çalışmaqdır. Ubeyd əl-Məktəb-radıyallahu anhu-, Mücahiddən-radıyallahu anhu-soruşur: 

"Bir adam Bəqərə və Ali İmran surələrini ardıcıl bir şəkildə sürətli, digəri isə oxuma qaydalarına riayət edərək yavaş-yavaş, yalnız Bəqərə surəsini oxumaqdadır. Hansının etdiyi daha fəzilətlidir, sürətli şəkildə iki surəni oxumaq, yoxsa yavaş oxuyub bir surəni oxumaq?' Mücahid: "Ağır-ağır (aramla) Bəqərə surəsini oxuyanın etdiyi daha fəzilətlidir" deyir və fikirinə dəlil kimi bu ayəni oxuyur: 

"İnsanlara aramla (yavaş-yavaş) oxuyasan deyə, Biz Qur`anı hissələrə ayırıb (ayə-ayə, surə-surə) göndərdik. Biz onu tədriclə, (iyirmi üç ilə yaxın bir müddət ərzində) nazil etdik."(əl-İsra, 106;Təbəri, VIII, 161)

Öyrəndiyimizə görə Cəbrayıl-aleyhissalam-hər il Ramazan ayında gecələri gələr, Allah Elçisi-sallalahu aleyhi və səlləm-ona, o zamana qədər enən surələri oxuyardu. (Buxari, Fədailu'l-Qur`an, 7) Bu tətbiq bizə, başqa mövzuların yanında Ramazan ayında Qur`an tilavətinin əhəmiyyətini göstərməkdədir. Ramazanda Qur`anı xətm etməyin fəzilətini göstərməkdədir. Necə ki, bu bir adət olaraq qalmış və Ramazan ayındakı qarşılıqlı Qur`an oxuma o gündən, bu günə qədər gəlmişdir.

Ramazan gecələrindəki iyirmi rükətlik təravih namazının xətmlə qılınması ayrı bir gözəllikdir! Hər gün bir cüz oxunması və Qur`anın bir ayda xətm ediməsi Qur`anla görüşmə nöqtəsində tərifsiz bir xoşbəxtlikdir! Bu, eyni zamanda namazla Qur`anın, namazla orucun ülviliyini birləşdirən möhdəşəm bir tərkibdir! Çünki Qur`an namazda daha çox təzahür edir. Qur`anın feyz-bərəkət və mənəviyyatı daha bir əhatə edir insanın ürəyini. Allahın hüzurunda Onun kəlamını dinləyirsiniz, yəni Onunla danışırsınız.

İstər qarşılıqlı Qur`an xətmi, istərsə də xətmlə təravih namazları, Qur`anı dinləməyin ən gözəl vasitələridir! Həzrəti Peyğəmbərin-sallalahu aleyhi və səlləm-Əshabi-kiramdan-radıyallahu anhu- Qur`an dinlədiyi sabitdir. Hətta bir səhabə soruşmuşdur:

"Ey Allahın Elçisi! Qur`an sizə endiyi halda mən sizə oxuyummu?" Allah Rasulu isə cavab olaraq:

"Bir başqasından dinləmək xoşuma gəlir", - buyurmuşdur (bax: Buxari, Təfsir, 79)

Qur`an dinləmək ruha ayrı bir dinclik, qəlbə ayrı bir sevinc verir. Qur`anın möcüzə olması, bənzərsiz bir kitab olması, onu bir fem-i Muhsinlerden dinlərkən daha çox idrak edilməkdə. Bu kəlamın ilahi bir kəlam olduğu daha çox hissettirmekti özünü...

Ramazandakı ən gözəl ibadətlərdən biri də etikafdır. Ramazanın son günlərində hər şeydən əl-ətək çəkib, məscidə bağlanmaq, gecə və gündüzləri sırf ibadət və itaətlə keçirməkdir. Bu, Allah Rəsulunun-sallalahu aleyhi və səlləm-edib, Ramazanı əhya üçün tövsiyə etdiyi ən gözəl tətbiqlərdəndir. Hətta etikaf hökmünün fərzi-kifayə olduğu söylənmişdir. Yəni bir cəmiyyətdə bunu mütləq bir neçə müsəlman etməlidir. Etikaf edilərkən, oruc və namazla yanaşı, Qur`anla məşğul olmaq ən əhəmiyyətli xüsuslardan biridir. Dünyəvi bütün məşğuliyyətlərdən uzaq, Allaha yönəlmək, ürəyi Allaha bağlamaq, Qur`anın ilahi atmosferini tənəffüs etmək...

Qur`an Ramazan ayında nazil edilmişdir. Ramazan "Oruc ayı" olduğu qədər, həm də "Qur`an ayı"dır. Muhamməd İqbalın deyişiylə "Qur`an ilk olaraq bizə enir kimi oxunsa" və bu Ramazan ayında belə oxunsa şübhəsiz daha bir fərqli xitab edəcək bizə. Bu oxunuş Allahın əmr etdiyi kimi yavaş-yavaş (aramla), tərtillə, təfəkkür və tədəbbürlə olarsa, Ramazandan yeni bir ruhla çıxılacaqdır. Xətimlər, təravih, qarşılıqlı Qur`an oxumaq, etikaflar - hamısı Qur`anla görüşmək üçün müstəsna zamanlardır. Köhnələn, gəvşəkləşən yerlərimizi əhya etmək, hər tərəfimizi əhatə edən dünyəviləşmədən sıyrılmaq üçün gözəl fürsətlərdir.

Müəllif: Məsud Qaya

   Ramazan`ın ilk günü ilə birlikdə nur və feyiz dolu bir mövsümü yaşamağa başlayarıq. Kainat şənlənir, dünya Cənnətdən süzülən nurani bir hava ilə dolub daşar .. Ulvi aləmlərin məsum və mübarək sakinləri yığın yığın mü'minlərin çevrəsini sarar. Rəhmət ölkəsindən müjdələr, kainatın Rəbbindən salamlar və məğfirət ümidləri gətirər, Ramazan ayı ...

   Müqəddəs kəlamın nazil olmasını möminlərlə birlikdə cinlər, mələklər; ağacı, çiçəyi, böcəyi, qurdu, quşu, dənizi və dəryasıyla yaşlı dünyamız da qeyd edər. Görünən və görünməyən aləmlərdə tam mənası ilə bir bayram havası yaşanır

   Bu ayın Cənab-ı Haqq qatında müstəsna bir yeri vardır. Uca Rəbbimiz özünə müxatab olaraq seçdiyi qullarına sonsuz rəhmətinin ən geniş təcəllilərini bu aya təsis edər. Başda Qur`ani Kərim olmaqla! Tövrat, Zəbur və İncil kimi digər səmavi kitabların da bu ayda endirilmiş olması, bu günlərin qiymət və müqəddəsliyini artıran digər bir xüsusdur.

   Mü`minlər ilahi bir ehsan olaraq bu günləri gözəl bir fürsət bilərək dəyərləndirmə çalışar, Rəblərinə olan qulluq dərəcələrini göstərər, ona müxatab ola bilmək cəhdi içinə girərək tam bir ixlas və şüurla ibadət və itaətə qaçarlar.

   Bu səyin,cəhdin nəticəsi əlbəttə qarşılıqsız qalmayacaqdır. Oruc tutub, Ramazan ayını bir qulluq şüuru içində keçirənlər şirin bir anı yaşadıqları, hüzura qovuşduqları kimi çox nemətlərə nail olurlar.

   Ubadə bin Samit rəvayət edir:

    Ramazan ayının başladığı bir gündə Rəsulullah Aleyhissalatu Vəssalam belə buyurdu:

"Bərəkət ayı olan Ramazan gəldi. Artıq Allah`ın rəhməti sizi bürüyür. O ay, yer üzünə bol-bol rəhmət enər. Günahlar bağışlanar. Dualar qəbul olunar. Allah sizin yaxşılıq və ibadətdə yarışmağınıza baxıb da, bununla mələklərinə qarşı iftixar edər. Elə isə qulluğunuzla özünüzü Allah`a sevdirin. Əsil bədbəxt olan da, bu ayda Allah`ın rəhmətindən nəsibini almayandır. "  (ət-Tərgib və't-Tərhîb, 2:99.)

   Ramazan hər yönüylə ibadət mövsümüdür. Hər mü`min namazı, orucu, yaxşılıqları və duasıyla bu rəhmət və bərəkətdən nəsibini almağa çalışar. Bilərək və ya bilməyərək etmiş günahları üçün Allah`dan əfv diləyər. Rəbbinə niyaz edər.

   Cənab-ı Haqq da qulunun bu səmimi dua və niyazını qarşılıqsız qoymaz, günahlarını əfv edər, rəhmətinə qərq edər.

   Ramazan ayının qudsiyyət və bərəkətini bildirən bu hədisi-şərifi birlikdə oxuyaq. Peyğəmbər Əfəndimiz geniş mənada bu xüsusu diqqətimizə təqdim edir.

    Salman-ı Farisi (r.a.) rəvayət edir:

    Rəsul-i Əkrəm Əfəndimiz Aleyhissalatu Vəssalam Şaban ayının son günlərində bizə irad etdiyi bir xütbədə belə buyurdu:

"Ey insanlar, böyük və mübarək bir ay yaxınlaşdı, kölgəsi başınızın üstünə düşdü. Bu elə bir aydır ki, içində min aydan daha xeyirli olan Qədr gecəsi vardır. Allah o mübarək ayın gündüzlərində orucu fərz, gecələrində nafilə namazı məşru etdi. Bu ayda kiçik bir xeyir iş görən insan, başqa aylarda bir fərz əda etmiş kimi savab alar.

Bu ayda bir fərzi yerinə yetirmək, başqa aylarda yetmiş fərz yerinə keçir.

Bu ay Allah üçün aclıq və susuzluğun, itaət və ibadətin məşəqqətlərinə səbr və təhəmmül ayıdır. Səbrin qarşılığı Cənnətdir.

Bu ay yardımlaşmaq ayıdır.

Bu ay möminlərin ruzilərini artıran aydır.

Bu ayda hər kim oruclu bir möminə iftar edəcək bir şey verərsə, etdiyi bu iş günahlarının bağışlanmasına və Cəhənnəmdən qurtulmasına səbəb olar. Oruclunun savabından da heç bir şey azalmadan onun qədər savaba qovuşar. "

Əshabi-Kiramdan bəziləri, "Ya Rəsulullah, hamımız orucluya iftar edəcək bir şey tapıb verəcək vəziyyətdə deyilik" dedilər.

Bunun üzərinə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz Aleyhissalatu Vəssalam, "Allah bu savabı bir tək xurma ilə, bir içim su ilə, bir qurtum süd ilə oruclu möminə iftar etdirənə də verər" buyurdular və xütbələrinə belə davam etdilər:

"Bu ayın əvvəli rəhmət, ortası bağışlama, sonu da Cəhənnəmdən qurtuluşdur.

Bu ayda kim köləsinin (işçi və xidmətçisinin) işini yüngülləşdirərsə, Allah da onu əfv edər və Cəhənnəmdən uzaq tutar.

Bunun üçün bu ayda bu söyləyəcəyim dörd xisləti artıqlamasıyla saxlamağa çalışın. Bu dörd xislətdən ikisi ilə Rəbbinizi razı edərsiniz, digər ikisindən isə heç bir zaman ayrı qala bilməzsiniz.

Rəbbinizin rizasına səbəb olan xislətlərin biri, kəlimeyi-şəhadətə davam etməyiniz, digəri də Allahdan məğfirət diləməyinizdir.

İmtina edə bilməyəcəyiniz iki xislətdən biri Allah`dan Cənnəti istəmək, digəri isə Cəhənnəmdən Allaha sığınmaqdır.

Hər kim orucluya bir qurtum su versə, Allah da ona mənim məhşərdəki hovuzumdan elə bir su içirəcəkdir ki, Cənnətə girincəyə qədər bir daha susuzluq çəkməyəcək. (A.k.ə, 2:94.)

Əbu Hüreyrə (r.ə.) rəvayətinə görə, Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.v.) belə buyurmuşdur:

"Adəmoğlunun işləmiş olduğu hər yaxşılıq və ibadət, savab baxımından on qatından yeddi yüz qatına, Allahın dilədiyi ədədə qədər artar.Allah buyurur ki: ‘Ancaq oruclu belə deyil. Çünki oruc sırf Mənim razılığım üçün tutulmuşdur, Mənə aiddir. O zövqləri və yeməsini Mənim üçün tərk edər.'

Oruclu üçün iki sevinc vardır: Birinci sevinci iftar vaxtındakı sevincidir. Digəri də, Rəbbinə qovuşub mükafatını aldığı zamanki sevincidir.

Allaha and içərəm ki, oruc tutanın ağzının qoxusu, Allah qatında müşk qoxusundan daha xoşdur." (İbni Macə, Sıyam: 1)

 

Mömin, orucu sırf Allah əmr etdiyi üçün tutar. Onun razılığını qazanma düşüncəsini daşıyar. Axşama qədər gözləyər, bir şey yeyib içməz. Rəbbinə olan qulluq dərəcəsini göstərər. Axşamüstü süfrəyə oturduğu zaman da Yaradıcısının "Buyurun" əmri gəlmədən əlini uzada bilməz. Cənab-ı Haqqın şəfqət və mərhəmət dolu nemətlərinə geniş və ümumi bir ibadətlə cavab verməyə çalışar.

Oruc ibadətində nümayiş, riya yoxdur. İnsan həqiqətən oruclu olduğunu yalnız Yaradıcısına, özünü bəsləyib böyüdənə, müxtəlif nemətlərlə ehtiyacını aradan qaldırana göstərər, ifadə edər. Kimsənin görmədiyi bir yerdə orucunu poza biləcəkikən pozmaması, Allah üçün tutduğunun ən gözəl ifadəsidir.

Bunun üçün Cənabı Haqq, "Oruc, Mənim razılığım üçün tutulmuşdur. Mənə aiddir, mükafatını da Mən verəcəyəm" buyurur.

Hər yaxşılığın və ibadətin qarşılığında veriləcək savab, ayə və hədislərlə bildirilərkən, orucun savabı üçün bir hədd-hüdud qoyulmamış, müəyyən bir ədəd və miqdar ifadə edilməmişdir.

Demək ki, ixlasla edilən ibadətlərin zövqü, mənəvi qarşılığı, ührəvi mükafatı sonsuz olacaq.

Əbu Ümamə (r.ə.) nəql edir:

Dedim ki: "Ya Rəsulullah, mənə xeyirli bir əməl tövsiyə edərsən?"

Rəsulullah(s.ə.v.), "Oruc tut, çünki oruca bərabər bir ibadət yoxdur" buyurdu.

Təkrar soruşdum: "Mənə gözəl bir iş etməmi tövsiyə edərsən?"

"Oruc tutmağa çalış. Çünki Allah yanında onun qədər savablı bir ibadət yoxdur" buyurdu. (Nəsəi, Sıyam: 43)

Əli ibni Əbi Talib (r.ə.) rəvayətinə görə, Rəsulu Əkrəm (s.ə.v.) belə buyurdu:

"Oruc tutan kimsə xoşladığı yemək və içkilərdən özünü saxlasa, Cənabı Haqq ona Cənnət meyvələrindən yedirər və sularından içirər." (Kenzül-Ummal, 3:329)

Mübarək Ramazan ayı, axirət ticarəti üçün qurulmuş qazanclı bir sərgi və bazara bənzər.

Ramazan, axirətdə yığılacaq məhsullar üçün yığım ediləcək uyğun və məhsuldar bir zamandır. Əməl və ibadətləri bərəkətləndirən, savablarını artıran bir Aprel yağışı kimidir.

Oruc tutan mömin yeyib içməyi bir müddət üçün müvəqqəti buraxmaqla bir növ "axirət adamı" olar, Cənabı Haqqın sifətinə aynalıq edər.

"Bəli, Ramazanı Şərif bu fani dünyada, fani ömür içində, qısa bir həyatda daimi bir ömür və baqi bir həyatı əhatə edər."

Burada müvəqqəti buraxdığı yemək və içkiləri daimi bir şəkildə Cənnətdə yeyər.

İbadətin qapısı oruc

Damra ibni Həbib (r.ə.) rəvayətinə görə Rəsulu Əkrəm (s.ə.v.) belə buyurmuşdur:

"Hər şeyin bir qapısı vardır. İbadətin qapısı da orucdur."(Kenzül-Ummal, 8:447)

Orucda Niyyətin Hökmü Nədir?

İbadət niyyət ilə olacağı üçün, oruc ibadətində də niyyət şərtdir. Niyyət, əsl insanın ürəyindədir. Yəni gecə sabah oruc tutacağını bilmək və içindən keçirmək niyyət sayılır. Dil ilə söyləmək isə, şərt olmamaqla birlikdə sünnədir. Oruc tutmaq fikri ilə Gecə sahur yeməyinə duran bir şəxsin həmin düşüncəsi da niyyət yerinə keçər.

Oruca Ne Zaman Niyyət Edilməlidir?

Ramazan orucuna, zamanı müəyyənləşdirilmiş əhd(nəzir) orucuna və nafilə oruçlara; axşamdan etibarən ertəsi günü quşluq vaxtına(günortadan 45 dəqiqə əvvələ) qədər niyyət edilə bilər. Ramazan orucunun qəzası ilə vaxtı müəyyənləşdirilməmış əhd orucuna, nâfilə olaraq başlanıb pozulmuş orucların qəzasına və kəffarə oruclarına niyyət isə, axşamdan etibarən imsak vaxtına qədər edilər. Bu vaxtdan sonra edilən niyyətlə bu oruclar səhih olmaz. Şafiilərə görə, nâfilə oruc üçün, günəş batana qədər niyyət caizdir. Yetər ki niyyətə qədər orucu pozan bir şey edilməsin.

* Bir kimsə gecə hər hansı bir oruc üçün niyyət etdiyi halda, imsak vaxtından əvvəl bu niyyətindən dönsə, bu dönmə səhihdir(doğrudur).

* Ramazan-ı şərifin hər günü üçün ayrı niyyət lazımdır. Çünki araya gecələr girməkdə və hər günün orucu, ayrı bir ibadət sayılmaqdadır.

* Bir qəza orucuna günəşin doğuşundan sonra niyyət edilsə, o oruc qəza yerinə keçməz, nâfilə oruc tutulmuş olur. Qəza oruclarına mütləq imsak vaxtından əvvəl niyyət edilməsi şərtdir.

* Bir qadın, hələ aybaşı halında ikən gecədən oruca niyyət etsə, imsak vaxtından əvvəl də aybaşı halından çıxsa, niyyəti səhih olar, oruc tutması lazımdır.

Şafi məzhəbinə görə niyyətin vaxtı oruc fərz olursa gecədir; gündüzə buraxılmaz. Gecə niyyət edilmədiyi təqdirdə bayramdan sonra gününə gün qəza etmək lazımdır. Ancaq, İbn Həcər deyir ki: "Şafi olan kimsə Ramazan`da niyyətini unudub gecə vaxtında etməyən kimsə Hənəfi məzhəbini təqlidən gündüz günortadan əvvəl niyyət gətirsin. "

Maliki məzhəbinə görə, Ramazan-ı Şərifin başında bir niyyət gətirilsə kafidir. Hər gecə niyyət gətirmək lazım deyil. Bunun üçün Şafii və ya Hənəfi olan kimsə Ramazan-ı Şərifdə "Mən bu Ramazan-ı Şerif ayında oruc tutmağa niyyət etdim." desə yaxşı olar. Çünki bir günün niyyətini unudacaq olarsa da Maliki məzhəbinə görə orucu etibarlı olar ...

Ubade ibni Samit (r.ə.) nəql edir:

Ramazan ayının başladığı bir gündə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz Sallallahu Əleyhi Vəsəlləm belə buyurdu:

" Bərəkət ayı olan Ramazan gəldi. Artıq Allahın rəhməti sizi əhatə edər. O ayda yer üzünə bol bol rəhmət enər. Günahlar bağışlanılar, dualar qəbul olunar.Allah sizin yaxşılıq və ibadətdə yarışmanıza baxar, bununla mələklərinə qarşı fəxr edər.Elə isə qulluğunuzla özünüzü Allaha sevdirin. Bu ayda əsl pis olan, Allahın rəhmətindən nəsibini ala bilməyən kimsədir." (et -Tergib vet-Terhib, 2:99)

İnsanı mələklərdən ayıran ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti nəfs sahibi olmasıdır. İnsan yeyər, evlənər; kədərlənər, hirslənər, günah işlər. Lakin oruclu ikən müəyyən bir müddət üçün yeyib içməsini tərk edər, zövqlərinə sərhəd qoyar. Nəfsinin ehtiyaclarına cavab verməz, hər dediyini etməz.

Bu vaxt yalan, qeybət kimi günaha soxan işlərdən də özünü çəkər. Gərəksiz hərəkətlərdən uzaq dayanmağa çalışar.

İnsan bu halıyla mələklərə oxşayar. Çünki mələklər də yeyib içməzlər, evlənməzlər, günah işləməzlər. Çünki nəfs daşımırlar.

Halbuki insan nəfs daşıdığı halda nəfsinə hakim olur, onun hər istəyinə uyğun gəlmir. Belə ki mənəvi halı etibarilə mələkləri belə keçə biləcək vəziyyətə bürünür.

Cənab-ı Haqq, arzularını idarə edən mömin qullarıyla mələklərə qarşı fəxr edir, onları mələklərə nümunə göstərir. Oruc tutan insanın öz qatındakı dərəcəsini ifadə edir. Mömin də bu iltifata qarşı, özünü Allaha sevdirməyə, Ona olan qulluq vəzifəsində ciddi olmağa, yaradılışı istiqamətində yaşamağa çalışmalıdır.

Selmanı Farisi (r.ə.) izah edir:

Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.v.) Şaban ayının son günündə bizə oxuduğu bir xütbədə belə buyurdu:

"Ey insanlar, böyük və mübarək bir ay yaxınlaşdı, kölgəsi başınıza gəldi.

Bu elə bir aydır ki, içində min aydan daha xeyirli olan Qədr Gecəsi vardır.

Allah o mübarək ayın gündüzlərində orucu fərz, gecələrində nafilə namazları qanuni etdi.

Bu ayda kiçik böyük bir xeyir edən insan başqa aylarda bir fərz etmiş kimi savab qazanar.

Bu ayda bir fərzi etmək, başqa aylarda yetmiş fərz yerinə keçər.

Bu ay Allah üçün aclıq və susuzluğun, itaət və ibadətin məşəqqətlərinə səbir və dözüm ayıdır. Səbrin qarşılığı da Cənnətdir.

Bu ay köməkləşmə ayıdır, bu ay möminlərin ruzisini artıracaq aydır.

Bu ayda hər kim oruclu bir möminə iftar edəcək bir şey versə, etdiyi bu iş günahlarının bağışlanmasına və Cəhənnəmdən azad olmasına səbəb olar. Oruclunun savabından da heç bir şey azalmadan onun qədər savaba qovuşar.

Əshab-ı kiramdan bəziləri, "Ya Rəsulullah, hamımız orucluya iftar edəcək bir şey tapıb verəcək vəziyyətdə deyilik" dedilər.

Bunun üzərinə Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz (s.ə.v.), "Allah bu savabı bir tək xurma ilə, bir içim su ilə, bir qurtum süd ilə oruclu möminə iftar etdirənə də verər" buyurdular və xütbələrinə belə davam etdi:

Bu ayın başı rəhmət, ortası bağışlama, sonu da Cəhənnəmdən qurtuluşdur.

Bu ayda hər kim köləsinin (işçi və xidmətçisinin) işini yüngülləşdirsə Allah onu bağışlayar və Cəhənnəmdən uzaq tutar.

Bunun üçün bu ayda bu söyləyəcəyim dörd xüsusiyyətdən ikisi ilə Rəbbinizi razı edərsiniz, digər ikisindən isə heç bir vaxtda ayrı qala bilməzsiniz.

Rəbbinizin razılığına səbəb olan xüsusiyyətlərin biri, Kəlimeyi Şəhadətə davam etməniz, digəri də Allahdan bağışlama diləmənizdir.

İmtina edə bilməyəcəyiniz iki xüsusiyyətin biri Allahdan Cənnəti istəmək, digəri Cəhənnəmdən Allaha sığınmaqdır.

Hər kim orucluya bir qurtum su versə, Allah da ona mənim məhşərdəki hovuzumdan elə bir su içirəcək ki, Cənnətə girənə qədər bir daha susuzluq çəkməyəcək." (et -Tergib vet-Terhib, 2:94-95)

Ramazanın ilk günüylə birlikdə nur və həzz dolu bir mövsümü yaşamağa başlayırıq. Kainat şənlənər, dünya Cənnətdən süzülən nurani bir hava ilə dolub daşar.

Ülvi aləmlərin günahsız və mübarək sakinləri möminlərin ətrafını əhatə edər; rəhmət ölkəsindən müjdələr, kainatın Rəbbindən salamlar və bağışlama ümidləri gətirərlər.

Müqəddəs kəlamın nazil meydana gəlişinin ildönümü olan Ramazan ayını, möminlərlə birlikdə cinlər, mələklər; və ağacı, çiçəyi, böcəyi, qurdu, quşu, dənizi və dəryasıyla yaşlı dünyamız da qeyd edər. Görünən və görünməyən aləmlərdə tam bir bayram havası yaşanar.

Bu ayın Cənabı Haqq qatında müstəsna bir yeri vardır. Uca Rəbbimiz, Özünə həmsöhbət olaraq seçdiyi qullarına sonsuz rəhmətinin ən geniş təcəllilərini bu aya təsis edər.

Başda Qurani Kərim olmaq üzrə digər səmavi kitabların da bu ayda endirilmiş olması, bu günlərin qiymətini artıran digər bir xüsusdur.

Möminlər, İlahi bir lütfkarlıq olaraq bu günləri bir gözəl fürsət bilərək qiymətləndirərlər. Rəblərinə olan qulluq dərəcələrini göstərər, Ona ünsiyyət qura bilmək səyi içinə girərək, tam bir ixlas və şüurla ibadət və itaətə qaçarlar.

Bu səyin nəticəsi əlbəttə qarşılıqsız qalmayacaq. Oruc tutub, Ramazan ayını bir qulluq şüuru içində keçirənlər, şirin bir anı yaşadıqları, hüzura çatdıqları kimi, bir çox nemətə də qovuşarlar.

   Qulaq ilə boğaz arasında bir kanal var. Ancaq qulaq pərdəsi bu kanalı tutduğuna görə su və ya dərman boğaza çatmaz. Bu səbəblə qulağa damladılan dərman və ya qulağın yuduzdurulması orucu pozmaz.

    Qulaq pərdəsində dəlik olsa belə, qulağa damladılan dərman qulağın içərisində əmiləcəyi

üçün dərman ya heç mədəyə çatmayacaq,ya da çox azı çatacaq. Bu miqdar orucda əfv edilmişdir.

   Ancaq qulaq pərdəsinin desik olması halında qulaq yuyularkən suyun mədəyə çatması mümkündür. Orucu pozacaq qədər suyun mədəyə çatması halında oruc pozular.

XI - ETİKAF

    Etikaf, bir yerdə durmaq, gözləmək və özünü oraya həbs etmək deməkdir. Fiqhi termin olaraq isə; bir məsciddə və ya eyni hökmdəki bir yerdə etikaf niyyəti ilə bir müddət (durmaq) qalmaq deməkdir.

    Etikaf vacib, sünnə və müstəhab olaraq üç qismə ayrılır. Nəzir olunan bir etikaf vacib, ramazanın son on günündə etikafa girmək kifayə yolu ilə sünnə və başqa bir vaxt ibadət niyəti ilə məsciddə bir müddət edilən etikaf da müstəhabdır. (İbnül-Hümam,e.a.ə.,2;136; İbn Abidin, e.a.ə., ıı, 176; Şürünbüləli, e.a.ə., s, 118; Meydani, e.a.ə., l, 174.)

A - ETİKAFIN DƏLİLLƏRİ

    Etikaf kitab, sünnə və icma dəlillərinə istisnad edir.

    Kitabdan dəlil bu ayədir:

“Məscidlərdə ibadətdə (etikafda) olduğumuz zaman qadınlarınızla yaxınlıq etməyin.” (Bəqərə, 2/187.)

“Evimi (Kəbəni) təvaf edənlər, orada qalıb həmişə ibadətlə olanlar (etikafda olanlar), rüku və səcdə ilə namaz qılanlar üçün təmizləyin!” (Bəqərə, 2/125.)

    İlk ayədə etikaf, ibadətlərin edildiyi məscidlərə nisbət edilmişdir. Digər yöndən etikaf üçün, mübah olan cinsi əlaqəni tərk etmək, onun bir ibadət olduğunu göstərir.

    Sünnədəndəlil, İbn Ömər, Ənəs və Həzrət Aişənin (r.anhum) rəvayət etdikləri bu hədisdir:

“Həzrət Peyğəmbər (s.ə.s) Mədinəyə gəldikdən sonra vəfatına qədər Ramazan ayının son on günündə etikafa girərdi. ” (Buxari, Etikaf, 1,6; Müslim, Etikaf, 2; Əbu Davud, Səvm, 77, 78; Tirmizi, Səvm, 71; İbn Macə, Siyam, 58.)

    Etikafın məqsədi: Səmimi olaraq edilən etikaf şərəfli bir ibadətdir.

    Bununla Allaha yönəlmək, boş vaxtları ibadətə həsr etmək, ibadət üçün nəfsi xarici aləmdən təcrid etmək və Uca Allahın qapısından bağışlanana qədər ayrılmamaq nəzərdə tutulur.

    Etikafın ən qısa müddəti, Əbu Yusifə görə bir gün, İmam Muhammədə görə isə bir saatdır. Daha qısa müddət də ola bilər.

    Malikilərdəüstün tutulan görüşə görə, etikafın ən qısa müddəti bir gün bir gecədir. Şafeilərə görə ən az “sübhanallah” deyəcək qədər bir müddət durmaq da etikaf sayılır. Hənəfilərə görə də az müddət bir az durmaqdır. (Şürünbülali, e.a.ə., s. 119; Züheyli, e.a.ə., ll, 695, 696)

B - ETİKAFIN ŞƏRTLƏRİ

    Bir etikafın səhih olması üçün aşağıdakı şərtlər lazımdır:

    1. Etikafa girən şəxs müsəlman, ağıllı və təmiz olmalıdır. Qeyri-müsəlmanın, ruhi xəstənin, cünubun, heyz və nifasdan təmizlənməmiş kimsələrin etikafı caiz deyildir. Çünki qeyri-müsəlman ibadətə, ruhi xəstə də niyyətə əhil deyil. Təmiz olmayanların isə məscidə girmələri qadağandır.

    Etikafa girən şəxs məscidin içində ikən ehtilam olarsa, çölə çıxaraq qüsl alar və yenidən etikafa davam edər. Etikafda yetkinlik yaşına çatmaq şərt deyil. Buna görə ayırdetmə gücü olan uşağın da etikafı caizdir.

    2. Etikafa niyyət olunmalıdır. Niyyətsiz etikaf caiz deyil. Nəzir edilən etikafda isə niyyətin xüsusən dillə də ifadə edilməsi lazımdır.

    3. Etikaf məsciddə və ya məscid hökmündə bir yerdə edilməlidir.

İçərisində camaatla namaz qılınan hər hansı bir məsciddə etikafa girmək olar. Böyük camelərdə olması isə daha fəzilətlidir. Abdullah b. Məsud (r.a) belə demişdir:

 "Etikaf ancaq camaatla namaz qılınan yerdə edilə bilər. ” (Zeyləi, Nəsbur–rayə, ll, 490)

    Qadınlara gəlincə, onlar öz evlərində məscid kimi bir otaqda etikafa girə bilərlər. Qadınların məscidlərdə etikafa çəkilmələri caiz olsa da, kərahətli hesab olunmuşdur. Qadınların öz evlərində namaz qılmaları məscidlərdə namaz qılmalarından daha fəzilətli olduğu kimi, evdə etikafları da məsciddə etikafdan daha fəzilətli sayılmışdır.

    İmam Şafeiyəgörə etikaf təzimə uyğun bir yerdə edilməlidir və buna ən münasib yer də məsciddir. Evlərdə məscid edilən yerlər bu təzimə münasib deyil. Çünki evdə məscid edilən yerlər dəyişdirilə bilər, orada cünub olaraq gəzilə bilər. Digər tərəfdən Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s) xanımları məsciddə etikafa girərdilər. Əgər onların evləri etikaf üçün kifayət etsəydi, evlərində etikafa girmələri daha yaxşı olardı. (Şirbini, MuğniI–möhtac, l, 450, vd; Şirazi, Mühəzzəb, l, 190, vs;)

    4. Vacib olan bir etikafda, etikaflı oruclu olmalıdır. Bu halda orucunun xətaən pozulması etikafa zərər verməz. Sünnə olan etikaf, həm də Ramazan daxilində olduğu üçün orucluğa düşür. Ancaq yolçuluq, xəstəlik kimi bir səbəblə orucsuz olmaq sünnə olan etikafa zərər verməyəcəyi kimi, digər müstəhəb etikaflarda da oruc şərt deyil. Digər tərəfdən sünnə və ya nafilə etikaflar üçün bir müddət də mövzu bəhs deyil.

    Şafeilərə görə vacib etikafda da oruc şərt deyildir.

   Qadının etikafa girə bilməsi üçün yoldaşından icazə alması lazımdır. Ər arvadına icazə verdikdən sonra, artıq bundan dönə bilməz.

C · ETİKAFIN NÖVLƏRİ

    1. Vacib olan etikaf:Nəzir olunan etikaf vacibdir. Bu ən az bir gün olur və oruclu keçirilir. Hz.Ömər belə demişdir:

“Rəsulullaha (s.ə.s),Məscidi-Həramda bir gecə etikafa girməyi nəzir etmişdim” dedim. Mənə:

“Еу Ömər! nəzirini yerinə yetir” buyurdu. (Buxari, Etikaf, 16; ə.b.Hənbəl, ll, 10.)

    2. Sünnə olan etikaf:Ramazan ayının son on günündə etikafa girmək,kifai olaraq müəkkəd sünnədir. Bir nəfərin bunu etməsi, bir yaşayış bölgəsindəki digər müsəlmanları məsuliyyətdən azad etdiyi kimi, Allahın etikaf edənin əcrini o bölgədəki bütün müsəlmanlara da verəcəyi umulur. Həzrət Aişədən rəvayət edildiyinə görə, Həzrət Peyğəmbər (s.ə.s) orucun fərz qılınmasından ömrünün axırına qədər Ramazan aylarının son on günündə etikafa girmişdir. (Əhməd İbn Hənbəl, Müsnəd, ll, 67, 129.)

    3. Müstəhəb etikafın müəyyən bir vaxtı və müddəti yoxdur.Hətta məscidə girən şəxs çıxana qədər etikafa niyyət etsə, orada qaldığı müddətcə etikafda sayılır. Bu etikafda oruc şərt deyil.

Ç · ETİKAFIN ƏDƏBLƏRİ

    1. Etikafa Ramazanın son on günündə və ən fəzilətli məsciddə girilməlidir.

    2. Etikaf vaxtı ədəbsiz söz danışmamalı, xeyir danışmalıdır. Günah olmayan sözlər danışmaqda bir maneə yoxdur.

    3. Etikaf vaxtı Quran, hədis, Allahı zikr və ibadətlə məşğul olmalı, təmiz paltar geyinib, gözəl ətirlər vurulmalıdır.

D - ETİKAFI POZAN ŞEYLƏR

    1. Cinsi əlaqədə olmaq: Qurani-Kərimdə; “Məscidlərdə ibadətdə (etikafda) olduğunuz zaman qadınlarınızla yaxınlıq etməyin.”- buyurulur.(Bəqərə, 2/187.)

    2. Etikafda olanın məsciddən üzürsüz olaraq, çıxması etikafını pozur.İstər bilərək olsun, istər bilməyərək. Bu müddət Əbu Yusif və Imam Məhəmmədə görə bir günün yarısından çox olan müddətdir. Digər bir görüşə görə isə bir günün bir hissəsindən ibarətdir. Qadın da etikafda olduğu otaqdan üzrsüz olaraq, evin digər hissəsinə keçərsə etikafı pozular.

    Xəstə ziyarəti, cənazə, cənazə namazı və ya şahidlik etmək üçün (məsciddən) etikafda olunan yerdən çıxmaq da etikafa manedir. Xəstəlik səbəbilə bir saat qədər çöldə olmaq da etikafı pozur. Ancaq nəzir edilmiş etikafda xəstə ziyarəti, cənazə namazı və s. üçün məsciddən çıxmaq şərt qoyulmuşdursa bunlar üçün çıxmaq etikafı pozmaz.

    3. Etikafda olana, etikafı ərzində bir neçə gün huşunu itirmə və ya ruhi xəstəlik üz verərsə etikafı pozulur. Səhhəti düzəldikdən sonra etikafa yenidən başlayar.

    Etikafda olan məsciddən şəri, zəruri və ya təbii ehtiyacları üçün çıxa bilər. Etikafda olanın qaldığı məsciddə cümə namazı qılınmırsa, cümə namazını qılmaq üçün başqa bir məscidə getməsi, kiçik və ya böyük dəstəmaz üçün məsciddən çıxması şəri və təbii üzrlərdən hesab olunur.

    İçində olduğu məsciddən zorla çıxarılma, ya da şəxsi və ya əşyası üçün narahat olması səbəbilə başqa bir məscidə köçmək də zəruri bir ehtiyac üçün çıxışdır.

    Etikafda olanın yeməsi, içməsi, yatması və ehtiyacı olan şeyləri satın alması məsciddə olmalıdır. Məscidi məşğul etməyəcək şeyləri oraya gətirə bilər. Məscid içində hazırlanmış münasib bir yer varsa orada dəstəmaz və qüsl ala bilər. Belə bir yer yoxdursa çölə çıxıb dəstəmaz və ya qüsl alaraq dərhal geri qayıtmalıdır. Etikafda olan, azan oxumaq üçün minarəyə çıxa bilər. Minarənin qapısının məscid xaricində olması buna zərər verməz. (İbn Abidin, e.a.ə., İstanbul, 1984, II, 440 vs.; Zəbidi, Təcridi–Sən'h, tərc. VI, 323 vs.; Mehməd Zihni, Nimeti İslam, İstanbuı, 1329, s., 98 vs.; Züheyli, e.a.ə., s., 323 vs.)

Və aleykum Salam.

Bəli bir neçə gün tutun. Ondan sonra özünüzdə mənfi hallar ortaya çıxmağa başlasa o zaman inanclı və mütəxəssis bir həkimə müraciət edin. İlk sırada  Allah`ın əmrini düşünərək, öz vəziyyətinizi və həkimin məsləhətini nəzərə alıb ona görə hərəkət edərsiniz. Adətən bəzi həkimlər çox da ciddi xəstəliyi olmayan birinə oruc tutmamağı məsləhət görür.Ona görə də əsas olan sizin oruc tutarkən vəziyyətinizin necə olacağıdır. Bir də ki, onsuzda bu dövürdə əksər insanın mədə bağırsaqlarında problem və xəstəlik var. Amma bir müsəlmanın sağlamlığı ona Allahın əmrini yerinə yetirməyə imkan vermirsə o mütləq müalicə olunmalıdır.Beləki İnfaq ayələri nazil olduqda heç bir dünya malına sahib olmayan kasıb səhabələr də bu ayələrin möhtəvasına girə bilmək üçün odun doğramış,satmış və infaq etmişdilər. Oruc ona fərz olamyan xəstə insanlar da Allah`ın əmrinə tabe olmaq istəyi və şövqü ilə müalicə olunmalı, oruc onlara fərz olacaq hala gəlməyə çalışmalıdırlar.

Bunu da oxuyun:

Qastrit xəstələri oruc tutmaya bilərmi? Buna görə cəza nədir və günahdırmı?

1 - Unudaraq yemək içmək və cinsi münasibətdə olmaq, unudaraq edilən bu işlər orucu pozmaz. Ancaq oruclu olduğunu xatırladığı anda, bu işləri etməkdən geri durmalıdır.

* Birinin unudaraq yeyib içdiyini görsək nə etməliyik?

Əgər yeyib içən adam, gücsüz, zəif və qoca birisi isə, xatırlatmamaq daha yaxşıdır. Çünki bu, Allah'ın, o kimsəyə, gücsüzlüyünə mərhəmətən orucunu unutdurmaq surətiylə ikram etdiyi bir ruzidir. Unudaraq yeyib içən kimsə güclü, qüvvətli biri isə, dərhal xatırladılmalıdır.

2 - Yatarkən ihtilâm olmaq.

3 - Xanımını öpmək, əl tutmaq, oxşamaq ... Bu vəziyyətdə məni gəlmədikcə oruc pozulmaz.

4 - Qadına əl sürmədən sadəcə baxmaq, və ya şəhvani mövzuları düşünmək səbəbiylə təhrik olub məninin gəlməsi.

5 - Gecədən cünub olan kimsənin, yuyunmağı sahurdan sonraya, oruclu vaxtına buraxması.

6 - Ağıza gələn bəlğəmi udmaq.

7 - Başından burnun içinə gələn axıntını çəkib udmaq.

8 - Dənizə, yaxud başqa bir suya girincə, qulağa suyun getməsi.

9 - Öz istəyiylə olmayaraq boğazına siqaret tüstüsü kimi kef verici bir duman girmək.

10 - Boğazına toz və ya milçək qaçmaq. Gözyaşı və ya üz təri ağıza girəcək olsa, əgər bir-iki damla qədərdirsə orucu pozmaz. Ancaq duzluluğu bütün ağız içində hiss ediləcək qədər çox olub oruc xatirdə ikən udulsa orucu pozar.

11 - Sahurdan dişləri arasında qalmış noxud dənəsindən kiçik şeyləri udmaq ... Noxud dənəsindən böyük olarsa, orucu pozar.

12 - Xaricdən susam və ya buğda dənəsi qədər bir şey'i ağzına alıb yavaş-yavaş və dadı boğazına çatmayacaq şəkildə çeynəyib yox etmək.

13 - Öz-özünə gələn qusuntu, yenə öz-özünə geriyə getsə, ağız dolusu belə olsa orucu pozmaz. Qusma istəyiylə ağıza gətirilən az miqdardakı qusma isə, öz-özünə içəri getsə, orucu pozmaz. Lakin miqdarı ağız dolusu isə, orucu pozar.

14 - Qan aldırmaq.

15 - Gözə sürmə çəkmək.

16 - Ön və arxa yola quru olaraq daxil edilən barmaq da orucu pozmaz. Ancaq barmaq yağlı və nəm olarsa oruc pozular.

17 - Dəridəki məsamələrdən içəri girən şeylər orucu pozmaz. Buna görə vücuda sürtülən yağ və ya yuyulub soyuqluğu içəri nüfuz edən su, orucu pozmaz. Çünki bunlar məsamələr yolu ilə içəri girərlər.

18 - Baş və ya qarındakı bir yaraya qoyulan dərman, bədəndən içəri girmədikcə oruc pozulmaz.

Sələmun aleykum

Oruclu bir kimsə qida və ya dərman (dərman) cinsindən bir şeyi istər su ilə, istər susuz olaraq yeyər və ya içərsə orucu pozular. Şafiî məzhəbinə görə; bu halda yalnız qəza etmək lazımdır. Hənəfi məzhəbinə görə isə; həm qəza, həm də kəffarə lazım gəlir. Ancaq oruc pozmağı mübah edəcək ölçüdə bir xəstəlik, rahatsızlıq səbəbiylə dərman qəbul etmişsə, orucu pozular və özünə yalnız qəza lazımdır, kəffarə gərəkməz.

Orucluq haqqında ən çox soruşulan suallara cavablar.

ORUCUN FƏRZLƏRİ

1- Niyyət etmək;

2- Niyyətin ilk və son vaxtını bilmək;

3- İkinci fəcrdən etibarən günəş batıncaya qədər orucu pozan şeylərdən özünü uzaq tutmaqdır.

Oruca başlama zamanına “imsaq”, orucu açmağa da “iftar” deyilir.

ORUCUN NÖVLƏRİ

Orucun 6 növü vardır:

1- Fərz;

2- Vacib;

3- Sünnət;

4- Məndub;

5- Nafilə;

6- Məkruh.

Fərz oruc: Ramazan orucunun əda və qəzası ; kəffarət orucu.

Vacib oruc: Pozulan nafilə orucun qəzası və nəzir orucu.

Sünnət oruc: Məhərrəm ayının 9-cu günü ilə bərabər Aşura günü, yəni 10-u tutulan orucdur.

Məndub oruc: Hər ayda tutulan 3 gün oruc. O 3 günün “əyyami-biyd”, yəni qəməri ayların 13,14 və 15-ci günləri olması məndubdur.

Nafilə oruc: Bu bildirdiyimiz oruclardan başqa məkruh olmayan oruclar nafilədir.

Məkruh oruc: Yalnız Aşura günündə (Məhərrəm ayının 9-cu və ya 11-ci günü ilə bərabər olmadan) tutulan orucdur. Ramazan bayramının birinci, Qurban bayramının 1,2,3,4-cü günləri oruc tutmaq təhrimən məkruhdur.

ORUC AYRICA İKİ NÖVDÜR

1- Gecədən niyyət tələb edən oruclar: Ramazanın qəzası, pozulan nafilə orucları,  kəffarət orucları və  zamanı məlum olmayan nəzir orucları.Bu oruclarda niyyət mütləq gecədən edilir.

2- Gecədən niyyət tələb etməyən oruclar: Ramazan ayında tutulan oruc, zamanı müəyyən olan nəzir və nafilə oruclardır. Bunlara gecədən niyyət edilməsi şərt deyil. Gecə niyyət edilə biləcəyi kimi, gündüzün qaba quşluğuna qədər niyyət edilə bilər. Ramazan günlərində istər mütləq oruca niyyət edilsin, istərsə də nafiləyə və ya başqa bir vacibə niyyət edilsin, oruc Ramazan orucu olur.

   Ənəs ibni Malik radıyallahu anh rəvayət edir:

   Rəsulullah s.ə.v. buyururlar ki:

"Şübhəsiz ki, Allah (Azzə və Cəllə) səfər halında olan kimsədən orucu və namazın yarısını qaldırmışdır. Hamilədən və süd əmizdirən qadından da orucu qaldırmışdır. " (Əbu Davud, Savm: 44, Tirmizi, Savm: 21; İbni Macə Sıyam: 12)

    Hamilə xanımlar və körpəsini əmizdirən analar, oruc tutmağa dözə bilmirlərsə, Ramazan ayı içində oruc tutmazlar. Ramazandan sonra uyğun bir zamanda tuta bilmədikləri oruclarını ardıcıl olmasa da qəza edərlər.

    Hamiləlik və Uşaq əmizdirmək:

   Dürrü'l-Muxar'da bu hökm vardır:

"Qalib zənn ilə (qüvvətli, həqiqətə ən yaxın olan zən), öz həyatından və ya uşağının həyatından qorxan hamilə,yaxud zahirü'r rivayə`yə görə (Muhamməd b. Həsən əş-Şeybani (ö. 189/805) tərəfindən qələmə alınan və Hənəfi məzhəbinin quruluş dövrü təməl görüşlərini ehtiva edən beş əsərin ortaq adıdır.), ana olsun, süd ana olsun əmizdirən qadın oruc tutmaya bilər." (İbn Abidin, IV, 338)

   Əsas olan; istər hamilə, istərsə də uşaq əmizdirən qadınların, öz canlarının və ya uşaqlarının həlak olma təhlükəsinin mövcudluğudur. Necə ki FətəvaHindiyyə'də buyurulur:

"Hamilə olan və ya uşaq əmizdirən qadınlar; istər öz canlarında, istərsə də uşaqlarının həlak olmasından qorxarlarsa oruc tutmaya bilər və ya iftar edə bilərlər. Bu vəziyyətdəki qadınlara kəffarə lazım deyil, daha sonra oruclarını qəza edərlər."  (İbn Abidin, I, 207).

1.Oruclu olduğu yadında ikən boğazına bir şeyin getməsi;

2.  Ağzına aldığı və ya burnuna çəkdiyi suyun boğazına getməsi;

3.  Niyyət vaxtı keçib günortadan sonra niyyət etmək;

4.  Unudaraq yedikdən sonra orucu pozulmadığı halda nəyi isə qəsdən yemək;

5.  Ağzına girən qar və ya yağış suyunu udmaq;

6.  İynə vurdurmaq;

7.  Buruna dərman tökmək;

8.  Qulağa yağ tökmək;

9.  Fəcri-sadiq doğmadığı zənni ilə sahur yemək;

10.             Günəş batdığı zənni ilə iftar etmək;

11.             Qusuntusunu ağzından çıxarmayıb udmaq;

12.             Arvadının və ya başqasının tüpürcəyini udmaq;

13.             Öz tüpürcəyini çölə çıxarıb sonra udmaq;

14.             Su və ya yağ ilə islanmış barmağını ayıb yerlərinə yeritmək;

15.             Dişi qanayıb qanı tüpürcəyindən çox və ya tüpürcəyi qədər olduğu halda udmaq;

16.             Buxur edib, dumanını boğazına çəkmək.

    Və aleykum Salam.

    Bizə düşən vəzifə bir təqvimə əsasən əməl etməkdir. Yəni iftarı bir təqvimə sahuru da digər təqvimə görə etmək olmaz.Məsləhət gördüyümüz təqvim diyanətin hazırladığı təqvimdir. Digər təqvimə görə əməl edənlərə də irad tutmamalıyıq. Hər biri müəyyən hesablamalara əsaslandığına görə doğru hesab olunur. 

    Meridianlara görə vaxtlar dəyişir. Günəş şərqdə çıxaraq qərbə doğru hərəkət edir. Beləki günəş Bakıda çıxandan 21 dəqiqə sonra  Naxcıvanda çıxır. 

FƏCRİ-SADİQİN ƏLAMƏTİ

Adı: Yoshinori Ohsumi.

   Otofajoni; yəni insan orqanizminin ac qaldığı zaman zəif və xəstə hüceyrələrin içindəki gərəksiz hissəcikləri yox etmə proqramını kəşf etdi.

   Genlərdəki mutasiyalar xəstəliklərə səbəb olduğu halda, ac qalma prosesinin xərçəng və nevroloji xəstəliklər kimi bəzi hallarda sağalmalara səbəb olduğu gerçəyini və sağlamlığa töhfələrini sübut etdi.

    39-cu Nobel Tibb mükafatını aldı.

   Oşumi "Üç günlük orucdan sonra bədənin immunitet sistemi yeni ağ qan hüceyrələrinin formalaşmasını tətikləyir, bədən immunitet sistemini tamamilə yeniləyir. Bu mövzuda müsəlmanların orucu sanki bir yenilənmə proqramı olaraq qarşımıza çıxır.

   Hüceyrələr bizə bənzəməsələr belə bəzi hallarda eynilə insanlar kimi hərəkət edirlər. Tullantılarını xüsusi torbalara doldururlar (otofagozomlar), və konteynerlərə yığırlar (lizozomlar). Ən çirkli olanları yox edib həzm edirlər, bəziləri də yenidən çevrilərək enerji istehsalında istifadə edilir. Beləcə erkən yaşlanmanın önü alınır.

   Otofaji, bədən stress altında olarkən, oruc tutarkən ya da aclıq zamanı çox işləyir. Hüceyrə, enerji istehsalını öz daxili imkanlarını istifadə edərək yerinə yetirməyə çalışır və təbii ki ilk olaraq tullantılarını və patogen bakteriyaları həzm edərək təmizliyə başlayır.

   Otofaji prosesində müəyyən bir davamlılıq olmasa, parkinson xəstəliyi, diabet və xərçəng xəstəliyi qaçınılmaz ola bilir. İldə bir ay qədər bir müddət ara vermədən aç qalmağın xariqüladə bir proqram olduğunu söyləyə bilərəm. İslamın, Xəstəliklərin təhlükəsini avtomatik olaraq aradan qaldıran bir sağlamlıq proqramı var.

   Qeyd: peyğəmbərimizin "Oruc tut sağlam ol" sözlərinin elm ilə üst-üsdə gəlməsinə çaşmırıq. Və bizlər orucumuzu sağlamlığa olan qatqıları üçün deyil, Rəbbimiz əmr etdiyi üçün tutmağa davam edəcəyik. Bizi sağlam və xoşbəxt qalmağa məcbur edənə Həmd ilə.

Nobel prize winner affirms health benefits of fasting

"Hər hasənənin savabı başqa vaxtda on isə, Rəcəb-i Şərifdə yüzdən keçər, , Şâban-ı Muazzamda üç yüzdən çox və Ramazan-ı Mübarəktə minə çıxar və cümə gecələrində minlərə və Leyle-i Qadirdə(qədr gecəsi) otuz minə çıxar. Bu xeyli çox ührəvî faydaları qazandıran ticarət-i uhrəvîyənin bir qüdsî bazarı və həqiqət əhli və ibadət üçün görkəmli bir məşhəri və üç ayda səksən il bir ömürü  iman əhlinə təmin edən şuhûr-u səlâsənizi (üç aylarınızı) təbrik edirik." (Şuâlar, s. 416)

    Dinî izahatda "Şühûr-ü səlâsə", yəni üç aylar olaraq bilinən bu mövsümün gəlməsilə birlikdə Müsəlman ruhları tam fərqli bir hava örtər. Çünki bu aylar İlâhî  rəhmətin coşduğu aylardır. Digər vaxtlarda yaxşılıq və ibadətlərə on savab verilirsə, Rəcəb, Şâban və Ramazan aylarında getdikcə yüksələn bir nisbətdə qat qat çox savab verilər.

    Məsələn, başqa vaxtlarda oxunan hər bir Qur’ân hərfi üçün on savab yazılmaqdadır. Rəcəb ayında bu savab yüz olaraq yazılır, Şâbanda üç yüzü keçər, Ramazan`da minə çıxar. Cümə gecələrində minlərlə olar. Qədr Gecəsində də otuz minə çatdığını düşünsək, üç aylardakı mübarək vaxtların âxirət ticarəti baxımından nə qədər qiymətli bir fürsət olduğunu anlaya bilərik.

    Bu baxımdan üç aylar "bir çox uxrəvî faydaları qazandıran ticaret-i uhrəviyənin(âxirət ticarətinin) bir qüdsî  bazarı və həqiqət və ibadət əhli üçün görkəmli bir məşhəri (sərgisi)" olaraq vəsifləndirilmişdir. Bilindiyi kimi, bazarlar və sərgilər mühüm ticarət yerləri arasında yer alarlar. Həftənin bəlli bir günündə bəlli bir yerdə qurulan bazarda, insanlar hər cür ehtiyaclarını qarşılayarlar. O gün səhərdən axşama qədər bazarın ucuzluğundan istifadə etmək mümkündür. Amma o gün bazara gedə bilməyən bir insan, eyni şərtlər altında alışveriş edə bilmək üçün bir həftə gözləmək məcburiyyətindədir. Çünki bazar bir günlükdür.
    Eyni şəkildə, üç aylar da ildə bir dəfə qurulan və âxirət ticarətinin edildiyi bazarlardır. İstifadə etməsini bilənlər, bu bazardan böyük qazanclar təmin edərlər. Âxirətə yönümlü əməllərini digər vaxtlara nisbətlə artırarlar. Daha çox Qur’ân’ oxuyarlar, elmə daha çox yönələrlər, yuxularından qısaraq elm və təfəkkürə, ibadət və İslâmî xidmətlərə daha çox vaxt ayırarlar. Xeyirli işlərdə bir-birləriylə yarış içinə girərlər. Beləcə, "bu çox savablı ibadət ayları"ndan tam bir istifadə ilə çıxarlar. Bir mənâda, bu mübarək vaxtlarda edilən mənəvi xidmətlər, insanın əbədi həyatı üçün edilmiş ən kârlı  "sərmayə" olar.

    Allah Rəsulu sallallahu aleyhi və səlləm:

"Şâban`ın ortasındakı (Bərâət kandili) gecəni ibadətlə ihya edin(canlandırın), gündüzündə də oruc tutun. Allah Təalâ o axşam günəşin batmasıyla dünya səmasında təcəlli edər və fəcir(şəfəq) doğana qədər, ‘Yoxmu məndən əfv istəyən, onu bağışlayım. Yoxmu məndən ruzi istəyən, ona ruzi verim. Yoxmu bir müsibətə uğrayan, ona afiyət verim. Yoxmu elə, yoxmu belə!' deyər." buyurmuşdur. (İbn Macə, İqamə, 191.)

    Buna qarşılıq, üç ayların fəzilət və qiymətindən xəbərdar olmayıb da dəyərləndirə bilməyənlər, hər kəsin istifadəsinə açıq saxlanılan çox kârlı bir ticarət imkânından məhrum qalmışlar deməkdir. Bu kəslər, eyni imkanı təkrar ələ keçirə bilmək üçün bir il daha gözləmək məcburiyyətində qalacaqlar.

    İşdə üç ayların və bu aylardakı mübarək gecələrin böyük bir coşğunluqla canlandırılması bu baxımdan da əhəmiyyət qazanır. Çünki bunlar şeairdendir, İslâmın simvolu və əlâmətlərindədir.

    Bu baxımdan şeairin eşitdirilməsində həm İslâm`ın izzət və şərəfinin göstərilməsi, həm də İslâm`ın mənâsından uzaq yaşayan insanlara nümunə olunması kimi böyük hikmətlər vardır.

    Namazlarda, xüsusilə cümələrdə və kandil gecələrində məscidlərin möminlərlə dolub daşması, radio və televiziyada Qur’ân’ və mövludların oxunması, məscidlərin mahyalarla (iki minarə arasının işıqlı gözəl yazılarla) bəzənməsi, hətta kandil  simitlərinin paylanması, bu İslâm simvolunu elan edən hüzur verici hadisələrdir.

    Beləcə bütün möminlər âxirət qazancına yönələr. Hər kəs Allah`ın razılığı yolunda sonsuz bir yarışa girər. Və yaranan mənəvi hava, bütün bir cəmiyyətə hüzur verər. Bu hüzur havasından hər kəs dərəcəsinə görə istifadə edir. Edilən ibadətlər, oxunan Qur’ân’lar, Arş'a yüksələn ixlâslı dualar, bitib tükənmək bilməyən bir şövqlə davam etdirilən İslâmî xidmətlər, İlâhî rəhmətin celbine vəsilə olur. Ayrıca sırf Allah rizası üçün və ixlâsla edilən bu xidmətlər, günahların, səfahətlərin və zülmlərin çirklətdiyi mənəvi havamızı təmizləyir.

    Bu halda, hər il bizlərə ikram edilən bu tapılmaz fürsətdən istifadə etməliyik. Bunun üçün, mü'min qardaşlarımızla daha tez-tez bir araya gəlib söhbətlərdə ola bilərik. Aramızda Qur’ân’ı paylaşıb imkan nisbətində gündəlik və həftəlik xəttimlər etməyə başlaya bilərik. Məqbul dua və zikrləri daha çox edə bilərik.  İslâmî  əsərlərə daha çox vaxt ayıra bilərik. İslâmın həqiqətlərini yayma və anlatma xüsusunda daha çox səy göstərə bilərik. Bu yolda göstərəcəyimiz ən kiçik bir səy və cəhd, ən azından birə yüz nəticə verəcəkdir.

    Bu arada, üç ayların və kandil gecələrinin evlərimizdə və ailə fərdləri arasında ayrı bir mənâ içində yaşanması gərəkdiyini da unutmamalıyıq. Uşaqlarımız o mənəvi havanı tənəffüs edə  edə böyüməlidirlər. Bunun üçün, mübarək gecələrdə onları hədiyyələrlə sevindirib, məscidlərə alışdırmaqda böyük faydalar vardır.

    Ayrıca, sabaha yaxın səhər vaxtlarında oyanıq olmağa çalışaraq İslâm âləmi üçün və mü'min qardaşlarımız üçün dualar etmənin fəzilət və qiyməti sonsuzdur. O feyizli vaxtda edilən duaların qəbul ehtimalı çox qüvvətlidir.

    Bu baxımdan gərək özümüzün, gərəksə digər mü'minlərin dünya və âxirət imtahanlarından müvəffəqiyyətli çıxmaları üçün Cənab-ı Haqq'a niyazda olaq və Ondan kömək istəmək surətiylə, həm çətinlik və müsibətlərə qarşı sarsılmaz bir dayaq nöqtəsi tapmış, həm də tükənməz bir təsəlli qaynağına qovuşmuş olarıq.

    Ramazan, İslam'ın təməl əsaslarından olan oruc tutmaqla əmr edildiyimiz, hər ilin bir ayına məxsus ibadət mövsümüdür. Oruc, qul olduğumuzun fərqində olmaq, nemətlərin dəyərini anlamaq, nəfsi tərbiyə etmək, cəmiyyətdəki möhtac insanların vəziyyətlərini daha yaxşı anlamaq və bədən üçün bir pəhriz olmasıyla  yanaşı  çoxlu faydaları sayıla biləcək bir ibadətdir.

     Nemətlərin Fərqində Olmaq Baxımından Oruc

    Cənâb-ı Haqq, yer üzünü hədsiz nemətlərinin sərgiləndiyi bir süfrə şəklində yaratmışdır. Bu süfrədə yaratdığı nemətlərlə, kâinatdakı ən dəyərli qonaq olan insanın ətrafını təchiz etmişdir. Bu nemətlər "gözləmədiyi yerlərdən-həysu lə yəhtəsib" (Talaq Sûr'si, 65/3.) gətirilərək insanın istifadəsinə təqdim edilmişdir.

    Zəhərli bir böcək olan bal arısı öz ehtiyacından qat qat artıq düzəltdiyi balı, Allah'ın ilhamı ilə insan üçün hazırlamaqda, əlsiz bir böcək olan ipək böcəyi yarpaq yeyib Allah'ın ilhamı ilə toxuduğu ipəyi insan üçün istehsal etməkdədir. Allah bütün varlıqlar aləmini, bu şəkildə rəzzaqiyətini və rububiyyətini anlamağımız üçün bizlərin xidmətinə vermişdir.

   Ancaq insanlar, çoğ zaman qəflət pərdəsi altında və səbəblərin pərdə olması  ilə Allah'ın bu nemətlərinin tam olaraq fərqində olmamaqda və Allah ilə əlaqəsini qurmadan səbəblərə verməkdədir.

  Məhz, Ramazanda, bütün müsəlmanlar, Rəzzaqlarının ziyafətinə dəvət edilmiş bir qonaq kimi, axşama qədər "Süfrəyə Buyurun! .." əmrini gözləyərlər. Bu gözləmə əsnasında yemək, içmək və cinsi münasibətlərdən uzaq duraraq sanki mələklər kimi bir ibadət halı içərisində olarlar. Beləcə yuxarıda saydığımız və saya bilmədiyimiz nemətlərin fərqində olaraq, bu nemətlərin nə qədər qiymətli olduğunu anlamaq imkânı qazanıb şükür vəzifələrini yerinə yetirmək şövqünün atmosferinə girərlər. Sanki yer üzü bir ordu kimi, bərabər yeyib, bərabər içməklə geniş və külli bir ibadət edərlər.

   Görəsən belə ulvî bir qulluq mövsümündə, mələklər kimi şərəfli bir məqamda ibadətlə vaxt keçirmək yerinə, heyvanlar kimi yeyib-içməyi seçənlər, insan adına layiq olarlarmı?

   Siqaret tüstüsünü, qəsdən və istəyərək içinə çəkmək orucu pozar. Ancaq, kənardan siqaret qoxusunun gəldiyini hiss etmək orucu pozmaz.

   Orucun əsas ünsürü və mənası, yemək, içmək və cinsi əlaqədən uzaq durmaq, nəfsi bunlardan məhrum buraxmaq olduğu üçün, oruclu ikən bunlar və bu anlama gələcək davranışlar orucu pozar. Yemək və içmək, yeyilib içilməsi adət olan hər şeyi əhatə edər. Siqaret, nargilə kimi kef verən tütün mənşəli dumanlı maddələr ilə narkotiklər və asılılıq gərəyi alınan bütün maddələr oruc qadağaları dairəsinə girər. (İbn Abidin, Rəddü'l-Muxtar, Beyrut 2000, II, 394).

    Ata b. Əbi Rabah etiqafla əlaqədar belə deyir: "Etiqafa girən insan, ehtiyacından ötəri böyük bir zatın qapısında oturub, ehtiyacım yerinə yetirilmədikcə buradan ayrılıb getmərəm deyə yalvaran bir kimsəyə bənzəyir ki, Allah Təala'nın bir məbədinə daxil olmuş, 'Məni, afv etmədikcə buradan ayrılıb getmərəm.' deməkdədir. "

Etikaf, Etikafın Dəlilləri,Etikafın Şərtləri, Etikafın Növləri, Etikafın Ədəbləri, Etikafı Pozan Şeylər

     Peyğəmbər Əfəndimiz sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmaqdadır:

"Hər kim inanaraq və qarşılığını Allah'dan gözləyərək Ramazanı əhya edərsə, keçmiş günahları bağışlanar" (Buxari, İman, 25, 27; Müslim, Musafi'in, 173, 176; İbn Macə, İqamətu's-Sala, 173; Tirmizî, Savm, 83)

   Hədis alimlərindən ən-Nəvəvi, Hz. Muhamməd aleyhissalam'ın səhabələrinə Ramazanı əhya etməyi vacib qılmadığını, lakin məndup olaraq əmr edib təşviq etdiyini, İslâm alimlərinin də bunun məndup olduğunda ittifaq etdiklərini qeyd edir. Ən-Nəvəvi, "Ramazanı əhya etməyin, təravih namazını qılmaqla hasil olduğunu" da zikr etməkdədir. Bu baxımdan Hz. Muhamməd (s.a.s)'in, "hər kim Ramazanı əhya edərsə" sözü, "hər kim gecələri namaz qılaraq Ramazanı əhya edərsə" şəklində başa düşülməlidir (ən-Nəvəvi, əl-Minhac, 1924, VI, 39, s.)

     "İnsan bəzən təhəccüd namazı (yəni gecə namazı) qılanlar ilə birlikdə gecələyir; onlar gecənin çoxu namaz qılırlar, amma onun öz adəti isə qısa bir müddət qılmaqdır, amma onlara müvafiq olur. Yaxud da onlar oruc tutduqda o da oruc tutur. Əgər onlar olmasaydı bu cür aktiv olmazdı.

   Burada kimsə güman edə bilər ki, bu, bir riyakarlıqdır. Bu heç də mütləq olaraq belə deyildir, burada təfsil var. Təfsil isə budur ki, hər bir mömin Allaha ibadət etməyə rəğbət göstərir, lakin qarşısına maneələr çıxıb ona mane olur. İnsan əgər öz evindədirsə o zaman rahat yataqda yatmaq, zövcəsi ilə cinsi əlaqədə olmaq imkanına sahibdir. Amma ona qərib olan bir məkanda gecələyərsə bu məşğuliyyətlər yoxa çıxmış olar və onu xeyrə çağıran səbəblər hasil olar. Bu səbəblərdən biri də ibadət edən abidləri müşahidə etməkdir.

    Öz evində yeməklər çox olduğu üçün oruc tutması çətin gələ bilər, başqa yerdə olması isə fərqlidir.

     Bu kimi hallarda şeytan insanı ibadətdən uzaqlaşdırmaq üçün əlləşib vuruşur və deyir ki, "əgər adətən etdiklərindən fərqli etsən riya etmiş olursan." Bu fikirlərə əhəmiyyət verməmək lazımdır, burada sadəcə öz nəfsindəki qəsdinə baxmalıdır və şeytanın vəsvəsəsinə önəm verməməlidir."  ("Muxtəsar Minhəcil-Qasidin")

    Xatırladaq ki, "Muxtəsar Minhəc əl-Qasidin" üç alimin əməyidir. Kitabın əsli Əbu Həmid əl-Ğazəli'nin (505) "İhyəul-Ulumid-Din" kitabıdır. Əbul-Fərac İbnul-Cəvzi (597) "Minhəcul-Qasidin" adı altında təhzib edib, qısaldıb və bəzi yerlərdə əlavələr edib. Əbul-Abbas İbn Qudəmə isə (689) "Minhəcul-Qasidin" kitabını ixtisar edib və kitab sonunda "Muxtəsar Minhəcil-Qasidin" adı ilə tanınıb. Bu kitabın içindəkilərin əl-Ğazəli, İbnul-Cəvzi və Əhməd bin Qudəmə'nin təsdiqindən keçmiş fikirlər olduğunu deyə bilərik.

Samir Firdovsioğlu

    Peyğəmbər - salləllahu aleyhi va səlləm - buyurur:

"Oruc və Quran qul üçün Qiyamət günü şəfaət edəcəklər. Oruc deyəcək: "Ya Rabbim, mən gündüz vaxtı onun yeməyinə və şəhvətinə mane oldum."  Quran deyəcək: "Mən gecə vaxtı onun yuxusuna mane oldum. Məni ona şəfaətçi qıl!" Beləliklə də hər ikisi də şəfaətçi qılınacaq."

    Ey orucdan xoşlanmayan nəfsim və orucunu tutmayan dostum!

    İstəmirsənmi, oruc və Qur'an, sabah hesab günü sənə şəfaətçi olsun; onların şəfaatiylə günahların afv edilsin və Cənnətə girəsən.

    Peyğəmbərlərin belə "nəfsim, nəfsim" Ya Rəbbi məni qurtar, məni mühafizə et" dediyi bir gündə belə məqbul şəfaətçiləri tapmaq nə böyük bir nemətdir, bunu anlamırsanmı?

   Yoxsa qəlbinmi ölmüşdür ki, bu hədislər səni həyəcana gətirmir?

    Gəl, bu qısa günün zəhmətinə döz, səbr elə

   Bəlkə bu əməlin hörmətinə Allah-u Təâlâ bütün günahlarını bağışlayar və səni Cənnətinə qoyar.

Oruç ve Kur’an kıyamet gününde kula şefaat edeceklerdir.

   Ramazan orucunun hikmətlərindən biri də nemətlərin qiymətini anlamağımıza və şükrünü əda etməyimizə səbəb olmasıdır.

   Nemətlər bizə müxtəlif vəsilələrlə çatar. Məsələn bir almanın hansı səbəblərlə bizə çatdığını düşünək. Alma bizə gələnə qədər, ağac, ağacdan almanı toplayan bağban, bağbandan onu satan satıcısına qədər müxtəlif vəsilələrdən keçməkdədir.

   Bizlər çox vaxt neməti, bu vəsilələrdən bilib, əsl nemət sahibi olan Cənab-ı Haqqı görmürük. Əsl təşəkkürə layiq olan Cənab-ı Haqq yerinə, təşəkkürümüzü o almanı bizə ikram edən şəxsə edərik.

    Halbuki o alma üçün arxa planda bütün kâinat işlədilmişdir. Çünki o almanın olması üçün günəş olmalı, dünya fırlanmalıdır ... küləklər əsməli, buludlar işləməlidir ... O cansız, rəngsiz, dadsız, qoxusuz torpağa girən cansız bir toxum, canlı bir bitkiyə çevrilməkdə, şirin, rəngli ətirli meyvələr verməkdədir. Demək ki, bu şüursuz məxluqlar şüurlu kimi çalışmalarıyla, bizə arxa plandakı elm, iradə və qüdrət sahibi Cənab-ı Haqqı göstərməkdədir.

   Belə vəsilələrlə bizə gələn nemətlərdə, vəsilələrə əhəmiyyət verib, əsl nemət sahibini görməyənin halını belə bir örnəklə daha yaxşı anlaya bilərik:

   Bir padşahın, elçisi vasitəsilə bizə bəzi hədiyyələr göndərdiyini fərz edək. Biz hədiyyələri verən elçiyə bütün təşəkkürümüzü yönəltsək, padşahı heç düşünməsək və qiymət verməsək olarmı?

   Bu misla görə, nemətləri bizə çatdıran səbəblərin hamısı bir elçi kimidir. Əsl mal sahibi Cənab-ı Haqqdır. Verdiyi nemətlərə qarşılıq olaraq da bizdən şükür istəməkdədir. Məhz O'na təşəkkür etmək; o nemətləri birbaşa O'ndan bilmək, o nemətlərin qiymətini təqdir etmək və o nemətlərə olan ehtiyacımızı hiss etməklə olar.

    Məhz, Ramazan-ı Şərifdəki oruc, həqiqi, səmimi bir şükrün açarıdır. Çünki normal şərtlərdə bir məcburiyyət yoxsa, insanlar həqiqi aclığı hiss etməzlər. Aclıq olmayınca da nemətin dəyəri çox da anlaşılmaz. Bir parça quru çörəkdəki qiyməti, tox olan adam, hələ varlı da olsa, anlaya və görə bilməz.

   Halbuki iftar vaxtında, o quru çörək, bir möminin aləmində çox qiymətli bir İlâhi nemət hökmünə keçər və ləzzətinin fərqinə varılar. Ən zənginlərdən ən yoxsul bir insana qədər hər kəs, Ramazan-ı Şərifdə o nemətlərin qiymətlərini anlamaqla, mənəvi bir şükür əda edər.

   Həm gündüz, yemək-içmək qadağan olduğu üçün, "O nemətlər mənim malım deyil. Yemək-içməkdə azad deyiləm. Demək başqasının malıdır və ikramıdır. Onun əmrini gözləyirəm. " deyə, neməti nemət bilər, mənəvî bir şükr halında olar.

   Bu şəkildə oruc, çox fərqli yönlərdən, insanın həqiqi bir vəzifəsi olan şükrün açarı hökmünə keçər.

Ənəs b. Malik (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Rəsulullah ( ﷺ ) bir neçə xurma yemədikcə, Ramazan bayramı günü (bayram namazına) çıxmazdı.

----------------------

Bureydə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Rəsulullah ( ﷺ ) Ramazan bayramı günü (bir şey) yemədikcə (bayram namazına) çıxmazdı və Qurban bayramı günü, bayram namazından dönmədikcə (bir şey) yeməzdi.[1]

---------------------------

İzahı:

İlk hədisi, İmam Buxari ( رحمه الله) və Tirmizi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

İkinci hədisi, Tirmizi ( رحمه الله) , İmam Əhməd (رضي الله عنه) , İbni Hibban ( رحمه الله) , Daraqutni ( رحمه الله) , Hakim ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Tirmizi ( رحمه الله) bu hədisləri rəvayət etdikdən sonra belə deyir:

Elm əhlindən bir camaat Ramazan bayramı namazına çıxmadan əvvəl bir şey yeməyi və varsa, xurma yeməyi, müstəhəb #saymışlardır.

Qurban bayramı günü də, namazdan dönmədikcə, bir şey yeməməyi müstəhəb saymışlardır."

Tuhfətu'l-Əhvəzi müəllifi- Mübarəkpuri isə, belə deyir:

Ramazan bayramı sabahı, bayram namazından öncə xurma ilə iftar etmək müstəhəbdir. Tapa bilməyənlər, bal kimi başqa şirniyyat yeməlidirlər. Heç bir şey tapa bilməyənlər, su içməlidirlər.

Qurban bayramı günü isə, qurban ətindən yemək üçün, bayram namazından dönənə qədər, bir şey yeməmək müstəhəbdir.

İmam Əhməd (رضي الله عنه) isə, müstəhəblik hökmünü, qurban kəsəcəklərə təxsis etmişdir (xas qılmışdır).

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): "Ramazan bayramı günü (bayram namazına) çıxmadan əvvəl bir şey yemək haqqındakı bab", hədis no: 1754, 1755, 1756

Qidalanma rejimində bir aylıq dəyişiklik

Bədənin bir ay müddətində fərqli qidalanma rejiminə uyğunlaşması vücudun xəstəliklərə müqavimət gücünü artırır, qida maddələrinin orqanizmdə tam istifadəsini təmin edir. Bütün gün yüngül bədənlə işləməyi, gecə də yaxşı istirahət və qidalanmanı təmin edir. Bu vaxt ortaya qoyulan səbir və dözümün şəxsiyyətin formalaşmasında rolunu, qanın bağırsaq və mədəyə deyil, beyinə sərf olunması nəticəsində formalaşan sağlam düşüncəni, hadisələri düzgün qiymətləndirmə qabiliyyətini qazanılmasını nəzərə alsaq, bu növ pəhrizin, yəni orucun insan üçün nə qədər zəruri olduğunu görərik.   

İslami bəzi günlərin dəyişməsi Günəş ilinə görədir. Qəməri dediyimiz Ay ilinə görə əsla dəyişməz. Mübarək gün və gecələr də Qəməri ilə görə olduğundan Qəməri ilə görə hər il eyni tarixdə olur. Ayrıca hər yeni ilin günü digər ilin günü deyildir. Allah hər zamanı fərqli yaradır. Necə ki bizlər də əvvəlki ilin eynisi deyilik.

Bilindiyi kimi Ramazan orucu və həcc ibadəti Hicri ilə görə edilir. Yəni fərz olan Ramazan orucu bu ayda tutulduğu kimi, fərz olan həcc ibadəti də Şevval, Zilqədə və Zilhiccə ayları içində əda edilir. Bu aylar otuz üç il içində bütün mövsümləri dolaşır. Məsələn, Ramazan ən uzun və ən isti yaz mövsümünə gəldiyi kimi, soyuq və qısa qış mövsümünə də rast gəlir. Həcc mövsümü də eyni.

Beləliklə, mömin oruc, həcc və ibadətində tam bir imtahanla üz-üzədir. Yəni ilin ən qısa və soyuq günlərində rahatca və asanlıqla oruc tutduğu kimi, yazın isti və uzun günlərində də tutmaq məcburiyyətində qalır. Beləliklə, mömin hər cür şərtlərdə Rəbbinə olan qulluq vəzifəsində axsaqlıq etməməyə çalışır.

Bu barədə Muhamməd Həmidullahın belə deyir:

Vegetativ sinir sisteminin funksiyalarının pozulması nəticəsində parasimpatik (sinir) sistemi fəaliyyətinin artması mədə şirəsi ifrazının və qastrin hormonunun çoxalmasına səbəb olur. Nəticədə də mədə və ya onikibarmaq bağırsaqda xora xəstəliyi əmələ gəlir.

Vegetativ sinir sistemində dəyişikliklər, xüsusilə, yaz və payız mövsümlərində baş verir. Ancaq bu ilin digər vaxtlarında da ola bilər. Mədə xorası aclıq ağrıları ilə əlaqədar olduğundan, bu pəhrizlərin oruc kimi, ilin müxtəlif vaxtlarına düşməsi məqsədəuyğundur.

Hər mövsümün özünəməxsus meyvə və qidaları vardır. İnsanlar müxtəlif vaxtlarda pəhriz saxlamaqla hər qidaya qarşı nəfsə hakim olma vərdişi qazanır. Bu da onu müxtəlif xəstəliklərdən qoruyur.

Məlumdur ki, bəzi xəstəliklər sırf müəyyən qidalarla bağlı özünü büruzə verir. Məsələn, bəzi dəri xəstəlikləri acı, turş, ədviyyat kimi qidalara çox həssasdır. Həmçinin allergiyanın da müxtəlif qidalarla əlaqəsi vardır.

Nəticə etibarilə, insanlar fərqli mövsümlərin qidalarına qarşı pəhriz saxlamaqla bu xəstəliklərdən qorunurlar. İnsanın doğumundan ölümünə qədər fasiləsiz olaraq işləyən həzm sisteminin ilin bir ayı, yarım gündən (12 saatdan) artıq istirahət etdirilməsinin tibbi faydaları inkarolunmaz həqiqətdir.

Dua bir ibadətdir (Tirmizi, Təfsir (2) 16; Əbu Davud, Vitr 23) və qulluğun əsasıdır.[2]. (Tirmizi, Dua 1)

  Allahla qul arasında qüvvətli bir bağdır.  Cənabi-Allah Qurani-Kərimdə: “Mənə dua edin, Mən də dualarınıza cavab verim!” (“Mümin” surəsi 40/60), “(Ya Rəsulum!) “Bəndələrim Məni səndən soruşanda söylə ki, Mən (onlara) yaxınam. Dua edib Məni çağıranın duasına cavab verərəm” (“Bəqərə” surəsi, 2/186) məallı ayələr duaya çağırışdır. “Duanız olmasa, Rəbbimin yanında nə qədir-qiymətiniz olar?” (“Furqan” surəsi, 25/77) buyuran da yenə Uca Rəbbimizdir.

Allah bizi dualarımıza görə əngin rəhmətinin ağuşuna alır. Dua eyni zamanda ilahi qəzəbi dəf edir. İbn Ömər (r.a.) nəql edir: “Rəsulullah (s.a.s.) buyurdu: “Kimə dua qapısı açılmışsa, demək, ona rəhmət qapıları açılmışdır. Allah dünya istəkləri arasında ən çox afiyət (sağlamlıq, müsibətlərin, sıxıntıların aradan qalxması) üçün edilən duaları sevir. Dua gələn və ya hələ gəlməyən hər cür müsibət üçün faydalıdır. Qəzanın (müsibətin, bəlanın) qarşısını yalnız dua alır. Ona görə də sizin vəzifəniz dua etməkdir””. (Tirmizi, Daavat 112)

 Bir insana dua qapısının açılması onun çoxlu dua etməyə müvəffəq edilməsi mənasına gəlir.

Dua ilahi rizanın açarı, Cənnət yurdunun qapısıdır. Allah-Təala ilə qul münasibətinin əsasını təşkil edir. Dua istəməkdir. Biz qullar maddi-mənəvi ehtiyaclarımızı Rəbbimizdən istəyirik. İşin qalan hissəsi Allahın hökmündən asılıdır.

Bu gün beş vaxt namazın və ya bəzi ibadətlərin sonuna saxlanan və kiçildilən dua gerçək həyatın və axirətin ən böyük azu­qəsidir. Həyatı duasız düşünmək mümkün deyil. Allah Rəsulu (s.a.s.) duaları həyatına səpələmişdi. Dua Onun dilindən düşməyən zikri, könlündə daim inildəyən ahfəğanı idi. İbadət şüurunun və dua bürcünün zirvəsində dayanan Rəsulullah bir anını da duasız keçirməmişdi.

Bir məqamı da unutmamlıyıq: O, fateh ordularını müxtəlif bölgələrə göndərəndə bütün tədbirləri görməklə yanaşı, duanı ehmal etməmişdi. Gecə-gündüzü Allaha yalvarış və inilti ilə keçmiş bir ömür görmək istəyən Rəsulullahın həyatına baxsın! Onun günləri bizlər kimi adi keçmirdi. Hər anı ibadətlə cilalanmışdı: gündüzü ibadət nuru ilə parlaq, gecəsi qulluq məşəli ilə aydın idi. Ramazan kimi “bərəkətli mövsüm” – öz ifadələri ilə – gəlib çatanda ibadətlərini daha da dərinləşdirir, vird və zikrlərə yenidən yönəlirdi. Onun hər zaman dilimi kimi ramazana aid xüsusi duaları, təsbeh və təqdisləri, həmd və şükürləri də vardı. Rəsulullahın həyatına aid hər bir xatirəni göz bəbəyi kimi qoruyaraq bizlərə çatdıranlardan Allah razı olsun. İndi isə ramazanda Peyğəmbərimizin (s.a.s.) gövhər dodaqlarından tökülən incilərə baxaq:

Rəcəb ayı girəndə Peyğəmbərimiz (s.a.s.) buyurdu:

“Allahım! Rəcəb və şabanı bizim üçün bərəkətli et və bizi ramazana qovuşdur”.

Sonra Ramazani-şərifdə daha çox hansı dua və təsbehlərin edilməsi haqda tövsiyələr verdi:

“Ramazanda dörd məsələyə diqqət edin və bunları təkrar-təkrar yerinə yetirin. İki xüsusiyyətdən Allah razı olur. Sizin bu iki xüsusiyyətə çox ehtiyacınız var və bunlardan uzaq qala bilməzsiniz. Biri kəlmeyi-şəhadət, digəri isə Allaha istiğfar (bağışlanma) etməkdir. Sizin iki xüsusiyyətə də ehtiyacınız var ki, biri Cənnəti istəmək, digəri isə Cəhənnəmdən Allaha sığınmaqdır”. (Beyhaqi, Şüabül-İman, 3/306)

 Demək,  bizim vəzifəmiz “Ramazani-şərifdə çoxlu kəlmeyi-tövhid və kəlmeyi-şəhadət gətirmək, istiğfar etmək, Cənnəti istəmək və Cəhənnəmdən Allaha sığınmaq”dır.

Peyğəmbərimizin (s.a.s.) iftar duaları

“Üç insanın duası cavabsız qalmaz: iftar edənə qədər oruclunun duası, ədalətli idarəçinin duası, haqsızlığa məruz qalmış şəxsin duası. Onların duası buludların üstünə yüksəlir, səmanın qapıları açılır və Allah-Təala belə nida edir: “İzzətimə and olsun ki, sənə kömək edəcəyəm”.(Tirmizi, hədis: 2449. (Tirmizi bu hədisin həsənə olduğunu deyir) Əlavə məlumat üçün bax.: A. Fikri Yavuz, İmam Nəvəvinin Kütübü-Sittədən seçmə Peyğəmbərimizdən ən gözəl dualar və zikrlər, s. 492)

“Həqiqətən oruclunun iftar vaxtı etdiyi dua cavabsız qalmaz”.

Peyğəmbərimiz iftar açanda belə dua edirdi:

 “اَللّٰهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ أَنْ تَغْفِرَ لِي

Allahım! Hər şeyi bürüyən rəhmətinlə məni əfv et!” (Əlavə məlumat üçün bax.: A. Fikri Yavuz, a.k.ə., s. 497)

Allah Rəsulu (s.a.s.) iftar açanda belə deyirdi: ”

اَللّٰهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَعَلٰى رِزْقِكَ أَفْطَرْتُ

Allahım sənin üçün oruc tutdum və Sənin ruzinlə iftar etdim” (Əbu Davud, Sünən 6/309 (Hədis: 2011); A. Fikri Yavuz, a.k.ə., s.494)

Peyğəmbərimiz (s.a.s.) camaatla birlikdə iftar edəndə belə deyirdi:

” اَللّٰهُمَّ لَكَ صُمْنَا وَعَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْنَا فَتَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Allahım! Sənin rizan üçün oruc tutduq və ruzinlə iftar açdıq. (Orucumuzu) qəbul et. Sözsüz ki, Sən hər şeyi eşidən və bilənsən” (Daraqutni, Sünən 2/185)

Muaz ibn Zührə Rəsulullahın iftar edərkən belə dediyini rəvayət edir:

“اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعَانَنِي فَصُمْتُ وَ رَزَقَنِي فَأَفْطَرْتُ

Allaha həmd olsun ki, Onun yardımı ilə oruc tutur, verdiyi ruzi ilə iftar açıram” .(Beyhaqi, Şuabül-iman 3/406)

Həzrət Ənəs nəql edir: “Rəsulullah (s.a.s.) bir gün Sad ibni Übadənin yanına gəldi. Übadə çörək və zeytun gətirdi. Allah Rəsulu yedi və sonra belə buyurdu:

أَفْطَرَ عِنْدَكُمُ الصَّائِمُونَ وَأَكَلَ طَعَامَكُمُ الْاَبْرَارُ وَصَلَّتْ عَلَيْكُمُ الْمَلَائِكَةُ

“Yanınızda oruclular iftar açsın, yeməyinizi yaxşı adamlar yesin, mələklər də sizin üçün əfv diləsin”. (Nəsayi, əs-Sünənül-kübra, 6/81)

Peyğəmbərimizin (s.a.s.) ramazan gecələrində etdiyi bəzi dualardan

“Rəbbimiz hər gecənin son üçdə biri girəndə dünya səmasına enir və: “Yoxdurmu Mənə dua edən, duasına cavab verim. Yoxdurmu Məndən bir şey istəyən, istədiyini verim!  Yoxdurmu Məndən əfv diləyən, bağışlayım”, – deyir.

Müslimdə verilən hədislərdən biri də belədir: “Allah-Təala gecənin ilk üçdə biri girənə qədər möhlət verir. Sonra yaxın səmaya qədər enib buyurur: “Məlik mənəm, Məlik mənəm. Kim Mənə dua edəcək?” (Buxari, Tövhid, 35, Təhəccüd, 14, Daavat, 13, Müslim, Salatul-Müsafirin, 166. bax.: İbrahim Canan, a.ç.ə., 6/521)

 Buna görə də sahur vaxtlarını səmərəli dəyərləndirmək lazımdır.

“Ramazan ayında səmanın qapıları açılır, Cəhənnəm qapıları da bağlanır, bütün asi (azğın, inadkar) şeytanlar zəncirə vurulur və bir carçı hər gecə belə nida edir: “Ey xeyir axtaran  gəl! Ey şər axtaran, şərdən uzaq ol!” (İbrahim Canan, a.ç.ə., 9/427-428)

“Ey xeyir axtaran, gəl!…” cümləsinin mənası: “Ey xeyir axtaran, xeyir işlər görməyə tələs, sənə xeyir gətirən an budur çatmışdır. Çünki bu zaman kəsimində kiçik bir xeyir əmələ görə böyük mükafat qazanacaqsan. Ey batil axtaran adam, sən də bu işdən vaz keç, şərdən çəkin, çünki indi tövbə zamanıdır

Möhtərəm İslam alimlərindən Fəthullah Gülən möminlərin ramazan əhvali-ruhiyyəsi haqda belə deyir: “Hər bir mömin belə bərəkətli bir mövsümdə səmadan gələn bu dəvətə cavab olaraq zamanı dualarla, təsbehlərlə dəyərləndirməyə çalışmalıdır. Ramazana qovuşan möminlər sanki səmanın dərinliklərində pərdə-pərdə yüksələn o mələkuti səslərin təsiri ilə eşq və həyəcanla cuşa gəlirlər. Ramazan nəğməsinin ən təbii ünsürləri sayılan mömin könüllərin o səmimi səsləri və bütün varlığını bürüyən ilahi zövqləri, xüsusən, gecələr elə məqama yetişir ki, bütün varlığı ilə Ona yönəlmiş hər bir insan öz-özünə: “Bəlkə də, Cənnət ramazanın o biri üzüdür?” – deyə pıçıldayır və onu Haqqa vüsalın bir rəngi kimi hiss edir. Üstəlik sahurlar, sahur vaxtı minarələrdən oxunan dualar və təmcidlər (niyaz, yalvarış) bu ab-havaya öz rəngini qatıb könüllərimizə üxrəvilik içirdiyi o dərin dəqiqələrdə – bu dərinliyi hər kəs sezməyə bilər – bizlərə neçə-neçə qeyri-adi şeylər pıçıldayırlar”. 

Ramazanda Allaha açılan əllər boş qayıtmaz. Bu baxımdan əgər bu ayı qiymətləndirməyi və dəyərləndirməyi düşünürüksə, ürəkdən Allaha yönəlməli, tez-tez əllərimizi qaldırıb dua etməliyik. Həm özümüz, həm ölkəmiz, millətimiz, həm də bütün insanlar üçün İlahidən lütf diləməliyik. Ramazani-şərifi layiqincə dəyərləndirən, namaz qılan, təravih namazlarına gedən və oruc tutan bir mömin, təbii ki, bu ibadətlərin təsiri ilə hər anını dua ilə keçirəcək. İftar açanda əllərini səmaya qaldıracaq, imsak yeyəndə dua ilə Rəbbinə yönələcək, məscidə girəndə, namaz qılanda niyaz edəcək və daima yalvarışlarla Haqqın qapısına üz tutacaq.

Mehmet Zihni Əfəndinin ramazan gecələrinin əhyasına dair fikrini qeyd etmək yerinə düşərdi. Zihni Əfəndi ramazan ayı ilə yanaşı, digər gecələrə də şamil olmaqla gecələrin  əhyası ilə bağlı deyir: “”Qiyam”ın  mənası gecənin çox hissəsini, bir görüşə görə, bir saatını  ibadətlə keçirməkdir”. (Mehmet Zihni Efendi, Nimeti-İslam, s. 357)

 Ramazan gecələri təravihlə əhya edilir. (Tirmizi, Savm, 81; Nəsayi, Səhv, 103; Qiyamül-leyl 4; İbn Macə, İqamə, 173. bax.: Sünəni Əbu Davud Tərcümə və Şərhi, Şamil yayınları, 5/238-239)

 Bu, Qədir gecəsinə də aid olsa belə, hədisin zahirinə baxsaq, o gecənin tam savabını qazanmaq üçün bütün gecəni ibadətlə keçirmək lazım gəlir. Bir günün yalnız bir neçə saatını və ya çoxunu oruc tutan oruc tutmuş sayılmadığı kimi, Qədir gecəsinin də bir hissəsini ibadətlə keçirməklə o gecəni əhya etmək olmaz. (Əhməd Davudoğlu, Səhihi-Müslim Tərcümə və Şərhi, 4/275)

Zəmanəmizin böyük alimlərindən biri də: “Möminin din qardaşına ən yaxşı duası necə olmalıdır?” sualına belə cavab verir:

“Dua səbəblər çərçivəsində olmalıdır. Çünki bəzi şərait (şərtlər) daxilində dua məqbul olur. Duaların qəbul olunma şərtləri nə qədər çox olarsa, dua da o qədər məqbul olar. (Yəni dualar ümumi mənada daha çox qəbul olunar.) Məsələn, həm üç ayda, xüsusən, məşhur gecələrdə, həm ramazanda, ələlxüsus, Qədir gecəsində edilən duaların daha tez qəbul olunması ilahi mərhəmətdən daha çox ümid edilir”.

Ramazan kimi mübarək zaman kəsimində Allaha xırda şeylərə görə deyil, böyük qayələr, məqsədlər üçün dua etmək lazımdır. Allah-Təalanın lütfü çox genişdir, dolayıs ilə, insan təkcə  şəxsi dualar etməməli, yalnız şəxsi istəklərini dilə gətirməklə dualarının əhatəsini daraltmamalıdır. Bəli, insan duada təkcə özünü düşünməməli, başqalarının sıxıntı və ehtiyacları üçün də Rəbbinə yönəlməlidir. Dualarını sırf fərdi istəkləri ilə cılızlaşdırmamalıdır. Eqoist insanlar Allahın lütf və mərhəmətindən pay ala bilməzlər. Ona görə də heç olmasa ramazandan başlayaraq eqoist hislərdən uzaqlaşmalı, bir az da başqalarını düşünməli, başqaları üçün yaşamalıyıq. Başqa sözlə, “Yaşamaqdan çox yaşatma idealını həyatımızın qayəsi etməliyik”.

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurdu:

"Yalan söyləməyi, cahilcə davranmağı və bununla əməl etməyi tərk etməyən (oruclu) kimsənin yeməsini-içməsini tərk etməsinə (yəni oruc tutmasına), Allahın ehtiyacı yoxdur. (Buna qiymət verməz.).[1]

---------------

İzahı:

Imam Muslim'dən başqa Kütüb-Sittə sahibləri, Imam Əhməd ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də bunu rəvayət etmişlərdir.

Hədisdən məqsəd budur:

Oruc ikən, yalançılıq, yalan şahidlik, qiybət, iftira, söymək, lənətləmək kimi batil söz söyləməyi tərk etməyənin tutduğu orucun məqbul olmadığıdır.

Çünki orucdan məqsəd, ac və susuz qalmağın özü deyil, bununla təmin edilməsinə çalışılacaq şəhvətləri qırmaq, pisliyi əmr edən nəfsi cilovlamaqdır.

Hədisdəki "Allahın ehtiyacının olmaması":

Orucun məqbul olmamasından məcazdır. Çünki nə batil sözü tərk edənin, nə də tərk etməyənin ac və susuz qalmasına, Allahın ehtiyacının olmadığı məlumdur.

İbni Battal ( رحمه الله) bu haqda belə deyir:

"Hədisin mənası, batil söz söyləyənin oruc tutmağı tərk etməsini əmr etmək deyil, batil sözdən çəkindirməkdir."

İbnu'l-Munzir ( رحمه الله) deyir :

"Allahın ehtiyacı yoxdur." cümləsi, orucun məqbul olmadığından kinayədir. Necə ki, qəzəblənən bir kimsəyə istədiyi şey verildiyi zaman, onu götürmədiyi vaxt:

"Mənim buna ehtiyacım yoxdur"- dəyər. Bu halda, hədisdən məqsəd, batil sözlə kirlədilən orucun, rədd edilməyə məhkum olduğu və belə kirlədilməyən orucun məqbul olduğudur.

Hədis, batil sözün, oruclunun savabını nöqsanlaşdırdığına dəlalət edir. Qiybət, yalançılıq, söz daşımaq, cahilcə davranmaq və bunlarla əməl etmənin, orucu pozub-pozmadığı xüsusunda ixtilaf vardır.

Cumhura görə bunlar orucu pozmaz. Hüccətu'l-İslam İmam Ğazzali ( رحمه الله) , İhya'u-Ulumi'd-din əsərində bəyan etdiyinə görə, Imam Mücahid ( رحمه الله) belə demişdir:

"Qiybət və yalançılıq, orucu pozan xislətlərdəndir."

İmam Əvzai ( رحمه الله) yə görə qiybət orucu pozar və qəza etməyi gərəktirər.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam: Oruclunun qiybət və çirkin söz söyləməsi haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1689)

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) iftarı dərhal açardı. Bir neçə tikə ilə orucunu açıb axşam namazını qılardı. Ənəs bin Malik (r.a.) deyir: “Rəsulullah (s.ə.s.) iftarını namazdan əvvəl bir neçə təzə xurma ilə, təzə xurma olmayanda quru xurma ilə, o da olmayanda bir neçə qurtum su ilə açardı.”[1]

Xurma o dövrün Mədinəsində ən çox yayılan bitkidir. Xurma tapılmayanda isə hər bölgədə həmişə olan su tövsiyə edilmişdir. Xurma və su seçimini qış mövsümündə xurma,  yay və isti mövsümlərdə su kimi izah edənlər də var.[2] Peyğəmbərimiz (s.ə.s.): “İnsanlar nə qədər ki iftara tələsirlər, xeyirli yoldadırlar“,[3] – buyuraraq ümmətinə iftarı gecikdirməməyi tövsiyə etmişdir. Əbu Hüreyrə (r.a.) Rəsullahdan (s.ə.s.) nəql etdiyi bir qüdsi hədisdə Allah-Təala buyurur:

“Dərgahımda ən çox sevilən bəndələrim iftarı dərhal açanlardır.“[4]

İftarın gecikdirmədən açılması ibadətlə bağlıdır. Rəvayətlərə görə, Yahudi və Xristianlar ulduzlar görünənə qədər iftarı gecikdirirmişlər.[5] Onların əksinə iftarı dərhal açmaq müstəhəb sayılmışdır.[6] Digər bir səbəb isə axşam namazını fikri dağınıq halda qılmağın qarşısını almaqdır.

Hənəfi fiqh alimləri orucluya 3 şeyin müstəhəb olduğunu bildirmişdir: sahur yemək, sahur yeməyini gecikdirmək və iftar açmağa tələsmək.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) iftarda xüsusi yemək axtarmaz, nə olsa yeyərdi. Abdullah bin Əbi Əvfa Peyğəmbərimizin sevik adlı şorba ilə iftar açmasından bəhs edir.[7]

İftar əsnasında və ya iftardan sonra Rəsulullah (s.ə.s.): “Susuzluq keçdi, damarlar nəmləndi. İnşallah, savab da hasil oldu”, – deyərdi. “Ey Allahım yalnız Sənin üçün oruc tutdum və Sənin ruzinlə orucumu açdım” sözləri də Rəsulullahındır.[8]

İnsanlara yardım etməyi sevən və ümmətini də buna təşviq edən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ramazanda müsəlmanları oruclulara iftar verməyə səsləmişdir:

“Ey insanlar!.. süfrəniz hər kəsin üzünə açıq olsun, yemək yedirdin… Beləcə Cənnətə girərsiniz!“,[9]

“Bir orucluya iftar verən onun savabı qədər savab qazanır, həm də oruclunun savabından heç nə azalmır“.[10]

Bu hədisdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s)  iftar verənlərin  böyük  savab qazanacağını bildirir.

“Kasıbları və acları doyurmaq” mövzusu ayələrdə və hədislərdə müxtəlif şəkillərdə əksini tapmış, zəkat, sədəqə, kəffarə və fitrənin ölçüləri müəyyən edilmiş və geniş təhlil olunmuşdur. Lakin Peyğəmbərimiz (s.ə.s.): “Süfrəniz hər kəsin üzünə açıq olsun”, – buyurmaqla varlı-kasıb, mömin-müşrik fərqi qoymamışdır. Ona görə də müsəlmanlar başda olmaqla, hər kəsə, hətta qeyri-müsəlmana da yemək vermək bu əmrin məzmununa daxildir. Süfrəni hər kəsin üzünə açmaq, kim olur-olsun, qonaq etmək möminə xas davranışdır. Hər gələni Xızır bilmək, gülər üzlə qarşılamaq və süfrə açıb qonaq etmək… Allah Rəsulunu “yemək verin” sözünün məna halqası belə geniş götürülməldir.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) sahura qalxmış və ümmətini də sahura qalxmağa təşviq etmişdir. İbn Adiyydən gələn bir rəvayətdə Həzrət Əli (r.a.) Rəsulullahın (s.ə.s.) belə buyurduğunu nəql edir:

“Bir qurtum su ilə də olsa, sahur edin, bir qurtum su ilə də olsa, iftar açın.“[11]

Amr ibnül-Asdan (r.a.) gələn rəvayətdə isə: “Bizim orucumuzun Əhli-Kitabın orucundan fərqi sahur yeməyidir“,[12] – buyuraraq sahur yeməyinin oruc tutmağı asanlaşdırmasına diqqət çəkmişdir.

Allah Rəsulu: “Gecə yeyilən sahur yeməyi gündüz tutulan oruca, gündüz yuxusu (günorta, qaylulə) isə gecə namazına (təhəccüdə) köməkdir“, – buyurur.

Meysərə (r.a.) demişdir: “Rəsulullah (s.ə.s.): “Bir loğma və ya bir qaşıq şorba ilə də olsa, sahur edin, çünki o bərəkət yeməyidir. Sahur sizin orucunuzla Xristianların orucu arasında hüduddur (fərqdir)“, – buyurdu” .

Həzrət Ənəsdən (r.a.) Rəsulullahın (s.ə.s.) belə buyurduğunu nəql edir:

“Sahur edin, çünki sahurda bolluq və bərəkət vardır.“[13]

Bərəkət kəlməsi müxtəlif şəkillərdə izah edilmişdir:

a) Az yeməyə qüvvət verərək oruca kömək edir. Rəsullahın (s.ə.s.) “Bir qurtum su ilə, bir xurma dənəsi ilə olsa da…” – buyurması buna dəlalət edir. Bu, Allahın bir hökmüdür.

b) “Bərəkət” sözü ilə hesaba çəkilməkdən qurtulmaq nəzərdə tutulur. Həzrət Əbu Hüreyrədən nəql olunan bir hədisdə Allah Rəsulu:

“Qul üç şeyə görə hesaba çəkilməz. Sahur yeməyinə, iftar yeməyinə və (din) qardaşları ilə birlikdə yediyi yeməyə görə”, – buyurur.

c) “Bərəkət” sözü ilə oruc kimi gündüz edilən ibadətlərdə qüv­vət əldə etməkdir.

Qazı İyaz: “Bu bərəkət sahura qalxan şəxsin zikr, namaz, istiğfar kimi əməllərindən ibarət də ola bilər. Çünki insan sahura qalxmasa, bunları edə bilməz”, – deyir.

Abdullah b. Ömər (r.a.) nəql edir ki, Rəsulullah (s.ə.s.):

“Şübhəsiz ki, Allah və mələkləri sahur ye­yənlərə xeyir-dua edərlər“,[14] – buyurdu.

Əbu Ümamə (r.a.) nəql edir: “Mən Rəsulullahın (s.ə.s): “Ya Rəbbi, ümmətimin sahur yeməyini bərəkətli et. Ey ümmətim! Bir qurtum su ilə, bir xurma ilə, bir neçə quru üzüm dənəsi ilə də olsa, sahur yeyin. Çünki mələklər sizə xeyir-dua edərlər“, – buyurduğunu eşitdim.[15]

Rəsulullah (s.ə.s) bir hədisində buyurur:

“Sahur bərəkətdir, bir qurtum su ilə də olsa, sahur edin. Çünki Allah-Təala ilə mələkləri sahur yeyənlərə xeyir-dua edərlər.“[16]

Həzrət Aişə (r.a.) deyir: “Allah Rəsulu (s.ə.s): “Bizə bərəkətli yeməyi, yəni sahuru gətirin”, – buyurdu. Halbuki çox vaxt bu yemək iki xurma dənəsindən ibarət olurdu.[17]

Nəsaidə verilən hədisi-şərif: “Peyğəmbərimizin (s.ə.s) yanına girdim, sahur yeməyi yeyirdi. “Bu yemək bərəkətdir, bu sizə Allahın verdiyi bir bərəkətdir. Onu tərk etməyin”, – buyurdu.”

İftarı axşam vaxtı girəndə açan Allah Rəsulu (s.ə.s.) sahuru şəfəq sökülənə qədər gecikdirir, vaxtın sonuna doğru yeyir və ümmətinə də belə etməyi tövsiyə edirdi. Bu barədə İbn Ömər (r.a.) belə demişdir: “Rəsulullahın (s.ə.s.) iki müəzzini vardı: Bilal və İbn Ümmü Məktum. Rəsulullah (s.ə.s) buyurdu: “Bilal gecə erkən əzan oxuyur. Siz Ümmü Məktum əzan oxuyana qədər yeyin için.”[18]

Zeyd ibn Sabitdən (r.a.) rəvayət edilir: “Biz Rəsulullahla (s.a.s.) birlikdə sahur yeməyi yedik, sonra isə sübh namazını qıldıq”. “Sahur yeməyi ilə sübh namazı arasında nə qədər vaxt keçdi?” – deyə soruşdular. “Əlli ayə oxuyacaq qədər”, – deyə cavab verdi.[19]

Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) təkcə iftardan deyil, sahurda da qonaq qəbul edirdi. Həzrət İrbad ibn Sariyə belə demişdir: “Rəsulullah (s.ə.s.) məni ramazanda sahur yeməyinə dəvət etdi, “Bərəkətli yeməyə buyur!” − dedi.[20]

Əbu Yalanın rəvayəti: “Rəsulullah (s.ə.s.) sahur yeməyi və tirit (ət suyuna qızardılmış və ya bayat çörək qoyulmaqla hazırlanan yemək) haqqında bərəkət duası etdi”. Başqa bir rəvayətində isə: “Rəsulullah (s.ə.s) “Sahur bərəkətdir, tirit bərəkətdir, camaat da bərəkətdir”, –  buyurdu”, – deyir.

“Kim fəzilətinə inanaraq və qarşılığını yalnız Allahdan gözləyərək Ramazan orucunu tutarsa keçmiş günahları bağışlanar.” (Buxari, İman, 28, Savm, 6; Müslim, Siyam, 203)

 Ayə və hədislərlə ramazan və oruc

Möminlər hər cür ibadət və saleh əməl kimi ramazan orucunu da Uca Allahın haqqı və qulların vəzifəsi olaraq görər və yerinə yetirməyə çalışarlar. Onlar üçün ramazan ayı və orucu Uca Yaradana yaxınlaşmağın ən gözəl və bərəkətli vasitələrindən biridir. Qurani-Kərimdə on bir ayın sultanı ramazan orucu haqqında belə buyurulmuşdur:

“İnsanlara doğru yolu göstərən, bu yolu açıq dəlilləri ilə aydınlaşdıran və (haqqı batildən) ayıran (Quran) ramazan ayında nazil edilmişdir…” (Bəqərə 2/185)

“Ey iman gətirənlər! Oruc tutmaq sizdən əvvəlki ümmətlərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, (bunun vasitəsilə) siz pis əməllərdən çəkinəsiniz!” (Bəqərə 2/183)

Ramazan İslamın rəmzidir

Ramazan ayı və orucu Allahın buyruqlarındandır. Allahın buyurduqları isə Ona ibadətə səbəb olan, insanların haqqlarında sayğıya dəvət edildiyi Quran, Kəbə, peyğəmbər, namaz, oruc, əzan və məscidlərdir. İslamın əlamətlərindən olduğuna görə möminlərin ramazan və oruca olan hörməti başqa cürdür. Quranda da “(Ey insanlar! Sizə əmr etdiyim) budur. Və hər kəs Allahın mərasiminə (həcc əməllərinə, yaxud qurbanlıq heyvanlara) hörmət etsə, bu (hörmət), şübhəsiz ki, qəlblərin təqvasındadır (Allahdan qorxmasındadır).” (Həcc 22/32).buyrulmuşdur.

Ramazan və Allahla münasibət

Ramazan ayı və orucunun maddi-mənəvi, fərdi-ictimai cəhətdən bir çox faydaları olsa da hədisdə də bildirildiyi kimi möminlər onu yalnız Allahın əmri olduğu və nəticədə onun rizasına qovuşdurduğu üçün tuturlar. Necə ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) qüdsi hədisdə ramazan orucu ilə əlaqəli Allahın belə buyurduğunu bildirir:

“Oruc xaricində insanın bütün əməlləri özü üçündür. Oruc isə mənim üçündür və mükafatını da mən verəcəm.” (Buxari, Savm, 9; Müslim, Siyam, 163).

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) ramazn ayı və orucunun Allaha yaxınlaşdırması və fəziləti haqqında ümmətinə belə səslənir:

“Oruclu mömin üçün sevinəcəyi iki an (vaxt) var: biri iftar etdiyi vaxt, digəri də orucunun savabı ilə Rəbbinə qovuşduğu vaxtdır.” (Buxari, Savm, 9; Müslim, Siyam, 163)

“Məhəmmədin canı qüdrət əlində olan Allaha and olsun ki, oruclunun ağız qoxusu Allah qatında müşk qoxusundan daha gözəldir.” (Buxari, Savm, 9; Müslim, Siyam, 163)

Müxtəlif ayə və hədislərdə bildirildiyi kimi ramazan ayı möminlərin ibadətlərinin birə on, birə yeddi yüz və Allah istərsə sonsuz savabla mükafatlandırıldığı sürpriz və lütflər ayıdır.

Orucda ixlas və səmimiyyət çox əhəmiyyətlidir. İnsan oruc tutarkən ixlas və səmimiyyət içərisində olmalı, yəni onu Allahın özünə ərmağan etdiyi hədiyyə kimi qəbul etməli və qətiyyən oruca Rəbbin rizasından başqa şey qarışdırmamalıdır. Əlavə olaraq həmişə “orucumu tam tuta bilmədim, onu haqqıyla əda edə bilmədim, Ramazanın haqqını verə bilmədim” deyə düşünməlidir.

Ramazan və əzaların (üzvlərin) orucu

Bütün il və ömür boyu gözəl örnək olan Ramazanda möminlərdən istənilən birinci qəlb, ruh və başqa duyğular olmaqla maddi-mənəvi bütün sistem və orqanları ilə oruc tutulmasıdır.

Əllər harama uzanmaqdan, ayaqlar harama yeriməkdən, dil yalan, qeybət və dedi-qodudan, qulaqlar haramı dinləməkdən, gözlər harama baxmaqdan, düşüncə haramı xəyal etməkdən və bütün əzalar haramlardan uzaq tutularaq orucun haqqı verilməlidir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) və səhabələrin orucu kimi oruc ancaq bu şəkildə mümkündür. Mövzu haqqındakı örnək hədis belədir:

“Kim yalan danışmağı və yalanla iş görməyi tərk etməzsə, Allah həmin şəxsin yemək-içməyi buraxmasına (ac qalmasına) qiymət verməz.” (Buxari, Savm, 8; Əbu Davud, Savm, 25).

Ramazan ayından istənilən nəticəni əldə etmək və “əfsuslar olsun” xitabına məruz qalmamaq üçün insan özünü yemək-içməkdən qoruduğu kimi, bütün üzvlərini də haramlardan və namünasib şeylərdən uzaq tutmalı, bədən və ruhunu Quran, söhbət, təfəkkür və ibadətlə məşğul etməlidir. Belə bir oruc – Allahın izni ilə – insanı aludə olduğu zərərli vərdişlərdən uzaqlaşdırar.

Ramazan və nəfs tərbiyəsi

Ramazan orucu insana səbir və dözüm öyrədir. Nəfsin acizliyini və güclüzlüyünü insana xatırladır. Oruc nəfsi nəzarət altında saxlayaraq iradəni möhkəmləndirir. Bütün mənəvi duyğular oruc vasitəsilə paklaşaraq güclənir.

Ramazan ayı yemə, içmə, yatma kimi nəfsin arzu etdiyi şeylərə qarşı necə rəftar etməyi, nəfsani istəklərə qarşı qəlb, ruh və vicdan atmosferinə sığınaraq davamlı istiqamət üzrə hərəkət etməyi öyrədir.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s) orucun insanı pisliklərdən qoruduğunu və oruclunun necə hərəkət edəcəyini belə xəbər verir:

“Oruc günahlara qarşı bir qalxandır. Sizdən biriniz oruc tutduğu zaman pis söz söyləməsin və dalaşmasın. Əgər biri özünə söyər və ya sataşarsa: “Mən orucluyam” desin.” (Buxari, Savm, 9; Müslim, Siyam, 163).

Ramazan və şükür

Oruc insanı nemətlərin qədrini bilməyə və onlara şükür etməyə təşviq  edir. Gündüz yeməklərə əl uzada bilməyən oruclu insan, özünün bu nemətlərin həqiqi sahibi olmadığını və onları nəsib edənin Allah olduğunu anlayır. Bunun sayəsinə mənəvi olaraq şükür etmiş olur.  Beləcə oruclu kimsəyə şükür qapıları açılır.

“Əgər siz şükür etsəniz və iman gətirsəniz, Allah sizə nə üçün əzab versin ki, Allah şükrə qiymət verəndir, (hər şeyi) biləndir!”(Nisa 4/147).

Ramazan bağışlanma ayıdır

Ramazan məğfirət və rəhmət ayıdır. “Ramazanın əvvəli rəhmət, ortası bağışlanma və sonu da cəhənnəmdən qurtuluşdur.” (İbni Əbid-Dünya) Allah rizası üçün oruc tutan bəxtiyar müsəlmanlara Allah əlavə savab əta edər. Buna işarə edən bəzi hədislərdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s) belə buyurur:

“Ramazan ayı girəndə cənnət qapıları açılar, cəhənnəm qapıları bağlanar və şeytanlar zəncirə vurular.” (Buxari, Savm 5; Müslim, Siyam, 1-5)

“Allah, rizası üçün bir gün oruc tutan bir qulunu cəhənnəmdən yetmiş mövsümlük məsafə uzaqlaşdırar. ” (Buxari, Cihad, 36; Müslim, Siyam,167-168).

Bu aya çatıb də özünü bağışlatmağa çalışmamaq böyük bir itkidir.

Ramazan Quran ayıdır

Quranın ramazanda endilirmiş olması bu ayın qiymətini artıran əsas səbəblərdəndir. Ramazan Quran ayıdır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) bu ayda daha çox Quran oxumuşdur. Bizə düşən də Quranı mənasını düşünərək, təfəkkürlə oxumaqdır. Allah dostları Quranı Peyğəmbərimizdən (s.ə.s) öyrənirmiş kimi, ayələr yeni nazil olurmuş kimi oxumağı tövsiyə edirlər.

Hədislərdə bildirildiyinə görə Allah Rəsulu (s.ə.s) və Həzrət Cəbaril ramazan ayında Quranı qarşılıqlı müqabilə şəklində oxuyurdurlar. Allah Rəsulu (s.ə.s.) Quran ayələrini Həzrət Cəbrailə oxuyar, sonra da onun oxuyuşunu dinləyərdi.

Quran ramazanda endiyinə və bu ayda onu oxumaq daha fəzilətli olduğuna görə möminlər ramazan ayında məscidlərdə, evlərdə müqabələ və xətmlər oxumağı adət halına gətiriblər. Mənəviyyat böyükləri Quranı hər ay bir dəfə xətm etməyi ona qarşı vəfa borcu kimi qəbul etmişlər.

Ramazan və dua

Quranda diqqəti çəkən məqamlardan biri ramazan ayı və orucundan bəhs olunan ayələrdən sonra dua ayələrinin gəlməsidir. Allah möminlərə Ramazan və orucu bildirəndən sonra belə səslənir:

“(Ya Rəsulum!) Bəndələrim Məni səndən soruşduqda söylə ki, Mən (onlara) yaxınam. Dua edib Məni çağıranın duasını qəbul edərəm. Gərək onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər. Bununla da, ola bilsin ki, doğru yola yetişsinlər.” (Bəqərə 2/186)

Biz də əllərimizi açıb daim Ona dua etməliyik. Dua edərkən daha çox istəməli yaxınlarımızdan başlayaraq, inanların və bütün insanlığın xeyir və səadətini diləməliyik. Bu mövzudakı hədisdə belə buyrulmuşdur: “Allah Ramazanın hər gecəsində üç dəfə belə səslənər “bir istəyi üçün dua edən yoxdurmu ona istədiyini verim? Tövbə edən yoxdurmu tövbəsini qəbul edim?””(Beyhəqi)

“Allah Ramazanın hər gün və gecəsində cəhənnəmlik olan bir qrup insanı bağışlayar. Bundan əlavə Ramazanın hər gün və gecəsində hər müsəlmanın qəbul olunası bir duası var.” (Müsnədi-Bəzzar)

Ramazan və təravih

Peyğəmbərimiz (s.ə.s) bir hədisində təravih namazının önəmini belə bildirir:

“Kim inanaraq və savabını Allahdan umaraq Ramazan namazını (təravihi) qılarsa (əda edərsə) onun keçmiş günahları bağışlanar.” (Səhih Buxari, Səhih Müslim)

Təravih namazı Hənəfi, Şafei, Hənbəli məzhəblərinə görə iyirmi rükətdir. Maliki məzhəbində isə iyirmi və otuz altı olması haqqında iki fikir var. Gücü, qüvvəti yerində olan möminlər təravih namazının mütləq iyirmi rükət qılmağa çalışmalıdırlar.

Ramazan və qədir gecəsi

Ramazan ayının bütün gecələri dəyərlidir. Amma son on günün yeri tamam başqadır. Həzrət Aişə (r.anha) nəql edir:

“Ramazan ayının son on günündə Rəsulullah (s.ə.s.) gecələri ehya edər, ev əhlini yuxudan oyadar, özünü tamamilə ibadətə həsr edərdi.” (Buxari, Leylətul-Qədr, 5; Müslim, Etiqaf, 7)

Hədislərdə bildirildiyinə görə Qədir gecəsini ramazan ayının son on gecəsində, bir rəvayətə görə isə son on günün tək gecələrində axtarmaq tövsiyə edilmişdir. Min aydan daha xeyirli olan qədir gecəsinə nail olmaq bütün inananların hədəfidir.

“Qədr gecəsi (savab cəhətdən) min aydan daha xeyirlidir!” (Qədr 97/3)

Ramazan və Rəyyan qapısı

Hədislərdə cənnətin səkkiz qapısının olduğundan bəhs olunur və möminlərin müxtəlif qapılardan cənnətə girəcəkləri bildirilir.

“Cənnətdə rəyyan adlı bir qapı var ki, qiyamət günü ordan ancaq oruclular girəcək. Onlardan başqa heç kim girə bilməyəcəkdir.” (Buxari, Savm, 4; Müslim, Siyam, 166)

Ramazan və xeyriyyəçilik

Ramazanda möminlər bir-birlərini və xüsusilə də kasıbları, tələbələri iftar və sahur süfrələrinə dəvət edərlər.

“Rəsulullah (s.ə.s) insanların ən comərdi idi. Onun ən comərd olduğu anlar Ramazanda Həzrət Cəbraillə görüşdüyü vaxtlar idi. Cəbrail ramazanın hər gecəsində Peyğəmbərimizlə (s.ə..s) görüşər, qarşılıqlı Quran oxuyardılar. Buna görə Rəsulullah (s.ə.s) Cəbrail ilə görüşəndə xeyir gətirən bərəkətli küləkdən daha comərd davranardı.” (Buxari, Savm, 7; Müslim, Fəzail, 48, 50)

Möminlər adətən zəkatlarını bu ayda verir, Allah üçün sədəqə verərkən Allah Rəsulunu (s.ə.s) nümunə götürürlər.

Ramazan və orucluya iftar verməyin fəziləti

Ramazanın xeyir vəsiləsi olmasının bir ünvanı da iftar süfrələridir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) və səhabələrin də süfrələri qonaqsız olmayıb.

“Kim bir orucluya iftar verərsə (etdirərsə) orculu qədər savab qazanar. Oruclunun savabından da heç nə əskilməz.” (Tirmizi, Savm, 82; Nəsai, Cihad, 44; İbn Macə, Siyam, 45)

Bir hədisdə bildirildiyinə görə Allah Rəsulu (s.ə.s.) bir gün Sad ibn Übadənin yanına gəldi. Hz. Sad dərhal Hz. Peyğəmbərə bir parça çörək və zeytun verdi. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) bunları yeyəndən sonra belə dua elədi:

“Evinizdə həmişə oruclular iftar eləsin, yeməyinizi yaxşılar yesin, mələklər də duaçınız olsun!” (Əbu Davud, Ətimə, 54; İbn Macə, Siyam 45)

Ramazan və sahur

Ramazan orucunu sahur edərək tutmaq sünnədir. Sahur və iftarlarda uşaqların da olması məsləhətdir.

“Sahura qalxın, çünki sahur yeməyində bərəkət vardır.” (Buxari, Savm, 20; Müslim, Siyam, 45)

“Bizim orucumuz ilə Əhli-kitabın orucu arasındakı ən önəmli fərq sahur yeməyidir.” (Buxari, Siyam, 46)

Ramazan və etiqaf

Özünü Allaha təslim etmək sayılan etiqat Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) ömrünün sonuna qədər davam etdirdiyi sünnətidir. Hədisdə belə bildirilir:

“Rəsulullah (s.ə.s) Ramazanın son on günündə etiqafa çəkilərdi.” (Buxari, Etiqaf, 1; Müslim, Etiqaf, 1-4)

Nəticə olaraq

Hər yönüylə tamamilə xeyir-bərəkət və rəhmət olan ramazan ayı və oruc ibadəti bütün il üçün ən gözəl örnəkdir. Allah istəsəydi on iki ay oruc tutmağı bizə əmr edərdi ki, bu Onun haqqıdır. Fəqət O, digər ibadətlərdə də olduğu kimi qullarına qarşı mərhəmətli davranmış və ramazandan sonra da eyni mənəvi atmosferin qorunmasını istəmişdir. Ramazan ayı və orucu ayədə belə bildirilir:

“...Allah sizin üçün ağırlıq deyil, yüngüllük istər…”(Bəqərə 2/185)

Allahım! Biz aciz və Sənə möhtac bəndələrinə ramazanın ruhunu hiss etdir və bizi bu səbəblə məğfirət və mərhəmətə nail olanlardan eylə! Amin.

Əl-Minhal (رضي الله عنه) belə demişdir: Rəsulullah ( ﷺ ) hər ayın 13,14,15-ci günlərinin orucunu əmr edər və: O (oruc) daim oruc tutmaq kimi və ya daim oruc tutmaq vəziyyəti kimidir - buyururdu.

...Qatadə b. Melhan əl-Qaysidən(رضي الله عنه) rəvayət edildiyinə görə, Peyğəmbər ( ﷺ ) bunun mislini buyurmuşdur.

İbn Macə ( رحمه الله) dedi ki: Həmmam, isabətli rəvayət etmişdir. [1]

İzahı:
Əbu Davud ( رحمه الله) , Əhməd ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də bu hədisi Həmmam sənədilə Qatadə'dən rəvayət etmişlərdir.

Hədisin açıqlaması ilə bağlı olaraq əl-Mənhəl əsərinin müəllifi belə deyir:

"Yəni, Peyğəmbər ( ﷺ ) hər qəməri ayın 13, 14, 15-ci günlərinin orucunu müstəhab olmaq üzərə bizə əmr edərdi. Bu 3 günün gecələrinə 'Bəyaz Gecələr' adı verilmişdir. Çünki bu 3 gecədə ay işığı, axşam namazı vaxdından sabaha qədər davam edir. Və bütün gecə aydınlıq olur.

Hədis, hər ayın zikr edilən günlərində tutulan orucun savabının, ilin tamamını orucla keçirtmə savabı kimi olduğunu bildirir. Çünki hər yaxşılıq, 10 misli ilə artar. 3 günlük oruc savabıda 30 günlük oruca bərabər olar.

---------------

Əbu Zərr (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur: Bir kimsə, hər aydan 3 gün oruc tutarsa, o, davamlı orucdur.

Allah (azzə və cəllə) kitabındaki: Kim bir yaxşılıq edərsə, ona o yaxşılığın 10 qatı verilər." (Ənam/160) ayəti ilə, bunun təsdiqini endirmişdir. Belə olduğu halda, hər gün (orucu) 10 gün (orucuna) bərabərdir." [2]

Muaza əl-Adəviyyə (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Aişə anamız deyərdi: Allah rəsulu ( ﷺ ) hər aydan 3 gün oruc tutardı.

Mən: Ayın hansı qismindən (tutardı?)" deyə soruşdum.

Aişə anamız belə cavab verdi: O, ayın hansı qismindən olduğuna əhəmiyyət verməzdi.[3]

İzahı:
Əbu Zərr (رضي الله عنه) in hədisini Tirmizi ( رحمه الله) də rəvayət etmişdir.

Muaza (رضي الله عنه) nın hədisini Muslim ( رحمه الله) ,  Əbu Davud ( رحمه الله) , Tirmizi ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Əbu Zərr (رضي الله عنه) in hədisinə görə, hər ayın başından, ortalarından və ya sonundan 3 gün oruc tutan kimsə, bütün ilin orucunu tutmuş kimi olur. Tutulan bu 3 günlük orucun, bundan əvvəlki Qatadə hədisində anılan günlərdə olması qeydi yoxdur.

Hər yaxşılığın 10 qat artırılacağı hədisdə anılan ayətlə sabit olduğundan, hər aydan 3 gün oruc tutularsa, bütün ay orucla orucla keçirilmiş kimi savab olur.

Muaza (رضي الله عنه) nın hədisində, Peyğəmbər ( ﷺ ) hər aydan 3 gün oruc tuttuğu və bu günlərin, ayın müəyyən bir hissəsinə bağlı olmadığı göstərilməktədir.

Bu hədislər, tutulacaq 3 günlük orucun, ayın müəyyən günlərinə təhsis edilməsinin məkruhluğuna hökm edən Malikilərin dəlillərindəndir.

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi:

Bu hədislər ilə bundan əvvəlki hədisin arasını birləşdirmək üçün, belə demək mümkündür:

Peyğəmbər ( ﷺ ) Qatadə (رضي الله عنه) ın hədisindəki günlərə bağlı qalmayaraq sair günlərdə də oruc tutardı ki, belə etməklə də sünnətin yerinə gətirilməsinin mümkün olduğu bilinsin.

Və yaxud Peyğəmbər ( ﷺ ) in bəzi məşğuliyyətləri yaranardı. Buna görə də, 3 günlük orucu, ayın başqa günlərində tutardı.

Xülasə olaraq, bütün rəvayətlərdən çıxan nəticə budur ki:

Hər ayın 13, 14, 15-ci günlərində oruc tutmaq müstəhabdır və hər ayın başlarından olsun, ortalarından olsun, sonlarından olsun, 3 gün oruc tutmaq müstəhabdır.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam: Hər aydan 3 gün oruc tutmaq haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1707
[2]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam, hədis no: 1708)
[3]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam, hədis no: 1709)

Rəsulullah (s.ə.s) bir hədisi şərifində, “Hər kim inanaraq və mükafatını yalnız Allahdan gözləyərək Ramazan orucunu tutarsa, onun keçmiş günahları bağışlanar.“[1] – buyurmuşdur. Rəsulullah (s.ə.s) bu hədisində Ramazanla gələn bərəkətə tam inanan, ixlas və səmimiyyətlə oruc tutub bu mübarək ayı ibadət və itaətlə keçirən, savabını da yalnız Allahdan gözləyən möminlərin keçmişdə işlədikləri günahlarının bağışlanalacağını müjdələmişdir. Hədisdə keçən “İmənən” ifadəsi, inanılması lazımlı olan hər şeyə və orucla əlaqəli dini hökmlərə ürəkdən inanmağı; orucun fərz olduğuna, qarşılığında vəd edilən böyük mükafata şübhəsiz iman etməyi bildirir.

Bəli, biz Allahın bəndələri, Allah da bizim Məbudumuzdur. Bizim Ona qarşı etdiyimiz şeylər Onun haqqı, bizim də vəzifə və borcumuzdur. Oruc da Onun əmridir. O, ibadətlərimizdən hər vaxt xəbərdardır və etdiyimiz hər şeyi bilməkdədir. Eyni zamanda əllərimizi Ona qaldırdığımızda etdiyimiz dualara cavab verəndir. Bir hədisi-şərifdə Peyğəmbərimiz belə buyurur: “Allah Ona dua edən hər kəsə cavab verər (duasını qəbul edib istəyini verər). Ya dünyada dərhal arzusunu yerinə yetirər, ya əvəzini axirətə saxlayar, ya da duası qədər günahlarını bağışlayar. Əsas odur ki, duasında günah sayılan bir şey və ya qohumluq əlaqələrinin pozulmasını istəməsin, ya da tələsməsin,”[2] – buyurmuşdur. Başqa bir hədisi-şərifdə: “Rəbbiniz çox həyalıdır, kərimdir. O, əllərini qaldırıb dua edən qulunu  boş qaytarmaqdan həya edər”.[3] – buyrulmuşdur.

Allaha qarşı yönələrkən və təvəccöh edərkən və Ona yalvararkən, hər şeydən əvvəl Onun qullarını gördüyünə, duaları eşitdiyinə və istəkləri yerinə yetirəcək gücə sahib olduğuna tam inanmaq lazımdır. Yoxsa inanmadan əl açmaq duanın ədəblərinə ziddir və bu şəkildə dua edən şəxsin çağırış və duasına cavab verilməyəcəyi məlumdur. O, lütf, kərəm, rəhmət və mərhəmətinin genişliyi ilə insanların dualarını qəbul edər. Bu səbəblə də “duamız cavabsız qaldı” deyə bilmərik. Duaların qəbul olmağı üçün Ona könüldən inanmalıyıq. İnanacaqsan ki, səmimiyyətlə əllərini qaldırdığın zaman Allah onları boş çevirməsin, üzünü qara çıxartmasın, səni üzüqara etməsin. Hədisdə keçən “imənən” qeydi belə bir inanmağı ifadə etməkdədir. “İhtisab” sözü də savabın Allahdan gözlənilməsi mənasındadır. Bundan əlavə dünyaya aid mənfəət ummaqdan uzaq, yalnız Allahın razılığımı arzulamaq və mükafatı Onun rəhmətindən ümid etmək deməkdir. Xeyir işlərdə və ibadətlərdə ixlas və səmimiyyətə zidd heç bir xüsus olmamalı, riyadan uzaq durulmalıdır. Hər şey Allah üçün edilməli, qarşılıq və mükafat Allahdan gözlənməli, edilən işlər dünyəvi faydalara bağlanmamalıdır. Hər mövzuda çalışmalı, iradənin haqqını verməli amma nəticədə hər şeyi Allahdan diləməliyik. Bununla bərabər qulluğumuzu Cənabı Haqqa təqdim edərkən, Onun Məbud, bizim də bəndə olduğumuzu heç vaxt yaddan çıxarmamalı, Onun haqqı olduğu üçün qulluğumuzu Ona aid etməliyik. Bu səbəbdən, ibadətlərimizi ehtiyac və istəklərimizə bağlamamalı, onları vəzifəmiz olduğu üçün əda etməliyik.

Eyni zamanda, Cənabı Haqqdan nə isə istəmək, bizim şəxsi haqqımız deyil. Onun lütf edib bizə verdiyi haqqdır. O elə lütfkardır ki, o haqqları Özünə qarşı istifadə etməyimizə icazə vermişdir. Məsələn, bir mənada, “Siz Mənə qulluq edin və ibadətlərinizi yerinə yetirin, -ki, bu sizin vəzifənizdir- Mən də, o biri aləmdə nemətlərimlə sizi sevindirim” demiş və bizə bəzi haqqlar vermişdir. Demək ki, haqqı verən də, onu istifadə etmə imkanı bəxş edən də Allahdır.

Yoxsa bizim mahiyyətimizdə və ruzi olaraq bizə verilən nemətlərdə hansı miqdarda öz sərmayəmiz var ki, hər hansı bir haqqımız olsun? Bəli, biz başlanğıcdan sona qədər qədər hər şeyimizlə Ona aidik və Onun verdiyi haqqlarımız olsa da hər şeydən əvvəl bir bəndəyik. Buna görə də, bir bəndəyə yaraşan şəkildə hərəkət etməli və yalnız Xaliqimizin razılığını diləməli, ibadətlərimizi də bu niyyətlə yerinə yetirməliyik.

İxlas və səmimiyyətlə yerinə yetirilən ibadətin qəbul olunacağına inanırıq. Allah etdiyimiz ibadətləri qəbul eləsin!

[1] Buxari, İman, 28, Savm, 6; Müslim, Siyam, 203

[2] Müslim Zikir 92; Tirmizi Dəavat 116

[3] Əbu Davud, Səlat 358.

İftarda dua etmək Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) sünnəsidir. İftar vaxtı edilən dualar rədd olunmayan dualar arasındadır.[1]  Nəql olunur ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) oruc açarkən bu duaları oxuyarmış:

اَللَّهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَ عَلَى رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ

(Allahummə ləkə sumtu va alə rizqikə əftərtu)

“Allahım! Sənin rizan üçün oruc tutdum. Sənin verdiyin ruzi ilə orucumu açdım.” [2]

اَللّٰهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَعَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْتُ فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

(Allahummə ləkə sumtu, və alə rizqukə əftərtu fə təqabbəl minni innəkə əntəs-səmiul-alim)

“Allahım! Sənin rizan üçün oruc tutduq və ruzinlə iftar açdıq. (Orucumuzu) qəbul eylə. Sözsüz ki, Sən hər şeyi eşidən və bilənsən.”[3]  

 اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَعَانَنِي فَصُمْتُ وَ رَزَقَنِي فَأَفْطَرْتُ

(Əlhəmdu lilləhil-ləzi əanəni fə sumtu və rəzaqani fə əftərtu)

Allaha həmd olsun ki, Onun yardımı ilə oruc tutur, verdiyi ruzi ilə iftar açıram.”[4]

اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ أَنْ تَغْفِرَ لِي ذُنُوبِي

(Allahummə, inni əsəlukə birahmətikə əlləti vəsi’tə kulli şəyin, ən təğfirə li zənbi)

“Allahım, hər şeyi əhatə edən rəhmətinlə Səndən günahlarımı bağışlamağını istəyirəm.”[5]

اَللَّهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَ بِكَ آمَنْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْتُ وَ لِصَوْمِ غَدٍ نَوَيْتُ فَاغْفِرْلِي مَا قَدَّمْتُ وَ مَا اَخَّرْتُ

(Allahummə ləkə sumtu va bikə əməntu va aleykə təvəkkəltu va alə rizqikə əftərtu va li savmi ğadin nəvəytu fəğfirli mə qaddəmtu va mə əxxərtu)

“Allahım! Sənin rizan üçün oruc tutdum. Sənə inandım, Sənə güvəndim, Sənin verdiyin ruzi ilə iftar açdım. Sabahkı oruca niyyət etdim. Allahım! Keçmiş və gələcək günahlarımı bağışla”.[6]

 ذَهَبَ الظّمَأُ وَابْتَلَّتِ الْعُرُوقُ  وَ ثَبَتَ الاَجْرُ إنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى

(Zəhəbəz-zamə vəb təllətil-uruqu və səbətəl əcru inşəallahu təalə)

“Susuzluq getdi, damar islandı və inşallah, mükafat gerçəkləşdi.”[7] 

İftar verən ev sahibinə edilən dua

Həzrət Ənəs nəql edir: “Rəsulullah (s.ə.s.) bir gün Sad ibn Übadəgilə iftara gəldi. Übadə çörək və zeytun gətirdi. Allah Rəsulu yedi və sonra belə buyurdu:

أَفْطَرَ عِنْدَكُمُ الصَّائِمُونَ وَأَكَلَ طَعَامَكُمُ الْاَبْرَارُ وَصَلَّتْ عَلَيْكُمُ الْمَلَائِكَةُ

(Əftara indəkum əssaimunə və əkələ taaməkumul-əbraruvə sallət aleykumul-mələikətu)

“Süfrənizdə oruc tutanlar iftar etsin, yeməyinizi yaxşı insanlar yesin və mələklər sizə dua etsin.”[8]

[1] Tirmizi, Dəavat, 129; İbn Macə, Siyam, 48.

[2] Əbu Davud, Savm 22; Daraqutni, Sünən, II, 185; Beyhəqi, əs-Sünənül-Kübra, IV, 399.

[3] Daraqutni, Sünən, II, 185.

[4] Beyhaqi, Şuabül-iman, III, 406.

[5] Əbu Davud, Siyam, 22.

[6] Əbu Davud, 22.

[7] Əbu Davud, Siyam, 22.

[8] Əbu Davud, III, 367, Nəsai, əs-Sünənül-kübra, VI, 81.

Salman b. Amir (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurdu:

Biriniz iftarını açacağı zaman, xurma ilə açsın. Əgər (xurma) tapmazsa, su ilə iftar etsin. Çünki, su, təmizləyicidir.[1]

---------

İzahı:

Əhməd ( رحمه الله) , Tirmizi ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) , Darimi ( رحمه الله) və Hakim ( رحمه الله) də bunu rəvayət etmişlərdir.

Hədisdəki əmr, məndubluq üçündür, vaciblik üçün deyildir.

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi, xurma ilə iftar açmağın hikməti haqqında belə deyir:

Çünki xurma şirindir. Oruc tutma ilə zəyiflənən gözlər, şirniyyat yeməklə qüvvət qazanır.

Xurma yemək, iman şirinliyinə və günah acılığının ortadan qaldırılmasına da işarəttir. Çünki oruc, ibadətlərin ən böyüklərindəndir və ibadətlər pislikləri ortadan qaldırar.

İbn-i Həcər əl-Məkki ( رحمه الله) , bu haqda belə deyir:

Xurmanın özəlliklərindən biri budur:

1️⃣. Xurma, mədəyə çatdığı zaman, onu boş taparsa, qida vəzifəsini yerinə yetirər.

2️⃣. Mədədə yemək artığını taparsa, onu bağırsaqlara sürükləyər."

3️⃣. Təbiblər, xurmanın gözü zəyiflətdiyini söyləmişlərsə də, onların sözü, çox xurma yeməyə aiddir.

4️⃣. Xurma tapılmadığı təqdirdə, su ilə iftar edilməsi əmr edilərək, suyun çox təmizləyici olduğu bildirilmişdir.

5️⃣. Su, susuzluğu ortadan qaldırır, vücudun maddi və mənəvi yönlərdən təmizlənməsi izahına vəsilə olur.

[1]. İbn Macə, Sünən Tərcümə və Şərhi, Kitabu's-Siyam: iftarı nə ilə açmağın müstəhəb olduğuna dair gələn hədislər babı, hədis no: 1699)

Başqa canlılardan fərqli olaraq, insanların duyğularına məhdudiyyət qoyulmamışdır, yaxşılıq və pisliklərin sərhədi yoxdur. Çünki bu dünya insanlar üçün imtahan dünyasıdır. Hislərin mənəvi tərəqqi və ya tənəzzül etməsi üçün iradə azadlığı verilmişdir, yəni mahiyyət etibarilə mələklərdən üstün məqama yüksələ də bilər, heyvanlardan aşağı səviyyəyə yuvarlana da bilər.

Bu mənada İslami əsaslar iradəyə məhdudiyyət qoyaraq qabiliyyətlərin müsbət istiqamətdə inkişaf etdirilməsini məqsəd seçmişdir. Nəfsin və pis arzuların bu şəkildə müəyyən çərçivəyə salınması labüddür. Nəfsin sərhəd tanımayan istəklərinə boyun əyən insan ona bəxş edilmiş mələklik keyfiyyətindən heyvanlıq səviyyəsinə yuvarlanar.

Qərb mədəniyyətinin acınacaqlı vəziyyəti göz qabağındadır. Çünki bu cazibədar mədəniyyət dünyəvi həvəsləri, şəhvani duyğuları hərəkətə gətirməyə, nəfsani istək və arzuların əldə edilməsini asanlaşdırmağa xidmət edir. Nəticəsi isə səfeh, səfil, nəfsani həyat tərzidir.

Mədənin fəaliyyətini təmin edən bir çox orqan var ki, bunlar bir növ onun köməkçiləri rolunu oynayır. Əgər nəfs müvəqqəti, bir aylıq da olsa, gündüzlər mədəyə istirahət verməsə, mədə “fabrikinin” xidmətçilərinə həqiqi vəzifələrini, ibadətlərini unutdurar, onları məşğul edər. Onları özünə yönəldərək ülvi vəzifələrindən uzaqlaşdırar.

Bu səbəbdəndir ki, bir çox vəlilər (Allah dostları, Allahın sadiq qulları) kamillik zirvəsinə çatmaq, mənən yetkinləşmək üçün özlərini riyazata, az yemək və içməyə alışdırırlar.

Ramazan orucu mədə “fabriki”nin köməkçilərinə sırf mədə üçün yaradılmadığını xatırladır. Digər duyğular da o “fabrikin” boş, mənasız əyləncələrinə deyil, ramazan ayının mənəvi və ruhani ab-havasına yönəlir.

Məhz buna görədir ki, ramazan ayında möminlər iman səviyyələrinə  görə ilahi nurlara, feyzə, mənəvi sürur və  sevincə layiq görülürlər. Qəlb, ruh, ağıl, sirr, xafa və əxfa (qəlbə aid incə duyğular) o müqəddəs ayda oruc vasitəsilə yüksəlir və feyz alır. Mədə ağlasa da, onlar feyz içində gülürlər.

Oruc və nəfs tərbiyəsi

Nəfs Yaradanını tanımaq istəmir və “Mən sizin ən böyük rəbbinizəm” deyən firon kimi, özünü ilah sanır. Nə qədə əzab çəkdirilsə də, bu xasiyyətindən əl çəkmir. Nəfsin bu inadını ancaq aclıq qırır.

Ramazan orucu nəfsin fironluq inadını qırır, ona acizliyini, zəifliyini, möhtaclığını göstərir, ona qul olduğunu xatırladır. Halbuki ələ düşəni mədəyə ötürmək nəfsə meydan verir, onun həddini aşıb azğınlaşmasına zəmin hazırlayır.

Bir hədisdə belə rəvayət olunur: “Allah nəfsdən soruşur: “Mən kiməm, sən nəsən?” Nəfs: “Mən mənəm, Sən də Sən”, – deyə cavab verir. Allah-T

Orucun tibbi faydaları haqqında elmi  araşdırma

Belə bir araşdırma Pakistanda çıxan “əl-Muslimun” dərgisində “Orucun insan sağlamlığına müsbət təsiri” başlığı altında nəşr olundu. Araşdırmanı Dakar tibb fakultəsinin iki müəllimi qələmə almış, başqa bir müəllim isə nəzərdən keçirib analiz etmişdir. Həmin araşdımanı olduğu kimi təqdim edirik:

Giriş

Bütün müsəlmanlar hər il hicri-qəməri ilin doqquzuncu ayı olan Ramazanda oruc tuturlar. Bu ay ərzində dan yerinin ağarmasından (yəni günəşin doğmasına təxminən bir saat yarım qalmış) günəş
batana qədər müsəlmanlara yeyib-içmək qadağandır. Yalnız iftardan imsaka (obaşdana) qədərki müddət ərzində istədikləri kimi yeyib-içə bilərlər. Oruc tutmaq on beş yaşına girmiş və ya həddi-buluğa çatmış əqli və fiziki cəhətdən sağlam Müsəlman kişilərə, on iki yaşına girmiş və ya həddi-buluğa çatmış əqli və fiziki cəhətdən sağlam Müsəlman qadınlara fərzdir. Bununla yanaşı, ayədə də bildirildiyi kimi xəstələr və səfərdə olanlar oruc tutmaqla mükəlləf deyillər: “(Bu günlərdə) sizdən xəstə və ya səfərdə olanlar tutmadığı günlər qədər başqa günlərdə oruc tutmalıdırlar.Oruc tutmağa taqəti olmayanlar isə (hər günün əvəzində) bir yoxsulu doyduracaq qədər fidyə verməlidirlər. Hər kəs künüllü xeyir iş görərsə (həm oruc tutub, həm də fidyə verərsə), bu onun üçün daha yaxşı olar”.[1] Məlum olduğu kimi, qəməri ili ilə əlaqədar olaraq ramazan ayı günəş (miladi) təqvimində ildə-ilə yerini dəyişir. Yəni hicri-qəməri il miladi günəş ilindən on bir gün tez gəlir. ” Orucun muddəti bölgə və mövsümlərdən asılı olaraq 12-19 saat arasında dəyişir. Buna görə də oruc tutanlar iftardan dan yeri ağarana qədər (imsak vaxtına qədər) yeyib-içə bilər.

“Orucun orqanizmə təsiri” mövzusu uzun illərdir, bir sıra elmi müzakirələrin predmeti olmuşdur. Bəzi tədqiqatçılara görə, oruc insan orqanizmi üçün zərərlidir. Bəzilərinə görə isə orucda sadəcə yemək vaxtı dəyişdiyinə görə və belə davam etdikcə onun insan orqanizminə hec bir ziyanı yoxdur. Belə ki, oruc tutmaq insan orqanizminin 24 saatlıq ümumi kalori ehtiyacını təmin etməsinə mənfi təsir göstərmir. Həqiqətən də, insan orqanizmi ramazan ayında digər vaxtlara nisbətən daha çox zülal, nişasta və şəkərdən istifadə edir. Bu da gostərir ki, oruc tutanlar böyük miqdarda kalori qəbul edir.

Araşdırma

Tibbi araşdırmda on üç nəfər könüllü olaraq iştirak edirdi. Onların ikisi altı aylıq hamilə qadın idi. Burada əsas məqsəd orucun insan orqanizminə təsirini təsbit etmək idi. Muqayisə etmək üçün həmin təcrubə eynilə və eyni vaxtda oruc tutmayan başqa bir könüllü iştirakçı (27 yaşlı) üzərində də aparıldı. Bu təcrübələrdə orucun vucudun kütləsinə və temperaturuna, nəbzə, təzyiqə, hüceyrələrin maddələr mübadiləsinə, orqanizmin maye tarazlığına təsiri araşdırıldı. Eyni zamanda qan və sidik analizi də götrüldü.

Təcrübə

Təcrübədə iştirak edənlərin üçü qadın idi. Qadınların birinin 17, birinin 27, birinin də 40 yaşı var idi. Təcrübədə iştirak edən kişilər isə 22-29 yaşlarında idi, yəni orta yaş həddi 29.5. Orta yaşlı insanlardan seçilən təcrübə iştirakçılarının qəbul etdiyi kalori miqdarı 2500-3000 arasında dəyişirdi. Eyni zamanda onlar tamamilə sağlam insanlar idi. Ramazandan əvvəl bir həftə boyunca iştirakcıların üzvi göstəriciləri uzərində lazımi təhlillər aparıldı. Burada əsas məqsəd nəticələri oruclu günlərdəki üzvi göstəricilərlə tutuşdurmaq və müqayisə aparmaq idi. Ramazandan bir həftə əvvəlki günlərdə ümumi analizlər səhər yeməyindən əvvəl, Ramazan ayındakı analizlər isə iftarda bir qurtum su içəndən sonar götrüldü. Bu təcrübələr Ramazanın birinci, onuncu, axırıncı günlərində və Ramazandan bir ay keçdikdən sonra  təkrarlandı. Təcrübədə ən müasir və dəqiq metodlardan istifadə olundu.

Təcrübənin nəticələri

1) Bədən kütləsi: Orucun bədən kütləsinə etdiyi təsir aşağıdakı cədvəldə gostərilmişdir. Cədvəldə cəki vahidi kimi “rıtl”dan (təxminən 410 qram) istifadə olunmuşdur.

 a – Ramazandan əvvəlki gostəricilər; b, c, d – Ramazanın birinci, onuncu və sonuncu gununun gostəriciləri; e – Ramazandan bir ay sonrakı gostəricilər

 Göstəricilərdən çıxarılan nəticələr: Oruc tutmayan təcrübə iştirakcısının bədən kütləsində ciddi dəyişiklik yoxdur. İkisi istisna olmaqla oruc tutan təcrübə iştirakçılarının cəkisi ramazan boyunca ən cox yeddi rıtl (2.87 kq) azalsa da, bir iştirakçının çəkisi dəyişməmiş, Ramazandan əvvəlki vəziyyətini qoruyub saxlamışdır. Hamilə qadının  çəkisi Ramazan boyunca dörd rıtl-a qədər yüksəlmişdi. Bundan başqa, Ramazandan bir ay sonrakı göstəricilərə görə, Ramazanda çəkisi azalan iştirakçıların yarısı itirilən çəkini bərpa etmişdi.

2) Qan dövranı:Oruc nəbzə və bədən temperaturuna ciddi şəkildə təsiri etmədi. Qanda hemoqlobinin miqdarı da normal qaldı. Buradan aydın olur ki, bir aylıq oruc müddəti hemoqlobinin miqdarında böyük dəyişiklik əmələ gətirə bilmir. Ümumiyyətlə, oruc tutanların qan təzyiqində də mühüm dəyişiklik baş vermədi. Yalnız Ramazanın ilk gunlərində bəzi iştirakcıların təzyiqi az miqdarda düşdü.

3) Hüceyrə tənəffüsü: Ramazan ayı boyunca hüceyrə tənəffüsündə mühüm dəyişiklik müşahidə olunmadı. Yalnız hamilə qadının hüceyrə tənəffüsü Ramazanın əvvəlində normadan +15,1 və Ramazandan bir ay sonra isə +26,15 vahid artmışdır.Bu göstəricilər də hamilə qadının orqanizminin dözə biləcəyi dəyişikliyi gostərir.

4) Qandakı şəkərin miqdarı: Aşağıdakı cədvəldə təcrübə zamanı qandakı şəkərin miqdarında meydana gələn dəyişikliklər verilir. Burada miqdar vahidi mqr/200 mm3-dir.

 
Ramazandan əvvəl
Ramazanda
Ramazandan sonra

a

bcd
eOruc tutmayan iştirakçı142140140142142Oruc tutanlar (ortalama)122122121119121Hamilə qadın106106108110117

a – Ramazandan əvvəlki göstəricilər; b, c, d – Müvafiq olaraq Ramazanın birinci, onuncu və axırıncı gününün gostəriciləri; e – Ramazandan bir ay sonrakı göstəricilər

 Göründüyü kimi, oruc tutan iştirakçıların qanında olan şəkərin miqdarı müəyyən qədər (70 milli qram) azalmışdır. Bu da orqanizmdə normal şəkər miqdarının minimum səviyyəsi hesab olunur. Hec bir iştirakcıda şəkər miqdarı 104 milli qr-dan cox olmamışdır.

5) Qanda şəkərin istifadə vəziyyəti: Eyni zamanda Ramazandan əvvəl və Ramazanın sonunda orucun qanda şəkərin istifadə sürətinə göstərdiyi təsiri müəyyənləşdirmək üçün dörd iştirakçıdan (bir qadın və üç kişi) analiz götürüldü. Bu analizlərdən aydın oldu ki, oruc tutan iştirakçılarla oruc tutmayan iştirakçının qanındakı qlükoza miqdarı arasında böyük fərq yoxdur. Qanda tərkiblərin səviyyəsi oruclu günlərdə normal miqdarını qoruyub saxlamışdı. Bundan başqa, qara ciyərin normal fəaliyyətində də dəyişiklik baş verməmişdi.

6) Vücudda maye miqdarı: Bu təcrübə zamanı oruc tutan iştirakcıların əksəriyyəti lazımi miqdarda maye qəbul etdi. Hətta oruc tutan bəzi iştirakçılar normal miqdardan artıq (bir sutkada 2,4 litr) maye qəbul etdi. İfraz olunan sidik miqdarı aşağıdakı cədvəldən də göründüyü kimi, iyirmi dörd saat ərzində normal oldu. Oruc tutan iştirakçılarda ifraz olunan sidik miqdarı getdikcə azalsa da, bu hal oruc tutmayan iştirakçıda da müşahidə olundu. Buradan belə nəticə çıxdı ki, ifraz olunan sidik miqdarının azalması orucla deyil, havanın dəyişməsi və dəri məsamələrində meydana gələn buxarlanma ilə əlaqədardır. Çünki bu azalma həm oruc tutanlarda, həm də oruc tutmayan iştirakçıda müşahidə olundu.

 Ramazandan əvvəlRamazandaRamazandan sonra
abcd
eOruc tutmayan iştirakçı102  101105104100Oruc tutanlar (ortalama)104107102102104Hamilə qadın104103103108104

  Təcrübə nəticəsində müşahidə etdik ki,oruc əsnasında boyrəklərin fəaliyyətində ciddi dəyişiklik muşahidə edilməmişdir. Çünki bütün iştirakçılarda sidiyin tərkibi normal qalmışdır.

Umumi nəticə: yuxarıda verilən tibbi təcrübə gostərdi ki, oruc insan sağlamlığına zərərli deyil. Təcrübə zamanı oruc tutanlarda yalnız axşamlar günün uzunluğuna görə bir qədər halsızlıq və şəkər miqdarının azalması muşahidə olunsa da, bu azalma vucudun müqavimət və normal fizioloji səviyyəsindən kənara çıxmır.

Bir daha qeyd edək ki, bu təcrübələr sağlam insanlar üzərində aparılmışdır. Ona görə də deyə bilmərik ki, bu nəticələr xəstə və əlil insanlarda da eyni nəticəni verəcək. Bu baxımdan orucun şəkər xəstələrinə və ya başqa ağır xəstələrə təsiri araşdırılsa, cox faydalı olar. Bu təcrubə zamanı oruc tutanlarda, xüsusən, axşamcağı halsızlıq müşahidə olundu. Bu, bəlkə də, qanda şəkər miqdarının düşməsindən irəli gəlirdi, ancaq oruc tutanların vucudu iftar edəndən qısa müddət sonra əvvəlki gümrahlığını bərpa edirdi.

Araşdırmanı dəyərləndirən bir mütəxəssisin izahı

İki müsəlman alim müasir elmi metodla apardığı təcrübə orucun insan sağlamlığına mənfi təsir gostərmədiyini sübut etdi. Oruc nəinki zərərlidir, əksinə, insan sağlamlığına – elmi araşdırmaların müəyyən etdiyinə görə – bir sıra qaydaları var.

Ən başlıca faydaları bunlardır:

a) Oruc zamanı həzm sistemi dincəlir. Məlum olduğu kimi, həzm sistemi qarın boşluğunda yerləşən digər daxili orqanlar kimi uşağın ana südunu qəbul etdiyi andan ölənədək davamlı olaraq fəaliyyət göstərən üzvi “mexanizm”dir. Ona görə də qida qəbulunun bir necə saat dayandırılması bir sıra xəstəliklərin müalicəsi zamanı müraciət edilən təbii metodlardan biridir. Xüsusilə, xəstələri ağır əməliyyatlara hazırlayarkən mütləq bu üsula əl atılır. Çünki belə bir əməliyyatdan qabaq ümumi anasteziya (narkoz vermək) edilən xəstənin mədəsi tamamilə boş olmalıdır. Hətta ani əməliyyatlar zamanı bəzən cərrah xəstəni ümumi anasteziya etmək üçün onun mədəsini boşaltmağa məcbur qalır. Məşhur bir ərəb təbibi Haris b. Kəldə: “Mədə xəstəliklərin yuvası, pəhriz isə müalicənin başıdır,” – demişdir.

b) Az yeməyin cox yeməkdən faydalı olduğu qədimdən məlum olan elmi həqiqətdir. Daha acıq desək, orqanizm ucun zəruri qida maddələrini qəbul etmək şərti ilə günün müəyyən vaxtlarında yemək yeyib vaxtsız qidalanmaqdan uzaq qalmaq, mədəni yararlı-yararsız şeylərlə ağzınadək doldurmaqdan daha faydalıdır. Məhz orucun insan vücuduna verdiyi ən əhəmiyyətli faydalardan biri də budur. Çünki oruclu iftar açarkən az yeməklə kifayətlənir. Peyğəmbərimizin

(əleyhissalatu vəssalam) orucla bağlı sünnəti bu istiqamətdədir. Uca Allah (c.c.) da: “Peyğəmbər sizə nə verirsə, onu götürün; nəyi qadağan edirsə, ondan əl cəkin,” – buyurur.[2]

c)Çox yeməyin sağlamlığa zərərli olması hamı tərəfindən qəbul edilmiş elmi həqiqətdir. Çox yeməklə muəyyən xəstəliklər bilavasitə bir-biri ilə bağlıdır. Revmatizmin bəzi növləri, ürək-damar xəstəlikləri, hipotoniya, hipertoniya, sidik də şəkər miqdarının artması kimi. Buna görə də xəstələr mədələrini ildə bir ay dincəltməyə əhəmiyyətsiz müalicə usulu kimi baxmamalıdır. Elmi araşdırmalar gostərir ki, orucun fərz olduğu yerlərdə (müsəlmanlar arasında) sözügedən mədə xəstəlikləri digər yerlərə nisbətən az yayılmışdır.[3]

 Son söz olaraq deyə bilərik ki, hər kəs əslində oruc tuta bilər. Ramazan bütün günahlarımızdan xilas ola biləcəyimiz rəhmət ayıdır. Bu aydakı feyzü-bərəkətdən faydalanmaq üçün oruc tutmamız lazımdır. Əgər hər hansısa bir xəstəliyimiz varsa da, oruc tutub-tutmayacağımız barəsində inaclı, özüdə oruc tutan bir həkimdən məsləhət almaq lazımdır. Yoxsa mən xəstəyəm deyib, oruc tutma mükəlləfiyyətindən boyun qaçırmaq doğru deyildir.

 Bu yazı “Sual və cavablarla oruc” adlı kitabdan alınmışdır. (Xəzər nəşriyyatı)

[1] Bəqərə” surəsi, 2/184

[2] Həşr” surəsi, 59/7

[3] Said Havva, el-İslam, s. 163-167

   Oruc farsca “ruzə” kəlməsinin türk dillərindəki tələffüz şəklidir. Ərəbcə bir məsdər olaraq “savm və siyam” lüğətdə; bir şeydən uzaq durmaq, bir şeyə qarşı özünü saxlamaq, mane olmaq, oruc tutmaq deməkdir.

  Orucun müddəti ikinci fəcrin doğuşundan günəşin batışına qədər keçən müddətdir. Orucun başlama vaxtına “tutmaq" mənasında “imsak" deyilir. Dan yerinin ağarması ilə başlayan bu vaxtla yatsı namazının vaxtı çıxır və sübh namazının vaxtı girir. Oruc qadağalarının sona çatdığı vaxta da “iftar” deyilir. Bu, günəşin düz üfüqdə batma vaxtı olub, bununla axşam namazının vaxtı girir.

Ayədə orucun başlanğıc və bitiş vaxtı məcaz ilə belə bildirilir: 

“... sübh açılınca, ağ sap qara sapdan fərqlənincəyə qədər yeyib için; sonra gecəyə qədər orucunuzu tamamlayın; məscidlərdə ibadətdə (etikafda) olduğunuz zaman onlarla (qadınlarınızla) yaxınlıq etməyin. Bunlar (bu hökmlər) Allahın hədləridir, bunları aşmayınl'”. (Bəqərə. 2/187)

Bu ayədəki “xayf' (sap) kəlməsi məcazi mənada işlədilmişdir. Bununla gündüzün ağlığı ilə gecənin qaranlığı arasındakı sərhəd qəsd edilmişdir. (Buxari. Səvm, 16; Müslim. Sıyam. 33-35.)

Hz. Peyğəmbər dövründə sahur (obaşdan) yeməyi və orucun başlanğıcı iki azan ilə müəyyənləşdirilirdi. Hədisdə belə buyurulur: 
"Bilalın azanı sizi aldatmasın, çünki o azanı gecə oxuyur. Buna görə də siz, Abdullah ibn Ummi Məktumun azanına qədər yeyib için. ” (Buxari, Azan, 11,13 , Şəhadətlər, 11, Savm. 17; Müslim, Siyam. 36–39; Tirmizi. Salət. 35; Nəsai Azan, 9.10.)

Bilal (r.a) yatanları oyandırmaq və oyanıq olanları da xəbərdar etmək üçün sahurun başlanğıcında azan oxuyurdu. Abdullah (r.a) isə, gözləri görmədiyi üçün bir nəfər imsak vaxtı olduğunu bildirdikdən sonra sübh azanını oxuyar və bununla da oruca başlanardı. (Müslüm, Siyam. 38-44)

  Hz. Peyğəmbər Mədinəyə hicrət etdikdən sonra hər ay üç gün və aşura günü oruc tutulmasını əmr etmişdi. Ramazan orucu hicrətdən il yarım sonra, Şaban ayının onunda fərz buyurulmuşdur. Bundan sonra əvvəlki oruclar mövzusunda möminlər sərbəst buraxıldılar. başqa bir ifadə
ilə, Ramazan ayı xaricində də Rəcəb və Şaban aylarında olduğu kimi. möminlər daha çox oruc tutmağa təşviq edildilər. Ancaq bunlar məndub oruclar olaraq qaldı. (Buxari. Təfsir, 124.)

   Quranda Ramazan orucunun əvvəlki millətlərə də fərz edildiyi bildirilir. (Bax Bəqərə, 2/183) Ancaq əvvəlcə yəhudilər bunu tərk edərək ildə bir günə endirmişdilər. Sonra xristianlar da, bu orucu çox isti olan bir ildə kilsə xadimlərinin ortaq rəyi ilə bahar mövsümünə keçirmişdilər. Bu dəyişikliyin kəffarəsi üçün on gün, xəstələnən hökmdarın sağalması və ya yoluxucu xəstəliyin qarşısının alınması üçün də on gün əlavə edərək sayını əlli gün etmişlər və adına da “pəhriz" demişlər.

   Gündüz və gecənin təşəkkül etmədiyi bölgələrdə oruc vaxtı, bura ən yaxın olan, gecə və gündüzün təşəkkül etdiyi bölgə əsas alınaraq müəyyən ədilir.

Ey iman edənlər! Sizdən əvvəlkilərə fərz edildiyi kimi, oruc tutmaq (sizin də) üzərinizə fərz qılındı; -ta ki (günahlardan) çəkinəsiniz - لَعَلَّكُمْتَتَّقُونَۙ- lə əlləkum təttəquun. (Bəqərə surəsi, 183)

Təfsir.

   Ey möminlər! Sizə də oruc fərz qılındı ki, qoruna biləsiniz. Oruc sayəsində nəfsinizə və şəhvətlərinizə hakim olma vərdişini əldə edərək günahlardan, təhlükələrdən çəkinib təqva mərtəbəsinə çatasınız.

   Qur`anda nə zaman ki لَعَلَّ- (lə a`llə) sözü gəlirsə, ondan sonra məqsəd açıqlanır. «Lə a`llə»- həmçinin 'ümid olunur ki' mənasına da gəlir. Yəni mən sizə bunu verdim, ümid edilir ki siz də bunu edərsiniz. Burda mütləq bir qarantiya yoxdur, sadəcə umulur ki edərsiniz. Yəni orucun, Ramazanın məqsədi möminn özünü qorumasıdır.

   Çünki oruc şəhvəti qırar, nəfsin həvəslərini məğlub edər. Azğınlıqdan, pis əməllərdən çəkindirər. Dünyanın adi ləzzətlərini, məqam və yüksəlmə davalarını kiçik göstərər, həyatın əsil ləzzətini hiss elətdirər, qəlbin Allaha bağlılığını artırar, ona bir ruhani zövq və saflığı bəxş edər. Çünki, "İnsan, qarnı və tənasül orqanı olmaqla iki dəliyi üçün çalışır." zərbi-məsəli gərəyincə insanları hər dərdə salan şəhvətlərin əsası, qarın və tənasül orqanı şəhvətidir. İnsanın insanlığı da bunlara hakim olmasındadır.

   Oruc isə ilk əvvəl bu ikisini qırar və idarə edər. Onların məcbur etdiyi şeyləri, zərurilikdən, qaçınılmazlıqdan çıxarıb, istəyə, iradəyə bağlı bir hala gətirər. Elə ki, oruc tutmayan insanlar, şəhvətli arzularının qarşısında bir oyuncaq kimi diyirlənib qıvrandıqları, ağıl və iradələrinə sahib olmayaraq necə gəldi günahlara sürükləndikləri halda, oruc tutanlar isə əksinə olaraq bunlara hakim olar. Özünü zəbt etməyi və nəfsinin arzularını da ehtiyacına görə istifadə etməyi öyrənər. Bunun üçün Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm, nəfsləri azğın olanlar haqqında "Oruc tutsun, çünki orucun gözəl bir təsiri vardır." buyurmuşdur.

   Günah mənəvi tənəzzüldür, insan fitrəti ilə bir təzaddır. Günah işləyən insan özünü vicdani əzablar və mənəvi sıxıntılar qoynuna atmış bir bədbəxt, bütün ruhi-mənəvi istedad və qabiliyyətlərini şeytana təslim etmiş bir məzlumdur. Əgər günah işləməkdə davam etsə, “ip”ini tamamilə nəfsin əlinə verər və bundan sonra təbii ki, nə iradə, nə dözüm, nə də özünü “yeniləməyə” macal qalar.

   Məhz bu günah təhlükələrindən qorunmaqda oruc ibadəti bir zəmanət və təminat xarakteri daşıyır. Bəzi insanları yanlış yola düşməkdən qoruyan bir səddir. Günahlardan çəkindirən hayqırtı, çağırışdır. Bəli, o, bir qalxan kimi sahibini qoruyan, bir cənnət qapısına çevrilib sahibinin üzünə açılan və bir saqi kimi ona kövsər içirən müqəddəs yoldaşdır.

   Allah Rəsulu (aleyhissalatu vəssalam): “Ey gənclər! Kimin evlənməyə imkanı çatırsa, evlənsin. Çünki bu (evlənmək) gözü, fərci (ədəb yerini) günahlardan qoruyur. Kimin evlənməyə imkanı çatmırsa, oruc tutsun. Çünki oruc onun üçün bir qalxandır,” – buyurur. (Buxari, Savm 10; Əbu Davud, Nikah 1; Nəsai, Sıyam 43; İbn Macə, Nikah 1)

   Oruc insanın iradəsini gücləndirər. İradə- nəfsdən gələn pis arzu və iştahların, şüur və həyata istiqamət verməsinin qarşısını almaq, yəni özünə hakim olma gücü və iqtidarıdır. Tərbiyə edilmiş iradələr, sıra ilə; əvvəl duyğu və təmayülləri, sonra da düşüncə və davranışları nəzarət və kontrol altına alaraq, faydalı və əxlaqi olanları tətbiq və icra edər, uyğun olmayanları da şüur altına atıb həps edərlər.

   Oruc ibadəti insanda cismani istəklərlə mübarizə qabiliyyətini formalaşdırır. İnsan oruc tutarkən hər cür mənfi istək və meyillərin qarşısını ala bilir və günahlara qarşı müqavimət qabiliyyəti inkişaf etdirir. Bunun sayəsində oruc tutmadığı günlərdə də günahlara qarşı mübarizə apara, müqavimət göstərə bilir. Çünki oruc təkcə mədəni ac-susuz saxlamaq deyil, əksinə, mədə kimi bütün duyğulara: gözə, qulağa, qəlbə, xəyala və s. oruc tutdurmaq, onları haramdan, bihudə, faydasız işlərdən uzaqlaşdırmaq və hər birini öz ibadətinə sövq etməkdir. Bu şəkildə oruc tutan insan “halal” istiqamətdə həyat yaşayar. Bu incə məsələni Peyğəmbərimiz belə açıqlayır:

“Kim mənə iki çənə və iki qıç arasını qoruyacağı barədə zəmanət versə, ona cənnəti vəd edərəm”. (Buxari, Riqaq 23)

   Dini ibadətlərin, imanın sabitliyini təmin etmək üçün ən təsirli yol orucdur. Çünki mədənin daim tox olması bütün orqanları yüksək enerji ilə təmin edir ki, bu da nəfsin istəklərini azğınlaşdırır. O zaman dil açılır, göz günaha açılır, özünənəzarət mümkün olmur. Nəzarətsiz dil axirət üçün ən böyük təhlükələrdən biridir. Onu nəzarət altında saxlamağın yeganə yolu nəfsin istəklərini, meyillərini məhdudlaşdırmaq və onların qarşısını almaqdır. Bu baxımdan oruc ən təsirli “resept” kimi tövsiyə olunur. Peyğəmbərimizin aşağıdakı hədisləri bu fikri təsdiqləyir:

   “Oruc tutarkən heç kimə pis söz deməyin, çığırıb-bağırmayın. Əgər kimsə sizi söyər və ya əli ilə sataşarsa, “Mən orucluyam” deyin.” (Buxar, Savm 9; Nəsai, Siyam 42; Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd, 2/273);

“Oruc tutarkən yalan danışmaqdan və pis hərəkətlərdən əl #çəkməyənlər bilsin ki, Allahın onların ac-susuz qalmasına ehtiyacı yoxdur.”(Buxari, Savm 8)

   Oruc tutmayan, səbir etməyi bilməz, nəfsini normal şəkildə istifadə etmə yollarını güdməz. Hələ rifah içində yaşayanlar, heç oruc tutmazlarsa, bütün azadlıqlarını, hürriyətlərini şəhvani istəklərinə qapdırarlar. Onun bunun namusuna və malına təcavüzdən özlərini saxlaya bilməzlər, haram halal ayır edə bilməzlər. Hətta vicdanları da istəməyə-istəməyə, rəzalətə atılar. Nəhayət nəfslərinə də zülm edərlər, özlərini ağıl və vicdanın, din və imanın ziddinə olaraq tələf edirlər.

   Belə şəhvət əsiri olanlar, o qədər səbirsiz və o qədər aç gözlü olurlar ki, bir gün aç qalmaqla dərhal öləcəklərini zənn edərlər. Bu zənnlə də orucu zərərliymiş kimi qəbul edərlər. Halbuki oruc, gərək fərd və gərəksə cəmiyyət baxımından böyük bir ruh tərbiyəsini ehtiva etdiyi kimi, eyni zamanda mədənin və bədənin istirahət etməsiylə səhhətiylə bağlı və tibbi olaraq bədənə aid bəzi faydaları olan bir bədən tərbiyəsini də içinə almaqdadır.

   Orucun vacib (fərz) edilməsinin əsl hikməti, Allahın əmrinə boyun əyməklə qulluq zövqünü dadmaq; ruhu, riya izlərindən təmizləyərək qüvvət və ixlası artırmaq və özünü birbaşa Allahın qorumasına təslim etmək üçün nəfslə cihad etməkdir.

   Orucun məqsədi, inanan insana Allahın əmrlərinə tabe olmağı və qadağanlarından da çəkinməyi öyrətməkdir. Oruca riyanın qarışma ehtimaIı çox az olduğu üçün, o ən çox savab qazandıran ibadətlərdəndir.

   Orucla Ramazan ayı arasında da çox möhkəm bir fəzilət bağı vardır. Belə ki, Əbu Hüreyrədən nəql olunan bir hədisdə Rəsulullah belə buyurur:

"Ramazan ayı gəldiyi zaman cənnətin qapılan açılır, cəhənnəmin qapıları bağlanır və şeytanlar zəncirlənir. (Müslim. Siyam,1,2) 
 

   Bu hədisi belə izah etmək daha münasib olar; o ayda mömini cənnətə aparacaq rəhmət qapıları açılır, cəhənnəmə getməsinə səbəb olan əməllərdən uzaqlaşır, ona görə də şeytanın insana təsir gücü zəifləyir. Həmçinin Əbu Hüreyrədən gələn başqa bir rəvayətdə “cənnət qapıları” yerinə “rəhmət qapılan" ifadəsi işlənir.
 

    Ramazan ayının fəziləti, Quranın bütün surələrinin birinci dəfə bu aydakı Qədr gecəsində dünya səmasına endirilməsindən və o gecədə Ələq surəsinin ilk ayələrinin Hira mağarasında Allah Rəsuluna nazil olmağa başlanmasından ötrüdür. Ramazan orucu, bir növ Quranın nazil edilməsini mübarəkləşdirmək və vəhyin enişini də mələk yaşayışına bənzər formada qarşılamaq mənası daşıyır. Çünki mələklər yeyib-işməzlər (Duxan, 44/3; Qədr. 97/1). 

   İnsanda mələki (ruhani) və heyvani olmaqla iki cəhət var. Əgər insan heyvani hislərdən üz döndərib Rəbbinə doğru yönələrsə, mələki (ruhani) yönünün inkişaf etdiyini və heyvani tərəfinin azaldığını vicdanən hiss edər. İnsan yaradılış baxımdan digər canlılardan da üstündür. Lakin Allah onu əlayi-illiyin (ən üstün məqam) və əsfəli-safilin (ən aşağı səviyyə) arasında yaratmışdır. Oruc tutan möminə gəlincə, o, səhərdən axşama qədər yeməməkdən, içməkdən, şəhvani istəklərdən, qeybətdən və zülm etməkdən uzaq durmaqla bir növ mələk səviyyəsinə yüksəlir. Hətta bəzən bu davranışları ilə mələklərdən də üstün olur. Allah-Təala belə mömin qulları ilə fəxr edir və onları mələklərə nümunə göstərir. (Münziri, ət-Tərğib vət-Tərhib, 2/99)

Qüdsi bir hədisdə belə buyurulur: 
 

“Hər bir yaxşılıq üçün on mislindən yeddi yüz mislinə qədər savab vardır. Ancaq oruc itisnadır. Çünki oruc mənim üçündür və onun qarşılığını da mən verəcəyəm.” (Buxari, Savm. 2, 9; Müslim, Sıyam, 30, 164; Nəsaı, Siyam, 42)

   Başqa hədislərdə belə buyurulur: “Kim iman edərək və savabını AlIahdan umaraq Ramazan orucunu tutarsa, keçmiş günahları bağışlanar." (Buxari. Savm, 6)

  Orucun hər saatı, hər dəqiqəsi, hər saniyəsi Allahı və Ona qovuşma (liqa) nemətini xatırlatma baxımından əhəmiyyətlidir. Oruc tutan adam yemək-içməyi, şəhvani hisləri rizası üçün tərk etdiyi Rəbbinə qovuşmağı düşünür. Bunun sayəsində həyatının hər anı dini qadağalar və əmrlər dairəsində cərəyan edir.
“Oruclu üçün iki sevinc anı vardır. Bir iftar etdiyi vaxt, digəri Rəbbi ilə qarşılaşdığı vaxt. (Buxari, Savm, 9)

  Oruc insana səbri öyrədir. Gündəlik hadisələr qarşısında səbirli olan insan da dünya və axirəti üçün çox şey qazanmış olar. Ayələrdə belə buyurulur: 
“Ey iman gətirənlər! Səbir və dua ilə (namazla Allahdan) kömək diləyin. Çünki Allah səbir edənlərlədir.” (Bəqərə, 2/153)

“Yalnız səbir edənlərə (axirətdə) saysız–hesabsız mükafat veriləcəkdir.” (Zumar, 39/10)

Hədisdə, “oruc səbrin yarısıdır" (Tirmizi, Daavat, 86.) “oruc bir qalxandır” buyurulur. (Buxari, Savm, 9; Tirmizi, İman, 8) Onunla "Rəyyan" deyilən və yalnız oruc tutanlara ayrılmış xüsusi qapıdan cənnətə girmə haqqı əldə edilir. (Nəsai, Sıyam, 43; Əhməd ibm Hambal, V, 225)

Oruc keçən bir ildə işlənən kiçik günahlara kəffarədir. Oruc Allahın əmrlərinə itaət etmək və qadağanlardan çəkinməkdən ibarət olan təqvaya səbəb olar. Allah–Təala belə buyurur: 

“Ey iman edənlər! Oruc tutmaq sizdən əvvəlki ümmətlərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, ( bunun vasitəsi ilə) siz pis əməllərdən çəkinəsiniz." ( Bəqərə,2/183)

 Orucun dini, ruhi, tibbi, sosial, iqtisadi və pedaqoji baxımdan bir çox faydaları vardır. Ancaq oruc hər şeydən əvvəl Allaha itaət və ibadət məqsədiylə tutulur.

   Oruc bir il ərzində yorulan insan bədənini bir növ istirahət etdirmə və müayinəyə almaq kimidir. Xüsusilə mədə və həzm orqanları oruc sayəsində istirahət etmək fürsəti qazanır. Allahın Elçisi: “Oruc tutun, səhhət tapın“ buyurur. (Bu hədisi Əbu Nueym tibb bəhsində Əbu Hüreyrədən (r.a) rəvayət etmişdir. Həsən hədisdir.)

 Oruc nəfsi tərbiyədə, şəhvəti və nəfsə aid aruzları qırmaqda bir qalxandır. Rəsulullah (s.ə.s) xüsusilə evlənməyə imkanı olmayan gənclərə oruc tutmağı tövsiyə edərək belə buyurmuşdur.

"Ey gənclər! Evlənməyə gücü çatanınız evlənsin, çünki evlilik gözü və iffəti haramdan qoruyur. Evlənməyə gücü çatmayanlar ise oruc tutsun, çünki oruc qoruyucu bir qalxandır." (Buxari, Sevm, 10, Nikah, 2; Əbu Davud, Nikah. 1; Nəsai, Siyam, 43; İbni Macə, Nikah, 1)

   Oruc ibadəti insana qənaətkarlığı öyrədir. İstədiyi şeyi istədiyi vaxt etməyə öyrəşən insan oruc tutanda məcburən istədiyini edə bilməyəcək. Məsələn: ürəyi istəyəndə yemək yeyən, vücudunun nəfsani əmrlərini yerinə yetirən insan oruc tutanda istər-istəməz axşamı gözləməyə məcbur olacaq və beləcə qənaət etməyi öyrənəcək, məsuliyyətsiz, plansız, rejimsiz həyatdan uzaqlaşacaq.

   Peyğəmbərimiz bir hədisdə: “Hər şeyin zəkatı var, bədənin də zəkatı orucdur. Oruc isə səbrin yarısıdır,” – buyurur. (Tirmizi, Daavat 86; İbn Macə, Sıyam 44)

    Namaz dinin, oruc ruhun, zəkat da cəmiyyətin dirəyidir. Yəni namazsız dinin, orucsuz ruhun, zəkatsız cəmiyyətin var olması çox çətindir. Yemək vücudu bəslədiyi kimi, oruc da ruhu qidalandırır. Yemək yemədən maddi həyatı davam etdirmək çətin olduğu kimi, oruc tutmadan da ruhi-mənəvi həyatı davam etdirmək çətindir.

   İbn Hümam (v. m.861/h.1467) orucun bir çox faydalara görə fərz buyurulduğunu bildirdikdən sonra, bunlardan ən mühümlərini belə qeyd edir:

  a. İnsanı həmişə pisliyə çəkmək istəyən nəfs oruc vasitəsilə sükunət tapır, nəfsin harama qarşı meyli azalır.

  b. Oruc yoxsullara qarşı şəfqət və mərhəmətlə rəftar etməyi öyrədir. Çünki nəfs aclığın çətinliyini daddıqdan sonra yoxsulların vəziyyətini başa düşər və edəcəyi yardımlarla Allah dərgahında gözəl bir mükafata nail olar.

    c. Oruclu yoxsulların çəkdiyi çətinlikləri özü yaşayaraq onların çətinliklərini daha yaxşı başa düşür. Bu da özünü, onların vəziyyətləriylə yaxından maraqlanmağa və problemlərini həll etməyə təşviq edər. İnsan beləcə Allah qatında dərəcə qazanar.” (İbn Hümam, Fəthul - Qədir, II. 43 vd)

İslam tarixində ön önəmli və dönüş nöqtəsi olan hadisələr məhz Ramazan ayında gerçəkləşmişdir. Tarix boyunca müsəlmanlar Ramazan ayında şahlanmışlar. Bu ayda Allahın rəhmət və yardımının daha çox gələcəyini bilmiş və bu səbəblə hərəkətə keçmələri lazım olduğuna inanmışlar. Bunları biləndən sonra yəqin ki yuxunu və təmbəlliyi bir kənara qoyub aktiv bir Ramazan yaşayacaqsınız. 

1. Bədir Savaşı. Hicrətin 2-ci ili Ramazan ayının 27-si Cümə günü. Məkkədə müşriklərə qarşı edilən ilk savaş. İman və küfrün savaşı.

2. Məkkənin fəthi. Ramazan ayının 10

3. İslamın Yəməndə yayılması. Hicri 10-cu ili, Ramazanda

4. Hicrətin 13-cü ilində Ramazan ayında, Müsənna bin Harisə radiyallahu anhın komandanlığı altında Sasani (iran) imperatorluğuna İraqın Buveyd ərazisində əzici bir zərbə endirilmişdir.

5. Kadusiyyə döyüşü. Hicrətin 31-ci ilində Ramazan ayında, Sad ibn Əbi Vaqqasın komandanlığı altında Sasanilərə qarşı böyük bir zərbə vurulmuşdur. 

6. Arubə və İslam Günü.
Hicri 479-ci il Ramazanın 25-i cümə gününün sabahı. 
Əndülüsdə Yusuf Bin Tasfin başçılığı ilə Müsəlman Murabıtlar ordusu, Alfonsun başçılıq etdiyi 80.000 nəfərlik bir küffar ordusuna qarşı zəfər əldə etmişdir. 

7. Hicri 584-cü il o böyük komandan Səlahəddin Əyyubi xaçlıların belini məhz Ramazan ayında qırmış, Məscidi-Əqsanı və o bölgəni xaçlıların zülmündən azad etmidir Allahın izni ilə. 

8. Ayn-Calut Hadisəsi.
15 Ramazan 658 Hicri ili (3 Sentyabr 1260) Cümə günü sabahı, Misir Sultanı Sultan Kutuz (rahiməhullah) ”Va İslamah” deyə hayqırdıqdan sonra hücum edərək Moğollara qarşı böyük bir zəfər qazanmışdır. Savaşdan sonra Misir ilə Şam birləşdirilmişdir.

9. Əndəlus'un (İspaniya) Fəthi.
Hicri 711, 28 Ramazan tarixində,Tarıq Bin Ziyadın komandanlığındakı 7000 bin nəfərlik ordu, Qod komandanı Radriki Buhayra ərazisində məğlub etmişdir..
Tarık Bin Zyad öncə Cəbəl-Tarıq boğazını almışdır.Bundan sonra Qurtuba, Qırnada və Əndəlus’un paytaxtı Tulaytula şəhəri fəth edilmişdir. Tarıq Bin Ziyadı, bu fəthlərlə İspaniyada 700 ildən çox davam edən İslam mədəniyyətinin qurucu ünsürlərindən biri olmuşdur.

Abdullah b. Amr b. əl-As (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Allaha ən sevimli oruc, Davud (əleyhissəlam)'ın orucudur. Çünki o, bir gün oruc tutar, bir gün iftar edərdi.

Və Allaha ən sevimli (nafilə) namaz, Davud (əleyhissəlam)'ın namazıdır. O, gecənin yarısını yatardı. 1/3-ini namazla keçirərdi və (son) 1/6-ini yatardı."

------------------------

Əbu Qatadə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Ömər b. Xattab (رضي الله عنه) : -Ey Allahın Rəsulu! (Ara vermədən) 2 gün oruc tutan və bir gün orucu buraxan kimsənin halı nədir?" deyə soruşdu.

Rəsulullah ( ﷺ ): -Buna kimsənin gücü çatar (mı?)" buyurdu.

Hz.Ömər (رضي الله عنه) : -Ey Allahın Rəsulu! (Ara vermədən ) bir gün oruc tutub bir gün buraxanın halı necədir?"-deyə soruşdu.

Rəsulullah ( ﷺ ) : -Bu, Davud (əleyhissəlam)'ın orucudur. buyurdu.

Hz.Ömər (رضي الله عنه): - ( Ara vermədən ) bir gün oruc tutub 2 gün tutmayanın halı necədir?" deyə soruşdu.

Rəsulullah ( ﷺ ): -Bunun, gücüm daxilində qılınmış olmasını arzu edirəm.[1]

---------------------

İzahı:

Abdullah (رضي الله عنه) hədisini, İmam Buxari ( رحمه الله) ,İmam Muslim ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) və İmam Nəsai ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Bu hədis, nafilə orucun fəzilətcə ən üstününün - il boyunca gün aşırı tutulan oruc- olduğuna dəlalət edir.

Bununla bərabər, gecə namazının ən fəzilətlisinin, gecəni 6 hissəyə bölüb, 4-cü və 5-ci hissəsində qılınan namaz olduğuna dəlalət edir. Son 6-cı hissəsi, istirahətlə keçirilməlidir. Ta ki, gümrah şəkildə sabah namazına dura bilinsin.

Əbu Qatadə (رضي الله عنه) hədisini, İmam Muslim ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) , İmam Nəsai ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir. Bəzi rəvayətlər isə, çox uzundur.

Hədis, il boyunca, 2 günü orucla və 1 gün orucsuz keçirmənin savab olduğuna, ancaq bunun çətin olduğuna və bu səbəblə, ən məqbul oruc şəklinin, gün aşırı oruc tutmaq olduğuna dəlalət edir. Bu cür oruc, il boyunca ara vermədən oruc tutmaqdan daha fəzilətlidir.

Çünki davamlı oruc tutulduğu təqdirdə vərdiş meydana gəlir. Və aclığın çətinliyi, çox da hiss edilmir. Lakin gün aşırı tutulduğunda, vərdiş halı yaranmır.

Rəsulullah iki gün oruc tutub bir gün tutmamağa, taqəti olmadığını bildirmişdir.

Əl-Mənhəl müəllifinin bəyanına görə, Rəsulullah ( ﷺ ), ümmətinin halı etibarı ilə, bu cümləni buyurmuşdur. Yoxsa, özünün gücü, buna artıqlaması ilə yetərdi. İmam Subqi ( رحمه الله) əl-Mənhəl'də belə deyir:

Mənə elə gəlir ki, ümmətinə çətinlik olmasın deyə, O ( ﷺ ), belə oruc tutmağı üsul olaraq mənimsəməmişdi. Çünki Özü ( ﷺ ) bunu etsəydi, sünnətinə tabe olmaq üzərə, ümməti də bunu edəcəkdi.

Bu səbəblə, Rəsulullah ( ﷺ ), oruc və namaz baxımından orta yolu seçmişdir. Bəzən oruc tutar, bəzən iftar edərdi.

Bununla bərabər, gecənin bir qismini ibadət, bir qismini də yuxu il keçirərdi."

Bu haqda İmam Ğazali ( رحمه الله) 'nin də görüşünü bilmək çox faydalı olar.Belə ki İmam Əbu Hamid Əl Ğazali: ( رحمه الله) belə deyir:

"...kamillik, insanın, orucun mənasını, orucla güdülən məqsədin- qəlbi təmizləyib bütün düşüncəni, Əziz və Cəlil Allah'a həsr etmək olduğunu anlamasındadır.

Daxili aləmin incəliklərinə vaqif olan kəs, öz halını diqqətə alar, halı, bəzən mütəmadiyən oruc tutmağı; bəzən heç oruc tutmamağı; bəzən də zaman-zaman oruc tutmağı; və zaman-zaman da oruc tutmamağı gərəktirə bilər.

Orucun mənasını qavradığı, axirət yoluna girmədə öz qəlbini incələdiyində, qəlbinin doğru və ya yalnış yolda olduğunu rahatca anlaya bilər.

Bundan ötürüdür ki, Rəsulullah ( ﷺ )'in nafilə oruc tutmaqla bağlı tətbiqatı mövzusunda:

O qədər oruc tutardı ki, artıq günlərini orucla keçiriləcək deyilərdi.

Yenə bəzən o qədər oruca ara verərdi ki, heç oruc tutmayacağı söylənərdi.

Yenə heç gecə ibadətinə qalxmayacaq söyləntilərə səbəbiyət verəcək şəkildə yatardı.

Bəzən heç yatmayacaqmış, gecələrini həmişə ibadətlə keçirəcəkmiş zənnini doğuracaq şəkildə vaxtını ibadətlə keçirərdi." rəvayət edilmişdir.

Rəsulullah ( ﷺ ) 'in bu tətbiqatı, vaxtların haqlarına necə riayət edəcəyini peyğəmbərlik nəzərilə kəşf etməsinə dayanır.[2]

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): "Davud (əleyhissəlam)'ın orucu haqqında gələn hədislər babı", hədis no: 1712-1713

[2]. Hüccətü'l-İslam İmam Ğazzali, İhya'u-Ulumi'd-din, 1. Cild, 6. Kitab/3. Bölmə: Nafilə oruclar, s. 564-565

Əbu Səid əl-Xudri (رضي الله عنه) 'dan belə rəvayət edilir:

Bir il (Qədr gecəsini axtarmaq üçün) Rəsulullah ( ﷺ ) ilə bərabər Ramazan'ın ortasındakı 10 gecə (gündüzləri il bərabər) etiqaf etdik. Rəsulullah ( ﷺ ) (20-ci günün sabahı etiqaf yerindən çıxaraq bizə):

"(Yuxuda) mənə Qədr gecəsi(nin bütün əlamətləri) göstərildi. Sonra unutturuldu. Sizlər Qədr gecəsini Ramazan'ın son 10 gününün tək gecələrində axtarın." buyurdu.(1)

--------------------

İzahı:

İmam Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) , İmam Malik ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) və Nəsai ( رحمه الله) də bunu rəvayət etmişlərdir. Mörtərizə içindəki ifadələr, digər rəvayətlərdən istifadə edilərək əlavə edilmişdir.

Qədr kəliməsi, fərqli mənalara gəlir.

• Bunlardan biri, qiymət və şərəfdir. Bu gecədə edilən ibadətlərin savabı, içində Qədr gecəsi olmayan 1000 ayda ediləcək ibadətlərin savabından üstün olduğu üçün, bu gecəyə "Qədr" ismi verilmişdir. Və ya bu gecə, ibadət edən mömin, üstün qiymət və şərəf qazandığı üçün, gecəyə bu isim verilmişdir.

• Qədr kəliməsinin ikinci mənası, təqdir və təyin etməkdir. Gecəyə bu ismin verilməsinin səbəbi budur:

Bu gecədən etibarən bir ilə qədər olan zamanda insanların qarşılaşacağı ölüm, ruzi kimi bütün hadisələr, Allah tərəfindən vəzifəli mələklərə bildirilir. Və hər mələyə, görəcəyi iş üçün əmr verilir.

Sözü mötəbər olan bütün alimlər, Qədr gecəsinin varlığına və qiyamətə qədər hər il təkrarlandığına icma etmişlərdir.

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi İmam Subki ( رحمه الله) , fərqli hədislərə dayanaraq verdiyi məlumata görə, Qədr gecəsinin bu əlamətləri vardır:

1- Qədr gecəsinin sabahı, günəş doğarkən bəyaz və göz qamaşdırmayacaq tərzdə pak və bir ləyən şəklində görülür. Səbəbi də, o gecə sabaha qədər çox sayda mələk yerə enər və göylərə çıxarlar. Mələklərin izdihamı dolayısı ilə, günəşin şiddətli işığı, sanki kölgələnmiş kimi olur.

2- Qədr gecəsi, çox sakit olur. Nə çox soyuq, nə də çox isti olur.

3- Qədr gecəsində, sabaha qədər ulduz düşməsi görülməz.

4- Hər şey o gecədə səcdə edər.

İmam Təbəri ( رحمه الله)'nin bir camaatdan rəvayət etdiyinə görə, o gecə ağaclar səcdə edərcəsinə yerə əyilər və doğrular.

Muslim'in Əbu Said əl-Xudri (رضي الله عنه) 'dən rəvayət etdiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) Qədr gecəsini axtarmaq üzərə Ramazan'ın ilk 10 günü etiqafa girmiş, sonra ikinci 10 günü etiqafa girmiş, daha sonra:

Qədr gecəsinin Ramazan'ın son 10 günündə olduğu mənə deyildi. Bu son 10 gündə etiqaf etmək istəyənlər, etiqaf etsinlər." buyurdu. Bunun üzərinə səhabələr, Rəsulullah ( ﷺ ) 'lə bərabər etiqafa girdilər.

Hədisdə bildirildiyi kimi, Rəsulullah ( ﷺ ) , yuxusunda Qədr gecəsinin hansı gecə olduğunu və əlamətlərini görmüş, sonra hansı gecə olduğu Allah tərəfindən unutdurulmuşdur. Unutdurulma səbəbi haqqında, Buxari'nin rəvayət etdiyi bir hədisdə, Ubadə b. Samit (رضي الله عنه) belə deyir:

Rəsulullah ( ﷺ ) Qədr gecəsinin hansı gecə olduğunu bizə xəbər vermək üçün çıxdı, amma iki müsəlmanın dalaşdığını gördü və:

Mən, Qədr gecəsini sizə xəbər vermək üçün çıxdım, ancaq filan və filan adam dalaşırdı. Bunun üzərinə Qədr gecəsi (bildirilməsi) qaldırıldı. Qaldırılmasının sizin üçün daha xeyirli olduğu umular. Artıq siz o gecəni Ramazan'ın 29, 27 və 25-ci gecələrində axtarın- buyurdu.

Qədr gecəsinin təyin edilməməsinin hikməti bu ola bilər:

Möminlər o gecəni tanısa idilər, yalnız o gecəni ihya etməklə kifayətlənib digər gecələrin ihyasını buraxa bilərdilər.

Hədis, Qədr gecəsinin, Ramazan'ın son 10 gününün tək gecələrində axtarılmasını əmr etmişdir.

Qədr gecəsinin, Ramazan'ın hansı gecəsində olduğuna dair fərqli rəvayətlər vardır. 17, 21, 23, 25, 27, 29-cu gecələrinə aid rəvayətlər olduğu kimi, 22, 24 və 26-cı gecələrinə aid rəvayətlər də vardır.

İmam Subki ( رحمه الله)'nin dediyinə görə, bəzi alimlər, bu rəvayətlərin sayını 44-ə çıxarmışlardır.

Ən qüvvətli rəvayət isə, 27-ci gecəyə aid olan rəvayətdir.

(1).  İbn Macə, Sünəm tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): Qədr gecəsi(nin hansı gecə olduğu) haqqındakı bab, hədis no: 1766)

Əbu Səid əl-Xudri (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Kim Allah yolunda bir gün oruc tutarsa, Allah, o günün orucu ilə, cəhhənəm atəşini, onun vücudundan 70 il uzaqlaştırar.

----------------------

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Kim Allah yolunda bir gün oruc tutarsa, Allah, onun vücudunu cəhhənəm atəşindən 70 il uzaqlaştırar.[1]

-----------------------

İzahı:

Əbu Səid (رضي الله عنه) hədisini, İmam Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) və İmam Nəsai ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'ın hədisini, İmam Nəsai ( رحمه الله) rəvayət etmişdir.

----------------

Hədislərdəki: "...Allah yolunda..." ifadəsindən məqsəd, cihad halı qəsd edilmiş ola bilər. Lakin bu da var ki, döyüşdə düşmənə qarşı daha güclü olmaq üçün, oruc tutmamaq, daha fəzilətlidir.

Əgər bu ifadə, bu mənada izah edilərsə, belə cavab veriləcək:

"Oruc tutmaqla zəif düşən qazinin oruc tutmaması və orucdan təsirlənməyən qazinin tutması, fəzilətlidir."

"...Allah yolunda..." ifadəsi, sırf Allah rizası və ixlaslı mənasında da izah edilə bilər.

---------------

Xarif: bu kəlimənin mənası, payız fəsli deməkdir. Hədisdə, "il" mənasında istifadə edilmiştir.

Yəni 70 illik məsafə cəhənnəmdən uzaqlaşdırılır. Bu ifadə, çox uzaqlaşdırılmadan kinayədir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): Allah yolunda bir gün oruc tutmaq haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1717-1718)

Oruc 3 dərəcəlidir:

1. Sıradan xalqın tutduğu oruclar;
2. Xavass'ın (seçilmişlərin) orucları;
3. Xavassu'l-xavas'ın (seçilmişlər içərisindəki seçilmişlərin) orucları

1. Xalqın tutduğu oruclar:

Mədəni yemə və içməkdən, cinsiyyət organlarını da cinsi münasibətdən uzaq tutmaqdır.

2. Seçilmişlərin tutduğu oruclar:

Yuxarıdakı maddi şərtlərə diqqət etməklə bərabər, qulaqları, gözləri, dili, əl-ayaq və digər orqanları da günahlardan qorumaqdır.

3. Seçilmişlər içərisindəki seçilmişlərin orucları:

Qəlbi bayağı düşüncələr və dünyaya yönəlmiş fikirlərdən uzaqlaşdırmaq surəti ilə Əziz və Cəlil olan Allah'tan başqa hər varlıqla qəlbin münasibətini kəsməkdir.

Belələrinin orucları, Allah Taala ilə axirət günü xaricindəki şeyləri zehinlərinə gətirdiklərində pozulacağı kimi, dini məqsəd daşımayan, dünyaya yönəlmiş düşüncələri ilə də orucları pozulur. Ancaq dini məqsədli düşüncələr, axirət azuqəsi sayılıb, dünyaya aid düşüncələr qəbul edilmədiyindən, bu cür düşüncələrlə, onların orucları pozulmaz.

"Qəlb qəhrəmanları" belə deyərlər:

"Oruclu kimsənin axşam nə ilə iftar edəcəyi dərdinə düşüb yemək hazırlığı etməsi, dəftərinə bir xəta olaraq qeyd edilər."

Çünki belə bir düşüncə, Allahın ehsanına güvənin azlığını, Onun ruzi mövzusunda verdiyi sözə qəti inancın zəyifliyini görsədir. Bu, peyğəmbərlər ilə siddiq və muqarreb (Allaha daha yaxın) kimsələrin rütbəsidir.

Belə bir oruc, Allahdan başqa hər varlıqdan sıyrılıb düşüncəni tamamilə Ona sərf etmək və Əziz və Cəlil Allah'ın:

"(Ya Rəsulum!) Sən: “Allah!” deyib çağır, sonra da onları burax ki, düşdükləri bataqlıqda oynaya-oynaya qalsınlar. (Özlərinin dedi-qodularında, pis işlərində və yaramaz əqidələrində davam etsinlər." (Ənam/91)

ayətində vurğulanan mənaya bürünməkdir.

2) Seçilmiş kimsələrin orucları və özəllikləri:

Seçilmişlərdən məqsəd, saleh, yaxşı hal sahibi kimsələrdir. Bunların orucları, organları günahlardan qorumaqdır. Bu da 6 şeyin yerinə gətirilməsi ilə gerçəkləşib tamamlanır:

1. Gözlərin orucu:

Gözləri məşğul edəcək, Allahı anmaqdan uzaq tutacaq pislənən və çirkin görülən hər hərkəttən uzaq tutmaq, görmə sahələrini azaldmaqdır. Peyğəmbər ( ﷺ ) belə buyurur:

'Harama baxmaq, İblis'in oxlarından zəhərli bir oxdur. Allah qorxusu ilə, bu baxışdan vaz keçən kimsəyə, Əziz və Cəlil olan Allah, dadını hiss edəcəyi bir iman verər.'

2. Dilin orucu:

Dili, artıq-əskik sözlərdən, yalandan, qiybətdən, söz daşımaqdan, pis laqqırtılardan, kobud sözlərdən, söz güləşdirməkdən, mübahisələrdən qoruyub susmağa məcbur etmək, Allahı anmaqla məşğul etmək və Quran oxumağa yönəltməkdir. Dildəki bu əməliyyatlar, dilin orucudur.

Bişr b. əl-Haris ( رحمه الله) , Süfyan əs-Sevri'nin ( رحمه الله) :

'Qiybət, orucu pozar.' dediyini rəvayət etmişdir.

Leys bin Sad ( رحمه الله) də, Mücahidin ( رحمه الله) belə dediyini bildirir:

"2 şey orucu pozar: Qiybət və yalan."

Peyğəmbər ( ﷺ ) belə buyurur:

"Oruc bir qalxandır. Biriniz oruclu ikən söyməsin, cahillik edib dalaşmasın. Birisi onunla döyüşməyə qalxsa vəya ona söyməyə başlasa, 'Mən orucam, mən orucam." desin.

Allah rəsulunun sağlığında belə bir hadisənin yaşandığı xəbər verilir:

Peyğəmbər ( ﷺ ) zamanında 2 qadın oruc tutmuş və günün son saatlarına doğru aclıq və susuzluqdan halsız düşmüşlərdi, az qalsın, həlak olacaqlardı. Oruclarını pozmaq üçün Allah Rəsuluna ( ﷺ ) xəbər göndərib, izn istədilər. Allah Rəsulu ( ﷺ ) bir qədəh göndərdi və vəzifəli şəxsə:

-'Onlara de, yediklərini bu qədəhə qussunlar.' diyə tənbeh etdi.

Qadınlardan biri qusunca, ağzından təptəzə qan və ət parçası gəldi və qusduqları ilə qədəhin yarısı doldu. O birisi də, eyni şəkildə qusdu. Beləcə, qədəh doldu. Hər kəs bu haldan təəccübləndi. Bunun üzərinə Peyğəmbər ( ﷺ ) :

'O 2 qadın, Allahın onlara halal qıldığı yeməklərdən uzaq durub oruc tutdular, amma Allahın, üzərlərinə haram qıldığı şeyləri yedilər. Bir arada oturub insanları çəkişdirdilər, qiybət etdilər. Bax bu qədəhdə görülənlər, qiybət etdikləri insanların ətləridir.' buyurdu.

3. Qulaqların orucu:

Qulaqları çirkin görülən şeyləri dinləməkdən qorumaqdır. Çünki söylənməsi haram olan hər sözün dinlənməsi də haramdır. Bundan ötürüdür ki, Allah (Azzə və Cəllə) pis sözlərə qulaq verənlə haram yeyənləri bir tutub Maidə surəsinin 42-ci ayətində belə buyurur:

"Onlar, yalana qulaq asanlar və haram yeyənlərdir.

Əgər yanına gəlsələr, aralarında hökm et və ya onlardan üz çevir. Əgər onlardan üz döndərsən, sənə heç bir zərər verə bilməzlər. Əgər aralarında hökm etsən, ədalətlə hökm et. Allah ədalət sahiblərini sevər!"

Yənə Allah (subhənəhu və taala) başqa bir ayətdə də belə belə buyurur:

"Kaş onların (yəhudilərin) din alimləri və fəqihləri, onlara günah söyləməyi və haram yeməyi qadağan edəydilər! Onların törətdiyi əməllər necə də pisdir!" (Maidə/63)

Elə isə, edilən qiybətə səs çıxarmamaq haramdır.

Bir ayətdə də Allah Taala belə buyurur:

"Allah Kitabda (Qur’anda) sizə nazil etmişdir (bildirmişdir) ki, Allahın ayələrini inkar edildiyini və onlara istehza olunduğunu eşitdiyiniz zaman müşriklər başqa bir söhbətə girişməyənə qədər onlarla bir yerdə əyləşməyin! Çünki o vaxt siz də onların tayı olarsınız. Həqiqətən, Allah münafiqlərin və kafirlərin hamısını Cəhənnəmdə bir yerdə toplayacaqdır!" (Nisa/140)

Bundan ötürü Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

"Qiybət edənlə qiybətçinin qiybətini dinləyən, günahda ortaqdırlar."

4.Digər orqanların orucu:

Əl və ayaq kimi digər orqanları günah və çirkin davranışlardan, mədəni də iftar vaxdında şübhəli yeyəcək və içəcəklərdən qorumaqdır.

Bəli, halal yeməkləri yeməyib oruc tutmaq və ardından haram yeyəcəklər ilə iftar açmanın mənası yoxdur. Belələri, bir köşk qurmaq üçün bir şəhəri yıxan kimsələri xatırladır. Çünki halal yeməklər, növləri etibarı ilə deyil, çoxluqları cəhətindən zərərlidirlər.

Orucla güdülən məqsəd, bu çox yeməyi azaldmaqdır.

'Zərəri toxuna bilər' qayğısı ilə çox dərman içməkdən qaçıb zəhər içməyə cəhd edən, axmaqdır.

Haram, dini yox edən bir zəhər ikən, halal da azı yararlı, çoxu zərərli bir dərman özəlliyindədir.

Orucun məqsədi, halallardan istifadəni ən minimum səviyyəyə endirməkdir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

'Neçə oruc tutanlar vardır ki, oruclarından aclıq və susuzluqdan başqa faydaları yoxdur.'

Hədisin izahında belə kimsələrin:

oruclarını haramla açanlar olduğu söyləndiyi kimi;

özlərini haram yeməklərdən uzaq tutub haram qılınmış olan qiybətlə insanları çəkişdirmək surəti ilə onların ətləri ilə iftar açanlar olduğu da söylənmişdir.

5. İftarda az yemək:

Seçilmişlərə aid orucu tuta bilmək üçün iftar vaxdında halal yeyəcəklərdən də olsa, qarını necə gəldi doldurmamaqdır.

Gündüz yemədiyi şeyləri, axşam iftar vaxtında yeyən kimsə, Allahın düşmənini (şeytanı) məğlub etmək və şəhvətini qırmaq üçün tutduğu orucdan necə faydalana bilər?

Hətta zaman-zaman bəziləri, oruclu ikən yemədikləri yeməkləri, iftarda yeyirlər. Yenə bir neçə ayda yeyiləməyəcək qədər çox və fərqli yeməklər, Ramazan üçün toplanılıb bu ayda yeyilməsi adət-ənənəyə çevrilmişdir.

Halbuki oruc tutmaqla güdülən məqsəd, təqva mərtəbəsinə çatmaq üçün ac qalıb şəhvəti qırmaqdır.

Mədə sabahdan axşama qədər boş buraxıldığından axşam üstü bol və dadlı yeməklərin qarşısına keçdiyində istəyi qabarır, yeyib doyduqca yemə arzusu artır, gücü qat-qat çoxalır. Nəfsin şəhvət impulsları hərəkətə keçir. Halbuki normal yemək adətini davam etdirsə idi, böyük ehtimalla bütün bunlar başına gəlməyəcəkdi.

Orucun ruhu və özü, şeytanın -pisliklərə sürükləmək üçün vasitə olaraq istifadə etdiyi- güclərini zəyiflətməkdir. Bu da ancaq yeməyi azaldmaqla mümkün olur.

Yəni oruc olmadığında adət etdiyi yemək miqdarı nə qədərdirsə, oruc tutduğunda iftarını açarkən də eyni nisbətdə yeməlidir.

Günün digər hissələrində yediyi yeməkləri toplayıb axşam iftarda yesə, orucundan heç bir fayda görə bilməz.

Hətta aclığı hiss etməsi və bədəninin zəyiflədiyini duyması üçün gündüzləri çox yatmamaq da, orucun ədəblərindəndir.

Belə etdiyi təqdirdə, qəlbi təmizlənər, hər gecə bir az daha zəyiflədiyi üçün rahatca gecə namazlarına qalxmağa və virdlərini (davamlı olaraq etdiyi ibadətlərini, zikirlərini) etməyə fürsət tapar.

Belə bir hala sahib olan kimsənin qəlbi üzərində şeytanın dolaşa bilməyəcəyi və göylərin gizliliklərini seyr edə biləcəyi umular.

Qədir gecəsi də, mələkut aləminin (əşyanın iç üzü, həqiqətinin) sirlərindən bəzi sirlərin açıldığı bir gecədən ibarətdir. Allah Taala'nın:

'Biz, Quranı Qədir gecəsində endirdik.' (Qədir/1)

ayəti ilə də bu məna qəsd edilmişdir.

'Qəlbi ilə sinəsi arasına yemək torbası asan' kimsə, bu sirlərdən məhrum qalar. Bütün düşüncəsi ilə Allaha yönəlmədikcə mədəsini boş buraxması,Allah ilə aradakı pərdəni qaldırmağa yetməz.

Əsas məqsəd, bütün düşüncələri Allaha həsr etməkdir. Bunun ilk pilləsi də, yeməkləri azaldmaqdır.

(Hüccətü'l-İslam imam Ğazzali, İhya'u-Ulumi'd-din, 1. Cild, 6. Kitab/2. Bölmə: Orucun batini fərzləri, s. 556-558)

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurdu:

Adəm oğlunun işlədiyi hər yaxşılıq (xeyir və ibadətin mükafatı yönündən) 10 mislindən 700 mislinə, Allahın dilədiyi sayıya qədər artırılar.

Allah Taala buyurur ki: Amma oruc belə deyildir. Çündki oruc mənim üçündür. Və onun mükafatını mən verərəm. Oruclu kimsə, şəhvətini və yeməyini Mənim üçün tərk edir.

Oruclu üçün 2 sevinc vardır:
Birinci sevinc- iftar vaxtındakı sevincidir.
Digər sevinci də - Rəbbinə qovuşduğu zamandakı sevincidir.

(And olsun ki) oruclunun ağız qoxusu, Allah qatında müşk qoxusundan daha gözəldir." (1)

Oruc və Ramazan kəlimələri haqqında qısa məlumat:

Savm (Oruc) nə deməkdir?
Savm və siyam kəlimələri, ərəb dilində- tutmaq, susmaq, durğunlaşmaq, özünü əngəlləmək kimi mənalara gəlir.

Şəriətdə isə, fəcrin doğuşundan gün batıncaya qədər xüsusi bir niyyətlə yeməkdən, içməkdən və cinsi münasibətdən özünü tutmaq, əngəlləməkdir.

Ramazan nə deməkdir?
Ramazan, ərəbcə bir kəlimədir. Bu aya Ramazan adının verilməsindəki hikmətlər, alimlər tərəfindən belə bildirilmişdir:

1️⃣. Yayın sonu payızın əvvəlində yağıb, yer üzünü tozdan təmizləyən yağış mənasına gələn "ramda" kəliməsindən alınmışdır.

Bu yağışın yer üzünü təmizlədiyi kimi, Ramazan da, möminləri günah kirlərindən təmizləyər.

2️⃣. Günəşin şiddətli hərarətindən daşların yanıb qızarması mənasına gələn "ramad" kəliməsindən alınmışdır.

Belə qızmar yerdə yeriyənin ayaqları yanar, zəhmət və məşəqqət çəkər.

Bunun kimi də, oruc tutan kimsə də, aclıq və susuzluğun hərarətinə qatlanar, məşəqqət çəkər, içi yanar.

Qızmar yer orada yeriyənlərin ayağını yandırdığı kimi, Ramazan da möminlərin günahlarını yandırar, yox edər.

3️⃣. Qılıncın tiyəsini (kəsən hissəsi) vəya ox dəmirini incəldib kəskinləşdirmək üçün zindanın (yanan iki daşın) arasına qoyub döymək mənasına gələn "ramd" dan alınmışdır.

Bu aya Ramazan isminin verilməsi də, ərəblərin bu ayda silahlarını kəskinləşdirib hazırladıqlarından dolayıdır. (1)

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifinə görə isə:

4️⃣. Ərəblər, ayların isimlərini dəyişdirdikləri zaman, hər ayı, rast gəldiyi fəsilə görə isimləndirirdilər. Ramazan ayı, istiliyin şiddətli olduğu zamana rast gəldiyi üçün, Ramazan adını vermişdilər.

Ramazan orucu hicrətin ikinci ili Şaban ayının üçüncü bazar ertəsi günü fərz qılınmışdır. Ramazan orucunun fərziyyəti, Kitab, sünnət və icma ilə sabitdir. Bundan dolayı, fərziyyətini inkar eden, kafir olur.

Ramazan orucu fərz olmadan əvvəl, Muhamməd ümmətinə hansı bir orucun fərz qılınıb-qılınmadığı xüsusunda, alimlər ixtilaf etmişlərdir.

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi, bu xüsusda verdiyi məlumatın icmalı budur:

Hənəfilərə görə, ilk əvvəl Aşurə günü, yəni Məhərrəm ayının 10-cu günü orucu fərz qılınmış, sonra hər ayın 10 günündən birinin orucla keçirilməsi fərz qılınmış, daha sonra isə, Ramazan orucu fərz qılınınca, zikr edilən orucların fərziyyəti qaldırılmışdır.

Cumhura və Şafei alimlərinin məşhur qövlünə görə, Ramazan orucundan əvvəl, hər hansı bir oruc fərz qılınmamışdır.

Hədisin izahı:

Buxari ( رحمه الله) və Muslim ( رحمه الله) də bu hədisi rəvayət etmişlərdir. Tirmizi ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) və Nəsai ( رحمه الله) də bu mənanı ifadə edən bənzər hədisləri rəvayət etmişlərdir.

Hədis, mömin qulun işlədiyi hər ibadət və xeyirli işin mükafat baxımından ən az 10 qat arttırılacağını, bu artımın 700 qata, hətta daha böyük rəqəmlərə çata biləcəyini müjdələyir.

Bəqara surəsinin 261-ci ayətində də Allah, Öz yolunda xərclənən malın savabının bu şəkildə arttırılacağını müjdələyir:

"Mallarını Allah yolunda sərf edənlərin halı yeddi sünbül verən bir toxuma bənzər ki, bu sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah istədiyi kimsə üçün bunu qat-qat artırır. Allah (lütfü ilə) genişdir."

Hədis, orucun savabının bu ölçüdən müstəsna olub, çox daha artıq olduğunu hökmə bağlayır. Bu hökmə səbəb olaraq da:

"Çünki oruc Mənim üçündür və onun mükafatını Mən verərəm." buyurur.

Hədisin bu cümləsinin mənası xüsusunda alimlər fərqli açıqlamalar gətirirlər.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , Muslimin Səhihinə yazığı şərhdə, bu hədisin açıqlamasını verərkən icmal olaraq belə deyir:

"Bütün ibadətlər Allah Taala üçün olmaqla bərabər bu hədisdə Allah Taala'nın:

"Oruc Mənim üçündür..." buyurmasının səbəbi xüsusunda alimlər ixtilaf etmişlərdir. Belə ki:

1️⃣. Bəzi alimlərə görə, səbəb budur:

Kafirlər bütlərinə namaz, səcdə, sədəqə, zikir və bənzəri ibadət şəkilləri ilə ibadət ettikləri halda, bəşər tarixinin heç bir dövründə, oruc tutmaq surəti ilə ilahlarına ibadət etməmişlərdir. Dolayısı ilə, heç bir dövrdə Allahdan başqa heç bir İlah üçün oruc tutulmamışdır.

2️⃣. Namaz, həcc, cihad, sədəqə və digər ibadətlər açıqdan edildiyi üçün riya və göstərişdən tamamən uzaq tutulması çox çətindir. Bu cür ibadətlərdə ixlasın zədələnməsi mümkündür.

Amma oruc, qul ilə Allah arasında gizli qalan bir ibadət olduğu üçün riya və göstərişdən uzaqdır. Sırf Allah rızası üçün edilir.

3️⃣. Yemək yeməyə ehtiyac duymamaq, Allah Taala'nın sifətlərindəndir. Qul, oruc tutmaqla Allah Taala'nın bu sifətlərinə sarılmaq istəyər. Amma heç bir şey Allah'ın sifətlərinə bənzəməz.

4️⃣. Allah Taala, orucdan başqa ibadətlər qarşısında verəcəyi mükafatı, bəzi qullarına açıqladığı halda, orucun mükafatını bildirməyərək:

"Orucun savabının miqdarını və neçə qat arttırılacağını ancak Mən bilirəm." buyurmuşdur.

5️⃣. Orucun qədir və qiymətinin ucalığını və üstünlüyünü ifadə etmək üçün bu ifadə buyurulmuşdur.

Zikr edilən cümlənin sonundakı:

"...və onun mükafatını Mən verərəm..." cümləsi:

Orucun fəzilətinin əzəmətini və savabının çoxluğunu bəyan edir. Çünki Kərim və Comərd bir kəs:

'Bu mükafatı mən şəxsən verərəm.'

dediyi zaman, veriləcək mükafatın və ehsanın böyük olması gərəkər."

---------------

Hədisin: "Oruclu üçün 2 sevinc vardır..."cümləsinə gəlincə, İmam Nəvəvi ( رحمه الله) belə deyir:

Oruclunun iftarını açdığı zamanki sevincinin səbəbi: Oruc ibadətini tamamlaması, orucu pozan şeylərdən uzaq qalması və orucun uca savabını gözləməsidir.

Oruclunun Allaha qovuşduğu zamanki sevinci'nin səbəbi isə, o anda görəcəyi orucun uca mükafatı və Allahın onu bu ibadətə müvəffəq qılma nemətini xatırlamasıdır."

imam Əbul Həsən əs-Sindi ( رحمه الله) , oruclunun iftar anındakı sevinc səbəbini açıqlayarkən, İmam Nəvəvi ( رحمه الله) 'nin bəyan etdiyi səbəbin yanında, insanın o anda yemək və su ehtiyacını ortadan qaldırmağı bacarması ilə duyduğu təbii sevinci də zikr edərək belə izah gətirənlərin də olduğuna diqqət çəkir.

--------------------

Hədisin: Oruclunun ağız qoxusu, Allah qatında müşk qoxusundan daha gözəldir: cümləsi ilə bağlı olaraq, İmam Nəvəvi ( رحمه الله) belə deyir:

Xuluf: ağız qoxusunun pozulmasıdır. Bəziləri bu kəliməni "xaluf" deyə qeyd etmiş isələr də, Xattabi'nin dediyi kimi, bu, xətadır, doğrusu "xuluf"dur.

Bu cümlənin mənası haqqında əl-Maziri ( رحمه الله) belə deyir: Bəzi qoxuların gözəlliyi və bundan xoşlanmaq, canlı varlıqların sifətlərindəndir. Onlar, təbiətlərinin meyl ettiyi şeylərdən xoşlanırlar. Təbiətlərinin nifrət ettiyi şeylərdən isə, xoşlanmazlar.

Bu hal, Allah haqqında imkansızdır. Onun üçün bu cümlə, məcazi mənada istifadə edilmişdir. Bundan məqsəd:

Oruc birinin aclığı dolayısı ilə, dəyişən ağız qoxusunun, Allah qatında məqbul və qiymətli olmasıdır.

İmam Qadı İyad ( رحمه الله) 'ın dediyinə görə, bəziləri belə demişlərdir:

Allah Taala oruclunu, ağız qoxusunun dəyişməsinə qarşılıq, qiyamət günü mükafatlandırar və qiyamətdə onun ağız qoxusu, müşk qoxusundan daha xoş olar. Necə ki, şəhidin qanının qoxusu, müşk qoxusu olar.

Bu qövlə (sözə, görüşə) görə, zikr edilən cümlədən məqsəd:

Bu qoxunun Allahın mələkləri qatındakı xoşluğu, bizim yanımızdakı müşk qoxusunun xoşluğundan üstündür.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) sözlərinə davamla belə deyir:

Ən səhih məna, Məğrib alimlərindən əd-Dəravərdi ( رحمه الله) 'nin və bəzi dostlarımızın (Şafii alimlərinin) bəyan etdikləri bu mənadır:

Oruclunun ağız qoxusunun pozulması ilə, hasil olan savab, cümələrdə, bayramlarda, hədis və zikir məclislərində və s. xeyirli toplantılarda, yığıncaqlarda məndub (ədəbə uyğun, dinən əmr edilməsə də, gözəl görülən davranış) olan gözəl qoxu və xüsusi ilə də müşk qoxusu istifadə etməkdən əldə edilən savabdan daha çox olmasıdır.

Dostlarımız (Şafii alimləri) bu hədisi dəlil göstərərək, oruclunun zöhrdən sonra misvaq istifadə etməsinin məkruhluğuna hökm etmişlərdir. Çünki misvaq istifadə etmək, fəzilətli isə də, oruc birinin zöhrdən sonra istifadə etməsi, bu hədisdə fəziləti bildirilən qoxunu ortadan qaldırır. Bu qoxunun fəziləti isə, misvaq istifadə etməyin fəzilətindən daha böyükdür.

Necə ki, şəhid qanının qoxusunun gözəlliyi hədislərdə bildirilmiş və bu səbəblə şəhidin cənazəsinin yuyulması tərk edilmişdir.

Halbuki ölünü yumaq, fərzdir. Gözəlliyinə hədislə şəhadət edilən şəhid qanının qalmasını qorumaq üçün fərz olan yuyulma tərk edilincə, gözəlliyinə hədisdə şəhadət edilən oruclunun ağız qoxusunun qorunması üçün vacib olmayan misvaq işini tərk etmək, təbii görülür.

(1) İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi: Orucun fəziləti haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1638)

(2) M. Hamdi Yazır, Haqq dini Quran dili, 1. Cild, s. 643-644

Səhl b. Sad (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulallah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

İnsanlar iftar etməkdə tələsdikləri müddətcə daim xeyir ilə yaşayarlar.

------------------

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه)' dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

İnsanlar iftar etməkdə tələsdikləri müddətcə xeyir ilə yaşayarlar. İftar etməkdə tələsin. Çünki yəhudilər, (iftarlarını) geciktirərlər.

Not: Məcməu'z-Zəvəid'də belə deyilmişdir: Bunun isnadı Imam Buxari və  Imam Muslim'in şərti üzərinə səhihdir. Bu hədisi İmam Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) və başqaları Səhl b. Sa'd'ın rəvayətilə zikr etmişlərdir.

İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): İftar açmaqda tələsmək haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1697-1698

----------------------

İzahı:

Səhl'in hədisini, İmam Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) və Imam Tirmizi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Əbu Hureyrə hədisini, Hakim ( رحمه الله) də rəvayət etmişdir. Əbu Davud ( رحمه الله) ilə İmam Nəsai ( رحمه الله) də Əbu Hureyrə 'ın hədisini mərfu olaraq (sənədi qüvvətli olsun və ya olmasın, Peyğəmbərə ( ﷺ ) isnad edilən hədis):

---لا يزال الدين ظاهرا ما عجل الناس الفطر لأن اليهود والنصارى يؤخرون---

İnsanlar iftar etməkdə tələsdikləri müddətcə, İslam qələbə çalmaqda davam edəcəkdir. Çünki yəhudilər və xristiyanlar, iftarlarını geciktirərlər; - mətnilə rəvayət etmişlərdir.

Hədislər, iftarı gecikdirmədən açmağın müstəhəbliyinə dəlalət edirlər. Təbii ki, günəşin batması şərti vardır.

İmam Şafei (رضي الله عنه) əl-Umm'da belə deyir:

"İftar açmaqda tələsmək müstəhəbdir. Geciktirilməsində fəzilət olduğu zənnilə qəsdən gecikdirmək, məkruhdur. Belə bir məqsəd olmadan gecikdirilməsində kərahət yoxdur."

İkinci hədis, yəhudilərin və xristiyanların iftarı gecikdirdiklərinə dəlalət edir. İbn Hibban ( رحمه الله) və Hakim ( رحمه الله) 'in rəvayət etdikləri Səhl hədisindən Kitab əhlinin ulduzlar görülüncəyə qədər bu şəkildə iftarı gecikdirdikləri anlaşılır. Günümüzdə bəzi şəxslər də bu şəkildə iftarı geciktirirlər. Hədislər, bu davranışı rədd edərlər.

Müsəlmanların iftar açmaqda tələsdikləri müddətcə xeyir ilə yaşamağa davam edəcəkləri və İslam'ın digər dinlərə qələbə çalmağı davam etdirməyi məsələsinə gəlincə:

Əl-Mənhəl əsərinin (Əl-Mənhəlu'l-Azbi'l-Məvrud Şərh-u Sunən-i Əbu Davud) müəllifi İmam Mahmud Muhamməd Xattab əs-Subqi bu xüsusda belə deyir:

Yəni müsəlmanlar, Peyğəmbər ( ﷺ ) 'in sünnətinə bağlı qalaraq və İslamın gətirmiş olduğu sabit qanunları öz başlarına görə dəyişdirməyib olduğu kimi qoruduqları müddətcə, xeyir ilə yaşayarlar və düşmənlərini məğlub edərlər.

İslam prinsiplərinə zidd hərəkət etdikləri vaxt, bunların bu muxalifəti, şər içinə düşəcəklərinə əlamət olar.

Ənəs b. Malik (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Səhər vaxtında yeyin və için. Çünki onda bərəkət vardır.[1]

------------------------

İzahı:

İmam Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) və İmamTirmizi ( رحمه الله) də bu hədisi rəvayət etmişlərdir. İmam Tirmizi ( رحمه الله) , hədisin həsən-səhih olduğunu söyləmişdir.

İbn Hacər əl Əsqalani ( رحمه الله) , Fəthu'l-Bari'də belə deyir:

Bəzilərinə görə, "bərəkət"dən məqsəd:

"Səhər vaxtında sahur yeməyi vəsiləsi ilə oyanıb dua etməkdir. Ən uyğunu isə, budur ki:

Sahur yeməyinə qalxmaqla fərqli yönlərdən bərəkət hasil olur. Bu yönlərin bir qismi bunlardır:

•Peyğəmbər ( ﷺ ) in sünnətlərinə riayət etmək;

• Kitab əhlinə müxalifət etmək;

• İbadət üçün qüvvət almaq;

• Aclığın yol açdığı halsızlığı bərpa etmək;

• Gümrahlıqla oruc ibadətinə yönəlmək;

• Səhər vaxtında kömək istəyən yoxsullara sədəqə vermək;

• İbadət və duaların məqbul olduğu qüvvətlə umulan səhər vaxtında ibadət və dua etmək;

• Oruc niyyətini axşam unutmuş olana, niyyət etmə imkanını qazandırmaqdır."

Hədisdəki əmr, alimlərcə məndubluq üçündür. Yəni oruc tutacaq kimsələrin səhər vaxtında qalxıb bir şey yeməkləri və yə içməkləri, sünnətdir, vacib deyildir.

İbnu'l-Munzir ( رحمه الله) , bu hüküm xüsusunda icma olduğunu söyləmişdir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): Sahur yeməyini yemək haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1692

Rəbia b. əl-Ğaz (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə:

O, Rəsulullah ( ﷺ )'in nafilə oruc halını Aişə (radiyallahu anha)'dan soruşmuş, Aişə (radiyallahu anha) da belə demişdir:

O, ən əvvəl bazar ertəsi və cümə axşamı (günləri) orucunu arzulayardı.

------------------

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) rəvayət edildiyinə görə:

Rəsulullah ( ﷺ ) , bazar ertəsi və cümə axşamları oruc tutardı. Peyğəmbər ( ﷺ ) 'ə:

Ey Allahın Rəsulu! Sən bazar ertəsi və cümə axşamı oruc tutursan' deyə (bunun) hikməti soruşuldu. O ( ﷺ ) , belə buyurdu:

Bazar ertəsi və cümə axşamı günləri, Allah Taala hər müsəlmana məğfirət edər. Küsülü olanlar müstəsna. Allah:

Küsülü olan bu iki şəxs barışıncaya qədər, onları burax.' buyurur.[1]

---------------------------

İzahı:

Bazar ertəsi və cümə axşamı günləri orucunun fəzilətinə dair ilk hədisi, İmam Tirmizi ( رحمه الله) də rəvayət etmişdir.

Bu hədisdə keçən "taharri": ən layiqini və ən uyğununu tələb etməkdir. Bir qövlə görə, savab istəmək və bir şeyi normasından artıq bir istəklə tələb etməkdir.

İkinci hədis, Darimi ( رحمه الله) tərəfindən də rəvayət edilmişdir. Tirmizi də bunun bir qismini rəvayət etmişdir. Tirmizi'dəki rəvayət belədir:

Rəsulullah ( ﷺ ) buyurdu ki:

"Əməllər, bazar ertəsi və cümə axşamı günləri (Allaha) ərz edilər. Mən, oruclu ikən əməlimin ərz edilməsini sevərəm."

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi( رحمه الله) belə deyir:

Əməllərin bu 2 gündə Allaha ərz edildiyi hədislərlə sabitdir. Mənə elə gəlir ki, əməllər ərz edildiyi zaman, Allah müsəlmanlara məğfirət edər. Bu məğfirətdən, məşru (şəriətə, dinə uyğun) bir səbəb yox ikən bir-birilə küsülü olanlar, istifadə edə bilməzlər.

Din uğrunda və ya ailə fərdlərinin ədəbləndirilməsi üçün küsülü qalmaq, caizdir. Belə bir səbəbə bağlı olaraq başqasına küsənlər, o məğfirətdən yararlanarlar.

---------------

Küsülü olanlar haqqında, Allah Taala:

"Bunları barışıncaya qədər burax..." buyurur.

1) Allah'ın xitab etdiyi kəs, əməlləri ərz edən mələk ola bilər. Bu təqdirdə: "...burax..." əmrindən məqsəd, onların əməllərini ərz etməməkdir.

2) Belə də ola bilər:

Allah birinə məğfirət etdiyi zaman, mələk onun xətalarını örtər və ya dəftərindən silər. Bu ehtimala görə "...burax..." əmrindən məqsəd, belələrin günahlarını örtmək və ya silmək işini burax, deməkdir."

---------------------

Sual edilsə ki:

Əməllərin hər gün sabah və axşam Allah'a yüksəldiyinə dair hədislər mövcuddur. Halbuki siz, bu hədislərlə, əməllərin Allah'a ərz edilməsini, sadəcə bazar ertəsi və cümə axşamına xas qıldınız?!

Cavab olaraq deyərik ki:

Zikr etdiyimiz hədislər, əməllərin sabah və axşam yüksəldildiyinə dair hədislərə tərs düşmür. Çünki yüksəldilmək və ərz edilmək başqa-başqa şeylərdir.

Bununla bərabər, əməllərin Şaban ayında yüksəldildiyinə və ya ərz edildiyinə dair hədislərə də tərs düşməz.

Çünki:

Həftəlik əməllərin- zikr edilən (1-ci və 4-cü) günlərdə;

İllik əməllərin də- Şaban ayında cəm halda ərz edilməsi mümkündür.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): 'Bazar ertəsi və Cümə axşamı günləri orucu babı', hədis no: 1739-1740

FİTRƏ ZƏKATINDA ÇIXARILACAQ MALIN CİNSİ.

Fitrə zəkatı qida olaraq bu dörd şeydən ödənər:
1. Buğda və yaxud buğda unu.
2. Arpa və yaxud arpa unu.
3. Xurma. Qəsd olunan oruc açarkən yeyilən xurmadır.
4. Kişmiş.

Bu ərzaqların yerinə qiymətlərini hesablayaraq pul şəklində ödəmək də caizdir. Çünki Allah Rəsulu ( ﷺ ) fitrə zəkatını əmr etdikdən sonra “Onları (yoxsulları) belə bir gündə möhtac olmaqdan xilas edin” buyurmuşdur. [1] Bu isə pulla da mümkündür.

İmam Əbu Yusuf (رحمه الله) belə deyir: “Mənə görə un şəklində vermək taxıl şəklində verməkdən daha yaxşıdır. Dirhəmlər (pul) şəklində ödəmək isə un şəklində ödəməkdən daha yaxşıdır. Çünki bu zəngin üçün daha asandır və yoxsulun ehtiyacını daha yaxşı ödəyir”. [2]

Çünki un taxıldan daha az zəhmətlidir. Taxılı üyütmək, xüsusən günümüzdə dəyirmana aparmaq hamısı əlavə xərcdir. Un isə hazır üyüdülmüş haldır. Pul şəklində ödəmək isə həm taxıl, həm də un şəklində ödəməkdən yaxşıdır. Çünki ola bilsin o yoxsulun undan və yaxud taxıldan başqa şeyə ehtiyacı var. Əgər əlində pulu olsa o ehtiyacını aradan qaldıra bilər. Hər yoxsul nəyə ehtiyacı olduğunu özü daha yaxşı bildiyi üçün ona fitrə zəkatını pul olaraq vermək ən uyğun olanıdır. Bu yolla yoxsul da özü istədiyi şəkildə ehtiyacını aradan qaldırar.

Bu bolluq anında bu cürdür. Əgər mağazalarda və bazarlarda bolluq olarsa pul olaraq vermək daha yaxşıdır. Lakin əgər qıtlıq olarsa sadalanan ərzaqlar şəklində vermək daha yaxşıdır. Çünki qıtlıq olduğu zaman yoxsul birisi ərzaq tapmaya da bilər.

Burada bir hikmətə də toxunmaq istəyirəm. Bilindiyi kimi fitrə zəkatının cinsi bütün hədislərdə pul olaraq deyil, ərzaq olaraq təyin edilib. Əgər pulla təyin edilsəydi pulun qiyməti əsrdən-əsrə dəyişdiyi üçün o zamankı miqdar indiki ehtiyacı ödəmək üçün kifayət etməyə bilərdi. Lakin ərzaqla təyin edildiyi zaman pul nə qədər ucuzlaşır ucuzlaşsın yenə ərzağa yetəcək miqdarda verilməlidir.

Fitrənin pul şəkilində çıxarılmasının caiz olduğunu deyənlər Hənəfilər və tabiinlərdən Həsən əl-Bəsri (رحمه الله) , Ömər ibni Abdulaziz (رحمه الله) ,Süfyan əs Səvri (رحمه الله) ,Ata bin Rəbah (رحمه الله) və həmçinin bir digər görüşə görə İmam Əhməddir (رضي الله عنه) .[3] Bundan əlavə olaraq ehtiyac və məsləhət gərəyi olaraq İbn Teymiyyədə (رحمه الله) fitrə zəkatının pul şəklində verilməsinin caiz olduğunu söyləmiş və seçmiş olduğu görüşdə budur.Bu həmçinin İmam Əhmədin (رضي الله عنه) məzhəbindəki görüşlərdən biridir.[4]

Bundan əlavə olaraq Tavus ( رحمه الله) , Mücahid ( رحمه الله) , Said ibn Musəyyəb ( رحمه الله) , Urvə ibn Zübeyr ( رحمه الله) , Əbu Səlmə ibn AbdurRahman ibn Avf ( رحمه الله) , Said ibn Cubeyr ( رحمه الله) , Əbu İshaq ( رحمه الله) , İbn Əbi Şeybə ( رحمه الله) və.s

Eyni şəkildə bu görüş Şam əhlinin fəqihi İmam Əvzai ( رحمه الله) , Misir əhlinin fəqihi Leys ibn Sad ( رحمه الله) , İraq əhlinin fəqihi Süfyan Əs- Səvrinin ( رحمه الله) görüşüdür. Bu eyni şəkildə Müaviyənin (radiyallahu anhu) görüşüdür. Bu məsələdə istəyənlər İbn Əbi Şeybənin ( رحمه الله) "Musannəf" əsərinə baxıb fətvalara nəzər sala bilərlər.

:
[1]. İmam Muhəmməd, Kitəbul Asl, 2/211-212.
[2] Mövsili, əl İxtiyar li Təlilil Muxtar, 1/201.
[3]. əl-Hidayə, 1/109; əl-Məcmuu, 6/144; əl-Muğni, 3/87; Məcmuul Fətava, 2/79, 82.
[4]. Məcmuul Fətava, 2/79, 82

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Fitrə pulla verilə bilərmi? - 2

Məlumdur ki, mühəddislərin ən böyük imamlarından sayılan İmam əl-Buxari fitrə zəkatı məsələsində hənəfilərə müvafiq olub. İbn Rüşeyd əs-Sibti deyir: “əl-Buxari hənəfilərə tez-tez müxalif olmasına baxmayaraq bu məsələdə onlara müvafiq olub, çünki dəlil onu müvafiq olmağa götürüb...” (Fəthul-Bari, 3/312) İbn Bəttal deyir: “əl-Buxari bu məzhəbi dəstəkləyib, baxmayaraq ki, Əbu Hənifəyə çox müxalif olur, lakin hədislərə tabe olmağı onu Əbu Hənifəyə müvafiq olmağa gətirib çıxardı.” (Şərh Sahih əl-Buxari, 3/449) əl-Buxari şübhəsiz ki, rəy əhli olmayıb ki, bəzi cahillər onu hədislərə müxalif olmaqda ittiham etsinlər, yaxud da hədislərdən xəbərsiz olmaqda ittiham etsinlər. İbn Ruşeyd’in də qeyd etdiyi kimi əl-Buxari dəlillərə əsasən hənəfilərin rəyinə müvafiq olub, deməli hər iki tərəf dəlillərə əsaslanır, lakin burada dəlillərin güclülüyü və zəifliyi müctəhidlərin nəzərində fərqlənə bilər. əl-Buxari’ni biz mühəddislərin müctəhidlərindən hesab edə biləriksə o zaman onun nəzərində fitrə zəkatını pul ilə çıxarmağın icazəli olduğunu deyən dəlillər daha güclüdür. əl-Buxari əs-Sahih kitabında bu dəlillərin bəzilərinə yer verir və deyir: “Tavus dedi: Muaz – radiyallahu anhu – Yəmən əhlinə dedi: “Zəkatda mənə buğda və qarğıdalı yerinə xamis paltarı gətirib verin, bu həm sizin üçün asan olacaq və peyğəmbərin – salləllahu aleyhi va səlləm - Mədinədəki səhabələri üçün daha xeyirli olacaq.” əl-Buxari bu rəvayəti qeyd etməklə onu göstərmək istəyib ki, zəkatda bir cinsin yerinə başqa cinsdən olan bir şeyi ödəmək olar. əl-Buxari daha sonra deyir: “Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – dedi: “Xalidə gəldikdə isə o, zirehini və hərb vasitələrini Allah yolunda (döyüş üçün) saxlayıb.” Belə görünür ki, əl-Buxari burada zireh kimi əşyaları zəkatın yerinə çıxarmağın caizliyinə işarə edir. əl-Buxari sonra daha bir rəvayətə yer verir: “Peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – (qadınlara) dedi: “Sədəqə verin, heç olmasa bəzək əşyalarınızdan (verin)!” Bu rəvayəti qeyd etdikdən sonra əl-Buxari deyir: “(Peyğəmbər “sədəqə verin” dedikdə) fərz sədəqəni başqalarından ayırmadı. Beləliklə də qadınlar sırğalarını və boyunbağılarını (Bilalın sərdiyi köynəyin üzərinə) atmağa başladılar. (Peyğəmbər) əşyaların içərisindən qızıl və gümüş olanları da xüsusiləşdirməyib.” (bax: “Sahih əl-Buxari”, 1448) əl-Buxari bu rəvayətlərdən iki şəkildə dəlil olaraq istifadə edir; a) zəkatlarda bir cins digərini əvəz edə bilər, b) peyğəmbərin – aleyhissələm – “sədəqə verin!” sözündəki “sədəqə” sözü mütləqdir, həm fərzi, həm də müstəhəbi əhatə edir.

Bu məzhəb səhabələrə və xüsusilə Ömər bin əl-Xattab’a nisbət edilib. Əbu Ubeyd əl-Qasim bin Səlləm “əl-Əmval” kitabında səhih isnad ilə Abdulxaliq bin Sələmə əş-Şeybəni’nin belə dediyini rəvayət edir: “Said bin əl-Museyyəb’dən sədəqə haqqında soruşdum. Dedi: “Allahın elçisinin – salləllahu aleyhi va səlləm – zamanında adam başına bir sa xurma və ya yarım sa buğda idi. Əmirul-Muminin Ömər xəlifə olduqda mühacirlər onunla danışdılar və dedilər: “Biz düşünürük ki, kölələrimizin hər birinə görə hər il on-on (dirhəm) ödəyək, əgər bununla razısansa.” Dedi: “Çox gözəl düşünmüsüz və mən isə onlara hər ay iki cərib ruzi verməyi düşünürəm.” Möminlərin əmirinin onlara verdiyi onlardan aldığından daha xeyirli idi.” (Kitəb əl-Əmval, səh 261-262) Əbu Ubeyd deyir ki, “(burada) kölənin adından fitr zəkatı qəsd olunur.” Beləliklə də bu rəvayətə əsasən deyiblər ki, Ömərin məzhəbinə görə fitr zəkatında pul çıxarmaq icazəlidir və yaxud ehtiyac olduqda icazəlidir. Tabiin imamlarından böyük alim Əbu İshaq əs-Sabii bu rəyi bu şəkildə öz böyüklərinə nisbət edir və bunlar səhabələr və onların tələbələridirlər. İbn Zəncəveyh “əl-Əmval” kitabında (2455) deyir: “Muhəmməd bin Ömər ər-Rumi bizə rəvayət etdi; Zuheyr Əbu Xeysəmə bizə Əbu İshaq əl-Həmədəni’dən belə dediyini xəbər verdi: “Onlar fitrə zəkatında qiyməti miqdarında pul ilə verərdilər.” Əbu Bəkr İbn Əbi Şeybə “əl-Musannəf” kitabında (10371) deyir: “Əbu Usamə bizə Zuheyrdən belə dediyini rəvayət etdi: Əbu İshaqı belə deyərkən eşitdim: “Onların zamanına yetişdim və onlar ramazan sədəqəsini yeməyin qiyməti ilə verərdilər.” Bu sözün zahiri ilə adətən səhabələr qəsd olunur. Həmçinin məlumdur ki, xəlifə Ömər bin Abdilaziz öz zamanında fitrə zəkatını pul ilə toplamağa göstəriş vermişdi və bildiyimiz qədər ilə onun zamanında yaşayan alimlərdən və imamlardan bu qərara qarşı bir etiraz olmayıb. İbn Əbi Şeybə deyir: “Əbu Usəmə bizə Əbu Avn’dan belə dediyini rəvayət etdi: “Ömər bin Abdilaziz’in fərmanı Basra şəhərində Adiy’yə oxunarkən eşitdim: “Divan əhlindən ora verdiklərindən götürülsün, hər adam başına yarım dirhəm.” Həmçinin Vakidən, o da Qurra’dan belə dediyini rəvayət edir: ”Ömər bin Abdilazizin fitr sədəqəsi haqqında yazısı bizə gəldi: “Hər insandan yarım sa və ya onun qiyməti olaraq yarım dirhəm alınsın.” Ona görə də İmam İbn Şihəb əz-Zuhri deyirdi ki, “imamlar (yəni xəlifələr) fitrə zəkatını divandan (xəzinədən insanların) ödədiklərindən çıxarardılar.” Yezid bin Əbi Həbib isə deyir ki, Ömər bin Abdilaziz’in qərarından sonra “hələ də bu günə qədər belə çıxarırlar”. (İbn Zəncəveyh, 2451, 2452) Çox maraqlıdır ki, bu əməlin o dövrdə yayğın olmasına baxmayaraq alimlərdən kiminsə bunu inkar etməsi bizə gəlib çatmayıb. Əksinə çox sayda rəvayətdən öyrənirik ki, Ömər bin Abdilaziz’in göstərişini daşıyan bu yazını Qurra bin Xalid, Auf əl-Arabi, Mamər bin Raşid və Qatədə kimi alimlər zikr edirlər, mühtəvasını rəvayət ediblər, lakin heç biri buna etiraz etməyib.

O dövrün tanınmış alimlərindən və imamlarından bu barədə icazə verici fətvalar gəlmişdir; tabiin nəslindən əl-Həsən əl-Basri bu yöndə fətva vermiş və demişdir: “Fitr sədəqəsində dirhəmlər ilə ödəməsində bir problem yoxdur.” (İbn Əbi Şeybə, 10370) Alimlər pul ilə çıxarmaqla bağlı Ata bin Əbi Rabəh’dən fərqli bir rəy zikr edirlər. İbn Əbi Şeybə isnadı ilə qeyd edir ki, “Ata fitrə zəkatında pul ilə çıxarmağı məkruh görərdi.” Lakin buradan haram olması və ya keçərli olmaması mənası anlaşılmır. Hətta İbn Cureyc öz isnadı ilə Atadan, o da Cabir bin Abdilləhdən rəvayət edir ki, peyğəmbər – salləllahu aleyhi va səlləm – fitr bayramında xütbə verdikdən sonra minbərdən enir, qadınların yanına gəlir onlara sədəqə verməyi əmr edir, Bilal köynəyini yerə sərir və qadınlar öz bəzəklərindən çıxarıb köynəyin üstünə atırlar. İbn Cureyc bu rəvayəti Ata’dan rəvayət etdikdə soruşur: “Fitr gününün zəkatı idi?” Ata deyir: “Xeyr, lakin digər sədəqələrdən bir sədəqə idi.” (Sahih əl-Buxari, 978) İbn Rəcəb deyir: “Ola bilsin ki, İbn Cureycə (bu sədəqənin adi sədəqə olması) problemli görünmüş və bunun fitrə sədəqəsi olduğunu güman etmişdir, çünki vacib sədəqədə qadının öz ərinin iznini almadan sədəqə verməsində problem yoxdur. Ona görə də İbn Cureyc bunu Atadan soruşmuş və Ata da bunun fitr zəkatı olmadığını, nafilə sədəqə olduğunu xəbər vermişdir. Ata burada fitrə zəkatının qiymət ilə çıxarılmayacağını dəlil olaraq göstərmədi, ola bilsin ki, fitrə zəkatında qiymətlə çıxarmağın icazəli olması rəyində idi.” (Fəthul-Bari, 9/52) Burada maraqlı olan budur ki, İbn Cureyc bunun fitrə zəkatı olduğunu düşünərkən qadınların bunu bəzək əşyaları ilə ödəməsini qəribə qarşılamamış, lakin ərlərinin izni olmadan sədəqə ödəməklərinə qəribə baxmışdır. Həmçinin imamlardan Sufyan əs-Səvri də bu rəydədir və deyir: “Yarım sa buğdanın qiymətini ödəyərsə onun üçün keçərli olar.” (İbn Zəncəveyh, 2454) Mühəddislərin bir başqa imamı Yəhya bin Main də bu rəydə olub. Tələbəsi əd-Dəvri deyir: “Yəhya fitrə zəkatı haqqında dedi: “Onu gümüş ilə ödəməkdə bir problem yoxdur.” (Tərix İbn Main, 2326) Humeyd bin Zəncəveyh özü “əl-Əmval” kitabında bu rəvayətlərin bir çoxunu qeyd etdikdən sonra deyir: “Yemək əvəzinə qiymət vermək inşallah keçərlidir, yemək vermək daha əfzəldir.” (əl-Əmval, 2457)

Burada daha bir rəy də mövcuddur ki, bu rəyə görə əgər yeməklə çıxarmaqda çətinlik varsa o zaman pulla çıxarmaq olar. Bu rəy Yəhya bin Main’dən rəvayət olunub. İbn Mihraz deyir: “Yəhya bin Main’ə fitr zəkatı haqqında sual verilərkən eşitdim; dedi: “Bizə buyurulanlardan – xurmadan, buğdadan, arpadan – verməyimiz mənə daha sevimlidir.” Ondan soruşdular: “Bəs dirhəmlərlə?” Dedi: “Əgər yeməklə vermək çətin olarsa onun qiymətini verməsində bir problem yoxdur.” (Mərifətur-Ricəl, 956) Bu rəy həmçinin İmam İshaq bin Rahaveyh və Əbu Səvrə aiddir. (əl-Məcmu, 6/144)

Bəli, dörd məzhəbin içərisində yalnız hənəfilər fitrə zəkatında qiymət ilə çıxarmağa izn versələr də digər məzhəblərin içərisində hənəfilərə bu məsələdə müvafiq olmuş alimlər çoxdur. İbn Həbib əl-Məliki misal üçün deyir ki, “əgər miskinlər üçün daha gözəl hesab edərsə” qiyməti çıxara bilər. (əz-Zəxira, 3/56) Digər maliki alimi İsa bin Dinar əl-Ğafizi (hicri 212-də vəfat edib) öz şeyxi İbnul-Qasim’dən, yəni İmam Malikin məşhur tələbəsindən rəvayət edir ki, əgər fitr zəkatını pul ilə çıxararsa bunda bir bəis görmürəm.” (ən-Nəvadir vaz-Ziyədət, 2/303) İbn Abdilbərr “əl-Kəfi” kitabında (1/323) qeyd edir ki, fitrə zəkatında pul çıxarmağın keçərliliyi İmam Malikin “özündən və onun əshabından olan bir qrup alimlərdən rəvayət olunub.” Mütəaxxir malikilərdən Əhməd əs-Savi “Bulğatus-Səlik” kitabında (1/438) və Osman bin Həsəneyn Bərri “Siracus-Səlik”də (1/199) buna icazə verirlər və keçərli olduğunu deyirlər. Şafiilərdə isə Şihəbuddin ər-Ramli’nin fətvası məşhurdur ki, muqallid bir kimsə ehtiyac üçün bu məsələdə Əbu Hənifəyə təqlid edə bilər. İmam Əhmədin məzhəbində İbn Muflih bu məsələdə Əhməddən başqa rəylər də nəql edir; bu nəqllərdən birində İmam Əhməd Əbu Hənifəyə müvafiq olaraq keçərli olduğunu deyib, bir başqa rəvayətdə isə yalnız məsləhət olduqda keçərli olduğunu deyib. (əl-Furu, 4/267) əl-Mərdavi qeyd edir ki, ehtiyac halında (misal üçün yemək çıxarmaq imkanı olmadıqda) pul ilə çıxarmağın caiz olması görüşünü İmam Əhməddən bir qrup hənbəli alimi rəvayət edib, onların arasında əl-Qadi Əbu Yalə bunu “ət-Təliq” kitabında gətirir. əl-Mərdavi daha sonra bu rəyi səhih hesab etmiş hənbəli alimlərinin adlarını verir və onların arasında İbn Təmim, İbn Həmdən və İbn Teymiyyənin adını qeyd edir. (əl-İnsaf, 3/65) İbn Teymiyyənin məzhəbi budur ki, ehtiyac üçün, hətta məsləhət üçün fəqirlərə fitrə zəkatını pul ilə ödəmək olar, heç bir sıxıntı yoxdur. Burhənuddin İbnul-Qayyim bununla belə İbn Teymiyyənin rəyini belə təqdim edir: “Malların zəkatında və fitrə zəkatında pul ilə çıxarmaq miskinlər üçün daha faydalı olarsa caizdir..” (İxtiyarat Şeyx əl-İslam İbn Teymiyyə, səh: 138)

Beləliklə də bizim qarşımızda fitrə zəkatını pul ilə çıxarmağa izn verən alimlərin adları sadalandı və aydın oldu ki, onlar da dəlillərə əsasən buna icazə veriblər. Bu alimlərin arasında əl-Həsən əl-Basri, Ömər bin Abdilaziz, Əbu İshaq əs-Səbii, Sufyan əs-Səvri, Əbu Hənifə, Yəhya bin Main, Əbu Yusuf, Muhəmməd bin Həsən əş-Şeybəni, İbn Həbib əl-Məliki, Muhəmməd bin İsmail əl-Buxari, İbn Zəncəveyh kimi mütləq şəkildə izn verənlər, həmçinin Əbu Səvr, İshaq bin Rahaveyh kimi müəyyən şərtlər içində izn verən alimlər vardır. Bu məzhəb həmçinin İmam əl-Əvzaiyə, əl-Əsbəğ, İbn Əbi Həmzə və başqalarına da nisbət olunub. Məsələ ictihadidir və müsəlmana bu rəylə əməl etmək icazəlidir, heç kim buna görə kimisə qınaya bilməz. Qaldı ki, tərəflərin gətirdikləri dəlillərin arasında hansının güclü olduğuna qərar verməyə, Azərbaycanda kim bu işə girişirsə başından böyük işə girir, özünü layiq olmadığı yerə oturdur.

Samir Firdovsi oğlu

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Ramazan ayının ilk gecəsi olduğunda, şeytanlar və cinlərin üsyankarları, zəncirlərə vurulur. Cəhənnəmin qapıları bağlanılır, heç bir qapısı açılmaz.

Cənnətin qapıları açılır və heç bir qapısı bağlanmaz və bir nida edici:

Ey xeyirə istəkli kimsə! (xeyir işləməyə) yönəl.
Ey şərrə istəkli kimsə! Özünü tut. Allah tərəfindən atəşdən azad edilənlər olur.deyə səslənir.

Bu (səsləniş və azad edilmə işi) Ramazanın hər gecəsində olur.[1]
---------------------

Tirmizi ( رحمه الله) , Nəsai ( رحمه الله) , Hakim ( رحمه الله) və ibn Xuzeymə ( رحمه الله) də bunu rəvayət etmişdirlər. Buxari ( رحمه الله) də, hədisin:

Ramazan gəldiyi zaman Cənnətin qapıları açılır, Cəhənnəmin qapıları bağlanılır və şeytanlar zəncirə vurulur: -qismini rəvayət etmişdir.

Tuhfə əsərinin müəllifi, bu hədisin açıqlaması bəhsində belə deyir:

Mərədə: 'Marid'in cəm halıdır. Marid: Şər işləməyə özünü həsr etmiş kimsəyə deyilir. Cinlərin maridləri, şeytanların bir növüdür.

Şeytanların zəncirlərə vurulmasındakı hikmət, oruclulara vəsvəsə etməmələridir. Bunun bir əlaməti, Ramazandan öncə günahlara dalmış olanların çoxunun, Ramazan orucunu tutmağa başlar-başlamaz, pis vərdişlərini tərk etmələri və Allaha dönmələridir.

Bəzilərində görülən, pislik və üsyana davam etmələrinə gəlincə isə, bunun səbəbi:

Şeytanların təsirinin, bunların içində yaxşıca kökləşmiş olmasıdır.

Bəzi alimlərə görə, şeytanlar zümrəsinin başçısı olan İblis, zəncirə vurulmaz. Çünki Adəm (əleyhissəlam)'a səcdə etməkdən imtina etdiyi zaman, İlahi lənətə məruz qaldığından, Allahdan qiyamətə qədər möhlət istəmiş, Allah Taala da, bu istəyi qəbul etmişdir. Ramazanda baş verən günahlar, Onun vəsvəsə və aldatması ilə meydana gəlir.

Hədisdəki 'bağlanma': azdırmaq və ya aldatmaq xüsusundakı şeytanların zəyif düşürülmələrindən kinayə də ola bilər.

Hafiz İbn Həcər əl-Əsqalani ( رحمه الله)
nin - Bari'də dediyinə görə: Qadı İyad ( رحمه الله) belə deyir:

Şeytanların zəncirlərə vurulmasının həqiqi mənasına görə olması, ehtimal ki, mümkündür.

Şeytanların zəncirlərə vurulması:

Onları möminlərə əziyyət etməkdən uzaq tutmaq və Ramazan ayının girişini və uca qiymətini mələklərə bildirməkdir.

İkinci ehtimal:

İlahi mükafatın çoxluğuna və şeytanların zəncirlərə vurulmuşcasına möminləri günaha bulaştırmalarının azlığına işarətdir. Muslim'in rəvayətindəki:

"Rəhmət qapıları açılar." əlavəsi, bu ikinci ehtimalı, qüvvətləndirir." demişdir.

Daha sonra isə, belə deyir:

Ehtimal ki, Cənnət qapılarının açılması, Allah Taala'nın qulları üçün açdığı ibadətlərdən ibarətdir. Çünki ibadətlər, Cənnətə girmə səbəbləridir.

Cəhənnəm qapılarının bağlanılması da, sahiblərini Cəhənnəmə sövq edən günahlara qarşı, soyuq davranmaqdan ibarətdir.

Şeytanların zəncirlərə vurulması isə: Onların, insanların şəhvətlərini süsləməkdən və aldatmaqdan aciz buraxılmalarıdır.

Əl-Hafiz ( رحمه الله) in dediyinə görə, Qurtubi ( رحمه الله) hədisin mənasını, zahirinə həml edilməsini (yüklənilməsini) seçdikdən sonra, belə deyir:

"Əgər soruşulsa ki, şeytanlar zəncirlərə vurulmuş olsaydı, Ramazanda günahların və pisliklərin işlənməməsi gərəkərdi. Halbuki görürük ki, çox günah işlənir?!

Buna belə cavab verərik:

Şeytanlar, şərtləri qorunan və ədəbinə riayət edilən oruc ibadətini haqqıyla ifa edən möminlərə qarşı bağlanmış olur. Orucun şərtlərinə və ədəbinə riayət etməyən oruclulara qarşı bağlı deyildir.

Yaxud da deyirik ki, şeytanlardan bir qismi bağlanır.

Necə ki, Tirmizi ( رحمه الله) və Nəsai ( رحمه الله) nin rəvayəti də buna işarət vardır. Çünki bu rəvayətlərdə: "Marid (=asi, üsyankar) şeytanlar..." qeydi vardır.

Belə də deyə bilərik:

Şeytanların bağlanmasından məqsəd, Ramazanda pisliklərin azaldılmasıdır. Bu vəziyyəti çox vaxt müşahidə edirik. Çünki həqiqətən Ramazanda pisliklər, digər aylara nisbətən çox azalır.

Şeytanların hamısının bağlanmış olması, heç bir günahın baş verməməsini gərəktirməz. Çünki pis ruhlu kimsələr, çirkin adətlər və insanlardan olan şeytanlar da möminləri günahlara sövq edərlər."

-----------------

Hədisdə "bir nida edici..." buyurulmuşdur.

Tuhfə əsərinin müəllifinə görə:

"Nida edicinin bir mələk olması, ehtimal edilir.

Və ya məqsəd, xeyrə yönəlməsini Allahın iradə etdiyi kimsələrin qəlblərinə, bu hiss və duyğunun girməsidir."

------------------

Hədisin "Ey şərrə istəkli olan kimsə, özünü tut." səslənişindən məqsəd:

"Günah işləmək istəyənin, nəfsini günah işləməkdən uzaq tutması və tövbə edib Allaha dönməsidir."

Əl-Mirkat'da bildirildiyi kimi,

• günah işləyənlərin Ramazanda tövbə etmələri;
• ibadətə qarşı tənbəl davrananların Ramazanda ibadətə sarılmaları;
• saleh insanların Ramazanda ibadətlərini çoxaltmaları,

hədisdəki nida edicilərin təsiri və Allahın rəhmət baxışı ilə ola bilər.

Buna görədir ki, kiçiklər də daxil, müsəlmanların əksəriyyətinin oruc tutduqlarını görərsən. Hətta namaz qılmayanların çoxunun Ramazanda oruca başladıqları görülür. Halbuki, oruc, namazdan daha çətindir. İbadətə qarşı tənbəlləşməyi gərəktirən vücud zəyifliyinə və artıq yuxuya yol açar. Bununla bərabər məscidlərin Ramazanda camaatla ihya edildikləri (ibadətlə keçirilməsi) görülür.

Hədis, Allah Taala'nın Ramazan ayında Cəhənnəmə layiq (vəya qazanmış) qulların bir qismini, Cəhənnəmdən azad etdiyinə dəlalət edir. Azad edilənlərin çoxluğu, başqa rəvayətlərdən anlaşılır.

Hədisin son cümləsindəki: 'bu' kəliməsi, hədisdəki səslənişə işarət edə bilər. Bu təqdirdə cümlənin mənası belə olur:

"Nida edici Ramazanın hər gecəsində, hədisdə bildirilən şəkildə səslənir."

Zikr edilən kəlimə, azad edilməyə də işarət edə bilər. Bu təqdirdə cümlənin mənası:

"Ramazanın hər gecəsində Allah, çox sayda qullarını Cəhənnəm atəşindən azad edər." olur.

Zikr edilən "bu" kəliməsinin anılan 2 şeyə də işarət etməsi mümkündür. Buna görə, Ramazanın hər gecəsində səslənilir və azad edilənlər olur.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi-əl Hənəfi ( رحمه الله) , son ehtimala görə izah gətirmiş, İmam Suyuti ( رحمه الله) ikinci ehtimalı seçmiş, Tiybi isə, ilk 2 ehtimala görə izah gətirmişdir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam: Orucun fəziləti haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1642)

Səvbən (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Kim Ramazan (orucunu tutar və) bayramdan sonra 6 gün oruc tutarsa, onun tutmuş olduğu oruc, ilin bütününün orucu olmuş olar. Kim yaxşılıq edərsə, ona o yaxşılığın 10 misli vardır."

Not: Məcmə'uz-Zəvaid'də belə deyilmişdir:

Bu hədisi, İbn Hibban ( رحمه الله) 'Səhih'ində rəvayət etmişdir.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi ( رحمه الله): Heysəmi ( رحمه الله) , Məcməu'z-Zəvaid'də, bu hədisin səhih olduğunu söyləmək istəmiş və belə demişdir:

Bu hədisi dəstəkləyən şahid vardır.

--------------------

Əbu Əyyub əl-Ənsari (رضي الله عنه) 'dan rəvayət ediliyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Kim Ramazan orucunu tutar, sonra bunun arxasında Şəvval'dan 6 gün oruc tutarsa, onun tutmuş olduğu oruc, il boyunca tutulan oruc kimidir.[1]

Səvban (رضي الله عنه) hədisini, İbn Hibban ( رحمه الله) da 'Səhih'ində rəvayət etmişdir. Darimi ( رحمه الله) də bunun bənzərini rəvayət edir.

Əl-Mənhəl müəllifinin bəyanına görə, bu hədisin bənzəri- Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) , Cabir bin Abdullah (رضي الله عنه) , Bəra b. Azib (رضي الله عنه) , İbn Abbas (رضي الله عنه) və Hz.Aişə'dən də rəvayət edilmişdir.

Əbu Əyyub (رضي الله عنه) 'ın hədisini- İmam Əhməd ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) , Tirmizi ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) , Beyhaqi ( رحمه الله) və Darimi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Əbu Əyyub (رضي الله عنه) 'ın hədisinə görə, Ramazan orucundan sonra Şəvval ayından 6 gün oruc tutan kimsə, bütün il oruc tutmuş kimi savab qazanar. Çünki Ramazan ayı orucu, 10 qat artmaqla 10 aylıq oruca qarşılıq gələr.

(Yəni 30 gün Ramazan orucu 10 qat artmaqla 300 gün, yəni 10 aya qarşılıq gələr.)

Şəvval'ın 6 günlük orucu da 60 günlük oruca bərabər olar.

Səvbən (رضي الله عنه) 'ın hədisinin zahirinə görə, Ramazan'dan sonrakı 6 günlük orucun Şəvval ayı içərisində olması şərt deyildir.

Bu hədisdə xatırlanan ayət, hər yaxşılığın 10 qatı veriləcəyini hökmə bağlamışdır.

"مَنْ جَٓاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِهَاۚ "

"---Kim yaxşılıq edərsə, ona o yaxşılığın 10 misli verilər." (Ənam/160)

Ramazan orucundan ayrı olaraq Şəvval'ın xaricində belə 6 gün oruc tutularsa, bu ayətin hökmü gərəyincə, onun orucu, bütün ilin orucuna qarşılıq gələr.

Lakin hədisdəki: "...bayramdan sonra..." təbiri, Şəvval ayını xatırladır. Əbu Əyyub (رضي الله عنه) 'ın hədisində də Şəvval qeydi mövcuddur.

O halda, bir an əvvəl, illik orucun savabını əldə etmək üçün Ramazanı izləyən Şəvval ayında bu 6 günlük oruc tutulmalıdır.

Əl-Mənhəl müəllifi, Əbu Əyyub əl Ənsari (رضي الله عنه) hədisini açıqlayarkən icmal olaraq belə deyir:

Hədisin mənası budur:

Hər il Ramazan orucuna və Şəvval'ın 6 günlük orucuna davam edən kimsə, ömür boyunca oruc tutmuş kimi olur. Və bir il Ramazan orucunu və Şəvval'ın 6 günlük orucunu tutan bir kimsə, o il boyunca oruc tutmuş kimidir.

Bu hədis, Şəvval'ın 6 günlük orucunun müstəhəbliyinə dəlalət edir.

İmam Şafei (رضي الله عنه) , İmam Əhməd (رضي الله عنه) , Davud ( رحمه الله) və bir camaat da belə hökm etmişlərdir.

Şəvval orucunun məşru olmasındakı hikmət budur:

Bu oruc, fərz namazlara bağlı sünnətlərə bənzəyir. Sünnət namazlar, fərz olan namazlardakı bəzi nöqsanlıqları aradan qaldırdığı kimi, Şəvval orucu da, Ramazan orucundakı bəzi qüsurları aradan qaldırır.

Şafeilərə görə, bayramın ikinci günü və ara verilmədən tutulması, daha savabdır. Əgər ara verilərək və ya Şəvval'ın digər hissələrində tutularsa, yenə sünnət hasil olar.

İmam Əhmədə (رضي الله عنه) görə isə, fəzilət yönündən, ara verilərək və ya verilmədən tutulması arasında fərq yoxdur.

İmam Azam Əbu Hənifə (رضي الله عنه) , İmam Malik (رضي الله عنه) və İmam Əbu Yusuf ( رحمه الله) - Şəvval'ın 6 günlük orucunu, məkruh saymışlardır. Ta ki, xalq, bunun vacibliyinə inanmasın.

İmam Malik (رضي الله عنه) , Muvatta'sında belə deyir:

Elm və fiqh əhlindən, Şəvval'ın 6 günlük orucunu tutan kimsə görmədim. Sələftən də kimsənin tutduğuna dair, hər hansı bir məlumata rast gəlmədim.

Elm əhli, cahillərin Ramazan'dan olmayan orucu, Ramazana əlavə edərək bidət çıxaracaqlarından qorxaraq, bu orucu məkruh saymışlardır.

Lakin Hənəfi və Maliki məzhəbinə məxsus fəqihlər, Şəvval'ın bu orucunu, ara verərək tutmağı məndub saymışlar və ara vermədən tutulmağının isə, məkruh olmadığına fətva vermişlər.

Ancaq Hənəfilərdən İmam Əbu Yusuf ( رحمه الله) , bunda müxalif qalmışdır. Bu fəqihlər, İmam Əbu Hənifə (رضي الله عنه) və İmam Malik (رضي الله عنه) 'in yuxarıdakı kərahət sözlərini, Şəvval orucuna, bayramın ikinci günü başlayıb ara vermədən tutmaq halına görə izah etmişlərdir.

Bu halda, əgər bayramın ikinci günündən sonra və ara verərək tutularsa:

• kərahət yoxdur;

Və ya bu hədislər bu 2 imama:

• çatmamış;

• yaxud da çatmış, amma onlara görə hədis, sabit görülməmişdir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): "Şəvval ayından 6 gün oruc tutmaq haqqında gələn hədislər babı", hədis no: 1715-1716)

Abdullah b. Amr b. əl-As (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Şübhəsiz, hər oruclu üçün iftarını açdığında rədd edilməyən bir dua vardır.

İbn Əbu Muleykə ( رحمه الله) demişdir ki: Abdullah b. Amr b. əl-As (رضي الله عنه) 'ın iftarını açdığı zaman, bu duayı oxuduğunu özündən eşitdim:

---"اللهم إني أسئلك برحمتك التي وسعت كل شيء أن تغفر لي"---

Allahummə, inni əsəlukə bi rahmətikəlləti vəsiət kulli şəy in ən təğfirali

Allahım, hər şeyi əhatə edən rəhmətin haqqı üçün, mənə məğfirət etməni Səndən istəyirəm.[1]

------------------------

İzahı:

İsnadı səhihdir. Çünki  Imam Nəsai ( رحمه الله) , ravi İshaq b. Ubeydullah b. əl-Haris'in zərərsiz olduğunu söyləmişdir. Əbu Zur'a ( رحمه الله) da: O, siqadır (güvəniləndir). İbni Hibban ( رحمه الله) da onu siqalar arasında zikr etmişdir.

Bu hədis, oruclunun iftar vaxtındakı duasının məqbul olduğuna dəlalət edir. Camiu's-Sağir haşiyəsində əl-Hafni ( رحمه الله) belə deyir:

Yəni fərz və ya nafilə orucun hər günü, iftar vaxtında, oruclunun edəcəyi dua məqbuldur. Ya arzusu eynilə yerinə gələr və ya ona başqa mükafat verilər. Artıq oruclu:

Dua etdim, amma qəbul olmadı deməməlidir.

İmam Münavi ( رحمه الله) isə, belə deyir: Oruclunun iftar vaxdındakı duasının qəbulu, bu ümmətə məxsusdur.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi( رحمه الله) də, İmam Suyuti ( رحمه الله) 'dən nəqlən bəyan etdiyinə görə, Tirmizi ( رحمه الله) bunları deyir: Həzrət Muhamməd ( ﷺ ) 'in ümməti, bütün ümmətlər içərisindən seçilərək duası məqbul qılınmışdır. Allah Taala bu ümmətə xitabən:

---"ادْعُون۪ٓي اَسْتَجِبْ لَكُمْۜ"---

Mənə dua edin ki, sizə cavab verim... (Ğafir/60) buyurmuşdur.

Bu vəd, əvvəlki ümmətlərdə yalnız peyğəmbərlərə vardı. Bu ümmətə də verildi. Amma şəhvətlər onların qəlblərinə hakim olub işləri qarışmağa başladığında, vəziyyət dəyişdi.

Oruc isə, nəfsi şəhvani hiss və hərəkətlərdən uzaq tutar. Şəhvət qəlbdən çıxınca qəlb pak və dua qəbula daha layiq olar.

Oruclunun istədiyi şey, onun üçün müqəddər (təqdir edilmiş) isə, sürətlə verilir; deyilsə, axirət azuqəsi olaraq onun üçün saxlanılar."

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): Oruclunun duası rədd edilməz (haqqındakı) bab, hədis no: 1753

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Birinizin oruc tutduğu gün olduğu zaman, (qəti olaraq) çirkin söz söyləməsin. Və cəhalətin gərəklərindən bir şey işləməsin. Əgər bir kimsə, ona qarşı cahilcə davransa: -Mən oruclu bir adamam desin.[1]
------------------

İzahı:

Kütüb-ü sittə sahibləri (Buxari ( رحمه الله) , İmam Muslim ( رحمه الله) ,  Tirmizi ( رحمه الله) , Əbu Davud ( رحمه الله) , Nəsai ( رحمه الله) ) və İmam Malik ( رحمه الله) və Beyhaqi ( رحمه الله) də bu hədisi, bənzər ləfizlərlə rəvayət etmişlərdir. Bəzi rəvayətlər isə, bir az uzundur.

---------------

Hədisin: "cahilcə davranmasın" cümləsinin açıqlaması bəhsində, əl-Mənhəl əsərinin (əl-Mənhəlu'l-Azbi'l-Mevrud Şərhu Sünəni Əbî Davud) müəllifi- Mahmud Muhammd Xattab əs-Subqi ( رحمه الله) belə deyir:

Yəni qiybət, boş söz, lağlağı etmək və s. günahlar kimi, cahillərin karı olan şeylərin heç birisini işləməsin. Məqsəd, bu hərəkətlərin yalnız oruc halında qadağan edildiyini, digər zamanlarda mübah olduğunu bildirmək deyildir. Məqsəd, oruc halında bu kimi hərəkətlərdən daha çox uzaq qalmaqdır.

Müəllif, hədisin: "Mən oruclu bir adamam, desin" cümləsinin açıqlaması bəhsində isə, belə deyir: Oruclunun bu sözü dili ilə mi söyləyəcəyi, yoxsa qəlbində mi söyləyəcəyi xüsusunda ixtilaf edilmişdir.

İmam Rafii ( رحمه الله) nin nəqlinə görə, imamlar, bu sözü qəlbində söyləməsi izahını ixtiyar etmişlərdir. Çünki dillə söyləməkdə riyakarlıq və göstəriş ola bilər.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , əl-Əzkar'da bu sözü dil ilə söyləmə izahını seçmiş, digər izahın da gözəl olduğunu bəyan etmiş və: Əgər həm dil ilə, həm də qəlb ilə söyləsə, bu da uyğundur. demişdir.

İmam Ruyani ( رحمه الله) yə görə isə, əgər Ramazan ayı isə, dili ilə söyləsin, başqa bir oruc tutmuş isə, qəlbində söyləsin.

Oruclunun bu sözü söyləməsindəki hikmət, öz nəfsini pislikdən uzaq tutmaq və ya qarşısındakını bununla pis davranışdan yayındırmaqdır.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam: Oruclunun qiybət və çirkin söz söyləməsi haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1691

Səhl b. Sa'd (əs-Saidi) (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Peyğəmbər ( ﷺ ) belə buyurdu, demişdir:

Şübhəsiz, Cənnətdə Reyyan deyilən bir qapı vardır. Qiyamət günü:

'Oruclular hardadır?' deyə səslənilir.

Kim oruclulardan idi isə, o qapıdan girər və o qapıdan girən bir kimsə əbədi susuzluq hiss etməz.[1]
--------------------

İzahı:

Imam Tirmizi ( رحمه الله) də bunu rəvayət etmişdir. Imam Buxari və Imam Muslim'də:

---ومن دخله لم يظمأ ابدا---

Kim bu qapıdan girərsə, əsla susuzluq duymaz.

qismi xaric bunu rəvayət etmişlərdir.

Imam Nəsai ( رحمه الله) və ibn Xuzeymə ( رحمه الله) 'nin rəvayətində isə, hədisin son qismi belədir:

---ومن دخل شرب ومن شرب لو يظمأ ابدا---

Kim bu qapıdan girərsə, içər və kim içərsə, əbədi susuzluq duymaz.

Reyyan kəliməsinin lüğət mənası, "sudan doymuş" deməkdir. Oruclulara təhsis edilən Cənnətin bir qapısına özəl isim verilmişdir. Bu isim, orucluların halına münasibdir.

İmam Qurtubi ( رحمه الله) bu haqda belə deyir:

Sudan doymuş mənasını ifadə edən Reyyan kəliməsinin Cənnətin qapısına isim olaraq verilməsi ilə kifayətlənilmiş, toxluğu ifadə edən bir isim verilməmişdir.

Çünki sudan doymaq, toxluğu gərəktirir və dolayısı ilə ona da dəlalət edər.

İbn Həcər əl-Əsqalani ( رحمه الله) də öz görüşünü bu şəkildə açıqlayır:

Vəya orucluya susuzluq, aclıqdan daha çətin olduğu üçün sudan doymaq mənasını ifadə edən bir kəlimə seçilmişdir.

İmam Buxari və İmam Muslimin bir rəvayətində Cənnətin 8 qapısının var olduğu, bunlardan birinin isminin Reyyan olduğu və bu qapıdan yalnız oruc kimsələrin girəcəyi bildirilmişdir.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi ( رحمه الله) bu haqda belə deyir:

Hədisdəki oruclulardan məqsəd, çox oruc tutanlardır. Necə ki:

• ədaləti alışqanlıq halına gətirənə- adil;

• zülm etməyi alışqanlıq halına gətirənə də- zalım deyilir.

Bir dəfə ədalət edənə, adil; vəya bir dəfə zülm edənə zalım deyilməz.

Çox oruc tutan kimsə, fərz orucla bərabər, nafilə oruc da tutana deyilir. Yalnız Ramazan orucunu tutmaqla kifayətlənənə zahirən çox oruc tutandır deyilməz.

Hədisin:

"...əbədə qədər susuzluq duymaz..." cümləsinin zahirinə görə, susuzluq duymamaq vəsfi, Reyyan qapısından girənlərə məxsusdur.

Allah Taala'nın:

---لا تظمأ فيها---

-"...sən burda susuzluq duymayacaqsan..." (Taha/119)

ayəti isə, Cənnəttə heç kimsənin susuzluq duymayacağına dəlalət edər. Bu halda, hədisin zahiri, ayətə tərs düşər.

Ancaq ayət belə izah edilə bilər:

Ayətdən məqsəd, Cənnətdə susuzluğun olmaması deyildir. Məqsəd, cənnət içkilərinin ara verilmədən ehsan edilməsidir. Artıq insan Cənnət'də susuz qalmaz.

Lakin ehsan edilən içkiləri istifadə etməsə belə, susuzluq hiss etməyəcəyi mənası qəsd edilməmişdir.

Hədisdə qəsd edilən məna isə, Reyyan qapısından Cənnət'ə girənlərdə susuzluq hiss etmə halının kökündən qaldırılmış olmasıdır. Yəni Cənnət'dəki içkiləri içməsələr belə, susuzluq hiss etməyəcəklərdir.

Belə də izah vermək mümkündür:

Hədisdən məqsəd, Reyyan qapısından Cənnətə girənlər, giriş anından etibarən susuzluq hiss etməyəcəklərdir.

Digər qapılardan girənlər isə, Cənnətdəki məqamlarına çatdıqları zaman, susuzluq hiss etməyəcəklərdir. Aradakı fərq budur.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam: Orucun fəziləti haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1640

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

3 sinif insan vardır ki, duası Allah qatında rədd olunmaz:Adil dövlət başçısının; iftar edincəyə qədər oruclunun; və məzlumun duası.

Allah məzlumun duasını, qiyamət günündəki buludun üstünə yüksəldər, göy qapıları ona açılar və Allah Taala:

İzzətimə and olsun ki, ey məzlum kimsə! Bir müddət sonra belə olsa, sənə mütləq yardım edəcəm - buyurur.[1]

---------------------

İzahı:

Bu hədisi İmam Tirmizi ( رحمه الله) və İmam Hakim ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Camiu's-Sağir şərhində əl-Azizi ( رحمه الله) 'nin dediyinə görə, bəzi rəvayətlərdə:

"iftarını açıncaya qədər..." ifadəsi yerinə, "iftarını açdığı zaman...'" ifadəsi mövcuddur.

İlk ifadəyə görə, oruclunun gündüzün hansı vaxdında olursa olsun, duası məqbuldur.

İkinci ifadəyə görə isə, oruclu iftarını açdığı zaman və ya iftar açma vaxdı girdiyi zaman edəcəyi dua məqbuldur.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi ( رحمه الله) isə, ilk ifadənin, ravilərdən (hədisi rəvayət edənlərdən) birisinin yanılması olduğunu; və ikinci ifadənin doğru olduğunu müdafiə edərək, bundan sonra gələcək hədisi (1753 no-lu hədis), buna haqlı səbəb olaraq göstərmişdir. (Bu hədis və izahını paylaşacağıq.)

Əl-Alqami'nin nəqlinə görə, əd-Demiyri belə demişdir:

Oruclunun dünya və axirət xoşbəxtliyi üçün özünə, sevdiklərinə və müsəlmanlara dua etməsi, müstəhəbdir. Çünki bu hədis və (bundan sonra gələn) Abdullah (رضي الله عنه) 'ın hədisi, oruclunun xüsusilə iftar vaxtındakı duasının məqbul olduğuna dəlalət edər.

------------------------

Məzlumun duası isə, zülümdən qurtulmaq və ya zalım əleyhində ola bilər. Hədisin sonu bunu göstərir.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi ( رحمه الله) 'nin dediyinə görə, hədisdəki "əl-ğamam=bulud" kəliməsi ilə Furqan surəsinin 25-ci ayətindəki 'ğamam' qəsd edilmişdir:

---وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَٓاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلٰٓئِكَةُ تَنْز۪يلاً---

---"Göyün (yeddi qat səmanın yuxarısından enən ağ) buludla parçalanacağı, mələklərin bölük-bölük (yerə) endirələcəyi gün"---

Hədis, məzlumun duası üçün göy qapılarının açıldığını xəbər verir. Göy qapıları, duanın Ərşə yüksəldilməsi üçün açılır. Bu açılış, duanı daşıyan mələk üçün ola bilər. Və ya duanın geçişi üçün ola bilər.

Hədis, Allahın məzlum kimsəyə mütləq kömək olduğunu, onu nəzərindən uzaq tutmayacağını, ancaq bir hikmət üçün köməyini gecikdirməsini bildirir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-siyam (Oruc kitabı): Oruclunun duası rədd edilməz (haqqındakı) bab, hədis no: 1752)

Aişə (radiyallahu anha)'dan rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Rəsulullah ( ﷺ ) Ramazanın son 10 günündə ibadətlər xüsusunda, başqa zaman göstərmədiyi ciddi bir səy göstərərdi.

--------------------

Hz.Aişədən (radiyallahu anha) rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Ramazanın son 10 günü girincə, Peyğəmbər ( ﷺ ) gecəsini ihya edər, izarını sıxar (ciddi bir səy göstərər) və ailə fərdlərini (ibadət üçün) oyandırardı.[1]

#İzahı:

İlk hədisi,Imam Muslim ( رحمه الله) , Imam Tirmizi ( رحمه الله) , İmam Əhməd ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

İkinci hədisi, Imam Tirmizi ( رحمه الله) xaric Kütüb-ü Sittə (Buxari, Muslim, Əbu Davud, ibn Macə, Nəsai) sahibləri və Beyhaqi ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir.

Hədislərin Qədr gecəsini axtarmaq üçün və ya daha çox ibadət etmək üçün Ramazanın son 10 günü ciddi bir şəkildə çalışdığını və başqa zaman göstərmədiyi səyi, bu 10 gündə göstərdiyinə dəlalət edirlər.

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi, ikinci hədisin açıqlaması bəhsində belə deyir:

Yəni Rəsulullah ( ﷺ ) Ramazanın son 10 günündə gecənin çoxunu ibadətlə keçirirdi. Çünki gecə namazı bəhsində rəvayət edilən bir hədisdə, Hz. Aişə anamız (radiyallahu anha):

O, heç bir gecəni sabaha qədər ibadətlə keçirməmişdir. demişdir.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) isə, bu haqda belə deyir:

Hz.Aişə (radiyallahu anha)'nın: "Peyğəmbər ( ﷺ ) gecəni ihya edərdi"

sözünün mənası- gecənin tamamını namaz və sair ibadətlə keçirirdi, deməkdir.

Dostlarımızın (Şafei uləmanın), gecənin tamamını ibadətlə keçirmənin məkruhluğuna dair sözlərinə gəlincə isə, bu sözün mənası:

İl boyunca belə etməkdir. Dostlarımız (Şafei alimlər), bir-iki gecə və ya 10 gecəni sabaha qədər ibadətlə keçirmənin məkruh olduğunu söyləməmişlərdir. Bunun üçündür ki, hər 2 bayram gecəsinin tamamını və başqa gecələri ibadətlə ihya etmənin müstəhəbliyi üzərində ittifaq etmişlərdir."

Mi'zər: Beldən aşağı geyilən paltara deyilir. Bunun digər bir adı da: İzar'dır.

Hədisdə Rəsulullahın ( ﷺ ) bu 10 gün girdiyi zaman, izarını sıxdığı bildirilir. Bu cümlə, ibadət xüsusunda sair zamanlardakı adətindən daha çox və ciddi çalışmasından kinayədir.

Və ya xanımlarından uzaq qalmasından kinayədir.

Xattabi ( رحمه الله) 'nin dediyi kimi, zikr edilən hər iki məna, bununla bərabər, cümlənin həqiqi mənası da qəsd edilmiş ola bilər.

Hədisin: "ailə fərdlərini oyandırardı." cümləsindən məqsəd, ailə fərdlərindən gecə ibadətinə qalxmağa gücü yetən ailə fərdlərini oyandırmaqdır. Muhamməd b. Nasr'ın Zeynəb bint-i Ümmü Sələmə (radiyallahu anha)'dan olan bir rəvayətində "güc yetirməsi" qeydi vardır.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): Ramazan ayının son on gününün fəziləti haqqındakı bab, hədis no: 1767-1768

Kim inanaraq və sırf Allah razılığını diləyərək Ramazan orucu tutar və iqamə edərsə, onun keçmiş günahları bağışlanar.[1]

Imam Malik ( رحمه الله) ,  Imam Buxari ( رحمه الله) ,  Imam Muslim ( رحمه الله) ,  Imam Tirmizi ( رحمه الله) , Imam  Əbu Davud ( رحمه الله) ,  Imam İbn Macə ( رحمه الله) , Imam Nəsai ( رحمه الله) və Imam  Beyhaqi ( رحمه الله) də bunu bənzər sözlərlə rəvayət etmişlərdir.

Hədisin احتساب (ihtisəbən) kəliməsi:

Hər növ riya və göstərişdən uzaq və tam bir ixlasla Allahın razılığını diləyərək- deyə izah edilmişdir.

--------------

Hədisin: "Ramazan orucunu tutar..." cümləsindən məqsəd, Ramazan ayı boyunca oruc tutmaqdır. Üzrsüz olaraq, Ramazanın bir gününü belə orucsuz keçirən kimsə üçün, zikr edilən savab yoxdur.

Üzrdən dolayı, oruc tuta bilməyib, tuta bilmədiyi günləri qəza edən və ya şər'i (şəriətə aid) hökmlər çərçivəsində fidyəsini ödəyən kimsə isə, zikr edilən savabı qazanır. Eynilə ayaqda dura bilmədiyi üçün oturaraq namaz qılan kimsə kimi. Çünki buna ayaqda namaz qılanın savabı vardır.

-----------------

İqamə etmək (qiyam): Ramazan gecələrini ibadətlə ihya etmək və ya təravih namazını qılmaq deməkdir. Bu babda rəvayət edilən hədislərdə keçən kəlimə və bundan törəyən fellərin sözlük mənası: qalxmaq, ayaqda durmaq və düzəlmək kimi işlərdir.

Burada qəsd edilən mənaya gəlincə isə, alimlərin çoxu, bunu, təravih namazını qılmaq mənasında anlamışlardır.

Bəziləri də bunu Ramazan gecələrini ibadət və itaətlə ihya etmək mənasına yorumlamışlardır.

İmam İbn Həcər əl Əsqalani ( رحمه الله) , Fəthu'l-Bari'də:

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , qiyamı təravih namazı qılmaqla açıqlamışdır. İmam Nəvəvi ( رحمه الله) nin məqsədi, təravih namazını qılmaqla Ramazan qiyamı və bunun üçün vəd edilən savabın hasil olduğunu ifadə etməkdir.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , Ramazan qiyamının təravih namazından başqa ibadətlərlə meydana gələ bilməyəcəyini söyləmək istəməmişdir. Belə bir məqsədi yoxdur.

Amma əl-Kirmani ( رحمه الله) , bunu təəccüblə qarşılayaraq belə məlumat verir:

"Alimlər, Ramazan qiyamı ilə təravih namazının qəsd edildiyi xüsusunda ittifaq etmişlərdir."

Hədisdəki qiyam kəliməsi, qeydsiz olaraq keçtiyinə görə, bu kəliməni mütləq mənaya yorumlamaq, yəni Ramazan gecələrini ibadət və itaətlə ihya etmək diyə açıqlamaq daha uyğundur, deyən alimlər var. Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi də buna tərəfdardır.

Alimlərin çoxu Ramazan qiyamını təravih namazını qılmaq şəklində açıqladıqları üçün hədisləri tərcümə edərkən, qiyamı, təravih namazını qılmaq diyə tərcümə etmək mümkündür. Ancaq bu kəlimənin, Ramazan gecələrini ibadətlə ihya etmək deyə də tərcümə edilməsi də mümkündür.

--------------

Hədisin zahirinə görə, iman və ixlasla Ramazan orucunu tutub gecələrini ibadətlə ihya edənin, keçmiş kiçik, böyük bütün günahları bağışlanır. Əl-Mənhəl əsərinin müəllifinə görə, İbnu'l-Munzir ( رحمه الله) belə hökm etmişdir.

Ancaq İmam Nəvəvi, Muslim'in şərhində belə deyir:

Fəqihlərcə bilinən məşhur görüş, bu hökmün kiçik günahlara məxsus olub böyük günahlara şamil olmamasıdır.

Bəzilərinə görə, əgər kiçik günahı yoxdursa, böyük günahların cəzası xəfiflədilir."

Ramazan gecələrini ihya etməkdən məqsəd, gecənin bütününü ibadətlə keçirtmək deyildir. Məqsəd, gecənin bir qismibi ibadətlə keçirtməkdir.

Necə ki, qiyamı təravihlə açıqlayanların görüşünə görə, təravih namazını qılan kimsə, gecəni ihya etmiş sayılır.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu İqamətu's-Sala: Ramazan ayı Kıyamı (=təravihlə ihyası) haqqında gələn (hədislər) babı, hədis no: 1326

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Peyğəmbər ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Şükür edən orucsuz, səbr edən nafilə oruclu mövqeyindədir.

---------------

Peyğəmbər ( ﷺ ) 'in səhabələrindən biri olan Sinan b. Sennə əl-Əsləmi (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Şükr edən orucsuza, səbr edən nafilə oruclunun savabının misli vardır.

Not: Zəvaid'də belə deyilmişdir: Bunun isnadı səhih olub ricalı məvsuq (güvənilən) kimsələrdir.

İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Siyam (Oruc kitabı): 'Şükür edən orucsuz, səbr edən nafilə oruclu kimidir' deyən haqqındakı bab, hədis no: 1764, 1765

----------------------

İzahı:

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'ın hədisini, Imam Əhməd ( رحمه الله) , Tirmizi ( رحمه الله) və Hakim ( رحمه الله) də rəvayət etmişlərdir. Sinan (رضي الله عنه) 'ın hədisini  Imam Əhməd ( رحمه الله) də rəvayət etmişdir.

İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi( رحمه الله) belə deyir:

"Yəni nafilə oruc tutmayıb qidasını alan və gücünü Allah'a itaət yolunda xərcləyən mömin, aclığa və susuzluğa dözərək nafilə oruc tutan kimidir. Çünki ikisi də insan oğlunun yaradılış məqsədi olan- Allah Taala'ya itaət yolundadırlar.

İkinci hədisin zahirinə görə, ikisinin savabı eynidir. Lakin məqsəd bu ola bilər:

Səbr edən oruclu savab qazandığı kimi, itaət və ibadətə güclü olaraq yönəlmək məqsədi ilə nafilə oruc tutmayan da savab qazanır."

Camiu's-Sağir şarihi (şərh edəni) əl-Azizi ( رحمه الله) də:

Hüccətü'l-İslam İmam Ğazzali ( رحمه الله) demişdir ki:

"Səbr ilə şükürdən hansının daha fəzilətli olduğu xüsusunda alimlər ixtilaf etmişlərdir. Bəzilərinə görə, şükür, səbirdən daha fəzilətlidir. Bəziləri, bunun əksini söyləmişdir. Bəzilərinə görə, səbir ilə şükür, fəzilət nöqtəsindən bərabərdir."

Əbu Hureyrə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Hər şeyin bir zəkatı vardır. Bədənin zəkatı da, orucdur.

Ravi (hədisi rəvayət edən) Muhriz, öz rəvayətində Peyğəmbər ( ﷺ ) in:

" Oruc, səbrin yarısıdır"- buyurduğunu da əlavə etmişdir. [1]
-------------------------

İzahı:

Bu hədisi, İmam Taberani ( رحمه الله) , Sehl b. Sa'd (radiyallahu anh)'dan rəvayət etmişdir.

Imam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi ( رحمه الله) bu hədisin açıqlaması bəhsində belə deyir:

Yəni insan, hər şeydən bir miqdarını Allah üçün çıxarmalıdır. Çıxarılan miqdar, o şeyin zəkatı olur. Bədənin zəkatı da orucdur. Çünki bədən, Allah yolunda tutulan orucla nöqsanlaşır. Artıq bədəndən əksilən miqdar, sanki bədənin zəkatı olmaq üzərə, Allah rızası üçün bədəndən çıxarılmışdır.

Əl-Hafni ( رحمه الله) isə, Camiu's-Sağir haşiyəsində, hədisə belə izah gətirir:

Yəni zəkat, malı təmizlədiyi kimi, oruc da bədəni təmizləyir. Görünüşdə nöqsanlıq vermək kimi görsənsə də, bərəkət və daha çox fayda təmin etmək və ya daha çox şey qazandırmaq yönündən oruc, zəkata bənzətilmişdir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kirabu's-Siyam: 'Oruc, bədənin zəkatıdır.' haqqındakı bab, hədis no: 1745

Kim inanaraq və sırf Allah razılığını diləyərək Ramazan orucu tutar və iqamə edərsə, onun keçmiş günahları bağışlanar.[1]

Imam Malik ( رحمه الله) ,  Imam Buxari ( رحمه الله) ,  Imam Muslim ( رحمه الله) ,  Imam Tirmizi ( رحمه الله) , Imam  Əbu Davud ( رحمه الله) ,  Imam İbn Macə ( رحمه الله) , Imam Nəsai ( رحمه الله) və Imam  Beyhaqi ( رحمه الله) də bunu bənzər sözlərlə rəvayət etmişlərdir.

Hədisin احتساب (ihtisəbən) kəliməsi:

Hər növ riya və göstərişdən uzaq və tam bir ixlasla Allahın razılığını diləyərək- deyə izah edilmişdir.

--------------

Hədisin: "Ramazan orucunu tutar..." cümləsindən məqsəd, Ramazan ayı boyunca oruc tutmaqdır. Üzrsüz olaraq, Ramazanın bir gününü belə orucsuz keçirən kimsə üçün, zikr edilən savab yoxdur.

Üzrdən dolayı, oruc tuta bilməyib, tuta bilmədiyi günləri qəza edən və ya şər'i (şəriətə aid) hökmlər çərçivəsində fidyəsini ödəyən kimsə isə, zikr edilən savabı qazanır. Eynilə ayaqda dura bilmədiyi üçün oturaraq namaz qılan kimsə kimi. Çünki buna ayaqda namaz qılanın savabı vardır.

-----------------

İqamə etmək (qiyam): Ramazan gecələrini ibadətlə ihya etmək və ya təravih namazını qılmaq deməkdir. Bu babda rəvayət edilən hədislərdə keçən kəlimə və bundan törəyən fellərin sözlük mənası: qalxmaq, ayaqda durmaq və düzəlmək kimi işlərdir.

Burada qəsd edilən mənaya gəlincə isə, alimlərin çoxu, bunu, təravih namazını qılmaq mənasında anlamışlardır.

Bəziləri də bunu Ramazan gecələrini ibadət və itaətlə ihya etmək mənasına yorumlamışlardır.

İmam İbn Həcər əl Əsqalani ( رحمه الله) , Fəthu'l-Bari'də:

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , qiyamı təravih namazı qılmaqla açıqlamışdır. İmam Nəvəvi ( رحمه الله) nin məqsədi, təravih namazını qılmaqla Ramazan qiyamı və bunun üçün vəd edilən savabın hasil olduğunu ifadə etməkdir.

İmam Nəvəvi ( رحمه الله) , Ramazan qiyamının təravih namazından başqa ibadətlərlə meydana gələ bilməyəcəyini söyləmək istəməmişdir. Belə bir məqsədi yoxdur.

Amma əl-Kirmani ( رحمه الله) , bunu təəccüblə qarşılayaraq belə məlumat verir:

"Alimlər, Ramazan qiyamı ilə təravih namazının qəsd edildiyi xüsusunda ittifaq etmişlərdir."

Hədisdəki qiyam kəliməsi, qeydsiz olaraq keçtiyinə görə, bu kəliməni mütləq mənaya yorumlamaq, yəni Ramazan gecələrini ibadət və itaətlə ihya etmək diyə açıqlamaq daha uyğundur, deyən alimlər var. Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi də buna tərəfdardır.

Alimlərin çoxu Ramazan qiyamını təravih namazını qılmaq şəklində açıqladıqları üçün hədisləri tərcümə edərkən, qiyamı, təravih namazını qılmaq diyə tərcümə etmək mümkündür. Ancaq bu kəlimənin, Ramazan gecələrini ibadətlə ihya etmək deyə də tərcümə edilməsi də mümkündür.

--------------

Hədisin zahirinə görə, iman və ixlasla Ramazan orucunu tutub gecələrini ibadətlə ihya edənin, keçmiş kiçik, böyük bütün günahları bağışlanır. Əl-Mənhəl əsərinin müəllifinə görə, İbnu'l-Munzir ( رحمه الله) belə hökm etmişdir.

Ancaq İmam Nəvəvi, Muslim'in şərhində belə deyir:

Fəqihlərcə bilinən məşhur görüş, bu hökmün kiçik günahlara məxsus olub böyük günahlara şamil olmamasıdır.

Bəzilərinə görə, əgər kiçik günahı yoxdursa, böyük günahların cəzası xəfiflədilir."

Ramazan gecələrini ihya etməkdən məqsəd, gecənin bütününü ibadətlə keçirtmək deyildir. Məqsəd, gecənin bir qismibi ibadətlə keçirtməkdir.

Necə ki, qiyamı təravihlə açıqlayanların görüşünə görə, təravih namazını qılan kimsə, gecəni ihya etmiş sayılır.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu İqamətu's-Sala: Ramazan ayı Kıyamı (=təravihlə ihyası) haqqında gələn (hədislər) babı, hədis no: 1326

Əbu Umamə (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Kim savabını Allah'dan umaraq (və sırf Onun rizası üçün) 2 bayram (Ramazan və Qurban bayramları) gecəsini ibadətlə iqamə (ihya) edərsə, qəlblərin öldüyü gün, onun qəlbi ölməyəcəkdir.[1]

Not: İsnadı zəifdir.
----------------------------
İzahı:

Bu hədisin açıqlaması bəhsində İmam Əbul Həsən əs-Sindi əl-Hənəfi ( رحمه الله) belə deyir:

Hədisin zahirinə görə, 2 bayram gecəsinin tamamını ibadətlə keçirənlər, zikr edilən mükafata qovuşarlar. Bu 2 gecənin bütününü deyil, bir qismini təhəccüdlə yəni gecə ibadətilə keçirənlərin də bu mükafata qovuşmaları umulur.

Qəlblər, çox günah işləməklə ölürlər. Bayram gecələrini ihya edənlərin qəlbləri isə, ölməz."

Əli bin Əhməd əl-Bulaki ( رحمه الله) , Camiu's-Sağir şərhində, bu hədisin açıqlaması bəhsində belə deyir:

İmam Alqamə ( رحمه الله) : - Qəlblər öldüyü gün, onun qəlbi ölməyəcəkdir:- cümləsi, fərqli mənalarda izah edilmişdir.

Bəzilərinə görə, bundan məqsəd, bu gecələri ihya edənlərin qəlbləri, dünya sevgisində boğulmaz. Çünki qəlbləri dünya sevgisinə boğulanlar, ölü sayılırlar. Necə ki, Rəsulullah ( ﷺ ) :

"---لا تدخلوا على هؤلاء الموتى---"

Bu ölülərin yanına girməyin." buyurmuşdur. Ona ( ﷺ ) bunların kimlər olduğu soruşulduğunda:

"---الاغنياء---"

(Qəlbləri dünya sevgisinə boğulmuş) varlılar. buyurmuşdur.

Bəzilərinə görə, cümlədən məqsəd, bu 2 gecəni iqamə (ihya) edənlərin aqibətlərinin xeyir olacağıdır. Yəni imanla öləcəklərdir. Çünki:

"---او من كان ميتا فاحييناه---"

"---...ölü ikən diriltdiyimiz (hidayət etdiyimiz)...---"

ayətində, kafirə "ölü" deyilmişdir.

-------------------------

Hədisdəki mükafat, bu gecələrin çoxunu ibadətlə keçirmək surətilə hasil olur. Hətta Abdullah bin Abbas (رضي الله عنه) 'dan rəvayət edildiyinə görə, o, belə demişdir:

Bu gecələrin işa və sabah namazlarını camaatla qılanlar da bu mükafatı qazanarlar.

Camiu's-Sağir haşiyəsində əl-Hafni ( رحمه الله) də belə deyir:

Hədis, bu gecələri ibadətlə ihya edənlərin, qiyamət günü qurtulacaq kəslərdən olacaqlarından kinayədir. Yəni qəlblərin həlak olacaqları qiyamət günü, bu gecələri ihya edənlərin qəlbləri həlak olmayacaqdır.

Hədis, bunların imanla öləcəklərindən də kinayə ola bilər."

Hədisdəki bayram gecələrindən məqsəd, Ramazan ayının son gününü bayrama bağlayan gecə və Ərəfə gününü Qurban bayramına bağlayan gecədir.

[1]. İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-siyam (Oruc kitabı): Ramazan və Qurban bayramının iki gecəsini iqamə (ihya) edən haqqındakı bab, hədis no: 1782

---------------------------

Əlavələr:

Zəif hədis nədir?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/z%C9%99if-h%C9%99dis-n%C9%99dir-onunla-%C9%99m%C9%99l-etm%C9%99k-caizdirmi

Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

Cəbrail (əleyhissəlam) gəlib belə dua etdi:

• Ramazan ayına yetişib bağışlanmağı (bacara bilməyəni), Allah uzaqlaşdırsın!

• Ata-anasının və ya ikisindən birinin yaşlılığına yetişib cəhənnəmlik olanı, Allah uzaqlaşdırsın!

• Yanında adım zikr edildiyində Mənə salat və salam gətirməyəni, Allah uzaqlaşdırsın!

Mən də: 'amin' dedim." (Hədis burda bitdi.)

------------------

Ömər ən-Nəsəfi (rahmətullahi aleyh) belə deyir:

"Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), rəhmət peyğəmbəri olduğu halda, necə olur ki, ümmətinə bəd dua edər?"

diyə soruşurlarsa, belə cavab verərik:

1. Allah Rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurur:

"(Mən) Allaha dua etdim:

Mən, bir bəşərəm. Bəzən qəzəblənə bilərəm. Qəzəb halımda bir müsəlmana bəd dua etdiyimdə, onu, onun üçün bir rəhmət qıl. Allah da duamı qəbul etdi."

buyurduğu üçün, müsəlmana etdiyi (zahirdəki) bəd duası, duaya çevrilmiş olur.

2. Şeyxim İsmayıl ən-Nuhi'dən, şeyxi imam Halvani'nin imam əbu Hənifə'dən nəql etdiyi bu rəvayəti eşitdim:

Ona (yuxarıdakı) eyni sual verdildiyində, belə cavab verdi:

"(O) bəd dua etməmişdir. Bunun bir bəd dua olduğunu hardan çıxardınız?"

Sual soruşanlar:

"(Hədisdə) Allah uzaqlaşdırsın." deyir çünki.

İmam əbu Hənifə:

"Bəs yaxşı, Allah uzaqlaşdırsın nə deməkdir?"

Sual soruşanlar:

"Allah rəhmətindən və s. uzaqlaşdırsın." deməkdir.

İmam əbu Hənifə:

"Buna dəliliniz nədir?"

Sual soruşanlar:

"Bəs yaxşı elə isə, (hədisin) mənası nədir?"

İmam əbu Hənifə belə cavab verdi:

"Doğrusunu Allah bilir, mənası budur ki:

Bütün bunları etməyənlər, əzabı haqq etmiş (qazanmış) olarlar. Bax bu əzabı Allah onlardan uzaqlaşdırsın."

Beləcə, bəd dua deyil, dua etmiş deməkdir. (Rəvayət burda bitdi).

Bu, imamlar imamı (əbu Hənifə)'nin diqqət çəkdiyi uca bir faydadır.

(Ömər ən-Nəsəfi, "Tilbətu'l-Tələbə", s. 22-23)

 باب فَضْلِ شَهْرِ رَمَضَانَ

إِذا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ الجنَّةِ وغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وصُفِّدَتِ الشياطِينُ