Tövhid: “Birləmək” “Allahdan başqa ilah olmadığına inanmaq.” “Ləə iləhə illəllah sözünü təkrarlamaq”dır.

Tövhid deyilincə ağla dərhal “ləə iləhə illəllah” kəlamı gəlir. Bu kəlama tövhid deyilər və Allahdan başqa haqq məbud olmadığını ifadə edər.

Bu məxluqat aləmi üçün müxtəlif oxşatmalar edilmişdir. Bunlardan biri də “kainat sarayı.” Tövhid, bu sarayın sultanını bir bilmə, birləmə və Ona heç bir şeyi şərik qoşmama etiqadıdır.

Kainat sarayının döşəməsi başqasının, tavanı başqasının olmaz. Bu sarayın xalçaları, lampaları və digər əşyaları bir başqa aləmdən gətirilməyib. Saraydakı hər şey və ən əhəmiyyətlisi hər qonaq, sarayda doğulur. Bir çiçəyə baxaq: Torpaqdan günəşə qədər sarayın hər şeyinin onda bir hissəsi vardır.

Dağlar düzənliklərə bir kreslo kimi qurulmuş. Amma başqa yerdən gətirilərək deyil, düzənliyin içində yüksələrək. Meyvələr budaqlara yapışmış. Başqa bir diyardan idxal edilərək deyil, ağacın içindən çıxarılaraq.

Bu aləmdə olan sonsuz deyiləcək çox varlıq, birləşdirilmiş, aralarında əlaqələr qurulmuş və bu varlıq aləmi bir saray şəklinə soxulmuşdur. Bunu düşünən insanlar tövhidi oxuyar və bu sarayı hər şeyiylə ancaq Allahın mülkü və məxluqu bilərlər.

Kəlimeyi tövhid Allahdan başqa haqq məbud olmadığı mənasını verməklə birlikdə, bu kəlamda keçən Allah adı, “Allahdan başqa Muhyi (həyat verici) yoxdur, Allahdan başqa Xaliq (yaradıcı) yoxdur, Allahdan başqa Malik yoxdur.” kimi mənaları da  əhatə edir.

Bəzi alimlərimiz, tövhidi, “elmi və əməli” olmaq üzrə ikiyə ayırarlar. Allahın bir olduğunu və kainatdakı bütün birliklərin Onun birliyini göstərdiyini bilmək, həmişə elmi tövhiddir. Əməli tövhid isə, bu tövhid inancının insanın əməl aləmində tam bir hakimiyyətlə hökm etməsidir.

Fatihə surəsinin “İyyakə nəbudu və iyyakə nəstain.” ayəsi əməli tövhid dərsi verir bizlərə: “Tək sənə ibadət edər və tək səndən kömək diləyirik.” Tək sənin bildirdiyin istiqamətə dönər, tək sənin hüzurunda durar, ancaq sənə rüku və səcdə edərik. Ağlımızı yalnız sənin razı olduğun şeylərə sərf edər, ürəyimizə ancaq sənin razı olacağın sevgiləri qoyarıq.

Tək Allaha ibadət edən insan batil məbudlara ibadət etmə zillətindən xilas olduğu kimi, tək ondan kömək istəyən bir qul da səbəblərin arxasına düşməkdən, hadisələrin qulu olmaqdan xilas olar. Və tam bir təvəkkül ilə Rəbbinə sığınar. Bu çox ülvi bir həzz olmaqla birlikdə eyni zamanda da çox üstün bir qüvvətdir.

Onsuz da kamil mömin olmanın yolu da, həm elmi həm də əməli tövhiddə kamala çatmaqdan keçər.

Tövhid yalnız bunlarla məhdud deyil. Sifət və hərəkətləri üçün də tövhid vardır. Bunları beləcə yekunlaşdırmaq mümkündür:

Tövhidi Əfal: “Əşyanın yaradılmasında və idarəsində səbəblərin heç bir təsiri olmadığını bilmək”, “Tək yaradıcının ancaq Allah olduğunu etiqad etməkdir.”

Tövhidi Sifət: “Məxluqata çatan elm, qüdrət, iradə kimi sifətlərin də Allahın məxluqu olduğunu bilərək onlara müstəqil bir varlıq isnad etməmək deməkdir.

Tövhidi Şəxs: “Hər varlığı Onun Şəxsi və varlığı yanında yox dərəcəsində bilmək.

Həyat vermək, öldürmək, şəfa bəxş etmək, hidayətə çatdırmaq, ruzi vermək hər biri ayrı bir hərəkətdir. Sonsuz deyiləcək qədər çox olan bu hərəkətlər eyni sifətlərə dayanır. Bu sifətlər “həyat, elm, qüdrət, iradə, kəlam, yaratma” sifətləridir. Məxluqat aləmində icra edilən sonsuz hərəkətlərin hamısını bu ilahi sifətlərdən bilmək, tövhidi əfaldır. Bu sifətləri bir tək şəxsə isnad etmək isə, tövhidi şəxsdir.

Bu suala altı maddə ilə cavab verək:

1- Sualda qərəzlik vardır:

Bu problemin hədəfi inancları zədələmək, saf zehinləri bulandırmaq, günahsız və körpə beyinlərə zəhər axıtmaqdır. Bir əqrəb məngənəsi olan bu qarışıq sual ilə insanlar zəhərlənmək istənilməkdədir. Belə ki:

Əgər bu suala “Bəli” deyə cavab verilsə o zaman “demək ki sizin Rəbbiniz, yaratdığı şeydən gücsüzdür.” deyiləcək. Əgər, “Xeyr” deyə cavab verilsə, o zaman da “demək sizin Rəbbiniz acizdir.” Deyiləcək. Hər iki halda da –əstağfirullah- Cənabı Haqqa acizlik sifəti verilir.

Bu sualı ortaya atanlar, var olması imkansız olan bir ortağı yaratmağı Cənabı Haqqın qüdrətindən tələb etməklə Allahın Xaliq (yaradıcı), qeyd etdikləri o ortağın da məxluq (yaradılan) olduğunu bir ön fikir olaraq qəbul etdikləri halda, daha sonra o məxluqun Haqq Təaladan böyük ola biləcəyinə ehtimal verməklə, açıqca həyasızlıq etməkdədirlər.

Bu kəslər Allahın qudsi mahiyyətinin məxluq mahiyyətinə heç bir cəhətlə bənzəməyəcəyini bilməməkdədirlər. Əsər ustasına heç bir cəhətlə bənzəməyəcəyi kimi, Cənabı Haqq da məxluqatına heç bir cəhətlə bənzəməz.

Bu həqiqəti bilməmək, böyük bir cahillikdir. Bu cahilliyə düşənlər Allahın mütləq qədr, məxluqun isə sonsuz aciz olduğu həqiqətindən qafildirlər.

2- Sualda “imkansız” ilə “mümkün olan” bir-birinə qarışdırılmışdır.

 Mümkün olan: Ağlan həm olması, həm də olmaması mümkün olan şeyə deyilir. Məsələn, yeni evlənən bir insanın, uşağının olması da, olmaması da mümkündür.

Mümkün olmayan: Başqa yerdə hadisə olması mümkün olmayan, həqiqətsiz və əsassız bir qorxudur. İmkansız heç bir hökmə əsas ola bilməz.

İmkansız yalnız “ola bilər”, “bəlkə” kimi, zənn və xəyallardan qaynaqlanar.

“Cənabı Haqq özündən böyük bir məxluq yarada bilər?” sualında imkansız  ilə mümkün olan qarışdırılmışdır. Bu sual ancaq mümkün olmayan sualdır; heç bir həqiqətə yönəlməyən bir xurafat, bir boş sözdür; ağlan imkansızdır. Heç bir ağıl, bir məxluqun Allahdan böyük olmasını mümkün görə bilməz.

3- Sual ilə həyasızlıq edilməkdədir.

Məntiqdə “Həqiqi olmayan bir şeylə edilən müqayisə edənə demaqoq və həyasız” deyilməkdədir. Məsələn divar üstündə çəkilmiş bir insan şəklini görən demaqoq: “Bu şəkil danışar. Çünki, bu şəkil insana aiddir.”

“Hər insan danışar. Elə isə bu insan da danışar.” Deyə səhv bir anlayışa düşər. Cənabı haqqın yaradacağı bir məxluqu – əstağfirullah - Allahdan böyük görmək, divardakı şəkli insan qəbul etməkdən daha böyük bir boş sözdür.

Bu sualda əsas olaraq bu mərhələlər vardır:

1) Yaradılışı var olan varlığın bu anda mövcud olmadığı qəbul edilməkdədir.

2) Əsli olmayan varlığın yaradılması Allahdan gözlənilməkdə, beləcə Allahın xaliq olduğu, o əsli olmayan varlığın isə məxluq olacağı qəbul edilməkdədir.

3) O əsli olmayan varlığın yaradılması Allahdan istənildiyi kimi, onun böyüklüyü, gücü və əzəməti də Allahdan istənilməkdədir.

Bu şeylərdən Cənabı Haqqın sonsuz böyük, yeganə Xaliq, əzəli və əbədi və mütləq Qədr olduğu; o əsli olmayan varlığın isə yaradılışa möhtac, aciz, zəlil və miskin olduğu nəticəsi çıxdığı halda, tam tərsinə o əsli olmayan varlığın Allahdan böyük olub olmayacağı soruşulmaqdadır. Bu isə bir boş sözdür.

4) Sual bir çox ziddiyyətlərlə doludur:

 Sual ilə edilən müqayisə, ziddiyyətli hökmlərə dayanmışdır. Bu səbəbdən, bu problemin “iddia olma” xüsusiyyəti yoxdur. Məsələn, “Sonsuzdan daha böyük bir ədəd yazıla bilər?” sualı belə ziddiyyətli bir hökmə dayanır. Bu səbəblə heç bir elmi qiyməti yoxdur. Çünki, sonsuzdan böyük bir ədəd ola bilməz ki, belə bir sual da soruşula bilsin. Əgər sonsuz, çatılmaz bir böyüklüyün simvolu isə heç bir rəqəm sonsuz ilə müqayisə edilə bilməz. Sonsuzdan böyük bir rəqəm olsa, o zaman da sonsuzluq həqiqəti ortadan qalxar.

Bu sual da, ziddiyyətli müqayisələrdən olduğu üçün məntiqən və elmən heç bir qiyməti yoxdur.

Bilindiyi kimi bir əsərdəki kamal, onu edən şəxsin kamalının bir təcəllisi, bir göstəricisidir. Və bu əsərdəki kamalın, ustasının kamalını aşması, ondan çox olması imkansızdır. Bir alimin, yazdığı bir kitabına öz elmindən çox elm yerləşdirməsi, yaxud, bir memarın öz məharətini aşan bir əsər etməsi, günəşin öz işığından çoxunu bir damla suya verməsi imkansızdır.

“Cənabı Haqq, özündən böyük bir varlıq yarada bilər?” sualı: “Allahu Təala öz kamalından daha çoxunu bir məxluquna verə bilər?” kimi bir düşüncəsiz sual ortaya çıxardır.

Sual, Cənabı Haqqın sifətləri, hərəkətləri sayı qədər imkansızlar daşıyar. Bunlardan bir neçəsini yazaq: Haqq Təalanın sifətlərindən biri “Qüdrətdir. Sual, bu sifət cəhətdən təhlil edildiyində belə olar: “Qüdrəti sonsuz olan Cənabı Haqq, özündən daha qüdrətli birini yarada bilər?”

Bu sualın sahibi, sonsuzluq anlayışından xəbəri yoxdur. Sonsuz qüdrətdən daha böyük bir qüdrət ola bilməz ki, belə bir sual soruşula bilsin. Bu sonsuz fəza, bu ucsuz-bucaqsız sistemlər, həmişə O qədri Zülcəlalın qüdrətinin təcəlliləridir. Böyük bir dağın görünüşdəki təcəllisi bir çay daşı ağırlığında da ola bilməz. Həddsiz ulduzlar, ucsuz-bucaqsız qalaktiqalar həmişə Cənabı Haqqın Xaliq adının təcəlliləridir. Bu təcəllilərin O Qədri Mütləqi yorması, aciz buraxması əsla düşünülə bilməz. Hər an belə milyardlarla kainatı yaradsa, bunların hamısı o qüdrət nəzərində yenə bir zərrə qədər də ola bilməz.

Bu sual, Cənabı haqqın iradə sifəti cəhətdən təhlil edilsə bu şəklə girər:

“Mütləq iradə sahibi olan Allahu Təala, öz hökmünü geri alacaq, öz iradəsini qeyd etdirəcək bir ilahı yarada bilər?”

Halbuki, Cənabı Haqqın iradəsi mütləqdir, sonsuzdur. Heç bir qeyd altına girməz. Onun iradəsini qeyd altına alacaq bir varlığın olması mümkün deyil. Bir tərəfdən, Cənabı Haqqın yaradacağı şey, məxluq olar. Məxluq isə Xaliqin iradəsi altındadır. Bu sual ilə Xaliqin iradəsi məhdud, məxluqun iradəsi isə sərhədsiz edilməkdədir.

Sualı, Allahu Təalanın əzəli və əbədi nöqtəsindən düşündüyümüzdə bu boş söz ilə qarşılaşırıq:

“Cənabı Haqq, özündən əvvəl var olub, özündən sonra da varlığı davam edəcək olan bir məxluq yarada bilər?”

Əzəl və əbəd Sultanı olan Allahu Azimuşşanın, bir adı əvvəl, bir adı da axırdır. Varlığının əvvəli olmadığı kimi, sonu da yoxdur. Əzəldən əvvəl və əbəddən kənar bir zaman anlayışı ola bilməz ki, belə bir boş sözə, bir düşüncəyə yer ola bilsin. Bu boş sözə görə, Cənabı Haqq əzəli və əbədi olduğu halda, əstağfirullah, fani və sonradan yaradılan bir məxluq olacaq, yaradacağı o varlıq isə, məxluq olduğu halda əzəli və əbədi olacaq.

Cənabı Haqqın Həyat, Səmi, Basar kimi digər sifətləri də eyni məntiq və ölçü içərisində düşünülə bilər.

Nə qəribədir ki, belə bir boş söz və bir sayıqlama bu əsrin cahillik bazarında müştəri tapmaqda, az da olsa bir qisim insanları azdıra bilməkdədir.

5) Sualda həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi istənilməkdədir.

Bilindiyi kimi, bir həqiqətin, ziddinə çevrilməsi imkansızdır. Yenə, bir həqiqətin öz mahiyyətini qorumaqla birlikdə öz ziddi olan bir mahiyyətə girməsi də imkansızdır. Məsələn, günəşin, öz mahiyyətini eynilə mühafizə edərək suya çevrilməsi, yaxud bir insanın “insanlıq” mahiyyətini heç itirmədən “aslan” olması imkansızdır. Misallar çoxaldıla bilər. Məxluqat üçün, həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi belə minlərlə imkansız hallar daşıdığı halda, Xaliq Təala haqqında belə bir şey düşünmək mümkün deyil.

Yuxarıdakı sual ilə İlaha aid sonsuz həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi imkansızdır. Belə ki; sual sahibi sonradan yaradılacağından nöqsanlı, fani, olan o aciz varlığın həqiqətini, ziddi olan sonsuz qüdrət və kamala çatdırma imkansızlığına düşməkdədir. Allahu Təalanın mütləq kamalı, ziddi olan mütləq nöqsanlığa, mütləq camalı mütləq çirkinliyə, mütləq qüdrəti, mütləq acizliyə çatmaz.

O Şəxsi Zülcəlal sonsuz əziz, məxluqat isə sonsuz zəlildir. Allahu Azimuşşan, sonsuz alim və mütləq Hakimdir; məxluqat isə cahil və məhkumdur. Allahın varlığı bədəni vacib, Şəxsi əzəli və əbədidir. Yaratdığı və yaradacağı hər şey isə mümkündür, fanidir və sonradan yaradılandır.

Sual sahibinin düşüncəsinə görə, Cənabı Haqq əzəli olduğu halda, ``əstağfirullah`` sonradan meydana gələn, yaradılmış varlıq isə, sonradan meydana gələn olduğu halda əzəli olacaq. Ta ki, Allahı Təaladan, `` əstağfirullah `` daha böyük olması iddia edilsin.

Allahu Azimüşşan, sonsuz qədr olduğu halda, aciz olacaq, Onun yaratmasına möhtac olan o varlıq isə sonsuz qədr olacaq.

Misallar çoxaldıla bilər.

6) Sual sahibi varlıq mərtəbələrindən xəbərsizdir.

Bu problemin cavabı, üç anlayışın bilinməsinə bağlıdır. Bunlar “vacib, mümkün və qeyri-mümkün” anlayışlarıdır. Ağlan bu üçünün xaricində qalan bir başqa şey düşünülə bilməz.

Çox mükəmməl bir heykələ baxdığımızda bu üç həqiqəti belə müşahidə edə bilərik:

“Heykəlin bir ustası olması vacibdir.” Çünki, sənət sənətkarsız düşünülə bilməz.

“Bu heykəl edilmədən əvvəl, ustası üçün heykəli edib etməmək isə mümkündür.” Yəni usta üçün, o əsəri edib etməmək olandır.

“Heykəlin, ustasından daha məharətli, mükəmməl, daha güclü olması isə qeyri-mümkündür, imkansızdır.”

Yuxarıdakı misal kimi, bədən mərtəbələrində də üç həqiqət vardır: Vacib, mümkün, qeyri mümkün.

Cənabı Haqqın bədəni “vacib”, yaradılmış və yaradılacaq olan hər şeyin bədəni “mümkün”, Allahu Təalanın şəriki, misli, bənzəri və hər hansı bir məxluqunun özündən böyük və güclü olması isə qeyri mümkündür.

Cənabı Haqqın bədəni vacibdir. Onun bədəni Şəxsindədir. Var olmaq üçün heç bir səbəbə möhtac deyil. Onun varlığı məxluqatın varlığına heç bir yönlə bənzəməz. Heç bir cəhətlə tayı, bərabəri və bənzəri yoxdur.

Mümkünə gəlincə, mümkün varlığı ilə yoxluğu bərabərdir, var da ola bilər, yox da ola bilər. Mümkünün varlığı da, yoxluğu da imkansız deyil. Yaradılan və yaradılma ehtimalı olan hər şey mümkündür.

Məsələn, katibə görə bir hərfin yazılıb yazılmaması bərabərdir. Yəni, katib, o hərfi yaza bilər də, yazmaya bilər də. Demək ki, “hərf üçün iki tərəf ola bilər. Olmaq və olmamaq. Katib bu ikisindən hansını seçərsə o reallaşar. Yazmağı seçsə hərf yoxluqdan varlıq aləminə çıxar, yazmamağı seçsə yoxluqda qalar.

Bütün mümkün olan şeylər, Cənabı Haqqın yanında bu hərf kimidir. Kainat, Onun yaratması ilə meydana gəldiyi kimi, yenə Onun iradəsi, qüdrəti ilə varlığını davam etdirməkdədir. Gərək var olmasında, gərəksə davamlılığında Allaha möhtacdır.

Mümkünlər aləmində, Allahı aciz edəcək bir məxluqun olması düşünülə bilməz. Onun əzəli iradəsi və mütləq qüdrəti qarşısında hər şey bərabərdir. Kiçik –böyük fərqi yoxdur. O qüdrətə nisbətən bütün qalaktikalarla bir zərrə bir-birinə bərabərdir. Bir çiçək ilə baharın, parça ilə bütünün fərqi yoxdur.

Qeyri mümkünə gəlincə; qeyri mümkün, varlığını təsəvvür etmək əsla mümükün olmayan deməkdir. Mümkünün “olmaq”, “olmamaq” kimi iki cəhəti varkən, qeyri mümkünün tək cəhəti vardır; o da olmamaqdır. Yoxluq qeyri mümükünün daimi xüsusiyyətidir. Onun varlığını təsəvvür etmək, ziddiyyət və təzadları əmələ gətirir.

Məsələn, bir rəqəm ya cütdür, ya da təkdir. Bir rəqəmin həm cüt, həm də tək olması qeyri mümkündür.

Bir insanın eyni anda həm ayaqda, həm də oturmuş olması qeyri mümükündür.

Bir rəqəmin sonsuzdan böyük olması da qeyri mümükündür.

Eynilə də, Cənabı Haqqın bənzəri olması da qeyri mümkündür.

Mümkünün vacibdən böyük olması da qeyri mümkündür.

Məxluqun Xaliqdən üstün olması da qeyri mümkündür.

Sual sahibi bir demaqoqluq ilə qeyri mümkünü mümkün göstərməyə çalışmaqdadır.

7) Sual sahibi böyüklük anlayışını bilmir.

Cənabı Haqqın böyüklüyü məxluqata nisbətən deyil. Yəni, O, şəxsində böyükdür, böyüklüyü məxluqat ilə müqayisəyə girməz. Onun Şəxsi heç bir məxluquna bənzəmədiyi kimi, böyüklüyü də məxluqatın böyüklüyünə bənzəməz. Məxluqatın böyüklüyü nisbidir, bir-birinə görədir.

Bu həqiqəti bir misal ilə şərhə çalışaq. Günəşin böyüklüyü qar zərrələri ilə müqayisəyə girməz. Çünki, bütün bu qar zərrələri, parlaqlıqlarını o günəşdən alırlar. Necə onunla müqayisəyə girə bilərlər?

Bu misal kimi, elmi, qüdrəti və incəliyi sonsuz olan Allahu Təalanın böyüklüyü də məxluqatın böyüklüyü ilə heç bir yönlə müqayisəyə girə bilməz. Çünki bütün məxluqat həmişə Onun sifətlərinin və adlarının təcəlliləridir. Varlıqları Onun yaratmasıyla, həyatları Onun həyat verməsiylə, nurları Onun nurlandırmasıyladır. Onların böyüklükəri ancaq bir-birlərinə görədir. İnsan ağlı  nə qədər böyüklük təsəvvür edirsə etsin və yenə insan xəyalı böyüklüyü necə xəyal edirsə etsin bunların hamısı məxluq böyüklüyüdür. Cənabı Haqqın böyüklüyü, düşünülən və xəyal edilən bütün bu böyüklüklərdən uzaqdır, ucadır.

Bilindiyi kimi, riyaziyyat elmində “sonsuz” anlayışı vardır. Bütün rəqəmlər ona nisbətlə  müqayisəyə girə bilməzlər. Onların böyüklükləri bir-birlərinə görədir. Sonsuz üçün bir ilə bir milyardın fərqi yoxdur. Sonsuza böyük-kiçik fərq etməz. Bütün rəqəmlər, şüurlu qəbul edilsə, bunların hamısı sonsuzu anlamaqda eyni dərəcədə gücsüz və nöqsanlı qalacaqları kimi, Cənabı Haqqın sonsuz böyüklüyünü anlamaqda da bütün ağıllar eyni nisbətdə aciz qalarlar. O mütləq və sonsuz böyüklük, bu məhdud ağla sığmaz.

Məmməd Qırxıncı

Eşq güclü sevgiyə deyilir. Təsəvvüf dilində Allaha məhəbbət mənasında işlədilir (Nursi, Məktubat, səh. 450). Allahın zatı, sifətləri və adları məxluqatına bənzəmədiyi kimi ona olan sevgi də əsla yaratdıqlarına olan sevgiyə bənzəməz və bənzəməməlidir.

İnsan eşqi ya məcazi, ya da həqiqi mənada işlədir. Məcazi eşq fanilərə könül verməkdir. Həqiqi eşq isə Allahı sevməkdir. Bəzən məcazi eşq həqiqi eşqə vəsilə olur. (Əraydın, Təsəvvüf və Təriqət, səh. 203). Haqq aşiqi olan şəxs hər şeyi “Mövlanın diyarından” gəlmiş olaraq görür.

Quran və səhih hədislərdə eşq kəlməsi işlədilmir. “Sevgi” çox vaxt “hub” (sevgi) və “məhəbbət”, bəzən də “məvəddət” (sevgi) kəlimələri və onların yaxınmənalıları ilə ifadə edilir. Allah sevgisindən çox Allah qorxusuna üstünlük verən ilk zahidlər də eşqdən bəhs etməmişlər. İlk dəfə II (b.e. VIII əsri) əsrdə Allah ilə qul arasındakı sevgini anlatmaq üçün az da olsa, eşq kəlməsinin istifadə edildiyinin başlandığını göstərən rəvayətlər var. Belə ki, deyildiyinə görə, Həsəni-Bəsri (ö. 110/728) Allahın “Qulum mənə, mən də ona aşiq olaram.” buyurduğunu bildirmişdir. Abdülvahid b. Zeyd isə (ö. 177/793) peyğəmbərlərdən birinin “Allah mənə, mən də Ona aşiq oldum.” dediyini söyləyir. Başqa bir rəvayətdə buna bənzər bir söz Əbül-Hüseyin ən Nuriyə (ö. 295/908) aiddir.

Alimlər, hətta ilk dövrlərdə mütəsəvviflərin (təsəvvüflə məşğul olanların) böyük əksəriyyəti Allah  sevgisini ifadə etmək üçün Quran və Sünnədə hub və məhəbbət əvəzinə eşq kəlməsinin istifadə edilməsinə qarşı çıxmışlar. Rəbiyyə əl-Ədəviyyə (ö. 185/801), Bəyazidi-Bistami (ö. 234/848), Cüneydi-Bağdadi (ö. 297/909), Həllacı-Mənsur (ö. 310/922) kimi sevgi mövzusunu işləyən ilk sufilər əsasən eşq, aşiq və məşuq əvəzinə hub, məhəbbət, həbib, məhbub kəlmələrini işlətməyi üstün tutmuşlar. Şəriət hökmlərə çox bağlı olduğu məlum olan İbn Hafif də (ö. 371/98İ) Allah sevgisinin eşq kəlməsilə ifadə edilməsinə uzun müddət qarşı çıxmışdır. Ancaq onun Cüneydi-Bağdadinin eşqin mahiyyətinə dair bir risaləsini oxuduqdan sonra fikrini dəyişdirdiyi, hətta bu mövzuda bir risalə də yazdığı rəvayət edilir.

Haris əl-Muhasibi, Xacə Abdullah əl-Hərəvi, Muhaməd b. Hüseyn əs-Süləmi, Əbu Talib əl-Məkki, Hakim ət-Tirmizi, Əbu Nasr əs-Sərrac, Muhamməd b. İbrahim əl-Kəlabazi, Əbu Nuaym, Abdulkərim əl-Kuşeyri, Hücviri, Qəzali kimi mütəsəvvüf  yazıçılar da əsərlərində eşq kəlməsinə ya heç yer verməmişlər, ya da az istifadə etmişlər. Bunun əvəzinə böyük önəm verdikləri Allah sevgisi mövzusunu hub və məhəbbət sözlərilə izah etməyi üstün tutmuşlar. Bunlardan Quşeyrinin nəql etdiyinə görə, Allah ilə qul arasındakı sevginin eşq məfhumu ilə ifadə edilməsinə qarşı olan Şeyx Əbu Əli əd-Dəqqakqbu fikrini belə açıqlamışdır:

Eşq həddini aşmış sevgi mənasını verir. Allah üçün belə bir həddi aşma olmadığına görə Onun quluna olan sevgisinə eşq deyilə bilməz. Digər tərəfdən qulun Allaha duyduğu sevgi nə qədər güclü olarsa olsun, yenə də Onu kifayət qədər və layiq olduğu dərəcədə sevə bilməyəcəyinə görə qulun Allah sevgisi də eşq adlandırıla bilməz (bax: Risale, səh. 615). Bununla bərabər Kuşeyri sufilərin Allah sevgisini eşq kəlməsilə ifadə etmələrini anlayışla qarşılamışdır. Belə ki, o əsərinin “Məhəbbət” bölməsini “Aşiqlər söylədikləri sözlərə görə qınamaq olmaz.” cümləsi ilə bitirir. (a.e. səh. 625)

Eşq kəlməsinin dini bir termin kimi istifadə edilməsini doğru görən sufilərin əsaslandıqları bəzi ayə və hədislər var. Məsələn, onların fikrincə, “...İman gətirənlərin isə Allaha sevgisi daha güclüdür ...” (Bəqərə surəsi, 2/165) ayəsindəki qüvvətli sevgidə məqsəd eşqdir. Digər bir ayyədə də (Tövbə surəsi, 9/24) möminlərin Allahı hər şeydən çox sevməli olduqları bildirilir. Hz. Muhamməd (s.ə.s) Hz. Öməə (r.a) “Mən sənə hər kəsdən daha sevimli olmadıqca iman gətirmiş ola bilməzsən.” demişdir. (Buxari, “iman”, 8-9; Muslim, İman, 67-70). Mütəsəvvüf bu mənaya gələn ayə və hədislərdən Allaha və Rəsuluna (s.ə.s) aşiq olmağın əsas mənasını açıqlamışlar.

Hücviri şeyxlərin eşq mövzusunda fərqli görüşləri olduqlarıni bildirərək başlıca fikirləri belə açıqlayır:

Bir zümrəyə görə eşq sevgilisindən ayrı düşənin xüsusiyyətidir. Qul da Allahdan ayrı qaldığına görə onun Allah sevgisinə eşq demək doğrudur. Bunun əksinə, Allah heç bir şeydən ayrı və uzaq olmadığına görə Onun sevgisi eşq kəlməsi ilə ifadə edilə bilməz. Başqa bir görüşə görə eşq həddi aşma deməkdir, Allah da hüdudsuz varlıq olduğu üçün Ona duyulan sevgi heç bir şəkildə hədsiz ola bilməz, ona görə də, eşq adlandırıla bilməz.

Hücviri əsaslandıqları fərqli mənbələri də sadalayaraq sonrakı alimlərin Allaha duyulan sevginin məhəbbət termini ilə ifadə edilməli olduğunu, bunun əvəzinə eşq kəlməsini işlətməyin doğru olmadığı fikrində olduqlarını bildirir. (Keşfü’l-mahcub, səh. 401)

Qəzâlî İhyau Ulumid-dîn'in Allah sevgisi Mövzusunu tədqiq etdiyi "Kitâbul-Məhəbbə vəş-Şəvq vəl-Uns vər-Rızâ" başlıqlı bölməsində eşq kəliməsinə iltifat etməmişdir. Bununla bərabır o eyni əsərin səmâ (eşitmə, dinləmək) mövzusu ilə əlaqəli bölməsində Allah'ı sevən, O'na âşiq olan və O'na qovuşma istəyi duyan insanın səmâsından da söz salır və bu səmanın insanın şövq, eşq və sevgisini coşduracağını ifadə edir. Qəzâliyə görə Allah'ı tanıyan O'nu sevir. Tanıma (marifət) artdıqca sevgi də inkişaf edir və güclənir. Məhz bu sevgiyə eşq deyilir. Sevginin bu şəkildə eşq halını alması, qulun marifətdə yetkinləşərək ilâhî gözəlliyi idrak etməsindən irəli  gəlir; bu idrak artdıqca eşq də güclənir.

Belə ki, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s)  Hira mağarasında ibadətə qapandığını görən Məkkə müşrikləri “Muhəmməd Allahına aşiq oldu.” demişdilər. Gerçək aşiq qəlbindəki Allah sevgisinə heç bir varlığın sevgisini ortaq eməz. Buna görə başqa şeylərə qarşı duyulan sevgiyə ancaq məcazi dildə eşq deyilə bilər, çünki ortağı olmayan, ona görə də ortaqsız sevilə bilən tək varlıq Allahdır. (İhya, II/279-280; bax: Süleyman Uludağ, TDV. İslam Ensiklopediyası, Eşq mad.)

Cabir b. Atikin rəvayət etdiyinə görə Allahın Peyğəmbəri Muhamməd (s.ə.s.) belə buyurdu:

“Allahın qısqanclığın bəzisini sevir, bəzisinə də qəzəblənir. Allahın sevdiyi qısqanclıq şübhə doğuran işlər haqqındakı qısqanclıqdır. Allahın qəzəbləndiyi qısqanclıq isə şübhə doğurmayan işlərdən kənar olan qısqanclıqdır. Allah təkəbbürün bəzisinə qəzəblənir, bəzəsini də sevir. Sevdiyi təkəbbür insanın müharibə vaxtı və sədəqə verərkən təkəbbürdür. Allahın qəzəbləndiyi təkəbbür isə azğınlıq və lovğalanaraq özünü çəkməkdir.” (Ebu Davud, Cihad 114, (2659); Nesai, Zekat 66; Ahmed b. Hanbel, V, 63, 445-446)

Rəsulullah (aleyhissəlatu vəssəlam) bu hədislərilə insanlardakı bəzi xüsusiyyətlərin həm yaxşı, həm də pis tərəflərinin olacağına diqqət çəkir və bunlardan ikisinə misal gətirir: qısqanclıq və qürur.

Uca Allah insanın anası, bacısı, həyat yoldaşı, qızı kimi qadınlar haqqında duyduğu qısqanclıq duyğularının bir qismini sevdiyi halda, bəzi qısqanclıqları xoşlamır və bu cür qısqanclıqların sahibinə qəzəblənir.

İnsan qohumlarının birində haram bir davranış gördükdə qısqanclıq edərsə, bu gözəl bir davranışdır. Allah Təala həzrətləri bu cür qısqanclığı sevir. Buna görə Allahın xoşladığı qısqanclıqlar qadınların özlərinə nikah düşən şəxslərlə zarafatlaşıb qarşılıqlı gülüşmələrinə qədər olan səmimiyyət qurmalarına qarşı duyulan qısqanclıqdır. Yad bir qadınla kişi arasında qurulan və qarşıdan baxan insanların qəlbində haqlı olaraq bir şübhə oyandıran bu cür səmimiyyətlər və çox yaxın olmalarına görə olan qısqanclıqlar Allahın xoşuna gələn davranışdır. Uca Allah yad kişi və qadınlar arasında qurulan bu cür dostluqlar üçün “Allahdan daha qısqanc kim ola bilər? Elə Allah zinanı da bu qısqanclığına görə haram qılmışdır.” (bax: Buxari, Nikah 107; Müslim, Tövbə 33) buyurur.

Allahın xoşlamadığı və sahibinə qəzəbləndiyi qısqanclıqlar isə Allahın buyurduğu doğru davranışlar və münasibətlərə görə duyulan qısqanclıqlardır. Bir kimsənin anasının, bacısının və ya yaxını olan digər qadınların ailə qurduqlarına görə duyduğu qısqanclıq kimi. Müsəlmana yaraşan Allahın razı olduğu hər şeyə razı olmaq, razı olmadığı şeylərə də razı olmamaqdır. Yaxınlarını halallarına qısqanmaq doğru deyildir. Allah bundan razı qalmaz. Belə ki, Allahın nikah kimi doğru yolla halal buyurduğu şeyə razılıq verməyimiz fərzdir. Bunun əksini düşünmək cahiliyyət adətlərini Allahın əmrindən üstün tutmaq olar.

Eyni şəkildə büyüklük taslama, başqa sözlə, lovğalanma və ya qürurlanma da iki cürdür. Bunlardan Allahın sevdiyi qürurlanmalar müharibədə düşmənə qarşı göstərilən qürurlanmalar, təkəbbür göstərmə və özünü öymələrdir. Çünki müharibədə düşmənə qarşı göstərilən bu cür davranışlar müsəlmanın cəsarətini artırır. Bu baxımdan müharibə vaxtı təkəbbür Allahın xoşuna gəlir (Müslim, Fedailü’s-Sahabe, 25). İnsanın düşmən qarşısında özünə güvənərək şücaət göstərməsi, qorxu bilmədən atılması düşməni qorxudur və onu zəfərə aparır. Allah bu qüruru sevir. Müharibə vaxtı düşmənə qarşı göstəriləcək təvazö isə qürurun tam əksinə, düşmənin əhvalını yüksəltməyə və müsəlmanın cəsarətini qırmağa yaradığına görə doğru deyil, bu xüsusiyyət pislənir.

Allahın xoşladığı qürurlanmalardan biri də sədəqə verərkən göstərilən qürurdur. Başqa sözlə, sədəqə verən şəxsin verdiyi sədəqənin miqdarına əhəmiyyət verməməsi və verdiyi sədəqəni davamlı olaraq az görərək özünün ona heç bir ehtiyacı olmadığını qəlbində hiss etməsi, səmimi qəlbdən verməsi və buna görə də heç bir zaman verdiyi sədəqəni başa qaxmamasıdır. Sədəqə verdikdə olan qürur daha çox verməyə sövq etdiyi üçün Allah qatında doğru görülür.

Hədisdə bildirilən “sədəqə verərkən təkəbbür” ifadəsinin mənasını bu ayədə görmək mümkündür. “... Nəfsinin xəsisliyindən qorunan kimsələr – məhz onlar nicat tapıb səadətə qovuşanlardır!” (Həşr surəsi, 59/9). Nicat tapanlar nəfsinin xəsisliyindən qorunanlarla məhdudlaşdırılmışdır. Xəsis xeyir iş görülməsini sevməz, xeyir iş görməli olarsa, qəlbi daralar və başqasının əlinə bir nemət keçməsindən xoşlanmaz.

Allahın qəzəbləndiyi qürurlanmalar isə insanın etdiyi zülmlərlə, əsil-nəcabət və soy iddiaları ilə öyünməsi, lovğalanma və başqalarına aşağı gözlə baxmasıdır. Əslində isə şan və şərəf soyda, əsil-nəcabətdə deyil, təqvadadır. Allah Təala insanların bir-birlərinə qarşı öyünmələri üçün deyil, bir-birlərini rahatlıqla tanıya bilmələri üçün onları ayrı-ayrı qəbilələ şəklində yaratmışdır.

Azğınlıqdakı qürur insanın etdiyi zülm və təcavüzlərlə, qəsbkarlıq və işğal kimi qadağan olunmuş hərəkətlərlə öyünməsidir. Allahın bunu sevməyəcəyi açıqdır.

Öyünmə zamanı olan qürur isə öz nəcabəti, şərəfi,  malı, mövqeyi, şücaəti və sair varlıq və imtiyazları ilə öyünməsidir. Sırf öyünmək üçün etdiyi ikram və comərdliklər də bu qrupa aiddir. Allah bu cür qürurları sevmir.

İstifadə edilən mənbələr:

1. Sünen-i Ebu Davud Terceme ve Şerhi, Şamil Yayınevi: 10/203-204;

2. İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, 15/33

Bu məsələdə “zaman” və “əzəl” anlayışları səhv qiymətləndirilir. İnsan, zaman və məkan içərisində yaşadığı üçün hər hadisə və həqiqəti zaman ölçüsünə görə qiymətləndirməkdə və əzəl anlayışını da zaman içində düşünməklə səhv bir müqayisə etməkdədir. Bu sual belə səhv bir müqayisənin nəticəsidir.

“Zaman”, məxluqatın yaradılması ilə başlayan və içərisində “hadisələr zəncirinin bir-birini izləməsi”, “məxluqatın bir-biri ardınca ölüb getməsi” kimi hadisələrin cərəyan etdiyi mücərrəd bir anlayışdır. Bütün məxluqlar, bu zaman içərisində daim hərəkət edirlər. Varlıqların yaradılması, dəyişməsi, yaşlanması və ölümü həmişə bu zaman içərisində cərəyan edir.

“Keçmiş, bu an və gələcək” kimi üçə ayrılan zaman, nisbi bir ifadədir. Yaşadığımız an, bir an əvvəlkinə nisbətən gələcəkdir, bir an sonrası isə keçmiş olaraq adlandırılır. Bu və buna oxşayan nisbətlər məxluqata görədir. Yəni, “əsr, il, gün, dünən, bu gün, sabah...” ancaq məxluqat üçündür.

Əzəl zaman etibarı ilə bir sonsuzluq demək deyil.

Əzəldə “keçmiş, bu an, gələcək, məkan və məxluq” yoxdur. Zehin əzəl haqqında bir zaman silsiləsi təsəvvür edə bilməz. Zamanın “dövr, əsr, il, ay, gün, saat, saniyə, an...” kimi vahidlərə bölünməsiylə, əzəl üçün belə bir təqdimat edilə bilməz. Əzəl üçün bir başlanğıc nöqtəsi təsəvvür edilə bilməz.

Əzəl, mütləq varlığın ancaq məkan və zamandan uzaq olan Allaha məxsus olmasından ibarətdir. Bu həqiqəti, Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) “Allah vardı; bərabərində başqa bir şey yox idi.” (1) hədisi ilə bəyan etmişdir.

O halda Cənabı Haqqın əzəli olması demək, Onun əvvəli olmamaq deməkdir. Yəni, “yeganə və tək bir” olan O Allah “əvvəlində bir başlanğıc olmadığı” mənasındadır.

Cənabı Haqqın əzəli, hadisələrin zaman içərisində axışı şəklində düşünülə bilməz. Onun əzəli haqqında zaman, ölçüsü, silsilə, keçmiş zaman, bu an və gələcək deyilə bilməz. Elə isə, zaman anlayışı keçmişə doğru xəyalən nə qədər uzadılırsa uzadılsın Cənabı Allahın əzəliyyəti ilə müqayisə edilə bilməz. Zamanın başlanğıcından geriyə doğru xəyalən getsək və bu kainat kimi milyardlarla kainat daha yaradıldığını düşünsək bu xəyali və mənasız zaman yenə Cənabı Haqqın əzəliyyəti ilə birgə ola bilməz və Onunla müqayisəyə girməz. Çünki, belə bir müqayisə, Qədimi (əvvəli olmayanı) hədis (sonradan yaradılan) ilə, məxluqu Xaliq ilə, sonu olanı, sonsuzla müqayisə etmək deməkdir.

Bu şərhlərdən aydın olacağı kimi; Cənabı Haqq Qədimdir, əzəlidir; zaman isə varlıqların yaradılması ilə başlamışdır. Varlıqlar yardılmadan əvvəl zaman yox idi ki, Allah haqqında belə bir sual soruşula bilsin.

Bu sual ancaq belə soruşula bilər:

“Əzəldə Allah vardı. Onunla birlikdə heç bir şey yox idi. O halda əzəldə Allah nə edirdi?”

Bu suala cavab vermədən əvvəl bunu ifadə edək ki, əzəldə bir şey etmək Cənabı Haqqa –əstəğfirullah- vacib olmadığı kimi, bir şey etməmək də Onun üçün bir nöqsanlıq deyil. Çünki O, məxluqatı yaratmasa da sonsuz kamaldadır. Yəni, varlıqları yaratmaqla kamalında bir artım, yaratmamaqla da bir nöqsanlıq olmaz.

Bu qısa şərhdən sonra, sualı belə cavablandıraq:

Cənabı Haqq əzəldə, öz Şəxsini, uluhiyyətinə məxsus izzət və əzəmətini, camal və kamalını şəxsən müşahidə edirdi. Qudsi Şəxsini uluhiyyətinin şanına uyğun bir surətdə həmd, nöqsanlıqdan uzaq və müqəddəs edirdi.

Allahın şəxsini kamalı ilə bilmək ancaq Ona məxsus olduğu kimi, özünü kamalıyla müqəddəs və öymək yenə Ona məxsusdur.

Mərifətullahda ən yüksək mərtəbədə olan Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) merac möcüzəsi ilə Allahu Təalanı şəxsən gördüyü halda Onu haqqıyla bilmək və layiqiylə nöqsanlıqdan uzaq tutmaq və müqəddəs etməkdəki acizliyini belə etiraf etmişdir:

“Səni nöqsan sifətlərdən uzaq edirəm. Mən səni layiqincə bilmədim. Sənə haqqıyla şükr edə bilmədim...” (2)

Digər bir hədisində isə “Sən özünü təriflədiyin kimisən.” buyurmuşdur. (3)

Haşiyələr:

---------------------------------

(1)   Buxari, Məgazi, 67, 74, Bədul-Xalq 1, Tövhid 22; Tirmizi, Mənakıb, 3946.

(2)   Əlmalılı Həmdi Yazar, H. D. K. D., Cild 2, S: 405.

(3)   Əbu Davud, Salat 340, (1427); Tirmizi, Daavat 123, (3561); Nəsai, Qıyamul-Leyl 51, (3, 248-249)

(*) Mərhum Əlmalılı Həmdi Əfəndinin ifadəsiylə, Allahu Azimüşşan əzəldə “yardımı əzliyyəsini, yəni aləmi təqdir, xəlq və icad hərəkətlərini isdar edirdi. Digər bir ifadəylə “ol” əmrini verirdi. Aləmin yaradılması bunu izlədi. Buna görə də xəlq əzəli, məxluq zamanı oldu.”

    Varın isbat və sübut hər zaman daha asandır.Bir alma növünün yer üzündə olduğunu, bir tək almanı göstərməklə sübut edə bilərik. Halbuki yoxluğunu iddia edən kimsə bütün yer üzünü, hətta kainatı gəzib, ancaq ondan sonra onun yoxluğunu isbat edə bilər. Bu isə, imkansızlıq səviyyəsində bir məşəqqət deməkdir. Elə isə deyə bilərik ki; yox, heç bir zaman isbat edilə bilməz ...

    Bir sarayın qapılarından 999-u açıq, biri bağlı olsa, o saraya girilə bilməyəcəyini kimsə iddia edə bilməz. Məhz inkarçı, davamlı olaraq bağlı olan o bir tək qapını nəzərə verib onu göstərmək istəyir. Əslində o qapı da, o inkarçı və onun kimi olanların gözlərinə çəkilmiş pərdə səbəbiylə onların ruh dünyalarına bağlıdır. Mömin üçün bağlı qapı yoxdur. Yetər ki, gözlərini yummasın! ... Onsuz da 999-u hər kəsə açıqdır. Həm də taybatay

    O qapı və dəlillərdən bir neçəsi:

   İmkan Dəlili: İmkan, bir şeyin olması ilə olmamasının bərabər ehtimala sahib olması deməkdir.Gündəlik danışıqlarımızda da "mümkün" deyərkən ola bilər də olmaya bilər də mənasını nəzərdə tuturuq. Yaradılmış olan hər varlıq bizə bu həqiqəti belə bildirir: Mənim olmağımla, olmamağım eyni idi. Bu an mən varamsa, var olmağımı yoxluqda qalmağıma tərcih edən biri var deməkdir. O isə ancaq Allah`dır.

   Hudus Dəlili: Hudus, sonradan olma deməkdir.Hudusun ən böyük dəlili dəyişmədir. Bir varlıqda dəyişmə varsa, bu hərəkətin bir ilk nöqtəsi də olacaqdır. Məhz o nöqtədən əvvəl o şey varlıq aləminə çıxmamışdı. Hələ yoxluqda ikən var olmağı öz başına iradə edə bilməyəcəyinə və buna gücü çatmayacağına görə, bu var olma Allahın yaratmasıyla baş vermişdir. Maddənin termodinamika qanununa görə davamlı yoxluğa doğru sürüklənməsi, kainatın durmadan genişlənməsi, günəşin sürətlə tükənməyə doğru yol alması kimi hadisələr, bu varlıq aləminin bir başlanğıcı olduğunu göstərir.

   Sənət: Atomdan insana, hüceyrədən qalaktikalara qədər bütün kainatda, incə və fövqaladə bir sənət gözə çarpır. Bəli, bu başdan o başa kainatdakı hər əsər bu xüsusiyyətlərə malikdir:

• Böyük sənətkarlıq dəyəri daşıyır.

• Çox qiymətlidir.

• Çox qısa zamanda və çox asan düzəldilir.

• Çox saydadır.

• Qarışıq və çeşid çeşiddir.

• Davamlıdır.

   Halbuki, qısa zamanda, çox sayda, asan və qarışıq edilən işlərdə sənət və dəyərin olmaması lazımdır. Ancaq edən Allah (c.c.) olarsa, o zaman hər şey dəyişər və ziddlər bir araya gələ bilər! ..

    Dövr etmə və Silsilənin Muhal (qeyri-mümkün) olması: Dövrənin mümkünsüz olduğu bu misalla açıqlanır. Bir yumurtanı toyuğun yaratdığını iddia edən adamdan soruşursunuz.Toyuğu kim yaratdı? Buna qarşılıq onun çıxdığı yumurtanı göstərir. Buna görə də toyuğu aradan götürsək yumurta yumurtanı yaratmış olur. Bu isə qeyri-mümkündür. Təsəlsül (silsilə) isə, bir şeyin silsilə halında ta ilk nöqtəsinə qədər gedib o ilk varlığı kimin yaratdığını soruşmaq surətiylə Allahın varlığını isbat etmə metodudur. Yəni bu meyvəni ağac yaratdı, o bir öncəki meyvədən oldu, o da bir öncəki ağacdan. Beləcə ilk ağaca yaxud ilk meyvəyə qədər çatır və soruşuruq: Bunu kim yaratdı? ..

   Qur`an yolu dövrə və silsilədən çox fərqlidir. "Yumurtanı kim yaratdı?" yaxud "Meyvəni kim yaratdı?" sualının cavabına, birbaşa, "Allah yaratdı." deyə cavab verir.

    Elm, iradə, şəfqət, mərhəmət anlayışlarından bir nəsibi olmayan, insanı tanımayan, hikmətdən, sənətdən anlamayan bu səbəblərin (toyuğun və ağacın) nəticənin yaradılmasında heç bir təsirlərinin olmadığı isbat edilir. Beləcə dövrə yaxud təsəlsül (silsilə) dəlilinə ehtiyac duyulmaz.

    Hikmət və Qayə Dəlili: Hər varlıqda özünəməxsus bir qayə, bir məqsəd, bir fayda təqib edildiyi nəzərə çarpır və heç bir şeydə qayəsizlik, mənasızlıq və israf sayıla biləcək hər hansı bir hal müşahidə edilmir. Halbuki, nə maddə aləmində nə bitki və heyvanlar dünyasında, nə də əşya və hadisələrdə şüur ​​və idrak mövcud deyildir ki, bu qayələr silsiləsi təqib edilə bilsin. Elə isə, kainatdakı bu şüurlu hərəkətləri və bu hikmət və qayələri ancaq Allaha isnad etməklə məqbul bir yol tutmuş ola bilərik.

    Yardımlaşma Dəlili: Yağışın torpağın imdadına, günəşin gözlərin köməyinə yetişmələrindən, ta havanın qanı təmizləməsinə qədər, bu aləm bir yardımlaşma hərəkətiylə sanki dolub daşmaqdadır. Bu yardım edən tərəflər bir-birlərini tanımır və bilmirlər. Elə isə bu mərhəmətli işləri səbəblərə vermək mümkün deyildir.

   Təmizlik: Kainatdakı paklıq və təmizlik, başlı başına bir dəlil olaraq, bizə Quddus ismiylə isimləndirilən bir Zatı (c.c.) anlatmaqdadır. Torpağı təmizləyən bakteriyalar, böcəklər, qarışqalar və necə necə yırtıcı quşlar; külək, yağış və qar; dənizlərdə buz kütlələri və balıqlar; planetimizdə atmosfer, kosmosda qara dəliklər; bədənimizdə qanımızı təmizləyən oksigen və ruhumuzu sıxıntılardan qurtaran mənəvi əsintilər, həmişə Quddus ismindən xəbər verməkdə və o adın həqiqətindəki Müqəddəs Zatı göstərir.

   Simalar: Hər hansı bir insanın siması, ən incə təfərrüatına qədər özündən əvvəl yaşamış milyardlarla insandan heç birinə eynilə bənzəmir. Bu qayda, özündən sonra gələnlərə də eynilə aiddir. Bir cəhətdə bir-birinin eynisi, digər cəhətdə bir-birindən ayrı milyardlarla şəkli kiçik bir sahədə çəkib, sonra da özləri kimi olması mümkün ola biləcək milyardlarla şəkildən ayırmaq və hər şeyi sonsuz ehtimal yolları içində bir yola və bir şəklə salmaq, əlbəttə və əlbəttə yaratdığı hər varlığı, həm də heç bir qapalı tərəfi qalmadan bilən və o varlığa istədiyi şəkli verməyə gücü və elmi yetən Cənabı Haqqı ən kar qulaqlara belə eşitdirəcək qüvvətdə bir elandır.

   Fitrət və Vicdan Dəlili: Allahı tanımağın sayıla bilməyəcək qədər çox dəlil və işarələri insanın yaradılışında, fitrətində mövcuddur. Bunlardan bir neçə nümunə: İnsan fitrəti və vicdanı hər nemətin mütləq şükür istədiyini bilir. Bir Peyğəmbərə qovuşmuş və hidayətə çatmışdırsa şükrünü Allaha edər. Əks halda batil məbudlara sitayiş edər. Bu sitayiş insan vicdanının insanı məcbur etməsiylə baş verir.

    Gözəlliyi təqdir etmə hissi də insan fitrətində mövcuddur. Sərgilər, nümayişlər bu his ilə həyata keçər. İnsan bu yaradılışının gərəyi olaraq, bu göy üzündə sərgilənən ulduzları, yer üzündəki çiçəkləri, ağacları, meşələri dolduran ceyranları, aslanları, dənizlərdə qaynaşan balıqları seyr etmək və onlardakı İlahi sənətin mükəmməlliyini təqdir etmək vəziyyətindədir.

    Tarix: Dinlər tarixi şahiddir ki, insanlıq heç bir dövrünü dinsiz keçirməyib.Batil, hətta gülünc olsa belə, demək olar hər dövrdə bir dinə inanmış və bir mənəvi sistemi təqib etmişdir. İnsan fitrətinə inanma duyğusunu Allah qoymuşdur və insan Ona (Allaha) inanmaqla mükəlləfdir.

    Qur`an: Qur`ani-Kərimin Kəlamullah (Allah kəlamı) olduğunu isbat edən bütün dəlillər, eyni zamanda Cənabı Haqqın varlığını da isbat edəcək mahiyətdədir. Quranın Allah kəlamı olduğuna dair yüzlərlə dəlil vardır. Bunlar, Quran ilə əlaqəli İslam qaynaqlarında ən incə təfərrüatına qədər mövcuddur. Bütün bu dəlillər, özlərinə məxsus dilləri ilə "Allah vardır." deyirlər.

   Peyğəmbərlər: Peyğəmbərlərin və xüsusilə Peyğəmbərlərin Əfəndisi İki Cahan Sərvərinin (ə.s.m-əleyhissalatu vəssəlam) peyğəmbərliyini isbat edən bütün dəlillər də yenə Cənabı Haqqı anladan dəlillərə daxil edilməlidir. Çünki peyğəmbərlərin varlıqlarının qayəsi, tövhid; yəni Allahın varlıq və birliyini elan etməkdir. Elə isə, hər peyğəmbərin öz peyğəmbərliyini isbat edən bütün dəlilləri, eyni zamanda, Cənabı Haqqın varlığına da dəlil olar. Bir peyğəmbərin haqq nəbi olduğunu ifadə edən bütün dəlillər, eyni qüvvətlə, hətta daha da böyük bir qüvvətlə"Allah vardır və birdir." deməkdədir ...

- Allahı zikr etmək Quranın əmridir. Allahı zikr etmək, Onun hər hansı bir adıyla ola bilər. İnsanlar müəyyən təkamülləri yaşayarkən, müəyyən adların zikrinə üstünlük verdikləri də doğrudur. Məsələn, Allaha qarşı məhəbbəti əsas alan aşiqlərin zikrləri daha çox Vədud adıyla olduğu kimi, təfəkkürü əsas alanların zikri də daha çox Hakim adıyladır. Bu da doğrudur.

- Lakin, Allahın əmr və qadağanlarına riayət etməkdən ibarət olan təqva vadisində bir payı olmayan kimsənin  "Quddus" adını zikr edərək mərtəbə qət etmə ehtimalını düşünmək doğru deyil. Əsl olan xüsus,  Allahın adlarını təkrar etmək deyil, bu adların göstərdiyi mənanın gərəyini yerinə yetirməkdir.

- Son olaraq bunu da ifadə edək ki, hər hansı bir ayəni və ya Allahın bir adını -müəyyən bir sayda- oxuyub zikr etmək, köhnədən bəri davam edib gələn bir İslami ənənədir. Namazlardan sonrakı zikrləri 33 dəfə oxunmasının əmr edilməsi, bir qisim səhabələr tərəfindən şəfa məqsədiylə Fatihə surəsinin -ayə sayına uyğun olaraq- yeddi dəfə oxunması və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) tərəfindən də -bunun doğruluğunun- təsdiq edilməsi hadisəsində də görüldüyü kimi, müəyyən saylar, müəyyən şifrələr saxlayan bir açar hökmündədir.

Zamanımızda saf zehinləri bulandırmaq, körpə beyinləri zay etmək üçün ortaya atılan suallardan biri də “Bu məxluqatı Allah yaratdı, yaxşı Allahı – əstağfirullah - kim yaratdı?” sualıdır.

Eyni sual müşriklər tərəfindən şəxsən Peyğəbər Əfəndimizə (s.ə.s.) verilmiş və bu sual üçün Cəbrayıl (ə.s.), Allahu Azimüşşandan İxlas Surəsini cavab olaraq gətirmişdir. Bu surə ilə şirkin bütün növləri kökündən kəsilib atılır, tövhidin bütün mərtəbələri ən gözəl bir şəkildə izah edilir. Rəsulullah (s.ə.s.) Əfəndimiz də bu sualı soruşan insanlara yenə İxlas Surəsi ilə cavab verilməsini buyurmuşdur. (1)

Biz də Rəsullaha (s.ə.s.) tabe olaraq bu suala İxlas Surəsi ilə cavab verəcəyik. Cənabı Haqq İxlas surəsində özünü qullarına belə bildirməkdədir:

(Ya Peyğəmbər! Allahın zatı və sifətləri haqqında səndən soruşan müşriklərə) de: “(Mənim Rəbbim olan) O Allah birdir (heç bir şəriki yoxdur);

Allah (heç kəsə, heç nəyə) möhtac deyildir! (Hamı Ona möhtacdır; O, əzəlidir, əbədidir!)

O, nə doğmuş, nə də doğulmuşdur! (Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir!)

Onun heç bir tayı-bərabəri (bənzəri) də yoxdur!” (İxlas Surəsi, 1-4)

Bu surə Allahın varlığının, birliyinin və tayı bərabəri olmadığının ən gözəl bir ifadəsidir və Qurani Kərimin tövhid nöqtəsidir. Bu mövzudakı digər ayələr, bu surənin təfsiri hökmündədir.

“De ki: O Allahdır, Əhaddır.”

Ayədə Allah ifadəsi Cənabı Haqqın şəxsinə işarə etməkdə, Əhad isə, Onun birliyini ifadə etməkdədir. Burada bunu ifadə etmək lazımdır, Əhad adı “say olaraq” bir demək deyil, “yeganə birdir”, “tək birdir”, “şəriksiz birdir”, “özündən başqası həmişə məxluq olan” mənasını verir. Yəni Ondan başqa bütün birlər say olaraq birdirlər, məxluqdurlar.

Cənabı Haqqın şəxsinin bir olduğunu, qudsi mahiyyətinin heç bir mahiyyətə bənzəmədiyini, məkandan və zamandan, cisimdən və cismə aid bütün xüsusiyyətlərdən uzaq olduğunu ifadə edər.

Cənabı Haqqı “Əhad” olaraq bilən bir insan Onu kimin yaratdığı kimi bir problemin nə qədər axmaq olduğunu dərhal anlar. Belə bir mömini heç bir qorxu və vəsvəsə şübhəyə sala bilməz.

(O) Allahdır, Saməddir.

Yəni, O heç bir şeyə möhtac deyil, hər şey Ona möhtacdır. Bütün istək və arzulara cavab verən, bütün ehtiyacları aradan qaldıran hökm sahibi Odur.

Doğmadığı kimi...

Yəni, Əhad və Saməd olan Allahu Təala, övlad sahibi olmaqdan, doğmaqdan və bölünüb –parçalanmaqdan uzaqdır.

“Allahu Təala, Əhad, Saməd olduğu üçün, Ondan maddə qopub ayrılmaz, çıxmaz. Onun cinsi, növü, bənzəri olmaz. Heç bir ehtiyacı və əskiyi olmaz. Ancaq Onun elmində olan hər şey, yenə Onun yaratmağı ilə bədənə gəlir. “Ol” deməsiylə olar.” (2)

O Vahidi Əhad bölünmə və parçalanmadan uzaq olduğu üçün, öz şəxsindən bir ilah mövcud etməsi mümkünsüzdür. Məxluqatını elmi, iradəsi, qüdrəti ilə yaradar. Yaratdığı məxluqatın Ona bərabər yaxud Ondan güclü olması mümkünsüzdür.

...doğulmamışdır da.

Yəni, bir başqasından doğulmamışdır, sonradan olmamışdır; əvvəli yoxdur, əzəlidir. Onun olmadığı bir zaman təsəvvür edilə bilməz.

Bu ayə, Allahu Təala haqqında atalığı, analığı, başqasından doğulmuş olmağı rədd etməklə, başda Xristianların  “üçləmə” əqidəsi olmaq üzrə hər bu cür əqidə fikrini rədd edir.

Heç bir şey Onun tayı (və bənzəri) deyil.

Mərhum Əlmalılı Həmdi Əfəndi, bu ayənin təfsirində belə buyurur:

Nə əvvəlində doğuran biri, nə də sonrasında doğulmuş və doğulacaq bir əlavəsi yoxdur. Şan və dəyər baxımından da Ona heç bir şəkildə bənzəri yoxdur. Nə şəxsində, nə sifətində heç bir bərabəri, heç bir bənzəri və ya rəqibi olmamışdır və ola bilməz. Yəni əzəldə olmadığı kimi, bundan sonra da olmayacaq. Ondan başqa bir “Vacibul-vücud” yoxdur. Əzəldə olmayınca sonradan olması da mümkünsüzdür. Bunu xəbərdarlığa ehtiyac yoxdur. Çünki sonradan olanlar sonradan yaradılan və məxluq olacağı üçün onsuz da Ona bərabər olması mümkün deyil. Çünki sonradan olanda nə qədər kamal fərz edilirsə edilsin yenə də məxluqdur. (3)

Surənin əvvəlki ayələri tövhidin bütün mərtəbələrini ifadə etdiyi kimi, bu ayədə Cənabı Haqqın Şəxsində bənzəri, hərəkətlərində ortağı və sifətində tayı bərabəri olmadığını bəyan ilə şirkin bütün növlərini rədd etməkdədir.

İxlas surəsinin qısa bir şərhini verdikdən sonra bu sual haqqında bunları da ifadə etməkdə fayda görürük:

Bu varlıq aləminin yaradıcısı ancaq və ancaq bədəni vacib, əzəli və əbədi, şəxsində və sifətlərində bənzəri olmayan Allahdır. Əlbəttə, O Şəxsi Mübarək haqqında belə bir sual soruşula bilməz. Çünki kim yaratdı sualı ancaq məxluqat üçün soruşula bilər.

Allahu Təala Əhaddır; birdir, şəxsində şəriki yoxdur.

Allahu Təala Saməddir. Bütün məxluqat yaradılmalarında, davamlılıqlarında, idarə və tədbirlərində hər an Ona möhtacdır. Heç bir şeyə möhtac olmayan O Əhəd və Saməd haqqında belə bir sual soruşmaq Onu tanımamanın bir ifadəsidir.

Allahu Azimüşşan doğulmadan və doğmaqdan uzaqdır. Əzəli və əbədi olan və özündən üstün bir varlıq təsəvvür edilməyən O Şəxsi Zülcəlalın, bir başqasının təsiri ilə, bədənə gəlməsi nece düşünülə bilər?

Bəli, “Cənabı Haqqı – əstağfirullah - kim yaratdı?” sualında açıq bir ziddiyyət vardır. Belə ki: Allahu Təala Həzrətlərinin bədəni şəxsidir. Əzəli və əbədidir. Bərabəri və bənzəri yoxdur. Hər şeyi yaradan və hər şey Ona möhtacdır.

Allahu Təalanın – əstağfirullah - yaradıldığı qəbul edilirsə o halda, Onun həm əzəli, həm sonradan yaradılmış, həm Xaliq, həm məxluq, həm sonsuz qədr, həm sonsuz aciz, qısacası, həm uluhiyyətin sonsuz kamal sifətlərinə, həm də məxluqların sonsuz əskik sifətlərinə sahib olması lazım olar.

Bir an üçün Allah haqqında belə bir sual soruşulsa, o zaman bu sual başqa cür olar. Yəni Cənabı Haqqı yaradan xaliqin də bir xaliqi olar. Beləcə sual silsilə halında sonsuza qədər gedər. O halda bu problemin mahiyyəti mümkünsüzlüyə dayanar və belə bir sual heç vaxt soruşula bilməz.

Silsilənin mümkünsüz olduğuna dair bəzi misallar təqdim edək:

15 vaqonlu bir qatar düşünün. Bu vaqonlardan hər birini bir əvvəlki vaqon çəkir. Və nəhayət iş lokomotivə çatdığında artıq “lokomotivi kim çəkir?” deyə bir sual ortaya çıxır. Çünki, çəkib lakin çəkilməyən bir lokomotiv olmasa bu nizam pozular və hərəkət meydana gəlməz.

Eyni şəkildə, bir şəkərin necə edildiyini düşünək, belə fikirləşərik ki, şəkər fabrikində edilir. Şəkər fabrikindəki alətlərin harada düzəldiyini fikirləşsək onları da dəzgahlar göstəriləcək. Sonda məsələ bir şəxsin elminə, iradəsinə və qüdrətinə dayanır.

Bu misaldan aydın olduğu kimi, bu kainatın yaradılışının; şəxsi və sifətləriylə əzəli və əbədi olan Allahın elm, iradə və qüdrətinə dayanır.

“Cənabı Haqqı – əstağfirullah - kim yaratdı?” deyə firon kimi sual soruşanlar mümkünsüzlüyünü bilmədiklərini və nəfsləriylə bir demaqoqluq etdiklərini aşkar etmiş olurlar.

Haşiyələr:

----------------------

(1)   Haqq Dini Quran Dili, 9/6272; Faxrəddin ər-Razi, Təfsiri Kəbir Məfatihul-Qeyb, Akçağ Nəşrləri: 23/554-555; Suyuti, Lubabun Nukul, 11,199-211; Alusi, XXX, 270-271

(2)  Əlmalılı Həmdi Yazar H. D. K. D., Cild 9, s. 6321

(3)   Əlmalılı Həmdi Yazar a. g. e., s. 6333

Məmməd Qırxıncı

- Bu çox açıq olan məsələdə boğulmamaq lazımdır. Bu, Allahın sonsuz elminin hər şeyi əhatə etdiyi həqiqətidir. Allahın sonsuz bir elmi vardır. Sonsuz elm, hər şeyi əhatə edən elm deməkdir. Yəhudilərdən kitabı dəyişdirəcəkləri mövzusu daxil, Allahın elminin xaricində qalan heç bir şey yoxdur. Əslində, bunun əksin düşünmək, Allahın bəzi şeyləri bilmədiyini söyləmək, ona cəhaləti isnad etmək mənasını verər ki, İslam dini baxımından bu küfürdür.

- Yaxşı Allah "Yəhudilərin kitablarını dəyişdirəcəyini bildiyi halda, niyə -dəyişdirməmələri yolunda- onlardan söz aldı?"

Bunun cavabı budur: Allah, öz sonsuz elminə görə deyil, ədalətinin ortaya çıxması adına, söz alır. Çünki, imtahana tabe olanlar, özlərindən söz alınanlar, necə olduğunu bilmədikləri Allahın gizli elminə görə deyil, öz ağılları və azad iradələri istiqamətində hərəkət edərlər və bu səbəblə də, işin nəticəsindən məsul olarlar.

- Allahın elmi, əzəli və şəxsi olduğu üçün Allahdan əsla ayrılmaz. Allah bu elmiylə, kimin başına nələr gələcəyini, kimin cənnətə, kimin cəhənnəmə gedəcəyini də bilməkdədir. Əgər bu sonsuz elmi hər şeyi əhatə etdiyi üçün mövzuya baxsaq, dünyada heç bir insanın imtahana tabe tutulmamasının gərəyinə inanmamız lazımdır. Halbuki bu açıq bir səhvdir. Çünki;

•    Elm xüsusiyyəti məcburedici bir funksiyaya sahib deyil, əksinə olacaq şeylərin necə olacağını izləyən bir mexanizmdir. Allahın elmi əzəli olduğu üçün, bütün zamanları birdən əhatə edir. Dünəni, sabahı, bu günü hamısını eyni anda görər, əhatə edər.

•    Allahın əmr və qadağanları, onun sonsuz elminə görə deyil, imtahana tabe olan insanların azad iradəsinə görə şəkillənməkdədir. Tətbiqin müsbət və ya mənfi nəticəsi, insanın özünə aiddir. İlahi ədalət və hikmət, bu xüsusa çox daha diqqət yetirməkdədir

"Madam Cənabı Haqq əzəli elmiylə mənim nə edəcəyimi bilir, elə isə mənim nə qəbahətim var?" sualına necə cavab verməliyik ?

Bu problemin cavabını axtaraq: İnsanlar bu dünyada öz əməl dəftərlərini dilədikləri kimi doldurmurlar? İlahi əmr və qadağanlara uyğun gəlib uyğun gəlməmə mövzusunda sərbəst deyildirlər? O halda, bu adamlar nəyin iddiasını görürlər?!.. Bir tərəfdən, işlədikləri günahların məsuliyyətindən xilas olmaq üçün iradələrini inkara cəhd edir; digər tərəfdən, məsələn, pəncərələrini daşlayan və Allahın məsul belə tutmadığı, kiçik bir uşağı döyməkdən də geri qalmırlar. Bu səhnə onları məsul etməyə və utandırmağa çatmır?

Bu mövzuda Nur Risalələrindən Sözlər adlı əsərdə bu bunlar vadır: "Qədər, elm növündəndir. Elm, məluma tabedir. Yəni necə olacaq, elə aid olur. Yoxsa məlum, elmə tabe deyil." Elm, "bilmək" ya da "məlumat" mənasını verir. Məlum, "bilinən", alim isə "bilən", yaxud "məlumatın". Bu düsturu bir misal ilə şərhə çalışaq. Məsələn, mən bir gəncin fən fakültəsində oxuduğunu bilmiş olum. Bu məlumatım elmdir. Məlum isə, o gəncin o fakültədə şagird olduğu. Mənim elmim bu məluma tabedir. Yəni o gənc fən fakültəsində oxuduğu üçün, mən də onu eləcə bilərəm.

"Madam Cənabı Haqq mənim nə edəcəyimi bilir," deyilməklə, Allahın alim olduğu, sual sahibinin isə, o hərəkəti edəcəyi qəbul edilmişdir. O adamın, söz mövzusu hərəkəti işləməsi məlum, Allahın, bunu əzəli elmiylə bilməsi isə elmdir. Və bu elm, məluma tabedir.

Bilindiyi kimi, bir şeyi, bir hadisəni yaxud bir hərəkəti bilmək, onun faili olmaq üçün kafi deyil. Bir misal: Danışmağı hər kəs bilər. Amma, bir insan bu işə təşəbbüs göstərmədikcə və danışma hərəkətini işləmədikcə onun danışdığından söz edə bilərik?

Demək ki, fail olmaq üçün hərəkəti bilmək çatmır. Onu iradə etmək, şəxsən təşəbbüs göstərmək və işləmək lazımdır. Allah, insanın bütün əməllərini, bütün hərəkətlərini bilər. Amma, iradəsini və qüvvətini sərf edərək o işi edən insandır və hər cür məsuliyyət də ona aiddir.

Daha əvvəl də ifadə etdiyimiz kimi; qul, öz cüzi iradəsini, -xeyr olsun, şər olsun- hansı işə sərf etsə, Cənabı Haqq onu yaradar. İstəmək quldan, yaratmaq Allahdandır. Lakin, bütün hərəkətləri Allahın yaratması, insanı məsuliyyətdən qurtarmaz... İnsana qüvvət lütf edən, hər cür imkanı bağışlayan Allahdır. Qul bu imkanı, bu qüvvəti onun razılığına zidd olaraq istifadə etsə əlbəttə məsul olar, günahkar olar.

Belə bir düşünək: Bir təhlükəsizlik mənsubu, səlahiyyətini və silahını sui-istifadə edərək birini haqsız yerə vursa, dövlətə qatil deyiləcək, yoxsa o vəzifəliyə? Şübhəsiz, qatil o vəzifəlidir!.. İndi bu vəzifəli, "Mən o cinayəti dövlətin imkanlarıyla işlədim. Nə öz silahımı istifadə etdim, nə də öz gülləmi." şəklində bir üzr bəyan edə bilər?

Alaaddin Bacar (prof. Dr.)

Allahın bir ismi də Nur'dur. Nurani varlıqlar olan mələklərdən, günəş işığına və kainatı doldurmuş bütün şüalara qədər, hər şey bu ismin dəyişik təcəllilərini daşıyır. İnsan gözü, bu dünyada, yalnız maddi aləmi görür. Nə öz ruhunu, nə əməllərini yazan mələkləri görə bilir, nə də şüalar aləmini.

İnsan gözünün kainatda mövcud şüaların ancaq% 2.5 qədərini görə bildiyi təsbit edilmişdir.Bu göz ilə bu aləmdə bütün nurani varlıqları yaradan Allahın görülməsini gözləmək,ən azından fizika qanunlarına zidd bir anlayış olar. Mövzunun bir başqa yönü də insanların bu dünyada imtahan olmalarıdır.

Allahın görünməsi bu imtahan sirrinə də tərs düşər. Bu dünyaya göndərilişimizin məqsədi Allahı tanımaq və ibadət etmək olduğuna görə və insanlar da inanıb inanmamaq arasında buraxıldıqlarına görə, əgər göz ilə görmə olsaydı o zaman hər kəs istər istəməz inanmaq məcburiyyətində qalacaq və imtahan sirri aradan qalxacaqdı. Bədiüzzamanın ifadəsinə görə Əbu Cəhil kimi kömür ruhlular ilə Hz. Əbu Bəkir kimi almaz ruhlular eyni səviyyədə qalacaqdı.

Allahı gözümüzlə görə bilməməyimizin səbəbi, qüdrət və elmi ilə hər şeyi əhatə etməsi və ziddinin yoxluğuna görədir.

Məsələn, atmosferin yer kürəsini hər tərəfdən əhatə etməsi kimi, günəşin də bütün fəza aləmini əhatə etdiyini fərz etsək, o zaman günəşi göz ilə görmək mümkün olmaz. Hər yer günəşin işığıyla işıqlandığına görə günəş görünməz olar. Həm gecə kimi bir ziddi də olmadığına görə günəş görülməz və mahiyyəti aydın olmaz. Bununla bərabər, işığıyla hər yerdə olan və hər yeri əhatə edən günəşin varlığını inkar etmək də cəhalət olar.

Eyni məntiq perspektivi içərisində, isimvə sifətləriylə hər şeyi əhatə edən və hər yerdə hazır olan və ziddi olmayan Allahın da göz ilə görülməməsini anlaya bilərik. Axirətdə isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Cənnət əhlinin ruhları bədənlərinə qalib gələcəkdir. Burada kölgə hökmündə olan varlıqlarının əsli orada yaradılacaqdır. İnsan hər yönüylə cənnətə layiq və ondakı hər cür ehsanlardan faydalana biləcək bir varlıq olaraq cənnətə girəcəkdir. Cənnətdə də ruyət (Allahı görmə) hadisəsinin davamlı olmaması üzərində düşünmək gərəkdir.

Demək olar ki, cənnət əhli, Allahı görməyə nail olacaqları zaman ayrı bir hala girəcəklər və bu İlahi ikram özünə məxsus ayrı bir mühitdə reallaşacaqdır. Necə ki, Allahı görüb qayıtdıqları zaman ailələrinin onları tanıya bilməyəcəklərindən bəhs edən xəbərlər də bunu göstərir.

Buda həqiqətdir ki; varlıq aləmi yalnız beş duyğu ilə hiss edilə bilənlərdən ibarət deyil. İnsan, görmə duyğusu ilə, yalnız maddə aləmini görər. Diliylə dadlar aləmini, qulağıyla səslər aləmini, burnuyla qoxular aləmini hiss edər. Halbuki; elektrik, cazibə, şüalar aləmi, radyoaktif dalğalar və nə qədər həqiqətlər vardır ki, bunlar, nə görülərlər nə də eşidilərlər. Bununla birlikdə, bu həqiqətlərin varlığı şübhəyə düşməz.

Bu prinsipi göz ardı edən bir qisim insanlar, görmədiyimə inanmam deyərək bütün varlıq aləmini, yalnız gözləriylə gördükləri maddi əşyadan ibarət sanaraq, böyük bir səhvə yol verərlər. Halbuki bir şeyin gözlə görünməməsi onun yoxluğuna dəlil ola bilməz. Çünki bu aləmdə gördüklərimizə nisbətlə görə bilmədiklərimiz daha çoxdur. Hətta insan bədənində ağıl, xəyal, yaddaş kimi görünməyən varlıqlar, görünəndən qat qat çoxdur.

"Görmədiyim şeyə inanmam." sözünün altında, ağlın vəzifəsini gözə yükləmə yanılması yatmaqdadır. Halbuki insandakı hər duyğu ayrı aləmin qapısını açar; birinin vəzifəsi digərindən gözlənilməz. Məsələn, göz, qulağın; burun, dilin vəzifəsini edə bilməz. İnsan, gözüylə nə yeməyin dadına, nə bülbülün səsinə, nə də gülün qoxusuna baxa bilər. Göz bu orqanların vəzifələrini yerinə gətirə bilməzkən, əlbəttə ağlın funksiyasını da icra edə bilməz.

Məlumdur ki; hər hansı bir əsər, göz ilə göründüyü halda, ustası ağıl ilə aydın olar. "Görmədiyimə inanmam." deyən bir insan, bu əsərin quruluşçusunu inkar vəziyyətinə düşər. Eynilə bu nümunədə olduğu kimi, sonsuz bir qüvvət, elm və sənət məhsulu olan bu möhtəşəm kainatı seyr etdiyi halda, onun sənətkarını qəbul etməyən insan, elm və ağıldan uzaqlaşmış olar.

Belə bir insan, bu kainatda hər an təcəlli edən və Allahın varlığını günəş kimi göstərən, yaratma, ruzi vermə, həyat vermə kimi sərhədsiz hadisələri necə açıqlayacaq?

"Hər şeyi maddədə axtaranların ağılları gözlərindədir, göz isə mənəviyyatda kordur."

Ərəb və İbrani dillərinin simvolik deyilişlərini bilməyən bəzi kəslər, Quranda keçən bir qisim ifadələri Allaha məkan verməyə cəhd etmişlər. Bunların iddialarına dəlil olaraq təqdim etdikləri Quran ayələrinə qısaca nəzər salaq:

" (Ey insanlar!) Göydə olanın (Allahın) yer hərəkətə gəlib çalxalandığı zaman sizi onun dibinə batırmayacağına əminsinizmi?! Yaxud göydə olanın sizin üstünüzə daş yağdıran bir yel göndərməyəcəyinə arxayınsınızmı?! Onda Mənim (sizi əzabla) qorxutmağımın necə olduğunu mütləq biləcəksiniz. (Mülk Surəsi, 16-17)

Ayədə keçən " fissemai" ifadəsindən Təfsirçilər fərqli mənalar çıxarmışdır. Faxruddin Razi bu mənaları belə açıqlamışdır:

Razi, Allahın səmadan rəhmətinin təcəllisi olan suyu göndərməsi kimi, bir çox qövmləri də səmadan gələn müsibətlərlə həlak etdiyini nümunə verərək Ayəni belə açıqlayır: "Allahın, göydən gələcək bir əzabı ilə sizi məhv etməyəcəyindən əmin oldunuz?"

Yenə Razi eyni ayə üçün etdiyi digər bir şərhində isə bu ifadənin "Ucalar Ucası" mənasında da istifadə edildiyinə: "Ucalar Ucası olan Allahın sizi məhv etməyəcəyindən əminmi oldunuz ?" şəklində şərh etmişdir.

Allahın yaratdığı bu kainatdan, yenə Onun verdiyi bədən ilə istifadə edən insan, özünü bu qədər gözəlliklərə qərq edən Rəbbini görməyi əlbəttə çox istəyir. İnsan ürəyinə yerləşdirilən bu arzunun cavabı cənnətdə veriləcək və beləcə insan, cənnət ləzzətlərində ən çox görülən ləzzəti görəcək. Allahı görmək haqqında çox münaqişələr cərəyan etmişdir. Onları burada açıqlamayacayıq. Əhli sünnə alimləri görmənin haqq və caiz olduğuna, mahiyyətinin isə bilinə bilməyəcəyinə ittifaq etmişlər. Dəlalət təriqətlərindən olan Mutəzilə məzhəbində isə Allahı görmək qəbul edilmir.

Hər şeyi ağılla həll etməyə çalışan insan, Allahı görməyin necə olacağına da az baş yormuş deyil. Həqiqətdə isə bu sahə ağlın deyil, ürəyin; düşüncənin deyil, zövqün sahəsidir. Şübhəsiz, ağılda nəsə anlamaq, bəzi ipucları tutmaq və məmnun olmaq istəyir. Allah Rəsulunun (s.ə.s.) ifadəsiylə, “Gözlərin görmədiyi, qulaqların eşitmədiyi və insan ürəyinə gəlməmiş” bir aləm olan cənnəti və ən böyük bir ilahi rəhmət olan Allahı görməyi, bu dünyada necə anlaya bilər və necə qavraya bilərik? Amma insan ağlı rahat dayanmır. Başqa aləmdə veriləcək və ancaq orada görülə biləcək bir həqiqətin ağıllı izahını bu dünyada istəyir. Nur külliyyatından Sözlərdə “Göz bir xassədir ki, ruh bu aləmi o pəncərə ilə seyr edər.” buyrulmaqda, ruhun başqa aləmləri bu gözə möhtac olmadan da seyr edə biləcəyinə işarə edilər. Bunun ən gözəl örnəyi yuxu hadisəsidir. Məsnəvi Nuriyyədə isə “Ruhu cismaniyyətinə qalib olan övliyanın işləri, hərəkətləri, sürəti ruh mizanıyla cərəyan edər.” buyrular. Bilindiyi kimi, istiqamət ancaq bədən üçündür. Ruh üçün ön, arxa, sağ, sol kimi sözlər istifadə edilməz. O halda, ruh bədənə daxil olunca istiqamət verən çıxar və ruh, hər tərəfi birlikdə görə bilər. Necə ki, Allah elçisi (s.ə.s.), arxadan gələnləri də eyniylə öndəkilər kimi rahatlıqla görərdi. Cənnət əhlinin ruhları bədənlərinə qalibdir. Bir anda bir çox məkanda birlikdə ola bilərlər. Və yenə cənnət əhlinin görmələri də bu dünyadakından çox fərqli bir səviyyədədir. Aralarında kölgə ilə əsl qədər fərq vardır. Dünyada yalnız maddi əşyanı görə bilən insan gözü qəbirdən etibarən artıq mələkləri görməyə başlayacaq.

Buna bir də, görməkdəki ilahi yaxınlığın nuru əlavə olunduğunda, o kamil ruh, o anda bir bolluğa düşər və Rəbbini məsafədən və şəkildən uzaq bir keyfiyyətlə seyr edərək, özündən keçəcək və o bəxtiyar qul, cənnətdən əldə etdiyi zövqlə müqayisə edilməyəcək qədər bir həzzi, Rəbbini görməsiylə dadacaq, məst olacaq.

Ustad Bədiuzzaman həzrətləri, vəhdətul-vücud üçün, “Tövhiddə coşqudur.” buyurur. Bu fani aləmdəki görmə, eşitmə, yemə, içmə qısacası hər şey, əbədiyyət yurdundakılara görə ancaq kölgə dərəcəsində qaldığı kimi, bu dünyadakı mənəvi coşqu halının əsli də təriflərə sığmaz bir ülviyyət ilə, Allahı görmə hadisəsində özünü göstərəcək. Allahı görməni müjdələyən bir ayədə: “O gün neçə-neçə üzlər sevinib güləcək.” (Qiyamət Surəsi, 22) buyrular.

Əsrimizin böyük alimlərindən Əlmalılı Həmdi Yazar, bu ayənin təfsirində belə buyurur: “Əhli sünnə alimləri bunu “Allahı görmə” mənasında anlayaraq axirətdə möminlərin Allahın Camalını görəcəyini isbat etmişlər. “Məni əsla görə bilməzsən.” (Araf Surəsi, 143) ayəsinə dayanan Mutəzilə də bunu “gözləmə” mənasında şərh etmişlər. Halbuki məqsədinə çatmayan gözləmənin nəticəsi sevinc deyil, kədər olacağından burada yalnız gözləmə mənasının doğru ola bilməyəcəyini izah edər. “Araf Surəsi 143-cü ayədə keçən “Məni əsla görə bilməzsən.” Cavabı, görmə tələbində olan Musa (ə.s.)a deyilmişdir. Qiymətli elm və fikir adamı Əhməd Ovu Bəy, Musa (ə.s.)ın Allahı görməyi tələb etməsini Allahı görməyə dəlil olduğunu bəyan edər və buyurar ki: “Allahı görmə imkansız olsaydı, Musa (ə.s.) belə bir tələbdə olmazdı.”

Əhməd Ovu bəy, Allahı görmə halında adamın özündən keçəcəyini, özündə varlıq adına bir şey qalmayacağını, ilahi yaxınlığa qərq olacağını ifadə edərək cənnətdəki Allahı görmə üçün əhəmiyyətli işarələr verir.

Allahı görmə ilə əlaqədar bir ayədə: “Yaxşı işlər görənləri Cənnət və daha artıq mükafat (Allah rizası) gözləyir. Onların üzünə nə bir toz (ləkə), nə də bir zillət qonar. Onlar cənnətlikdirlər və orada əbədi qalacaqlar!” (Yunus Surəsi, 26) ayədə keçən “çox” sözünü, Allah elçisi (s.ə.s.), “rəhmanın camalına nəzər” şəklində təfsir etmişdir.

     Sualda keçən "yaxın" və"yaxınlaşma" ifadələrinin məsafə və məkanla bir əlaqəsi yoxdur. Allah'ın quluna yaxın olması, onun hər cür ehtiyaclarını birbaşa görməsi, bütün hüceyrələrində hər cür icraatı (işi) qüdrət və elmi ilə etməsi, ona öz nəfsindən daha mərhəmətli olması kimi mənalar daşıyır. Qulun Allah'a yaxınlaşması isə onun razı olduğu bir qul olma vadisində atdığı addımlarla əlaqəlidir. İmanındakı inkişaf, elmindəki tərəqqi, əməlindəki ixlas onu Allah'a yaxınlaşdıran vasitələrdir.

     Uzaq, yaxın, keçmiş, gələcək kimi ifadələr zaman və məkanla bağlıdır. Maddi olan və bir məkanda yer tutan varlıqlar bir-birlərinə görə yaxında və ya uzaqda olarlar. Maddədən və məkandan münəzzəh (uzaq) olan Allah, məkanın hər yerindəki məxluqatına onların özlərindən daha yaxındır. Həmçinin, zamandan münəzzəh olan Allah, zaman çayında axıtdığı hər bir varlığa onun nəfsindən daha yaxındır.

    Allah'ın, məxluqatına yaxınlığı və məxluqatın ondan uzaqlığı zaman və məkan ölçüləriylə izah ediləbilməz.

    Bir misal: Siz oxuduğunuz kitaba ondan daha yaxınsız; o özündə nələrin yazıldığını bilməz, siz bilərsiniz ... Və kitab sizdən çox uzaqdır, yəni sizi anlamağın, tanımağın, seyr etmənin çox gerilərindədir.

    Kitabın ilk səhifəsindəki bir söz ikinci səhifədəkinə yaxındır, onuncu səhifədəkinə isə uzaqdır. Amma onları yazan və bilən müəllif, bunların hamısına eyni dərəcədə, eyni səviyyədə və eyni ölçüdə yaxındır. Hamısı, onun elmində birlikdə mövcudddur.

     Yaxınlıq və uzaqlığın bir başqa cəhətini bizə dərs verən bir hədis-i qüdsi: "Qulum mənə nafilə ibadətlərlə yaxınlaşar ..." yaxınlaşmanın mənəvi olduğunu, qəlbî və ruhî olduğunu bu qüdsi hədis dərs verir bizə... Nafilə; fərz və vacibləri işlədikdən sonra qulun Rəbbinə daha çox yaxınlaşmaq, qəlbini ülvî feyzlərlə daha çox açmaq və ömrünü razılıq yolunda daha məhsuldar keçirmək niyyətiylə etdiyi ibadətlər, təfəkkür, ilticalar (dua), şükürlərdir.

     Belə bir qul, Rəbbinə yaxınlaşma mövzusunda hər gün bir az daha məsafə qət edər ... Qət etdiyi bu məsafələr də mənəvidir, Rəbbinə yaxınlaşması da ...

    Böyük bir alim düşünək. Bu şəxsin şagirdlərinin hamısı eyni məkanda olsunlar və növbə ilə ondan dərs alsınlar. Elmə yeni başlamış bir tələbə, onun hüzurunda oturub dərsini aldığı zaman, o yaxınlıq içində bir uzaqlıq var. Çünki o gənc adam, o böyük imamı, o dâhi âlimi anlamaqdan çox uzaqdır. Elmi irəlilədikcə müəlliminə daha çox yaxınlaşacaq və ona olan hörməti, təqdiri, heyrəti getdikcə artacaqdır ...

     Təhsilinin hər mərhələsində, müəllimi o tələbəyə yaxındır, onu yetişdirməkdə,irəliyə çəkməkdədir ... Burada uzaqlıq müəllimə deyil, tələbəyə aiddir. Kamil bir övliyaya mürid olmuş nöqsanlı bir insan da elədir ... Mənən tərəqqi etdikcə onun ruh dünyasından, könül aləmindən daha çox istifadə edəcək. O böyük vəli isə, o müridini mənəvi tərəqqisinin hər pilləsində təqib etməklə ona daim yaxındır. Uzaqlıq mürşid üçün deyil, mürid üçündür.

     Misallardan həqiqətə keçək: Allah, qulunun maddə və məna âləmini daima tərbiyə etməklə, o quluna onun nəfsindən daha yaxındır. Qul isə ancaq müəyyən sərhədlər arasında iş görə bilən nöqsanlı sifətləriylə, bütün sifətləri sonsuz olan Allah'ı haqqıyla anlamaqdan çox uzaq.

Müəllif:

Alaaddin Başar (Prof.Dr.)

     - Yalnız enerji deyil, bütün varlıqlar Allah'ın qüdrətinin təzahürüdür.

     Təzahür, "zahir olmaq, ortaya çıxmaq, görünmək", gizli olan bir həqiqətin ortaya çıxması kimi mənalara gəlir.

     Allah'ın bütün isimləri və sifətləri sonsuz kamalda və gözəllikdədir. Bunlar təzahür istəyərlər. Məsələn, Rəzzaq ismi gözəldir, bu gözəllik ancaq ruzilərin yaradıldması ilə təzahür edər. Muhyi (həyat verici) ismi də gözəldir. O da həyat sahiblərinin yaradıldması ilə özünü göstərir.

     Bütün isim və sifətlər eyni şəkildə düşünülə bilər.

     "Qüdrətin təzahürü" demək, "qüdrətin göstəricisi" deməkdir.

     Buna görə, "Göylər, Allah'ın qüdrətinin təzahürüdür" deyildiyində, bundan məqsəd, "Allah'ın qüdrəti göylər olduğu" mənasına gəlmədiyi açıqdır. Bunun doğru mənası: "göylər kimi möcüzə varlıqlar, Allah'ın sonsuz qüdrətinin varlığını ağılın gözünə göstərəcək bir parlaqlıqdadır" deməkdir.

     Enerji: "maddədə var olan və istilik, işıq formasında ortaya çıxan güc"; "Orqanların işləyə bilməsi və bədən istiliyinin davamlılığını təmin edən qida elementlərinin meydana gətirdiyi güc" şəklində tərif edilmişdir.

     Bu tərifə görə, enerji maddə ilə yaxın bir əlaqə içində olan və maddə kimi yaradılmış olan bir varlıqdır.

     Bədiüzzaman Həzrətlərinin "Təbiət" üçün söylədiyi həqiqətləri "Enerji" yə də uyğunlaşdıra bilərik:

     "Təbiyətçilərin, mövhum və həqiqətsiz təbiət (və ya Enerji) dedikləri şey, olsa olsa və gözlə görülə bilən gərçək sahibi isə; ancaq;

- Bir sənət ola bilər, Sâni' (sənətkar) ola bilməz.

- Bir naxışdır, Nəqqaş(naxış ustası) ola bilməz.

- Ehkamdır, hâkim  ola bilməz.

- Bir şəriət-ı fitriyədir (Allah'ın yaradılışa qoyduğu, bütün varlıqların tabe olduğu qanunlar), Şari' (qanun qoyan) ola bilməz.

- Məxluq bir izzət pərdəsidir, Xaliq  ola bilməz.

- Münfail (əməldən təsirlənən) bir fitrətdir(yaradılış), Fâtır (varlıqları bənzərsiz  yaradan) bir fail (işi edən)  ola bilməz.

- Qanundur, qüdrət deyildir; qadir ola bilməz.

- Mistardır, masdar (qaynaq)  ola bilməz. "(Ləm'alar, 186)

     * Bir bina düşünək, bu binanın ilk mərhələsi plan və layihə hissəsidir; binanın bütün detalları və keyfiyyəti ilk olaraq bu plan və proqramda təyin edilir. Bu qisimdə işləyən elm və qədərdir. Məhz binanın bu qisim və mərhələsinə "İmam-ı Mübin" deyirik.

     Kainat eyni bu bina kimi, öncə Allah'ın əzəli elmində hazırlandı və planlandı, sonra ortaya çıxacaq olan bu kainat, bu plan və proqram üzrə hərəkət edər onun çəkdiyi xəttin xaricinə çıxa bilməz; daha çox kainatın keçmiş və gələcəyini təmsil edər. Şəhadət aləmindən çox, qeyb aləminə baxar. Bir ağacın toxumu və kökləri imam-ı mübini xatırladır və sanki konkret bir qədər kimidir. Təbiət dedikləri mövhum   (Əslində olmayıb xəyala gətirilən, xəyaldan törəyən) şey, əslində qədərin bu mənəvi qəlibinin, insan zehnindəki iz düşümüdür. Amma materialist fəlsəfə buna üluhiyyət (tanrılıq vəsfi) isnad edir.

    Kitab-ı Mübin" isə; o bina və kainatın plan və proqram qisminin, yəni İmam-ı Mübin`in həyata keçirilməsi, xarici bir vücud verilməsinin adıdır. Burada Allah'ın qüdrət sifəti hökm edir və iş görür. Keçmiş və gələcəkdən çox, indiki hala baxar, yəni qeyb aləmindən çox, şəhadət aləmini təmsil edər. Binanın "İmam-ı Mübin" qisimini mühəndis təyin edər, binanın həyata keçirilməsi işini isə işçi və ustalar edər, burada mühəndis elm sifəti, usta və fəhlə isə; qüdrət sifətidir.

    Bu nöqtədən baxacaq olsaq, təbiət deyilən şeyi planlayıb program halına gətirən; qədərdir, bu plan və proqramı hərəkətə və əmələ çevirib tətbiq edən də; Allah'ın qüdrət sifətidir.

Bu da bir gerçəkdir ki, varlıq aləmi yalnız beş duyğu ilə hiss edilə bilənlərdən ibarət deyildir.İnsan, görmə duyğusu ilə yalnız maddə aləmini görür. Diliylə dadlar aləmini, qulağıyla səslər aləmini, burnuyla qoxular aləmini hiss edir. Halbuki elektrik, cazibə, şüalar aləmi, radioaktiv dalğalar və nə qədər həqiqətlər var ki, bunlar, nə görülürlər nə də eşidilirlər. Bununla bərabər, bu gerçəklərin varlığına şübhə edilməz.

Məhz bu prinsipi göz ardı edən bir qisim insanlar, "görmədiyimə inanmaram" deyərək bütün varlıq aləmini, yalnız gözləriylə gördükləri maddi əşyadan ibarət sanaraq, böyük bir xətaya düşürlər. Halbuki bir şeyin gözlə görünməməsi onun yoxluğuna dəlil ola bilməz. Çünki bu aləmdə, gördüklərimizə nisbətlə görə bilmədiklərimiz daha da çoxdur. Hətta insan bədənin dəağıl, xəyal, yaddaş kimi görünməyən varlıqlar, görünəndən qat-qat çoxdur.

"Görmədiyim şeyə inanmaram." sözünün altında ağlın vəzifəsini gözə yükləmə xətası yatır. Halbuki insandakı hər bir duyğu ayrı bir aləmin qapısını açır, birinin vəzifəsi digərindən gözlənilməz. Məsələn, göz, qulağın; burun, dilin vəzifəsini görə bilməz. İnsan gözü nə yeməyin dadına,nə bülbülün səsinə, nə də gülün qoxusuna baxa bilər. Göz bu orqanların vəzifələrini yerinə yetirə bilməz ikən, əlbəttə ağlın funksiyasını da icra edə bilməz.

Məlumdur ki, hər hansı bir əsər, göz ilə göründüyü halda, ustası ağıl ilə anlaşılır. "Görmədiyimə inanmaram." deyən bir insan, bu əsərin qurucusunu inkar vəziyyətinə düşür. Eynilə bu nümunədə olduğu kimi, sonsuz bir qüvvət, elm və sənət məhsulu olan bu möhtəşəm kainatı seyr etdiyi halda, onun sənətkarını qəbul etməyən insan, elm və ağıldan uzaqlaşmış olur.

Belə bir insan, bu kainatda hər an təcəlli edən və Allahın varlığını günəş kimi göstərən, yaratma, ruzi vermə, həyat vermə kimi hüdudsuz hadisələri necə açıqlayacaq?

"Hər şeyi maddədə axtaranların ağılları gözlərindədir, göz isə mənəviyyatda kordur."

İnsanı aldadan, əhəmiyyətli məsələlərdən biridə yaradıcıya aid sifət və xüsusiyyətlərlə, yaradılanlara aid xüsusiyyətləri müqayisə etməsi və qarışdırmasıdır.

Allah, varlığı özündən olub başlanğıcı və sonu olmayandır. Məxluqatın, var olmaq üçün mütləq bir yaradıcıya ehtiyacı olduğu kimi, başlanğıc və sonları da vardır. Allah, bütün sifətləri ilə sonsuz kamaldadır. Acizlikdən, ehtiyacdan, zaman və məkandan uzaqdır.

Yaradılanlar isə varlıqlarını davam etdirə bilmək üçün və fəaliyyət göstərə bilmək üçün zaman və məkana ehtiyac duyar.

Burada elmi həqiqət var; müqayisə və qiymətləndirmələr eyni növlər arasında edilər. İki almanın üç armudla toplana bilməyəcəyi ibtidai məktəb uşağının biləcəyi bir həqiqətdir və varlığı zəruri olan ilə, var ya da yox olması bərabər olan, yaradıcı ilə yaradılan mövqeyində olan, məhdud ilə sərhədsiz olan necə bir-biriylə müqayisə edilə bilər?

Fərqli dinlərə mənsub insanların başlarındakı səhv "Tanrı" inancı ilə Quranın təsvir etdiyi "Allah" arasındakı fərqlər və İslama görə Yaradıcının xüsusiyyətləri nələrdir?"

Quran bu suala çox qısa, ancaq dərin mənası olan bir surə (İxlas Surəsi) ilə cavab verir. Bu surə ilə, Allah, insanlar arasındakı çox məşhur bir səhvi düzəldir və Müsəlmanları da Xristianların düşdüyü səhvdən mühafizə edir. İxlas surəsində Allah, yuxarıdakı sualımıza, tərcümə olaraq, belə cavab verir:

"(Ya Peyğəmbər! Allahın zatı və sifətləri haqqında səndən soruşan müşriklərə) de: “(Mənim Rəbbim olan) O Allah birdir (heç bir şəriki yoxdur); Allah (heç kəsə, heç nəyə) möhtac deyildir! (Hamı Ona möhtacdır; O, əzəlidir, əbədidir!) O, nə doğmuş, nə də doğulmuşdur! (Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir!) Onun heç bir tayı-bərabəri (bənzəri) də yoxdur!” İhlas Surəsi, 1-4)

 Birinci ayə, Allahın bir olduğunu və birdən çox olmadığını söyləyərək hər cür şirki rədd edir. İkinci ayə, ONun heç bir şeyə möhtac olmadığını, ancaq hər şeyin, hər an, ONA möhtac olduğunu ifadə edir. Üçüncü ayə, üçləmə inancının səhv olduğunu, doğan və doğuran bir şeyin ilah ola bilməyəcəyini ifadə edir. (1) Dördüncü ayə, ONun yaradıcı olaraq, bütün varlıqlardan fərqli olduğunu ifadə edərək ONU hər hansı bir şeyə bənzətmənin doğru olmadığını söyləyir.

Kainatı saat kimi qurub öz halına buraxdığını iddia edən ateistlərə cavab verərcəsinə Quran belə deyir:

"Göylərdə və yerdə kim varsa, (hamısı) Ondan (ruzi, mərhəmət və mədəd) diləyər. O hər gün (hər an) bir işdədir (birini öldürər, birini dirildər; acizə kömək, zalıma zülm edər; birinin duasını qəbul edər; birinə mərhəmət əta edib digərinə cəza verər. Bir işlə məşğul olmaq Onu digərindən yayındırmaz).." (Rəhman Surəsi, 29)

Ayə, maraqlı bir şəkildə, bütün məxluqatın hər an Allahdan ehtiyaclarının aradan qaldırılmasını tələb etdiyini və Allahın da bu istəyə cavab verdiyini söyləyir. Ayəni sondan başa oxuduğumuzda isə, davamlı yaratma olmasaydı, varlıqların dua etməsinin bir mənası qalmazdı mənası çıxır. Yaradılan kainatın hər an Qəyyum adıyla varlıq aləmində olduğunu bu ayələr xəbər verir:

"Allah, özündən başqa ilah olmayan daim diri və yaratdıqlarını qoruyub idarə edəndir." (Bəqərə Surəsi, 255 və Ali imran Surəsi, 2).

Allahın varlığı vacibdir, sifətləri sonsuzdur və bütün əşyanı örtmüş, əhatə etmişdir. Varlıqlar isə varlıq mərtəbəsi etibarilə mümkün qrupuna girərlər və hər şeyləriylə məhduddurlar. Vacibin mümkünü, sonsuzun məhdudu yaratması son dərəcə asandır. Burada az ilə çoxun, böyüklə kiçiyin fərqi yoxdur. Həm, Allahın sifətləri mühitdir, yəni təcəlli istiqamətiylə hər şeyi əhatə etmiş, örtmüşdür. Bu örtmə sahəsi içində az ilə çox, böyük ilə kiçik fərq etməzlər.

Allahın varlığı vacib, məxluqatın ki isə mümkündür. Bu mahiyyət fərqliliyi asanlığın ən böyük bir səbəbidir. Vacibin varlığı öz şəxsindəndir, əzəli və əbədidir. Mümkün isə Allahın yaratmasıyla varlıq sahəsinə çıxar, bu yaratma olmazsa yoxluqda qalar. Bunun üçün mümkünü "varlığıyla yoxluğu bərabər olan" şəklində təsvir edərlər. Mümkünlə Vacib arasındakı bu mahiyyət fərqliliyinin asanlığa necə səbəb olduğunu bir örnəklə şərhə çalışaq:

"İnsan" ilə "yazı" arasında sonsuz deyiləcək qədər böyük bir mahiyyət fərqliliyi vardır. Bundandır ki, insan bir yazını rahatlıqla yazar və silər.

Biri sizə, "Dağ yazmaq daha asandır yoxsa daş yazmaq?", yaxud "Günəş yazmaq daha rahatdır yoxsa lampa yazmaq?" deyə soruşsa, bu sualı qeyri adi görərsiniz. Və sual sahibinə deyərsiniz ki: "Günəş lampadan böyükdür, amma mənim elmimə görə deyil; mən ikisini də eyni asanlıqla bilərəm və yazaram."

Əşyanın böyüklükləri, kiçiklikləri, az və çox oluşları bir-birlərinə görədir və öz aralarında etibarlıdır. İlahi elm azla çoxu, böyüklə kiçiyi bir bildiyi kimi, ilahi qüdrət də bunları eyni asanlıqla yaradar, bədənə gətirər.

Allahın bütün sifətləri sonsuzdur. Sonsuza görə az ilə çoxun fərqi olmaz. Riyaziyyatda, sonsuzdan biri də bir milyardı da çıxsanız yenə sonsuz qalar. Bu anlayış üçün bir ilə milyard fərq etməz.

Problemlər bir-birinə görə asan və çətin ola bilərlər. Amma bir insan bunların hamısının həllini bilirsə, onun üçün asan və çətin anlayışları ortadan qalxmış deməkdir. Vurma cədvəlinin bütününü bilən bir insan, "iki dəfə ikinin dörd olduğunu" da, "doqquz dəfə doqquzun səksən bir olduğunu" da eyni asanlıqla bilər. Doqquzun ikidən böyük olması onun elmi üçün bir çətinlik olmaz. Qüdrəti üçün də doqquz yazmaq, iki yazmaqdan çətin deyil. Bu rəqəmlər bir-birlərinə görə böyük və ya kiçikdirlər. Katibin qüvvətinə və elminə görə deyil.

Cənabı Haqqın da bütün sifətləri ümumi əşyanı əhatə etmişdir. Nə qüdrəti, nə elmi, nə də digər sifətləri üçün əşyanın bütünü ilə bir fərdi, azı ilə çoxu, uzağı ilə yaxını arasında fərq düşünülə bilməz. Hamısını eyni asanlıqla bilər və eyni asanlıqla yaradar.

Alaaddin Bacar (prof. Dr.)

İslamdan əvvəlki Cahiliyyə dövründə bütə ibadət etmək, Allaha şirk qoşmaq və Allah haqqında uyğun olmayan inanc və düşüncələr olduğu kimi, uca bir varlıq olaraq tək bir Allaha iman inancı da mövcud idi. (1)

Hənif dininə mənsub olduğunu söyləyənlərin bəziləri, Hicaz bölgəsində mövcud olan şirki, bütpərəstliyi tənqid edirdilər. (2) Allah haqqında, ONA uyğun inanc içərisində qala bilirdilər. Necə ki Həniflərin içində olduğu vəziyyəti izah etməsi baxımından Əbu Zər (r.ə.) hadisəsi əhəmiyyətlidir. Yeni dinin varlığını eşidən Əbu Zər (r.ə.), qardaşını göndərib məlumat əldə etməsini istədi. Qardaşı dönüşündə belə dedi: "Hz. Məhəmməd, sənin kimi tək Allaha ibadət edir, yaxşılıqla rəftar etməyi əmr edir." (3).

Yenə Zeyd b. Əmr, Kəbəyə gedib səcdəyə gedir və belə dua edir: (4) "Allahım mən sənə necə ibadət ediləcəyini bilmirəm. Sənin razı olacağın ibadəti bilsəm elə ibadət edərəm. Lakin bunu bilmədiyim üçün başımı yerə qoyub səcdə edirəm."

Züheyr b. Əbi Sülmanın bu beyti,  Allahın tək bir olduğuna inanması deyil, eyni zamanda böyük mərtəbə olan ONun hər şeyi, hətta içimizdə gizlədiklərimizi belə  bildiyinə, hər şeyin yazılıb bir gün hesaba çəkiləcəyimizə olan inancını ifadə edər.

"İçimizdəki şeyləri gizləməyə çalışıram, nə qədər gizlənsə Allah onları bilər. (Etdiyimiz şeylərin  cəzası) təxirə salınar, bir kitaba qoyular, ya da hesab günü üçün saxlanar və ya hesabı tez görülər intiqam alınar. "(5)

İbrahim (ə.s.) və İsmayıl (ə.s.)ın dinindən qalan inanc əsasları işığında, Allaha dümdüz inanaraq şirk qoşmayanlar olduğu kimi, bir tərəfdən Allaha inanıb digər tərəfdən müxtəlif varlıqları və ya bütləri ONA ortaq qoşanlar da  vardı. (6) Bu ibadət etdikləri şeyləri vasitə qəbul edirlər, etdikləri şirkə guya özlərincə haqq qazandırırdılar. Göy cisimlərindən günəşə ibadət edənlər (7) olduğu kimi, ulduzları Allahın ən böyük məxluqları olaraq gördüklərindən, hörmətlərindən ötəri zamanla (8) onlara da ibadət edənlər vardı. Mələk, cin və ruhaniləri (9), təbiət varlıqlarını (10) ortaq qoşanlar olduğu kimi tamamilə inkar edənlərdə mövcud idi. (11)

Belə bir mühitdə gələn İslam, daha əvvəldən var olan doğru inancları mühafizə edərək, Allahı özünə layiq bir şəkildə açıqlamış, ortaqlardan, şirkdən, bənzətməkdən, vasitədən uzaq olduğunu ifadə etmiş, inkarçılığın hər növünü qaldıraraq üluhiyyətin bütün istiqamətlərini kamalı aydınlıqla izah və isbat etmişdir.

Haşiyələr:

1.  bx. M. Hamidullah, I, 31.

2.  Uğur, M. Hicri Birinci Əsrdə, s. 13; Qureyşli muvahhidlərdən bəzilərinin Məkkəni tərk edib yeni din axtarışlarına girmələrini (İbn İshak Sirə, s. 95), onsuz da bir qisimini yaşadıqları amma hamısını bilmədikləri Hənifliği və ya gələcəyini bildikləri İslamı axtarış səyləri deyə anlamaq daha uyğun olacaq.

3.  Müslim, Fedailus-Sahabə, 131.

5.  Muallakatı Sebə, s. 24.

6.  Yeddi ilaha inandığını söyləyən Husayna  Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Müsəlmanlığı öyrədər o da müsəlman olar: Tirmizi, Daavat, 70.

7.  bx. İbn Kuteybə, Şərh, s. 154; Alusi, Buluğul-Ərəb,II, 215-216; Krş. Nəml, 22-24; Zumər, 3.

8.    Dəyişik ulduzları müqəddəs gördükləri ilə əlaqədar baxın. Buxari, Mənakibul-Ənsar, 27; Müslim, Cənaiz, 29; Müsnəd, II, 455. Krş. Doğuşdan günümüzə İslam tarixi, Komissiya, Çağ Yay. İst. 1992, I, 175. Günəş haqqındakı bu düşüncələr Ay haqqında var olmuş, İslam bu səhv anlayışları tamamilə qaldırmışdır. Ancaq indiki vaxtda bəzi zəif və xəstə uşaqların Aya göstərilərək, "Ya al ya ver" deyilməsi, uşaqların yeni çıxan dişlərini günəşə göstərərək yaxşısıyla dəyişdir deyilməsi, hələ bəzi səhv anlayışların davam etdiyini göstərər. (bx. Kalafat, Y. D. Anadoluda köhnə Türk İnanclarının İzləri, T. T. K. Y. Ank. S. 31; Polad, Əli, Xalq İnancları, s. 72.)

9.  bx. Al-İmran, 80; İbn Kəsr, Təfsir, IV, 377; Yazar, Haqq Dini, VIII, 5381; İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 19; Alusi, Buluğul-Ərəb, II, 197; Krş. Saffat, 158; Ənam, 100.

10.  İbnul-Kəlbi, Kitabul-Əsnam, s. 11-16; Qurani Kərim bunları dəyişik adlarla xatırlayar: ƏRAF, 128; Ənam, 74; Ənbiya, 52; Şuəra, 71, Maidə, 90.

11.  bx. Casiyə, 24; Alusi, Buluğul-Ərəb, II, 220; Allaha inanıb Peyğəmbəri inkar edənlər üçün bx. Furqan, 7.

Risaləyi Nur Külliyyatından bir həqiqət dərsi :

"Bir sultanın sağında lütf və mərhəmət və solunda cəza və tərbiyə lazımdır. Mükafat, mərhəmətin gərəyidir. Tərbiyə də cəzanı istər. Mükafat və cəzaların mənzilləri axirətdir." (Məsnəvi Nuriyyə, Lasiyyəmalar)

İtaət edənlərə mükafat verə bilməmək kimi, üsyan edənləri cəzasız buraxmaq da padşahın izzətinə yaraşmaz; hər ikisi də acizlik və zəiflik ifadəsidir. Cənabı Haqq bu kimi nöqsanlıqlardan uzaqdır.

Onun cəzasının təcəlli etməməsini istəmək, iki mənaya gəlir:

Biri, üsyankarlara, azğınlara, zalımlara qarşı heç cəza tətbiq edilməməsi. Bu, Allahın izzətiylə, səyiylə, hikmət və ədalətiylə uyğun gəlməz. Bu mövzu mümkün olmadığına görə, geriyə tək mövzu qalır: İnsanların üsyansız bir yaradılışa sahib olmaları, həmişə itaət üzrə olmaları. Bu isə insanın deyil, mələyin tərifidir.

Alaaddin Bacar (prof. Dr.)

Külli iradə, sonsuz işləri birlikdə edə bilən ilahi iradədir. Cüzi iradə isə bir anda ancaq bir şey edə bilən, iki şeyə birlikdə sahib ola bilməyən insan iradəsidir.

İnsan bədənində yüz trilyona qədər hüceyrə olduğu deyilir. Hər hüceyrənin də nə qədər funksiyaları var. İnsan, bir anda iki şey iradə edə bilməzkən, bədənindəki bu saysız fəaliyyətləri necə izah edəcək? Demək ki, insan özünə malik deyil. O bir quldur. Bədəni, külli bir iradə ilə idarə edilir.

Qəflətdən xilas olub həqiqəti tapan bəxtiyar qullar isə belə mütəfəkkirlər: "Madam ki, heç bir orqanım, heç bir hüceyrəm başıboş deyil, elə isə mən də başıboş ola bilmərəm! İç aləmimdə cərəyan edən külli işlər hikmətli və faydalı. O halda mən, iradəmi doğru istifadə edərək nə dünyama nə də axirətimə fayda verməyən boş işlərin arxasında qaçmamalıyam. Bədənimdəki hər hüceyrə, səmadakı hər ulduz və kainatdakı hər sistem külli bir iradə ilə hərəkət etdiklərinə görə, mən də cüzi iradəmi o külli iradəyə uyğun olaraq istifadə etməliyəm. Qulluq vəzifəmi axsatmamalı, ibadətimi əskiksiz yerinə yetirməliyəm."

Sonra, düşüncəsini ümumiləşdirər: Mən öz iç aləmimə qarışa bilmədiyim kimi, ağac da öz içində işləyən fabrikin həqiqi sahibi deyil. Və o dəzgahın davamlı çalışması onun öz hünəri deyil. Bu ağacı alma, bunu da armud verəcək şəkildə proqramlaşdıran bir hikmət, bir qüdrət, bir elm var. Və yenə, mən qan çayımda axan qırmızı qan hüceyrələridən və ağ qan hüceyrələridən xəbərsiz olduğum kimi, dəniz də içindəki balıqlardan xəbərsiz. Səma da ulduzlarını tanımır. Saçımı özüm etmədiyim kimi, ağaclar da yarpaqlarını özləri taxmırlar. Meşələr, dağın hünəri deyil. Günəş də planetlərinə sahib çıxa bilməz.

Kainatda meydana gələn bu sonsuz işlər, birlikdə nəzərə alındığında, külli və mütləq bir iradəni açıqca göstərərlər.

Belə düşünək: Bu aləmdə bir-birindən fərqli nə qədər çox hərəkət birlikdə icra edilir! Hər an, mikroblar aləmindən, bakteriyalardan, al və ağ qan hüceyrələridən, böcəklərdən, quşlara, insanlara çatana qədər nə qədər canlılar ölümü birlikdə dadırlar. Onların yerləri isə, boş qalmır. Bir o qədər, hətta daha çox varlıq dünya ilə tanış olur.

Yenə sayını bilməyəcəyimiz qədər çox canlı xəstələnərkən, eyni anda bir o qədəri də şəfa tapır. Nə qədərləri izzətə doğru çatarkən, nə qədərləri də zillətə düşürlər.

Kimiləri hələ yeməklərini yeyərkən, başqaları aclığa yaxınlaşırlar. Hər biri bir ilahi adın təcəllisini göstərən belə sonsuz və bir-birindən fərqli, hətta çox vaxt bir-birinə zidd hərəkətləri birlikdə icra etmək, ancaq külli bir iradənin işidir.

İnsan o cüzi iradəsini öndə tutaraq və onun acizliyinə, nöqsanlığına baxaraq bu sonsuz işləri heyrət və heyranlıqla düşünər; imanı kamala çatar.

"Allahın yaratdıqları haqqında düşünün. Allahın şəxsini düşünməyin. Allahın şəxsi haqqında düşünə bilməzsiniz." tərcüməsində hədislər vardır:

"Allahın şəxsini düşünməyin, onun nemətlərin düşünün. "(Məcmauz-Zəvaid, 1/81, Kənzul-Ummal, h. Nömrə: 5707).

Digər bir rəvayət isə belədir:

"Allahın varlıqlarını düşünün, əsla Allahın  şəxsini düşünməyin, həlak olarsınız. "(Kənzul-Ummal, h. Nömrə: 5705). Bəzi rəvayətlərdə "həlak olarsınız" cümləsi yoxdur.

Digər bir rəvayət də belədir:

"Varlıqları düşünün, Yaradanın şəxsini düşünməyin. Çünki, Onun şəxsini haqqıyla düşünə bilməzsiniz. "(Kənzul-Ummal, h. Nömrə: 5706).

Təfəkkür, insana məxsus bir xüsusiyyətdir. İnsan, təfəkkür sayəsində digər varlıqlardan ayrılar və üstün olar. Təfəkkür ancaq ürəkdə təsəvvürü mümkün olan şeylər haqqında edilə bilər. Onun üçün, Allahın yaratdığı varlıqlar haqqında təfəkkür mümkündür. Lakin Allahın şəxsi haqqındakı təfəkkür mümkün deyil. Çünki Allah heç bir şəkildə surət olaraq sifətləndirilməz və şəkil olaraq xəyal edilə bilməz. Bu səbəblə Allahın şəxsi haqqında təfəkkür edilməz. (əl-İsfahani, əl-Tədris planı, İstanbul 1986, 578).

“Əbdülqədir Qeylani səslənənin səsinin bir tərəfdən gəldiyi üçün onun Allah olmayacağını anlamışdır...” fikri, bildiyimiz qədər, doğru deyil.

O əhvalat əslində belədir: (özü danışır.)

Gözümə böyük nura bənzəyən bir şey göründü. Səma onunla doldu. Sonra ondan sanki bir surət peyda oldu. Mənə belə dedi:

“Ey Əbdülqədir! Mən sənin Rəbbinəm, haramları sənin üçün halal etdim.” Onu bu sözündən tanıdım. Şeytan olduğunu dərhal anladım və aramızda bu söhbət oldu:

Mən: “Çəkil, ey lənətlənmiş! Mənə o nur deyə göstərdiyin şey zülmətin özüdür. O surət isə dumandan başqa bir şey deyil.” dedim.

Şeytan: “Rəbbin hikməti sayəsində əldə etdiyin elmlə məndən xilas oldun. Dünyadakı elmi incəliklərə vaqif olmağın sənə kömək etdi. Halbuki mən bu cür yollarla yetmişə qədər əhli-tariqi (Allaha iman gətirmişi, mömini) yoldan çıxardım.” dedi.

Mən: “Bu, Allahın bir lütfüdür.” dedim.

Bu hadisəni dinləyənlərdən bəziləri ona: “Onun şeytan olduğunu necə anladın?” deyə soruşdular. Belə cavab verdi: “Sənə haramları halal etdim deməsindən.” (Şa’rani, et-Tabakatü’l-Kübra, səh. 456).

Bu açıqlamalardan məlum olur ki, bu hadisə sözügedən ayəyə zidd deyil.

Əvvəlcə, yaxşı başa düşülməlidir ki bir şeyin varlığını bilmək ayrıdır, mahiyyətini bilmək ayrı. Kainatda bir çox şey vardır ki; ağıl onların varlıqlarını açıq-aşkar bildiyi halda mahiyyətlərini qavraya bilməməkdədir.

Məsələn insan, bir fizika qanunu olan cazibəni bildiyi və hətta o qanuna tabe olduğu halda, onun mahiyyəti haqqında heç bir fikir sahibi deyil. Ananın, övladına sarılmasıyla varlığını anladığımız şəfqət hissinin, necə bir hiss olduğu mövzusunda yenə heç kim bir fikir sahibi deyil. Ruh, elektrik, xəyal kimi xüsusların varlığı necə açıq-aşkar bir həqiqət isə onların mahiyyətlərinin bilinməməsi də eyni dərəcədə açıq bir həqiqətdir.

Əsər ustasını idrak edib anlaya bilməyəcəyi kimi, ağıl da özünü yaradanın mahiyyətini anlamaqdan acizdir. Çünki ağıl, yaradılmış bir sənət əsəridir və məhduddur. Görmənin, eşitmənin qısaca beş duyğunun məhdud bir qəbul etmə sahəsi olduğu kimi, ağlında müəyyən bir anlama sahəsi, məhdud bir qəbul etmə gücü vardır..

Buda bilinən bir həqiqətdir ki; insan, deyil Allahın şəxsini, öz ruhunun, xəyalının, vicdanının mahiyyətini də qavraya bilməz. Çünki saydığımız bu xüsusiyyətlər cismani olmadığından ötəri, ağıl onlara bir surət geydirə bilməz, bir şəkil verə bilməz. Məsələn, xəyal üçün; uzunluq-qısalıq, böyüklük-kiçiklik, olmadığından, ağıl onlara bir şəkil verə bilməz və bir sərhəd çəkə bilməz. Bununla birlikdə heç bir insan, mahiyyəti bilinməyən bu duyğunu inkar da edə bilməz.

Öz mahiyyətini bilməkdən aciz olan insanın, bütün ağılların, xəyalların, ruhların, hisslərin, vicdanların, yaddaşların və mələklərin yaradıcısı olan Allahın qudsi mahiyyətini anlamağa çətinlik çəkər və bu haqda düşünmək böyük bir elimsizlikdir.

Allahın bütün sifətləri, sonsuzdur, sərhədsizdir əzəli və əbədidir. Ağıl, isə məhduddur və sonradan yaradılmışdır. Məhdud olan sərhədsiz olanı, başlanğıcı və sonu olan, əzəli və əbədi olanı əlbəttə qavraya bilməz. Həqiqi mənada idrak və doğru qəbul etmə, insanın Allahın mahiyyətini qəbul etməkdən aciz olduğunu anlaması, idrak etməsidir.

Bəli, ağlın vəzifəsi, Allahın kainatda əks olunan böyüklük və ucalığını, qüdrət və hakimiyyətini və yaratdıqlarında ortaya qoyduğu sərhədsiz estetik dizaynı və qulları üçün etdiyi lütf və köməkləri müşahidə etmək, dərindən dərinə düşünməkdir.

Məmməd Qırxıncı

Bu düşüncə, ehlisünnət alimlərinin icmasına zidd, ağlan mümkünsüzdür.

Bəli, bu mövzuda Allahın iki adı vardır.

Biri: Musidir ki, "genişlədən" mənasındadır. "Biz göyü böyük bir qüdrətlə möhkəm bina etdik, onu genişlədən də bizik. "(Zariyat, 47) tərcüməsindəki ayədə bu ad keçməkdədir.

Digəri: Qəyyumdur ki, Allahın geniş gücünü, geniş mülkünü, geniş qüdrətini ifadə edər.

Qurani Kərimdə doqquz dəfə keçən bu adın yeddi dənəsinin "Allah Qəyyumdur, Alimdir" şəklində gəlmək surətiylə Allahın sonsuz elminin genişliyinə işarə edildiyi kimi, bir dəfə "Vasian Hakimə" şəklində gəlmək surətiylə Allahın hikmətinin genişliyinə və sonsuzluğuna işarə edilmişdir. Bir dəfə də "İnnə Rabbeəkə Vasiul-mağfirəti = Sənin Rəbbin, bağışlaması bol-geniş olandır" şəklində istifadə edilmiş və genişliyin haşa Allahın şəxsinə deyil, onun sifətlərinə aid bir xüsusiyyət olduğuna işarə edilmişdir.

Qurandakı bu istifadə şəkillərinə baxdığımızda, "Qəyyum" xüsusiyyətinin, Allahın elmi, hikməti və bağışlamasına aid bir xüsusiyyət olduğunu, bu istifadə şəkillərinin bir nümunə olaraq, "Qəyyum" sifətinin Allahın şəxsi deyil, onun sifətlərini xarakterizə edən bir xüsusiyyət olduğunu görməkdəyik.

əl-Cəbbar
     Allah Cəbbardır. Cəbbar adının Allah haqqında bu mənaları vardır.

1-Allah`ın dilədiyini zorla/məcbur etdirməyə müqtədir olması.

2-Qullarının işlərini yoluna qoyması və əskikləri aradan qaldırması.

3-Qırıqları təmir etməsi və dərdlərə dərman verməsi.

4-Çox böyük və əzəmətli padşah olması.

İndi cəbbar adının bu fərqli mənalarını tək-tək anlamağa və kainatdakı təcəllilərini görməyə çalışaq:
 

1- Allahın dilədiyini zorla etdirməyə müqtədir olması

    Allah cəbbardır. Dilədiyini zorla etdirməyə müqtədirdir. Hökmünü geri çevirəcək və təqdirini dəyişdirəcək heç bir qüvvət yoxdur. Əmri və hökmü hər şeyə hakimdir. Bəli kim bu kainata diqqət ilə baxsa, kainatı; çox haşmətli və çox fəaliyyətli bir məmləkət, idarəsi çox hikmətli, hakimiyyəti çox qüvvətli bir şəhər hökmündə görər. Hər şeyi və hər məxluqu bir vəzifə ilə itaət halında tapar.    

     Kimi bir bal fabriki(arılar), kimi bir süd çeşməsi olmuş(qoyun,inək,keçi), kimi rəhmətin lətif bir əli, kimi bu dünya misafirhanəsinə bir lampa(ay) və soba(günəş) olmuş. Bunlar kimi hər bir məxluq Allah`ın ona əmr etdiyi vəzifəylə məşğuldur. Və o vəzifəyə üsyan edə bilməz. Günəş o əzəməti və böyüklüyü ilə "mən bu gün doğmayacağam, ya da batmayacağam" deyərək Cəbbar olan Allah`ın hökmünə qarşı gələ bilməz. Ay kandil(şam) və təqvimçilik vəzifəsindən geri qala bilməz. İnsandan başqa hər şey vəzifəsinə çox diqqət yetirər və Cəbbar-ı azim olan Allah`ın əmrinə boyun əgər, itaət edər. İşdə vəzifəsini edərək Allah`ın əmrinə itaət edən və ona qarşı gələ bilməyib boyun əyən hər məxluqda ‘cəbbar' adı görünər.    

     Bizlər bir toyuğun yumurtladığını, qoyunun süd verdiyini gördüyümüzdə heç Allah`ın Cəbbar adını təfəkkür etdikmi? Ya da dəvənin üzərinə minmiş və səyahət edən bir adamı gördüyümüzdə, dəvəni insana xidmət etməyə məcbur edən Allah`ı Cəbbar adıyla zikr edib ona həmd etdikmi?       

     Çünki insana itaət etdirilmiş və vəzifəsinə üsyan edə bilməyən hər məxluqda cəbbar adı təcəlli edər. Bəli kainatın zərrələrindən, səmanın ulduzlarına qədər hər şey Allah`a itaət edərək Cəbbar adına ayna olur və onu Cəbbar adıyla təsbeh edir. Tək bədbəxt insanlar müstəsna…    

     Baxın Əfəndimiz (Allah`ın Salamı və Salatı onun üzərinə olsun) Allah`ın cəbbar adının həqiqətinə nüfuz edərək onu necə vəsf etmiş;

Ey əzəmətinə hər şeyin boyun əydiyi,

Ey qüdrətinə hər şeyin təslim olduğu,

Ey izzətinə qarşı hər şeyin zəlil olduğu,

Ey heybətinə hər şeyin huşu içində boyun əydiyi,

Ey səltənətinə hər şeyin təslim olduğu,

Ey qorxusundan hər şeyin alçaldığı,

Ey haşyetinden dağların parçalandığı,

Ey əmriylə göylərin ayaqda dayandığı,

Ey izni ilə yer üzünün sabitlik tapdığı…  

2- Qullarının işlərini yoluna qoyması və əskikləri aradan qaldırması.    

      Allah Cəbbardır. Qullarının işlərini yoluna qoyar və onların əskikliklərini aradan qaldırar. cəbbar adı bu mənasıyla davamlı bizdə təcəlli edər; Bir işsizin iş tapması, siftə belə edə bilməyən bir biznesmenin işlərinin açılması, borclunun borcdan xilas olması, dərsləri zəif olan bir şagirdin dərslərini düzəltməsi, yanacaq odun kömürü olmayan bir ailənin bu ehtiyacının aradan qaldırılması, əskik bir faylın sənədlərinin tamamlanması və bunlar kimi işlərin yoluna qoyulub əskiklərin aradan qaldırıldığı bütün işlərdə Allah`ın Cəbbar adı təcəlli etmişdir.      

      Maddi aləmdə bu mənasıyla təcəlli edən cəbbar adı mənəvi aləmdə təcəlli etdiyində qullarının hallarını islah edər, onlara tövbəni nəsib edər, əxlaqlarını gözəlləşdirər, edə bilmədikləri ibadətləri onlara asanlaşdırar və qulunun məna aləmindəki əskikliklərini aradan qaldırar. Allah Cəbbar adı hörmətinə maddi və mənəvi işlərimizi yoluna qoysun və əskikliklərimizi aradan qaldırsın.
 

3- Qırıqları təmir etməsi və dərdlərə dərman verməsi.      

     Allah Cəbbardır. Qırıqları təmir edər, dərdlərə dərman lütf edər. Qırılan bir ürəyin təsəllisi Cəbbar adı ilə olar. Qırılan bir sümük bu adın təcəllisiylə yaxşılaşar. Tərəddüd içində qalanlara maddi və mənəvi yollar göstərər, ehtiyac sahiblərinə imdad edər, ağır bəlalara düşən qullarının fəryadına yetişər. Xəstələr bu adda şəfa, dərdlilər dərdlərinə dərman tapar. Demək ki xəstəyə şəfa, dərdliyə dərman, borcluya əda bu ad ilə göndərilər. Küslər bu adın təcəllisi ilə barışır,

    Məsələmiz Allah`ı tanımaq və hər şeydə ona bir pəncərə açmaq. Görəsən qırılan bir əşyamızı bir-birinə yapışdırdığımızda, bu hərəkətin cəbbar adının bir təcəllisi olduğu heç düşündükmü? 

    Və ya borcumuz var amma ödəmə imkanımız yox. Qara-qara düşünərkən heç gözləmədiyimiz bir yerdən gələn köməklə borcumuzu ödədiyimizdə, dərdimizə dərman olan Allah`ı cəbbar adıyla təfəkkür etdikmi? 
 

4- Çox böyük və əzəmətli padşah olması    

     Allah cəbbardır. Çox böyük və əzəmətli padşahdır. O elə bir padşahdır ki; səltənətinin başlanğıcı olmadığı kimi sonu də yoxdur. Onun səltənətindən başqa heç bir səltənətin davamı da yoxdur.      

    O elə bir sultandır ki; ağcaqanadın qanadından, səmavatın şamlarına qədər, bədənin hüceyrələrindən, səmanın bürclərinə qədər hər şey O`nun mülküdür. O nəhəng günəş O`nun mülkündə kiçik bir lampa, ulduzlar bir şam və ay bir təqvimçidir.      

    Bəli kainatın sultanı birdir. Hər şeyin açarı O`nun yanında, hər şeyin dizgini(cilov) O`nun əlindədir. Hər şey O`nun əmriylə həll edilər.Bu mənalar insana ifadə edər ki;      

    O`nu bulan nəyi itirər? Və O`nu itirən nəyi bulur? Sultan-ı Kainatı bulan hər şeyi bular. Həddsiz minnətlərdən və qorxulardan xilas olar. O`nu bulamayan isə heç bir şey bulamaz. Bulsa bulsa başına bəla bulur.

El- Cebbar

Sualda keçən “yaxın” və “yaxınlaşma” ifadələrinin məsafə və məkanla bir əlaqəsi yoxdur. Allahın quluna yaxın olması, onun hər cür ehtiyaclarını şəxsən görməsi, bütün hüceyrələrində hər cür işi qüdrət və elmiylə etməsi, ona öz nəfsindən daha yaxın olmasını bildirir. Qulun Allaha yaxınlaşması isə Allahın ondan razı olduğunu bildirir. İmanındakı gözəllik, elmindəki tərəqqi, əməlindəki ixlas onu Allaha yaxınlaşdıran vasitələrdir.

Uzaq, yaxın, keçmiş, gələcək kimi ifadələr zaman və məkanla əlaqədardır. Maddi olan və bir məkanda yer tutan varlıqlar bir-birlərinə görə yaxında və ya uzaqda olarlar. Maddədən və məkandan uzaq olan Allah, məkanın hər yerindəki məxluqatına onların nəfslərindən daha yaxındır. Həmçinin, zamandan uzaq olan Allah, zaman çayında axıtdığı hər bir varlığa onun nəfsindən daha yaxındır.

Allahın, məxluqatına yaxınlığı və məxluqatın ondan uzaqlığı zaman və məkan ölçüləriylə izah edilə bilməz.

Bir misal: Siz oxuduğunuz kitaba ondan daha yaxınsınız; o özündə nələrin yazıldığını bilmir, siz bilirsiniz... Və kitab sizdən çox uzaqdır, yəni sizi başa düşmür, tanımır, seyr etmir.

Kitabın ilk səhifəsindəki bir söz ikinci səhifədəkinə yaxındır, onuncu səhifədəkinə isə uzaqdır. Amma onları yazan və bilən müəllif, bunların hamısına eyni dərəcədə, eyni səviyyədə və eyni ölçüdə yaxındır. Hamısı, onun elmində bir yerdədir.

Yaxınlıq və uzaqlığın bir başqa cəhətini bizə dərs verən bir qudsi hədis: “Qulum mənə nafilələrlə yaxınlaşar...” Bu qudsi hədis yaxınlaşmanın mənəvi olduğunu və ruhi olduğunu dərs verir bizə... Nafilə; fərz və vacibləri işlədikdən sonra qulun rəbbinə daha çox yaxınlaşmaq, ürəyini ülvi həzzlərə daha çox açmaq və ömrünü Allahın rızası yolunda daha məhsuldar etmək niyyətiylə etdiyi ibadətlər, təfəkkürlər, şükrlərdir.

Belə bir qul, Rəbbinə yaxınlaşma mövzusunda hər gün bir az daha məsafə qət edər... Qət etdiyi bu məsafələr də mənəvidir, rəbbinə yaxınlaşması da...

Misallardan həqiqətə keçək: Allah, qulunun maddə və məna aləmini daim tərbiyə etməklə, o quluna onun nəfsindən daha yaxındır. Qul isə ancaq müəyyən sərhədlərlə iş görə bilən nöqsan sifətləriylə, bütün sifətləri sonsuz olan Allahı haqqıyla başa düşməkdən çox uzaqdır.

Bir stəkana dənizin yerləşməsi mümkün olmadığı kimi, məhdud olan insan ağlının da sonsuzu qavraması mümkün deyil. İnsan sonsuzu anlamasa belə onun varlığını belə bilər. Bilmək, inanmaq başqa, anlamaq daha başqadır.

İnsan hər şeyiylə məhdud. Həyatının bir başlanğıcı var. Hər başlanğıc bir sondan xəbər verdiyi üçün bu həyatın da bir sonu olacaq.Başı və sonu olan bu qısa həyat içərisində, insan hər istiqamətiylə məhdud işlər görə bilir. Gözü, mövcud şüaların ancaq yüzdə iki yarım qədərini görə bilir. Qulağı yalnız müəyyən bir tezlikdəki səsləri eşidə bilir.

Maddə aləmində açıqca görünən bu həqiqət, ruh aləmində də etibarlı. İnsan ağlı hər şeyi anlaya bilmir. Çünki, öyrənməyə başlamasının bir başlanğıcı var. Başlanğıcı olan elm sonsuz da ola bilmir; eynilə həyat kimi...

İnsan ağlının acizliyinin başlanğıc nöqtəsi, özünü anlaya bilməməsidir. Bu məhdud ağıl, hələ özünü anlamış deyilkən necə olur sonsuzu anlamağa cəhd edə bilir?.. Üçün dörddən kiçik olduğunu bilən insan, yenə qətiliklə bilər ki, mən üçdən dördü çıxarmağa cəhd etsəm mənfi bir nəticə ilə qarşılaşaram. Bunu bildiyi halda, məhdud olan ağlına sonsuzluğu sığışdırmağa çalışırsa, nəticənin mənfi sonsuz, yəni sonsuz bir mənfi olacağını da başdan qəbul etmiş deməkdir.

İnsan sonsuzu anlaya bilməz, amma sonsuza inana bilər... Bu da insana böyük bir ilahi lütfdür. Yoxsa, bütün sifətləri sonsuz olan Rəbbinə necə iman edəcək?..

Bu vadidə insana bir müqayisə imkanı, bir fikir icra etmə, gücü verilmiş. O, bu güc sayəsində çox yaxşı bilər ki, bu aləmdə mənim bir başlanğıcım və sonum olduğu kimi, hər şeyin də yenə bir ilk və son nöqtəsi var.

Başlanğıcı olan hər şey, bizə bu iki həqiqəti dərs verir: Məni yoxdan yaradan bir şəxs var və onun varlığı əzəlidir. Eyni şəkildə hər son da bizə əbədi bir şəxsdən xəbər verir. Özümüzdən bu sualı soruşaq: Sənin başa düşə bilmədiyin yalnız sonsuzluqdur? Yer cazibəsini anlaya bilirsən? Günəşin, planetlərini necə çəkdiyini qavraya bilirsən? Ruhun, ağlın, xəyalin, yaddaşın mahiyyətlərini bilirsən? Alma ağacının içindəki o mənəvi fabriki izah edə bilirsən? Yumurta necə olur, uçan bir quş olur? Sperma doqquz ay sonra necə ağlayır, görür, eşidir? Bu aləmdə insanın görə bilmədikləri gördüklərindən, anlaya bilmədikləri anladıqlarından, bilmədikləri bildiklərindən çoxdur.

İnsanın, bu fani əşyanı anlamış kimi, sonsuzluğu anlamağa cəhd etməsi onu hər zaman yorar. Heç olmasa deyirəm, çünki bu kimi yersiz axtarışların insanı gic etmə və yoldan çıxarma ehtimalı da vardır...

İnsanın sonsuzu anlama səyi iki ayrı sahədə cərəyan edir. Biri, ilahi sifətlərin sonsuzluğu, digəri də axirət həyatının sonsuzluğu... Bu ikisi arasında, gözdən qaçmaması lazım olan əhəmiyyətli bir fərqlilik var. Axirətdəki sonsuzluqdan danışıldığında, zehinlərdə dərhal zaman və müddət anlayışları canlanar. Sonu gəlməyən, tükənməyən, fani olmayan, bir həyat... Burada verilən həyatın geri alınmaması, baqi olmasıdır.

Allahın sifətlərinin sonsuzluğuna gəlincə: Onun qüdrəti sonsuzdur, demək, "nə qədər aləm yaradırsa yaradsın qüdrətində bir nöqsanlıq olmaz" deməkdir. Elminin sonsuzluğu, onun cahillikdən uzaq olduğu mənasındadır. Digər sifətlər də eyni şəkildə, eyni məntiq içərisində qiymətləndirilməlidir. "Əzəli olan əlbəttə əbədidir." həqiqəti, Cənabı Haqqın şəxsi üçün də etibarlıdır, sifətləri üçün də... Yəni, onun bütün sifətləri sonsuzdur, əbədidir. Çünki, heç biri sonradan var olmuş deyil; hamısı əzəlidir.

Burada, icazənizlə, belə bir sual ilə cavab versək, məsələ bir az açıqlana bilərmi?

Məsələn:

-             Məgər Allah şeytanı insandan üstün yaratmalıydı? Nə üçün? Şeytanın nə xüsusiyyəti var ki, insanlardan üstün olsun?

-             Eyni sual başqa varlıqlar üçün də keçərlidir. İnsan kainatın göz bəbəyi kimi digər varlıqlardan, hətta cinlərdən, mələklərdən də üstün yaradılmışdır. Bunlar da etiraz etsələr, nə deyəcəyik?

-             Sualınıza təkrar qayıdaq: Şeytan pislik və şərin, insan isə qulluq və xeyrin rəmzidir. Şeytanların heç biri xeyir tərəfdarı deyil. Halbuki bir çox insan həyatı boyu xeyrə tərəfdar olmuşdur. Tarix boyu hər dövrdə milyonlarla insan Rəbbinə itaət etməklə şərəflənərkən, şeytan nəsli bütün fərdlərilə daima Allaha üsyan etməyə, fitnə-fəsad törətməyə çalışmışdır.

-             Əgər bu sual “Nə üçün Allah insanları şeytan kimi pis, şeytanları da insan kimi yaxşı yaratmamışdır?” şəklində başa düşülərsə, bu halda işin əks tərəfinə eyni suallar qoymaq olar.

-             Əgər diqqətlə baxsaq, Allahın iradəsi ən böyük üstünlük verəndir. Mülkün sahibi olaraq kimisini insan, kimisini cin, kimisini fil, kimisini siçan, kimisini at, kimisini ot kimi yaradır və buna heç kimsənin etiraz haqqı ola bilməz. Allahın ədalət və hikmətinə güvənmək lazımdır. Allah kimi, nəyi necə yaratdısa, onun elə olmasında ədalət və hikmət vardır.

İnsan və cinlər onlara verilən xüsusiyyətləri harada və necə istifadə edərlərsə, ona görə də qarşılıq alacaqlar. Cinlərdən olan İblis ona verilən xüsusiyyətləri Şeytan olmaqda istifadə etmişdir.

Şeytan nə üçün uduzdu?

“Şeytan beş şeyə görə əbədi uduzanlardan oldu:

1.      Günahını qəbul etmədiyi üçün,

2.      Peşman olmadığı üçün,

3.      Onu üsyan etdirən nəfsini qınamadığı üçün,

4.      Tövbə etmədiyi üçün,

5.      Rahməti-İlahidən ümidini kəsdiyi üçün.” (İbn-i Hacer. Münebbihat, 73)

Bu yüzden bir müminin, işlediği günahı kabul etmesi; yaptığı hata ve günahlardan ötürü pişmanlık duyması; nefsini hesaba çekip onu kınaması, sık sık tevbe-istiğfar etmesi ve Rahmet-i İlahiden hiçbir zaman ümit kesmemesi gerekmektedir.

Allahın bir adı da Nurdur. Nurani varlıqlar olan mələklərdən, günəş işığına və kainatı doldurmuş bütün şüalara qədər hər şey bu adın dəyişik təcəllilərini daşımaqdadır. İnsan gözü, bu dünyada, yalnız maddə aləmini görər. Nə öz ruhunu, nə əməllərini yazan mələkləri görə bilər, nə də şüalar aləmini.

İnsan gözü kainatda mövcud şüaların ancaq 2.5 faiz qədərini görə bildiyi açıqlanmışdır. Bu göz ilə bu aləmdə bütün nurani varlıqları yaradan Allahın görülməsini gözləmək, heç olmasa, fizika qanunlarına zidd bir anlayış olar. Mövzunun bir başqa istiqaməti də insanların bu dünyada imtahan vermələridir. Allahın görünməsi bu imtahan sirrinə ziddir. Bu dünyaya göndərilişimizin məqsədi Allahı tanımaq və ibadət etmək olduğuna görə və insanlar imtahanda olduqlarına  görə, əgər göz ilə görmə olsaydı o zaman hər kəs istər istəməz inanmaq məcburiyyətində qalar və imtahan sirri yox olar. Bədiüzzamanın ifadəsinə görə Əbu Cəhil kimi kömür ruhlular ilə Hz. Əbu Bəkir kimi almaz ruhlular eyni səviyyədə olardı.

Allahı gözümüzlə görməməmizin səbəbi, qüdrət və elmiylə hər şeyi əhatəsindən və ziddinin yoxluğundadır.

Axirətdə isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Cənnət əhlinin ruhları bədənlərinə qalib gələcəkdir. Burada kölgədə olan varlıqların əsli orada yaradılacaq. İnsan hər hərəkətləriylə cənnətə layiq və ondakı hər cür lütfkarlıqlardan faydalana biləcək bir varlıq olaraq cənnətə girəcək. Cənnətdə belə Allahı görmək hadisəsinin davamlı olmadığı üzərində düşünmək lazımdır.

Demək olar ki, cənnət əhli, Allahı görməyə nail olacaqları zaman ayrı bir hala girəcəklər. Necə ki, Allahı görməkdən qayıtdıqlarında ailələrinin onları tanıya bilməyəcəkləri hadisəsi də bunu göstərməkdədir.

Məmməd Qırxıncı

Tövhid inancı: Bütün kainatın yaradıcısı olan Allahın bir tək ilah olduğuna, onun nə şəxsində, nə hərəkətlərində, heç bir ortağı olmadığına iman etmək mənasını verir.

Tövhid inancının doğru qəbul edilməsi lazımdır. Əks halda, "Allahın şəxsində şəriki yox" deyib , ibadətə layiq tək haqq məbud olduğunu ifadə edən ilahlığında və ya hərəkəti işlərində bu tövhidi zədələyəcək düşüncələrə girmək həqiqi tövhid anlayışıyla uyğun gəlməz. Bu cür səhvlərin qabağına keçmək üçün, İslam alimləri Quran və Sünnənin işığında mövzunu daha da ətraflı açıqlamışlar.  Bunların bir xülasəsini maddələr halında təqdim etməyə çalışaq:

a. Kainatın Rəbbi olmaqla onun haqq İlah olmaq arasındakı əlaqəni göstərən təqdimat:

Ağalıq Tövhidi:

İlk dəfə Fatihə Surəsində iştirak edən "Rəbbul-aləmin" xüsusiyyəti, Allahın kainatın tək sahibi, bütün varlıqdakı mülkün mütləq maliki, hər şeyin tək yaradıcısı, yeganə iradəçisi olduğunu ifadə edir. Bu anlayış, həqiqi tövhid dərsini verib, varlıqda nə varsa  iynədən ipliyə hər şeyin yeganə yaradıcısının Allah olduğunu göstərər.

Üluhiyyət Tövhidi:

Bütün varlıqda, ibadət edilməyə layiq yeganə məbud və ilah Allah olduğunu elan edən bu anlayış da ilk dəfə Fatihə Surəsində "İyyakə nabudu" ifadəsiylə insanlığa dərs verilmişdir. "Tək sənə ibadət/qulluq edərik" mənasını verən "İyyake nabudu" ifadəsindəki xitab, "Rabbul-aləmin" olan Allaha aid olduğu üçün, bu iki tövhid əlaqəsi də açıqca söz ortadadır. Bu əlaqənin xülasəsi budur: Tək başına bütün kainatı yaradan kim isə, bütün varlığın həqiqi məbudu da odur. Bunun müxalifi budur: Tək başına bütün kainatı yarada bilməyən həqiqi məbud ola bilməz. 

b. Düşüncə və sözdə tövhid inancına sahib olmaqla, davranış və hərəkət planında tövhid inancına sahib olmaq arasındakı zəruri əlaqəni göstərən təqdimat:

Akval Tövhidi:

Düşüncə və sözlü Tövhid anlayışı, İslam Dininə girmənin şərtidir. Allah tək yaradıcıdır, yeganə məbuddur. İxlas Surəsi, bu tövhid dərsini verir.

Əfal Tövhidi:

Diliylə Allahın birliyini elan edən, onun yeganə yaradıcı və məbud olduğunu müdafiə edən kimsə, əgər hərəkət və davranış formasıyla da bu inancını gücləndirməzsə həqiqi muvahhid ola bilməz. Hərəkətləriylə sözlərini təkzib edən kimsənin tövhid anlayışında şikəstlik var deməkdir. Bu tövhid anlayışını da Kafirun Surəsi dərs verir bizə.

c. Bunların xaricində "Tövhidi Kayyumiyyət, Tövhidi Sərmədiyət, Tövhidi Cəlal" kimi daha başqa tövhid növlərinə də yer verilmişdir. 

Bilindiyi kimi İxlas Surəsinin altı cümləsi vardır və tərcümələri belədir:

"1. De ki: O, (Allah)dır. 2. Allah birdir. 3. Allah Saməddir. 4. O doğmamışdır. 5. Və doğulmamışdır. 6. Onun heç bir tayı yoxdur."

Bədiüzzaman, bir qiymətləndirməsində altı cümlədən ibarət olan bu İxlas Surəsinin;

Yeddi növ şirki (Üzeyirpərəstlik, İsapərəstlik, mələkpərəstlik, ağılpərəstlik, səbəbpərəstlik, ulduzpərəstlik, kimi bütpərəstlikləri) rədd edən və;

tövhidi şahid (görünən hər şeydə Allahın birliyinin görülməkdə olduğunu ifadə edər),

tövhidi üluhiyyət,

tövhidi ağalıq,

tövhidi kayyumiyet (hər varlıq başqasına möhtac olmasıyla, özünə dəstək olan Allahın birliyinə şahidlik etməkdə olduğunu ifadə edər),

tövhidi cəlal (bütün varlıqlar, mahiyyəti etibarilə aciz, kasıb, gücsüz olmasına baxmayaraq daşıdığı güc və izzət bu tövhidə işarə edər),

tövhidi əbədiyyət (hər şeyində, hər işində möhtac olan varlıqların ehtiyaclarının aradan qaldırılması, bu tövhidə işarə edən bir dildir)

və tövhidi məscid (kimi, bunun mənası budur; Allahın nə şəxsində bənzəri, nə işlərində şəriki hərəkətlərində ortağı və nə də sifətində benzeri vardır) kimi tövhidin yeddi mərtəbəsini göstərdiyini ifadə etmişdir.

“Allah bizi sevir, sevməsə, bizi yaradaraq bu qədər neməti bizə verməzdi.” fikri çox yerindədir.

Hər günah Allaha qarşı bir üsyandır, hörmətsizlikdir. Allahın hörmətsizliyi sevməsi, hörmət göstərməyən insanı sevməsi mümkündürmü?

Ancaq imtahana çəkilən insan günah iş görəcək donanımlara da sahib olması imtahan sirrinin bir gərəyidir. Buna görə Allah kiimin hansı şərtlər altında, nə üçün günah etdiyini nəzərə alır. Məsələn, nəfsinə və şeytana aldanan Hz. Adəm (ə.s.)-ın işlədiyi günah ilə qürurundan və bilərək Allaha üsyan edən şeytanın vəziyyəti eyni deyil. Birinə tövbə qapısı açılmış, digərinə bağlanmışdır.

Quranda bir çox ayədə Allahın kimləri sevmədiyi yazılmışdır. Allah insanın özünə deyil, mənəviyyatına baxar. Əslində hamısı Onun sənətidir. Əlbəttə, sənətini sevir. Ancaq insanın iradəsinə bağlı olaraq ortaya çıxan davranışları, sevilib-sevilməməsində rol oynayır. Aşağıdakı bəzi ayələrdə sevilən və sevilməyən bəzi vasıfları görürük.

 “... Allah həddi aşanları sevməz!” (Bəqərə surəsi, 2/190)

“... Allah yaxşılıq edənləri sevir.” (Bəqərə surəsi, 2/195)

“Alla fitnə-fəsadı sevməz!” (Bəqərə surəsi, 2/205)

“Allah tövbə edənləri, (təmiz və) pak olanları sevər!” (Bəqərə surəsi, 2/222)

Quranda Allahın “kafirləri, zalımları, ziyankarları, israfçıları, tərbiyəsizlik edənləri, lovğalananları, xainləri, günahkarları” sevmədiyinə, “təqva sahiblərini, ağıllı davrananları, Allaha güvənərək dözənləri, təvəkkül edənləri, səbr edənləri” sevdiyinə işarə edilmişdir.

Bir ana övladının hörmətsizliklərindən bəzilərini xoş görsə də, bəzilərini bağışlamayacaq qədər incidiyi görülmüşdür. Yaxşı xüsusiyyətlərin sevilməsilə bərabər pis xüsusiyyətlərin sevilməsi heç xoş qarşılanmayan davranışdır.

Məhəbbətullah, Allahı Təalanın kamal və camalını idrak və təqdir nisbətində ürəkdə ibarət olan ilahi bir nurdur. Bu məhəbbət ilə insan ruhu, kədərlərdən və hüznlərdən xilas olar. Saf sevinc və dincliyə qovuşar. İnsan ruhunu gözəlliyə çatdıran səbəblərin ən möhkəmi, Allah sevgisidir.

Cənabı Haqq, insanın ürəyinə sonsuz bir məhəbbət qabiliyyəti yerləşdirmişdir. Bu sonsuz məhəbbət, ancaq şəxs və sifətləriylə sonsuz kamalda olan Allah üçündür. Yəni, insana lütf edilən bu sevgi qabiliyyəti Allahı sevmək üçündür.

İnsan bir şeyi ya ondakı kamal, yaxud ondan aldığı ləzzət və gördüyü mənfəət üçün sevər. Məsələn, bir Müsəlman peyğəmbərləri, övliyaları, mədəniyyət və fəzilət sahibi şəxsləri, onlardakı kəmalat üçün sevər. Özünə lütf edən kəsləri, onlardan gördüyü lütf üçün sevər. Yediyi yemək və meyvələri isə ləzzətləri üçün sevər. İnsan, ağlan və vicdani olaraq bilər ki, kamallarını təqdir etdiyi, lütfkarlıqlarından razı olduğu və ləzzət aldığı bütün bu varlıqlar Allahındır. Hamısını O yaratmışdır. Bunlarda təcəlli edən bütün kamal, camal və lütfkarlıqlar, həmişə Ondan gəlməkdədir.

Elə isə, insan özündəki bu sonsuz məhəbbət qabiliyyətini, əvvəla və şəxsən Allaha verəcək, digər bütün məhəbbətə layiq şəxsləri, nemətləri və lütfkarlıqları da Allah üçün sevəcək. Pozulmamış hər ağıl və vicdan, bu həqiqəti qəbul edər.

Buna görə, biz Müsəlmanlar, başda Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) olmaq üzrə, Dörd Xəlifəni, Əhli Beyti, bütün səhabəni Allah adına, "Allah onları sevdiyi və sevməmizi istədiyi" üçün sevirik. Əgər bu şəxsləri, Allah üçün deyil də, sırf öz şəxsiyyətləri üçün sevsək, o zaman Xristianların düşdüyü təhlükəyə biz də düşmüş olarıq. Çünki, onlar Hz. İsa (ə.s.)ı Allahın bir Elçisi olaraq Allah adına deyil də, - əstağfirullah - Allah kimi sevirlər. Onu, Allaha ortaq qoşmaqda dindən çıxırlar.

Hər Müsəlman, bu mövzunu diqqətlə göz önünə almalıdır: Qurani Kərim, insanların dünyəvi və uhrəvi bütün vəziyyətlərinə ölçü gətirmişdir. Danışmalarına, yeyib içmələrinə, ticarətlərinə ölçü qoyduğu kimi; fikir və hiss aləmlərinə də ölçülər qoymuşdur.

Məsələn, danışmağa ölçü gətirmişdir: Müsəlman yalan danışa bilməz. Düşüncə tərzinə ölçü gətirmişdir: İnsan Cənabı Haqqın Şəxsini, mahiyyətini və necə olduğunu düşünə bilməz. Eyni şəkildə Allahı sevməyə və Ondan qorxmağa da ölçü gətirmişdir. Allah sevgisinin ölçüsü, "yaxşı əməl işləmək", Allah qorxusunun ölçüsü isə, "təqva" yəni günahlardan çəkinməkdir.

Buna görə, Sünnəyə tam uyğun gəlmək istəyən bir mömin, Rəsulullah Əfəndimiz (s.ə.s.) kimi - fərz, vacib, sünnə - bütün namazlarını qılacaq, orucunu tutacaq, zəngin isə həccə gedəcək və zəkat verəcək, Quranı oxuyacaq, Onun sevdiklərini sevəcək, sevmədiklərini sevməyəcək. Onun əxlaqına mümkün olduğu qədər uyğun gəlməyə çalışacaq.

İslama görə, qul, Allahı həm sevməli həm də Ondan qorxmalıdır.

Cənabı Haqq, insan ruhunda qorxu və sevgi deyilən iki mühüm hiss yaratmışdır. İnsan bu hissləri yaradılış məqsədinə uyğun istifadə etdiyi təqdirdə dünya və axirət səadətinə nail olar.

Qul, Cənabı Haqqı sevməklə rəhmətinə məzhər olduğu kimi Ondan qorxmaqla da əzabından xilas olar.

Allahı sevməyin ölçüsü əmrlərinə riayət etmək, qorxunun ölçüsü isə qadağanlarından çəkinməkdir. Bunların hər ikisi də insanın səadət və xöşbəxtliyinə vəsilə olarlar. Beləcə insan nə Allahın rəhmətindən ümid kəsər, nə də əzabından əmin olar.

İnsan Allahı sevməklə ürəyi rahat olar və vicdani olaraq dinclik tapar. Söhbətin ən əhəmiyyətli üç qaynağı "kamal, camal və lütfkarlıqdır". Cənabı Haqqın bütün sifətləri həm sonsuz kamalda, həm də gözəldir; lütfkarlıq və kərəmi isə sonsuzdur. Buna görə, ağıllı və vicdani olaraq, insan məhəbbətini ancaq Allaha həsretməlidir. Onun yaratdığı məxluqatı sevmək isə Onun adına olması halında Allah qatında məqbuldur.

İnsan, qorxu hissini də ancaq Allaha həsretməlidir. Çünki Allah sonsuz cəlal, əzəmət və qüdrət sahibidir. Elə isə Allahdan qorxmaq da həm ağlın, həm də vicdanın gərəyidir. Bir insanın ürəyində, Allah qorxusu kamalıyla hakim olunca başqa cür qorxulara yer qalmaz. Çünki Allahdan qorxan bir adam, heç bir zaman başqasının hüququna təcavüz etməz, heç kimin canına, malına namusuna toxunmaz.

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) bu mövzuda belə buyurur: "Hikmətin başı Allah qorxusudur." (əl-Münavi, Feyzul-Kadir-3:574)

Cəmiyyət həyatının nizam və ahəngi Allah qorxusuyla qaimdir və onunla davam edər. Haqq və hüquq tanımamanın cəzası, dünyada zillət və axirətdə İlahi əzabdır.

-             Hədis mənbələrində belə bir rəvayətə rast gəlməmişik. Bəzi böyük şəxslər tərəfindən belə bir fikir söylənə bilər.

-             Bunun mənası budur: Allah hər an qullarının sifətlərinə, hərəkətlərinə, davranışlarına baxaraq nəzarət etdiyi kimi qəlblərindəki niyyətlərinə də baxıb nəzarət edir. Sözügedən saylar, yəni neçə dəfə nəzər salması önəmli deyil.

-             “Ey iman gətirənlər! Peyğəmbər sizi, sizləri dirildəcək bir şeyə dəvət etdiyi zaman Allahın və Onun Peyğəmbərinin dəvətini qəbul edin. Bilin ki, Allah insanla onun qəlbi arasına girər və siz axırda Onun hüzuruna cəm ediləcəksiniz!” (Ənfal surəsi, 8/24) ayəsində də Allahın qəlblərə girdiyi, onların müsbət və ya mənfi niyyətli olduğunu bildiyi vurğulanmış və hər an nəzarət altında olan insanlara diqqətli olmaları üçün xəbərdarlıq edilmişdir.

Rücu sözünün lüğəti mənası, geri dönməkdir. Rücu ilə əlaqədar ayələr, “Sonunda bizə çevriləcəksiniz.” Yaxud, “Sonra da çevrilib, Ona aparılacaqsınız,” şəklində bitər. Hər işində Allahın özünə verdiyi qüvvət və qüdrətlə və digər imkanlarla insanın, Rəbbinin diləməsindən kənara çıxdığı bir tək an belə düşünülə bilməyəcəyinə görə Allaha dönməni necə anlayacağıq?

Üzərində ən çox durulan məna, özünə cüzi iradə verilməklə bu dünyada bir imtahanda olan insanların, axirətdə ömürlərinin hesabını vermək üçün Allahın hüzuruna çıxmaları şəklindədir.

Əzəl aləmində ruhlarımıza bir xitab gəlmişdir: “Mən sizin Rəbbiniz deyiləm?” deyə... Bu suala; “Bəli, sən bizim Rəbbimizsən.” şəklində cavab vermişdik.

Dünyaya gəlincə səbəblər aləmiylə qarşı-qarşıya qaldıq. Hər günəş doğulduğunda dünya işıqlandı, hər bahar gəldiyində çiçəklər açdı. Buğdamızı, tərəvəzimizi həmişə torpaqdan; meyvəmizi, daim ağacadan götürdük. Bu hal insanların bir qisminə qəflət verərkən, digər qismini şükrə apardı.

İmtahan aləmi bağlandıqdan, qəbir mərhələsi keçilərək məhşərə çıxdıqdan sonra; bu iki qrup insan da Rəbblərinə dönəcəklər. Yenə Onun hüzurunda toplanacaqlar. Bu toplanma bir Allaha dönmədir. Bu çevrilmə, iradəmizdən kənar olacaq. “Çevrilmək” ifadəsi bizə bu dərsi verir.

Bizə çevrilmə ilə əlaqədar dərs verən bir başqa ayə isə: “Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. O sizi (əcəliniz gəlincə) yenə öldürəcək, sonra (qiyamətdə) yenə dirildəcək və daha sonra siz (əməllərinizin haqq-hesabı çəkilmək üçün) Ona tərəf (Onun hüzuruna) qaytarılacaqsınız.” (Bəqərə Surəsi, 28) ayəsidir.

İnsan ölü ikən, yəni maddəsi ölü elementlər aləmindəykən dirildilərək insan halına gətrilir. Sonra yenə ölür və bədən təkrar əslinə çevrilir, tamamilə element olur. Bu mərhələni yenidən dirildilmə və məhşərə çıxma izləyir. İki ölüm, iki diriliş və iki ayrı çevrilmə: Biri ölümdən ölümə... Digəri, həyatdan həyata...

Çevrilmə ilə əlaqədar bir başqa ayə: “O kəslər ki, başlarına bir müsibət gəldiyi zaman: “Biz Allahınıq (Allahın bəndələriyik) və (öləndən sonra) Ona tərəf (Onun dərgahına) qayıdacağıq!” deyirlər.” (Bəqərə Surəsi, 156)

İtaət edənlər də, üsyan edənlər də, məhşərdə yenə Onun hüzurunda toplanacaq və Ona çevriləcəklər. Onun qulu olaraq yaşayan və bu imtahan aləmini iman ilə tərk edən bir qulun, axirətdə Rəbbinə çevrilməsi bir bayramdır. Allahın mülkündə Onu tanımadan və əmrlərinə əməl etmədən yaşayan insanlar da Rəbblərinə üsyanla çevriləcəklər. O halda, çevrilmə deyilincə, gözümüzdə məhşər canlanmalı... Hər iki cədvəli də, xəyalən də olsa, nəfsimizin önünə qoymalıyıq. Ta ki Allahın razılığından ayrılmasın, dünyanın keçici ləzzətlərinə aldanmasın və haramlardan uzaq olsun. “O gün əmr tək Allahındır.” (İnfitar Surəsi, 19) ayəsindən dərs alsın. O günü gözləmədən, bu gündən Onun əmri altına girsin, hökmünə razı olsun.

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) “Ölmədən əvvəl ölün.” əmrinə  tabe olsun və Rəbbinin göstərdiyi istiqamət yoluna dünyada çevrilsin. Axirətdəki çevrilmə səadətlə nəticələnsin. Zamandan və məkandan uzaq olan Allah, biz qullarını məkana yerləşdirmiş və zamana ayırmışdır. Elə isə insan, hansı məkanda ölürsə ölsün, məkandan uzaq olan Rəbbinə çevrilər. Həmçinin, hansı zamanda can verirsə versin, zamandan uzaq olan Rəbbinə qovuşar...

Allahın bütün sifətləri mütləq, sonsuz və mühitdir. Mütləq, o sifətlərə bir başqa sifətin maneə törətməsinin düşünülə bilməyəcəyi, yəni Onun qüdrətinin fəaliyyətini bir başqa qüdrət maneə törədə bilməyəcəyi mənasını verər. Sonsuz olmaları isə, o sifətlər fəaliyyət göstərməklə onlarda bir azalma olmayacağı mənasını verməkdədir. Nə qədər çox əşya yaradırsa yaradsın qüdrəti yenə sonsuzdur.

Mühit isə, İlahi sifətlərin bütün əşyanı əhatə etdiyini ifadə edər. Əlbəttə, sonsuz qüdrət bütün əşyada iş görməklə onları əhatə etmişdir və bütün bu işlər bir elmlə icra edildiyindən elm sifəti də o əşyanı istiqamətiylə örtmüşdür. Yenə bütün bu fəaliyyətlər ancaq Allahın istəməsiylə olacağından iradə sifəti də yenə bütün əşyanı əhatə etmiş olar.

Allahın bütün sifətləri bütün əşyanı əhatə etmiş, yəni hamısını örtmüş, hamısını əhatə etmişdir. Şərhlərimizi bu sifətlərdən biri olan elm sifəti üzərindən edək: Elm, Allahın yeddi sifətindən biri. Biz bu qudsi sifətləri sayarkən həyatdan dərhal sonra elmi yad edərik. Varlıq aləmində təcəlli edən hikmət, inayət, rəhmət həmişə İlahi elmdən xəbər verərlər.

Əzəli və əbədi olan Allah, olmuş və olacaq hər şeyi əvvəli və axırıyla bilər. Allah, günəş və Ay etməyi, Mələk və cin etməyi, torpaq və su etməyi, insan və heyvan etməyi bilər. Daha saya bilməyəcəyimiz nə qədər əşyanı var etməyi də bilər. Onun, bir məxluqu yaratmasında əzəli elmlə, sonsuz qüdrət, bütün iradə və digər ilahi sifətlər birlikdə iş görərlər.

Allahın qudsi sifətləri məxluqatın sifətlərinə bənzəməz. Hər şeyin şəxsini də o var edir, sifətlərini də. İnsanın ruhu məxluq olduğu kimi, o ruhun bir sifəti olan elmi də məxluqdur. Məxluq olan bu məhdud elmlə, o elmi yaradanın əzəli  və sonsuz elmini kamalıyla anlamaq əlbəttə mümkün olmaz. Bizdəki elm, öyrənməyə, müşahidəyə, sınağa və təcrübəyə dayanar. Hamısı sonradan qazanılar. Əzəli elm üçün bunların heç biri söz düşünülə bilməz.

Səmasında çatılmayacaq qədər geniş və atomunda çatılmayacaq qədər dərin elm və hikmət cilvələri daşıyan bu kainat kitabını oxumaq üçün, insan çox baş yormuşdur. Bütün aləmlərin elmlə sanki qaynaşdığını heyrətlə görmüş və bu kitabın incə sirrinə tabe olmaq üçün nə qədər müşahidələr təqdim etmiş, nə qədər əsərlər ortaya atmışdır.

Bir kitabın hərfləri və sözləri kimi, bu kainat kitabındakı varlıqlar da özlərindəki sonsuz elm təcəllilərindən xəbərsiz olaraq vəzifələrini davam etdirərlər.

Saç kimin başında olduqlarını, ağaclar hansı dağda olduqlarını bilməzlər. Ulduzlar səmadan, balıqlar da dəryadan xəbərsizdirlər. Demək ki, hər şey bir bilənin elmiylə iş görər və bütün ehtiyacları o Alimin elm və hikmətiylə qarşılanar.

Qurani Kərim bu həqiqəti belə dərs verər: “Məgər yaradan (sizin gizli saxladığınız hər şeyi) bilməz?! O, (hər şeyi) incəliyinə qədər biləndir, (hər şeydən) xəbərdardır!” (Mülk Surəsi, 14) Zaman çayında axan hər şey, Onun elmi və qüdrətiylə bu səyahətini davam etdirməkdədir. Samanyolu da ulduzlar da Onundur. Çaylar, balıqlar da. Qan ordusu da; al və ağ qan hüceyrələri də Onundur. Maddi ürəyin bu iki ordusu, mənəvi ürəkdəki İlham və vəsvəsədən xəbər verərlər. Bütün olub bitənlər  Ondan gizli deyil.

Alaaddin Bacar (prof. Dr.)

'

'

Ve aleykumusSalam. Yaratma Allaha məxsusdur, başqa heç bir varlıq yaradıcı ola bilməz. Əgər elə qəbul edilsə gərək hər yaradıcıya bir ilahlıq nisbət edəsən yəni hər yaradıcı görünənə Allah deyəsən ki, bu da batil bir düşüncədir. Kainatda bir Allah vardır və gəlmiş keçmiş peyğəmbərlər hər zaman insanlara tövhid inancını yəni Allahın təkliyini, yalnız onun yaradıcı olduğunu təbliğ etməyə çalışmışlar. Və kitablarımızda yazılan yaratmaq ifadəsi öz mənasında yanlışlıq ehtiva edir. (belə sözlərin yerinə qurdu, əmələ gətirdi kimi sözlər istifadə etmək daha yaxşı olardı) Bədiüzzaman həzrətləri bildirmişdir ki, məsələn bir gülü gördüyün zaman  -Nə gözəldir demə, necə gözəl yaradılmışdır de!' Və kainatda hər yaradılan şeyə onu Allah yaratdı gözüylə baxıb təfəkkür etmək lazımdır. Əgər nə gözəldir desən ona ilahlıq vermiş olarsan sanki gül özü-özünü yaratmışdır. Və belə ifadələr insanı şirkə doğru apara bilər deyə bu cür ifadələrdən qaçınmaq lazımdır. Lakin necə gözəl yaradılmışdır desən yaradılışı Allaha yönəltmiş olduğundan haqq yerini tapır. Allah bizləri küfr və şirkdən,  küfr və şirk ehtiva edən sözlərin günahından qorusun!!!

Qeyd: Ümumiyyətlə saytımızda yazılan hər hansı bir yazının sonunda yazdığımız duaları oxuyan hər qardaş və bacıdan rica edirik ki, bu duaları sizlər də bizlər  üçün və ümməti Muhamməd (s.ə.s) üçün edəsiniz.  Saytımızın tərcüməçilərindən olan bir qardaşımız əsgərlikdədir. Onun üçün də xüsusilə dua etmənizi rica edirik. Allah sizlərdən razı olsun və əfv etsin!!!

Bu iddia əslində bir fəlsəfəçiyə aiddir. Mən onu və düşüncələrini burada sıralayacaq deyiləm. Yalnız bəzi saf zehinləri bulandıra biləcəyi ehtimalıyla mövzunu qısaca qiymətləndirməklə kifayətlənəcəyəm.

Sual sahibi, insanın aciz bir varlıq olmasından yola çıxır. Burada bir az dayanaq və "olmaq" sözünü "yaradılmaq" şəklində düzəldərək mövzuya davam edək. Əgər "yaradılma" insanın öz əlində olsaydı, aciz bir varlıq olmaq yerinə aslanlar kimi güclü, quşlar kimi yüksəklərdə uçan bir canlı olmağı seçəcək və yanılacaqdı. Seçim ona buraxılmadığına görə insan öz-özünə var olmamış, yaradılmışdır.

Bir yarım milyonu aşan canlı növü içində ən şərəfli və ən üstün varlıq olan insanın, belə ən aciz və möhtac bir mahiyyətdə yaradılmasındakı İlahi hikməti qavraya bilmək üçün, xəyalan keçmişə gedək və kainatın yaradılış mərhələlərini xülasə halında belə bir düşünək:

Dünya sarayının inşasına başlanır. Buxarlı bir maddə getdikcə hər tərəfə yayılır, genişləyir, yüksəlir, soyuyur, qatılaşmağa başlayır.

Və mələklər aləmi, işin sonunun hara çatacağını maraqlanaraq bu qəribə işləri seyrə başlayırlar.

Bu fəaliyyətlərin sonunda ortaya bir günəş çıxır. Ondan qopan möhtəşəm bir lava parçası, günəşdən müəyyən bir məsafəyə qədər uzaqlaşdıqdan sonra səfərinin istiqamətini dəyişdirir. Get-gedə daha çox uzaqlaşması gözlənilərkən, Günəşin ətrafında dönməyə başlayır. Bir müddət sonra o alov parçasının böyük əksəriyyəti okeanlar, dənizlər, çaylar halını alır.

O qorxunc alov parçasının möhtəşəm okeanlara çevrilməsini mələklər aləmi heyrətlə seyr edirlər.

Sonra, o alovun bir qismi, quru halına gəlir; onda bitkilər boy göstərir, meşələr əmələ gəlir. Yandırıcı alovdan yanıcı meşələrin çıxması da böyük bir İlahi möcüzə olaraq seyr edilir.

Daha sonra heyvanlar aləmi dünyada boy göstərir. Bütün heyvanlar, üzlərinə ilişən bir cüt göz vasitəsiylə görmə möcüzəsiylə tanış olurlar. Günəş işığı bütün gözlərə nüfuz edir və onların görmələrini təmin edir.

Və sonunda, hər şeyə möhtac bir varlıq olaraq, insan yaradılır. Ta ki, hər şey onun köməyinə qaçsın, onun xidmətində olsun. Və o seçmə varlıq, hər şey ilə Rəbbini bilsin, ONun hikmətini, rəhmətini, qüdrətini tanısın; hər şey üçün ONA həmd və şükr etsin.

İnsandan əvvəl yaradılan milyonlarla növ canlıdan heç biri nə öz gözlərini, nə günəşi, nə də bu iki varlıq arasındakı yaxın əlaqəni bilə bilmədən yalnız yollarını görməklə, ruzilərini tapmaqla kifayətlənirdilər. İnsan isə özünə lütf edilən ağıl sayəsində günəşi də tanıdı, göz möcüzəsini də.

İnsan bu böyük lütfkarlıq qarşısında bütün ruhuyla və ürəyiylə Rəbbinə şükr etməyə başladı.

Verdiyimiz bu iki nümunəyə daha nə qədərlərini əlavə edə bilərik. İnsan, bədənindəki bütün orqanları, onların vəzifələrini və faydalarını, ruhuna çatan bütün duyğuları, xəyali, yaddaşı, vicdanı bilir və onlara sahib olmanın mənəvi həzzini ürəyinin də dərinliklərində hiss edirdi. Ayrıca, gecə və gündüzdən mövsümlərə, çiçəklərdən ulduzlara, atomlardan sistemlərə qədər ətrafını əhatə edən bütün varlıqları və hadisələri idrak edə bilir və bu qabiliyyət onu şükrə və heyrətə sövq edirdi.

Bütün bu olub bitənlərə qarşı özünə necə bir vəzifə düşürdü? Bu problemin cavabını hər vicdan axtarır, hər ağıl düşünür və maraqlanırdı.

Allahın sadiq elçiləri olan peyğəmbərlərin göndərilməsi və haqq kəlamı olan kitabların endirilməsiylə bu maraq aradan qaldırılırdı. Və insanın yaradılmasındakı məqsəd, bu ayədə açıqca ifadəsini tapır:

" Mən cinləri və insanları ancaq mənə ibadət -qulluq- etsinlər deyə yaratdım." (Zariyat Surəsi, 56)

Bir çox təfsirlərdə "ibadət"ə "bacarıq" mənası da verilir. Buna görə insanların və cinlərin birinci vəzifələri "yaradıcılarını tanımaq, ona iman etmək və onun razılığı dairəsində bir ömür keçirmək" olur.

İnsanın qorxduğu ən böyük hadisə ölümdür. Bütün canlı növləri içində həyat səfərinin ölümlə nəticələnəcəyini bilən yalnız insandır. Bu məlumat və bu qorxu, insanın ölüm sonrası bir həyata namizəd olduğunun ayrı bir dəlilidir. Və qorxu hissi, insanın o əbədi aləmə hazırlanmasını təmin edən böyük bir sərmayədir.

Bilindiyi kimi insanın birinci vəzifəsi imandır; onu saleh əməl və təqva izləyir. Allaha inanan adam ONun əmrləri dairəsində hərəkət etməklə yəni saleh əməl işləməklə cənnətə yönəldiyi kimi, təqva ilə yəni günahlardan çəkinməklə də cəhənnəmdən uzaqlaşar.

Qorxu hissi bunun üçün verilmişdir və belə qiymətləndirilməsi lazımdır.

Bunun xaricindəki mülahizələr insanın sönük ağlının məhsulu və işlədiyi günahların hesabını vermə qorxusundan qaynaqlanan bir təsəlli axtarışıdır.

Həmd sözünün məsdər kimi ismi fel və tamamlıq mənasını verdiyi və tərifləmə və təriflənmək sözlərini ifadə etdiyi doğrudur. Bu iki mənanı nəzərə aldıqda sualda işarə edilən mənalar da doğrudur. Hamdi Yazır “həmd” anlayışı üzərində çox dayanmış, sualdakı məlumatlara da yer vermişdir.

Ancaq ümumi prinsip olaraq, Fatihə surəsinin əvvəlindəki “həmd” anlayışı alimlər tərəfindən (təriflənmək) deyil, tərifləmək mənasında işlənir. (bax: Taberi, İbn Kesir, Razi, Nesefi, əlaqədar ayənin təfsiri.)

Ona görə tərifləyən yaradılanlardır, təriflənən isə Uca Yaradandır. Azərbaycan dilində bunu “tərif” olaraq ifadə etmək daha uyğundur. Quran tərcümələrində, demək olar ki, ərəb dilindəki “həmd” sözü verilir.

Bu geniş mənadakı tərifi ifadə etdiyi üçün “əl-hamdu lillah” ifadəsi “Nə qədər həmd və tərif varsa, kimdən gələrsə gəlsin, kimə edilirsə edilsin, (hansı nemət, yaxşılıq üçün olarsa olsun), əvvəldən əzəlidən əbədiyə qədər, Allah deyə adlandırılan Vacibul-Vücuda məxsusdur.” şəklində açıqlanmışdır. (bax: Nursi, Mektubat, 367)

Bədiüzzamanın fikrincə, “nə qədər həmd varsa” hökmü ümumiləşdirmə ifadə edən və bir tərif ədatı olan “əl” artiklından irəli gəlir. “Kimdən gələrsə gəlsin” mənası isə “Həmd” kəlməsinin içində ifadə edilir. “Həmd” (ərəb dilində) məsdərdir. Fellik xüsusiyyətini itirdiyinə görə burada ümumi məna ifadə edir. Yenə tamamlığın  atıldığı bu cür xitab xarakterli məqamlarda ümumi mənada olduğu üçün “kimə edilərsə edilsin” hökmünə işarə edir. “Əzəlidən əbədiyə qədər” mənası isə fel cümləsindən isim cümləsinə qalıcılıq, qərarlılıq və davamiyyəti ifadə etdiyi üçün o mənanı ifadə edir. “Allaha məxsusdur” mənasını “Lillah”dakı “lami-cərr” ifadə edir. Çünki o “lam” hərfi məxsusluq və sahiblik ifadə edir. “Vacibul-Vücud” adı isə Ululuğun bir gərəyi və Zati-Zülcəlala ünvanlanan ifadədir. “Lafzullah” böyüklük ifadə edən ad olduğuna görə digər ad və sifətlərə aid olduğu üçün Vacibul-Vücud ünvanına da aiddir. (a.k.ə.).

Ərəbcə köləyə də, qula da “abd” deyilir. Birisi “Abdullah”dır, birisi “abdu filan”dır.

Bəşəriyyət tarixi boyu köləlik ya əməldə, ya da sözdə var idi. Yəni ya gerçəkdən, ya da dolayı yolla bir köləlik vardı. Müxtəlif dövrlərə görə dəyişən bu forma bəzən qul-ağa, bəzən əsir-əsir alan, bəzən işçi-müdir, bəzən məmur-rəis, bəzən vətəndaş-dövlət şəklində tarix səhnəsində təzahür etmişdir.

-          İslam dininin Allah tərəfindən göndərilməsinin bir hikməti qulun qula qul olduğu sistemləri aradan qaldıraraq hər kəsin bərabər şəkildə yalnız Allaha qul olduğu bir nizama qovuşdurmaqdır.

   “Heç bir ərəb ərəb olmayandan, heç bir ərəb olmayan da ərəbdən, heç bir ağdərili qaradərilidən, heç bir qaradərili də ağdərilidən üstün deyil. Üstünlük sadəcə təqva ilə/Allaha göstərilən hörmətlədir.” (bax: Tirmizi, Təfsir surə, 49) hədisi-şərif də bu həqiqətin göstəricisidir.

- Bizi yoxdan var edən, varlığımıza son verən, min cür maddi-mənəvi nemətlər bəxş edən, ölümdən sonra təkrar dirildərək əbədi bir həyatda sonsuz lütf göstərən Allaha qul olmaq kimi ən şərəfli bir məqamda olmaqla bizim kimi aciz, məzlum, əlindən yaratmaq cəhətdən heç bir iş gəlməyən yazıq bir qula qul-kölə olmaq kimi insanlıq qürurunu zədələyən bir vəziyyətdə olmaq arasındakı fərq açıqdır.

- Heç yaradanla yaradılan bir olarmı? Yaradana qul olmaqla yaradılana qul olmaq arasındakı fərqi görməmək mümkün deyildir. İki qul arasında yerdən göyə qədər fərq var.

Hz. Muhamməd (SAV) qulluğun zirvəsi olan Meraca çıxarkın Allah ona ən yüksək hədiyyə olaraq “abd = qul” ünvanını vermişdir. (İsra surəsi, 17/1)

     Cənab-ı Haqq, tövbə edilən hər günahı bağışlayar. Bir kafir, küfrünə tövbə etsə, mömin olar, bütün günahları bağışlanar. Bir mömin də hər növ günahı işləsə, hətta Allah’a şirk qoşsa, sonra peşman olub tövbə etsə, Allahu təala yenə bağışlayar. Qur’an-i Kərimdə tərcümə olaraq buyuruldu ki:

Ey günahda həddi aşanlar, Allahın rəhmətindən ümid kəsməyin! Çünki Allah, bütün günahları bağışlayar. O, Ğafurdur Rəhimdir. (Zumər 53)

 Tövbə Edən Bağışlanar

     Hədisdə buyuruldu ki:

Tövbə edən, günah işləməmiş kimi olar. (İbni Macə)

Haqq təala buyurdu ki, qulumun, günahı göylərə qədər yüksəlsə, məndən ümid kəsməyib, üzr istəsə bağışlayaram. (Tirmizi)

Günahınız çox olub göylərə qədər çatsa, tövbə edincə, Allahu təala tövbənizi qəbul edər. (İbni Macə)

Allahın Rəb, mənim də peyğəmbər olduğuma inanana, Cəhənnəm haram olar.(Hakim)

Haqq təala "Günahını əfvimdən böyük görənə şiddətli qəzəb edərəm." buyurdu (Deylemi)

Allah’ın rəhmətindən ümid kəsməyən fasiq, Allahın rəhmətindən ümid kisən abiddən, rəhmətə daha yaxındır.(Hakim)

Allahın rəhməti bu qədər bol ikən Onun rəhmətindən heç ümid kəsilər?Allahı qullarına sevdirin ki, Allah da sizi sevsin! (Taberani)

Allahu təala buyurdu ki, "Ey qulum, üzr istəsən, günahlarının çoxluğuna baxmadan bağışlayaram. Günahların buludlara qədər yüksəlsə də bağışlayaram. Yer dolusu günahla gəlsən də, yer dolusu bağışlamaqla qarşılayaram. Yetər ki iman ilə gəl!" (Tirmizi)

      İnsanın davamlı cəhənnəmi xatırlayıb ona görə addımlarını nəzarət etməsi kəmalatının göstəricisidir. Amma bu cəhənnəmi xatırlama, öz həyatını zəhərə çevirməmək və Allahdan ümid kəsdirəcək səviyyəyə gətirməmək şərtiylədir. Beləcə insan hər addımını atdığında "görəsən bu addımım məni cəhənnəməmi aparır" deyə bir mühasiblik içərisində olmasını da təmin edəcək.

      Allah bəzi insanları cəhənnəm üçün yaratmamışdır. Əksinə cəhənnəmi bəzi insanlar üçün yaratmışdır. Məsələn, bir dövlət həbsxana qurar, amma bu həbsxananı filan filan insanlar içəriyə girsin deyə etməz. Bu həbsxananı kim qazanırsa onu içinə almaq üçün edər. Eynilə bunun kimi, Allah qazananlara cəhənnəmi tikmişdir. Yoxsa "filan insanlara cəhənnəmi hazırladım demək" Cənab-ı Haqqın ədaləti və hikmətinə uyğun gəlməz.

Zamanımızda saf zehinləri bulandırmaq, körpə beyinləri zay etmək üçün ortaya atılan suallardan biri də “Bu məxluqatı Allah yaratdı, yaxşı Allahı – əstağfirullah - kim yaratdı?” sualıdır.

Eyni sual müşriklər tərəfindən şəxsən Peyğəbər Əfəndimizə (s.ə.s.) verilmiş və bu sual üçün Cəbrayıl (ə.s.), Allahu Azimüşşandan İxlas Surəsini cavab olaraq gətirmişdir. Bu surə ilə şirkin bütün növləri kökündən kəsilib atılır, tövhidin bütün mərtəbələri ən gözəl bir şəkildə izah edilir. Rəsulullah (s.ə.s.) Əfəndimiz də bu sualı soruşan insanlara yenə İxlas Surəsi ilə cavab verilməsini buyurmuşdur. (1)

Biz də Rəsullaha (s.ə.s.) tabe olaraq bu suala İxlas Surəsi ilə cavab verəcəyik. Cənabı Haqq İxlas surəsində özünü qullarına belə bildirməkdədir:

(Ya Peyğəmbər! Allahın zatı və sifətləri haqqında səndən soruşan müşriklərə) de: “(Mənim Rəbbim olan) O Allah birdir (heç bir şəriki yoxdur);

Allah (heç kəsə, heç nəyə) möhtac deyildir! (Hamı Ona möhtacdır; O, əzəlidir, əbədidir!)

O, nə doğmuş, nə də doğulmuşdur! (Allah Özünə heç bir övlad götürməmişdir!)

Onun heç bir tayı-bərabəri (bənzəri) də yoxdur!” (İxlas Surəsi, 1-4)

Bu surə Allahın varlığının, birliyinin və tayı bərabəri olmadığının ən gözəl bir ifadəsidir və Qurani Kərimin tövhid nöqtəsidir. Bu mövzudakı digər ayələr, bu surənin təfsiri hökmündədir.

“De ki: O Allahdır, Əhaddır.”

Ayədə Allah ifadəsi Cənabı Haqqın şəxsinə işarə etməkdə, Əhad isə, Onun birliyini ifadə etməkdədir. Burada bunu ifadə etmək lazımdır, Əhad adı “say olaraq” bir demək deyil, “yeganə birdir”, “tək birdir”, “şəriksiz birdir”, “özündən başqası həmişə məxluq olan” mənasını verir. Yəni Ondan başqa bütün birlər say olaraq birdirlər, məxluqdurlar.

Cənabı Haqqın şəxsinin bir olduğunu, qudsi mahiyyətinin heç bir mahiyyətə bənzəmədiyini, məkandan və zamandan, cisimdən və cismə aid bütün xüsusiyyətlərdən uzaq olduğunu ifadə edər.

Cənabı Haqqı “Əhad” olaraq bilən bir insan Onu kimin yaratdığı kimi bir problemin nə qədər axmaq olduğunu dərhal anlar. Belə bir mömini heç bir qorxu və vəsvəsə şübhəyə sala bilməz.

(O) Allahdır, Saməddir.

Yəni, O heç bir şeyə möhtac deyil, hər şey Ona möhtacdır. Bütün istək və arzulara cavab verən, bütün ehtiyacları aradan qaldıran hökm sahibi Odur.

Doğmadığı kimi...

Yəni, Əhad və Saməd olan Allahu Təala, övlad sahibi olmaqdan, doğmaqdan və bölünüb –parçalanmaqdan uzaqdır.

“Allahu Təala, Əhad, Saməd olduğu üçün, Ondan maddə qopub ayrılmaz, çıxmaz. Onun cinsi, növü, bənzəri olmaz. Heç bir ehtiyacı və əskiyi olmaz. Ancaq Onun elmində olan hər şey, yenə Onun yaratmağı ilə bədənə gəlir. “Ol” deməsiylə olar.” (2)

O Vahidi Əhad bölünmə və parçalanmadan uzaq olduğu üçün, öz şəxsindən bir ilah mövcud etməsi mümkünsüzdür. Məxluqatını elmi, iradəsi, qüdrəti ilə yaradar. Yaratdığı məxluqatın Ona bərabər yaxud Ondan güclü olması mümkünsüzdür.

...doğulmamışdır da.

Yəni, bir başqasından doğulmamışdır, sonradan olmamışdır; əvvəli yoxdur, əzəlidir. Onun olmadığı bir zaman təsəvvür edilə bilməz.

Bu ayə, Allahu Təala haqqında atalığı, analığı, başqasından doğulmuş olmağı rədd etməklə, başda Xristianların  “üçləmə” əqidəsi olmaq üzrə hər bu cür əqidə fikrini rədd edir.

Heç bir şey Onun tayı (və bənzəri) deyil.

Mərhum Əlmalılı Həmdi Əfəndi, bu ayənin təfsirində belə buyurur:

Nə əvvəlində doğuran biri, nə də sonrasında doğulmuş və doğulacaq bir əlavəsi yoxdur. Şan və dəyər baxımından da Ona heç bir şəkildə bənzəri yoxdur. Nə şəxsində, nə sifətində heç bir bərabəri, heç bir bənzəri və ya rəqibi olmamışdır və ola bilməz. Yəni əzəldə olmadığı kimi, bundan sonra da olmayacaq. Ondan başqa bir “Vacibul-vücud” yoxdur. Əzəldə olmayınca sonradan olması da mümkünsüzdür. Bunu xəbərdarlığa ehtiyac yoxdur. Çünki sonradan olanlar sonradan yaradılan və məxluq olacağı üçün onsuz da Ona bərabər olması mümkün deyil. Çünki sonradan olanda nə qədər kamal fərz edilirsə edilsin yenə də məxluqdur. (3)

Surənin əvvəlki ayələri tövhidin bütün mərtəbələrini ifadə etdiyi kimi, bu ayədə Cənabı Haqqın Şəxsində bənzəri, hərəkətlərində ortağı və sifətində tayı bərabəri olmadığını bəyan ilə şirkin bütün növlərini rədd etməkdədir.

İxlas surəsinin qısa bir şərhini verdikdən sonra bu sual haqqında bunları da ifadə etməkdə fayda görürük:

Bu varlıq aləminin yaradıcısı ancaq və ancaq bədəni vacib, əzəli və əbədi, şəxsində və sifətlərində bənzəri olmayan Allahdır. Əlbəttə, O Şəxsi Mübarək haqqında belə bir sual soruşula bilməz. Çünki kim yaratdı sualı ancaq məxluqat üçün soruşula bilər.

Allahu Təala Əhaddır; birdir, şəxsində şəriki yoxdur.

Allahu Təala Saməddir. Bütün məxluqat yaradılmalarında, davamlılıqlarında, idarə və tədbirlərində hər an Ona möhtacdır. Heç bir şeyə möhtac olmayan O Əhəd və Saməd haqqında belə bir sual soruşmaq Onu tanımamanın bir ifadəsidir.

Allahu Azimüşşan doğulmadan və doğmaqdan uzaqdır. Əzəli və əbədi olan və özündən üstün bir varlıq təsəvvür edilməyən O Şəxsi Zülcəlalın, bir başqasının təsiri ilə, bədənə gəlməsi nece düşünülə bilər?

Bəli, “Cənabı Haqqı – əstağfirullah - kim yaratdı?” sualında açıq bir ziddiyyət vardır. Belə ki: Allahu Təala Həzrətlərinin bədəni şəxsidir. Əzəli və əbədidir. Bərabəri və bənzəri yoxdur. Hər şeyi yaradan və hər şey Ona möhtacdır.

Allahu Təalanın – əstağfirullah - yaradıldığı qəbul edilirsə o halda, Onun həm əzəli, həm sonradan yaradılmış, həm Xaliq, həm məxluq, həm sonsuz qədr, həm sonsuz aciz, qısacası, həm uluhiyyətin sonsuz kamal sifətlərinə, həm də məxluqların sonsuz əskik sifətlərinə sahib olması lazım olar.

Bir an üçün Allah haqqında belə bir sual soruşulsa, o zaman bu sual başqa cür olar. Yəni Cənabı Haqqı yaradan xaliqin də bir xaliqi olar. Beləcə sual silsilə halında sonsuza qədər gedər. O halda bu problemin mahiyyəti mümkünsüzlüyə dayanar və belə bir sual heç vaxt soruşula bilməz.

Silsilənin mümkünsüz olduğuna dair bəzi misallar təqdim edək:

15 vaqonlu bir qatar düşünün. Bu vaqonlardan hər birini bir əvvəlki vaqon çəkir. Və nəhayət iş lokomotivə çatdığında artıq “lokomotivi kim çəkir?” deyə bir sual ortaya çıxır. Çünki, çəkib lakin çəkilməyən bir lokomotiv olmasa bu nizam pozular və hərəkət meydana gəlməz.

Eyni şəkildə, bir şəkərin necə edildiyini düşünək, belə fikirləşərik ki, şəkər fabrikində edilir. Şəkər fabrikindəki alətlərin harada düzəldiyini fikirləşsək onları da dəzgahlar göstəriləcək. Sonda məsələ bir şəxsin elminə, iradəsinə və qüdrətinə dayanır.

Bu misaldan aydın olduğu kimi, bu kainatın yaradılışının; şəxsi və sifətləriylə əzəli və əbədi olan Allahın elm, iradə və qüdrətinə dayanır.

“Cənabı Haqqı – əstağfirullah - kim yaratdı?” deyə firon kimi sual soruşanlar mümkünsüzlüyünü bilmədiklərini və nəfsləriylə bir demaqoqluq etdiklərini aşkar etmiş olurlar.

Haşiyələr:

----------------------

(1)                           Haqq Dini Quran Dili, 9/6272; Faxrəddin ər-Razi, Təfsiri Kəbir Məfatihul-Qeyb, Akçağ Nəşrləri: 23/554-555; Suyuti, Lubabun Nukul, 11,199-211; Alusi, XXX, 270-271

(2)                           Əlmalılı Həmdi Yazar H. D. K. D., Cild 9, s. 6321

(3)                           Əlmalılı Həmdi Yazar a. g. e., s. 6333

    “Allaha yaxınlaşmaq” ifadəsi “Allah`ın zatına yaxınlaşmaq” kimi səhv başa düşüldüyündən bu cür ifadə edilməsi doğru deyil. “Yetkin şəxslər” ifadəsindəki məna “Allah`a yaxınlaşmaq” deyil, “Allah`ın rizasını qazanmaq”, “həqiqi qulluq mərtəbəsinə çatmaq”, “Allah`ın ad və sifətlərinin təzahürlərinə yaxınlaşmaq, yəni onları yaxından tanıyıb öyrənməkdir.” Təsəvvüfdə bu, “seyr illəllah” kiimi ifadə edilən “mərifətullahda irəliləmək” mənasını verir.  

    Bu açıqlamalar cəhətdən məsələyə nəzər saldıqda belə deyilə bilər ki, “Allaha yaxınlaşmaq” ifadəsi nəfsin istəklərindən irəli gələn bir ifadədir; bir aldanmanın işarəsi və həddi aşmağın rəmzidir.

Belə ki, bəzi həddini aşmış filosoflar da “İnsanların ən yüklək mərtəbəsi, Vacibul-Vucuda, yəni Allaha bənzəməkdir.” demişlər, hədlərini aşmışlar. Yoxdan var edilən, yenidən yox olmağa məhkum olan, aciz, cahil, məzlum, hər şeyə möhtac olduğu halda, yaratma cəhətdən əlindən heç bir şey gəlməyən, hər şeyilə Uca Yaradanına möhtac olan insan kimi yaradılmış bir varlığın, heç bir şeyə bənzəməyən, hər şeyi yaradan, hər şeydən əvvəl, heç bir şey yox ikən var olan, sifətlərinin hamısı əzəli, əbədi, sonsuz və hüdudsuz olan, hər şey  Ona möhtac, ancaq Özü heç bir şeyə möhtac olamayan Allaha bənzəməyə çalışmasının nə qədər gülünc olması ortadadır.

Halbuki peyğəmbərliyin ədəb və tərbiyəsini əks etdirən ən uyğun formulu isə “Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanmaq” şəklindədir ki, tamamilə qulun Rəbbi-Rəhiminə, Allahın tərbiyəsinə olan ehtiyacını ifadə etməkdir.

Qul olaraq davranış tərzlərimizlə olduğu kimi, sözlərimizlə də, qulluğumuzu, acizliyimizi, cəhalətimizi, kiçikliyimizi, Rəbbimizin şükrünü eda etməməkdən irəli gələn utancaqlığımızı əks etdirən münasibət göstərməliyik.

“Nə xoşbəxtdir həddini bilən, həddi aşmayan, ayağını yorğanına görə uzadan, qulluğunu dərk edib həddini aşmış davranışlardan uzaq duran, insan olmağa çalışan qullar!”

-Allahın nə zatında, nə də sifətlərində ziddi yoxdur, bu, doğrudur. Ancaq varlıqlardakı gözəlliklər “bir vahidi-qiyasi = bir ölçü vahidi” kimi istifadə edilə bilər. İnsanın öz mənliyindəki “aidiyyət/mənlik/sahiblənmə” mexanizmi Allahın sonsuz sifətlərini tanımaq üçün verilmişdir. Hər insan “Mənim elmim var, məndən daha elmli olanlar var, hər biləndən üstün bilən var, elə isə, Allah hər şeyi bilən bir varlıq kimi sonsuz elmin sahibidir.” deyə bilər və sonsuz olanı dərk etməyə çalışar.

- Mütləq və mühit/hərtərəfli bir şeyin sərhədi və sonu olmadığı üçün ona bir forma verilmir, mahiyyəti nə olduğu başa düşülmür. Məsələn, qaranlıq kimi ziddi olmayan daimi bir aydınlıq bilinmir və hiss edilmir. Nə zaman həqiqi və ya xəyali qaranlıqda bir xətt çəkilərsə, o vaxt bilinər.

Elə Cənabi-Haqqın elm və qüdrət kimi sifətləri, Hakim və Rahim kimi adları mühit/hər şeyi əhatə edən, hüdudsuz, şəriksiz olduğu üçün onlara hökm edilməz və nə olduqları bilinməz və hiss olunmaz. Sonsuz olduqlarından onların həqiqi hüdudları olmadığından, fərzi və xəyali bir həddi, bir sərhədi çəkmək lazımdır. Bu fərzi cizgiləri çəkən və hüdudsuz olan Allahın ad və sifətlərinə xəyali bir sərhəd təyin edən insandakı mənlik mexanizmidir. Bu mexanizm sayəsində iinsan özündə xəyali bir rübubiyyət (Allahın hər məxluqa ehtiyacı olanı verməsi), bir rəhbərlik, bir malik olma, bir qüdrət, bir elm təsəvvür edir, bir sərhəd çəkir, onunla Allahın sonsuz və hüdudsuz ad və sifətlərinə də xəyali bir sərhəd çəkir. “Buraya qədər mənim, bundan sonra Onundur” deyə bir bölür. Özündəki kiçik ölçülərlə onların mahiyyətini yavaş-yavaş anlamağa çalışır. “Mən bu evə malik olduğum kimi, Allah da bu kainatın malikidir.” deyir və cüzi elmi ilə, kiçik sənətkarlığı ilə Onun elmini, sənətini qavramağa başlayır.

Məsələn, “Mən bu cüzi elmim və kiçik sənətkarlığımıla bu evi necə tikdim və nizam qoydum. Eləcə də bu dünya evini – sonsuz elm və sənətkarlığı ilə biri tikmiş və nizamlamışdır.” deyir.

“Biz əmanəti göylərə, yerə və dağlara təklif etdik. Onlar ona yüklənməkdən qorxub çəkindilər. Ona insan yükləndi. Həqiqətən, o çox zalım, çox cahildir.” (Əhzab surəsi, 33/72) ayəsində bildirilən əmanətlə bir tərəfdən insanın sözügedən vahidi-qiyasi, bir ölçü vahidi olan mənliyinə işarə edilir.

Ona görə insanın “mənliyi” bir güzgü, bir vahidi-qiyasi (ölçü vahidi), bir kəşf aləti və bir hərfi məna kimi mənası özündə olmayan və başqasının mənasını göstərən, insanın bədəninə yerləşdirilən mənəvi bir kamera, şüurlu bir proyektordur. (daha ətraflı məlumat üçün bax: Sözler, Otuzuncu Söz.)

  “Allah ərşi hökmünə aldıqdan sonra ərşin dörd barmaqlıq yerinin artıq olduğu...” hədisinin səhih olub-olmadığı barədə alimlər arasında ixtilaf var. İbn Teymiyənin də bildirdiyi kimi Əbu Bəkr əl-İsmaili, İbn Cevzi kimi bəzi hədis alimləri bunun səhih olmadığını söyləmişdir. Ancaq əhli-sünnətin əksəriyyəti bunu qəbul etmişdir. (Mecmuu’l-fetavi, 16/435-438).

- Bu hədisi açıqlayan İbn Teymiyənin özü də “Ərşiin dörd barmaqlıq yerinin artıq olduğu” ifadəsinin doğru olmadığını, bunun səhih hədislərin rəvayətlərinə, kitab, sünnə və məntiqə zidd olduğunu bildirmişdir. (bax: a.g.y.)

- Əbu Davudun kitabında da “ərşə istiva” ilə bağlı oxşar bir hədis rəvayəti var, ancaq orada “Ərşin dörd barmaqlıq yerinin artıq olduğu...” kimi ifadə işlədilməmişdir. (bax: Ebu Davud, Sünnet, 19).

- Xəttabi Əbu Davudun sözügedən rəvayətində verilən “istiva anındaki arşın dayanıksızlığını” səsləndirən ifadələrin mütəşabih olduğunu, mənasının dərin olduğunu, zahiri mənasına işarə edilmədiyini, bu ifadənin Allahın əzəmətini ifadə etmək üçün istifadə edildiyini, o anda həmsöhbəti olan bədəvi ərəbin bəsit zehninin nəzərə alındığını ifadə etmişdir.

- Bəzi mənbələrdə “Ərşin dörd barmaqlıq yerinin artıq olduğu” ifadəsi doğru qiymətləndirilməmiş və “Ərşin dörd barmaqlıq yerinin belə artıq qalmadığı” şəklində ifadə edilmişdir. Bu isə Allahın heç bir şeylə məhdudlaşmayacağı həqiqətini vurğulayır. (bax: Təbəri, Bəqərə, 2/255. ayənin təfsiri; İbn Teymiyə, a.g.y.)

- Bu mövzuda yuxarıda  bir az toxunduğumuz Əbu Davudun “hökmran olma hədisini” bütünlüklə görməkdə bir fayda olduğunu düşünürük.

Mutim b. Adi danışır: “Rəsulullaha (SAV) bədəvi bir adam gəldi və belə dedi: “Ya Rəsulallah! Canlar sıxıntıda, oğul-uşaq ziyandadır, mallar zərərdədir, davarlar məhv olur. Allahdan bizə bir yağış yağdırması üçün dua et. Səni Allaha şəfaətçi, Allahı da sənə şəfaətçi etmək istəyirik.” Rəsulullah “Ayıb olsun sənə, sən nə dediyini anlayırsan?” dedi və bir müddət Allahı təsbih etdi. Belə ki, Peyğəmbərimizin bu həyəcanlı halı dostlarının da üzünə sirayət etdi. (onlar da baş verən hadisəyə görə kədərləndilər.) Sonra belə davam etdi: “Ayıb olsun sənə! Allahı heç bir məxluqu üçün şəfaətçi etmək olmaz. O belə (vasitəçi) olmaqdan daha çox böyükdür. Sən Allahın kim olduğunu bilirsən? Onun Ərşi göylərinin üzərində belədir”(deyib iki əlinin barmaqları ilə bir qübbə/halqa çəkdi.) və belə davam etdi: “Şübhəsiz ki, Ərş Onun üçün – atlı üçün yəhərinin cırıldaması kimi cırıldayar.”(Əbu Davud, Sünnet,  19).

Budur, Peyğəmbərimiz (SAV) Allah haqqında səhv ifadə işlədən bir bədəviyə cavab verərkən Allahın böyüklüyünü bu cür təsvirlə göstərməyə çalışır. Həqiqətdən xəbərsiz, mənaların dərinliklərini bilməkdən məhrum olan cahil bir bədəviyə təsirli bir təsvir ancaq belə olar. (Avnu’l-Mabud, əlaqədar hədisin şərhi).

b. “Sizdən biriniz yerin aşağı təbəqəsinə bir ip sallasa, Allahın üzərinə düşər...” mənasını verən hədisi İbn Teymiyə belə açıqlamışdır: Bu ifadə, əgər hədis səhihdirsə, məcazi mənada işlədilmişdir. Allahın elm və qüdrətilə hər yerdə hazır və nazir olduğu və hər şeyi əhatə etdiyinin bir ifadəsidir. Ona görə nə ipin sallanması, nə də Allahın üzərinə düşməsi mümkündür. Hədisin sonunda “Allahın Əvvəl, Axır, Zahir, Batin olduğunun” vurğulanması onun elm və qüdrətilə hər şeyi əhatə etdiyinə işarə etmək üçündür. (İbn Teymiye a.g.y.)

- Mövzunu nəzərdən keçirsək, Allahın sifətləri barədə alimlər iki qrupa ayrılmışlar. Əvvəlki alimlər Quran və hədislərdə yer alan ifadələri şəksiz qəbul edirlər. Allahın heç bir məxluqa bənzəmədiyini də qəbul etdikləri üçün bu kimi mütəşabih/dərin mənalı ifadələrin həqiqi mənasını bilmədiklərini, onu Allahın biliyinə həvalə etdiklərini söyləyirlər. Məsələn, “Allah Ərşə istiva etdi” mənasına gələn ayələri İmam Malikin bu sözləri çərçivəsində izah edirlər. “İstiva məlumdur (yəni lüğəvi mənası bilinir), mənası isə məchuldur, bu mövzu barədə çox sorğu-sual etmək bidətdir.” Onlar “Allah Kitabında Hz. Peyğəmbər (SAV) hədislərində- sifət mövzusunda- hansı sözləri istifadə etmişlərsə (İstiva, yəd: əl, Vəcih: üz kimi), biz onlara iman edirik, biz bilməsək də, bunların Allahın əzəmətinə uyğun bir mənasının olduğuna inanırıq.” deyirlər.

- Daha sonrakı alimlərin sifət mövzusuna yanaşmaları daha çox izahata meyllidir. Onların fikrincə, “Allahın Ərşə istivası” Allahın kainata olan hökmranlığı mənasını verir. “Yəd: əl” kəlməsi Allahın qüdrətinə işarə edir. “Vəcih: üz” kəlməsi Allahın Zati-Əqdəsinə işarədir. Bu cür məcazi ifadələr ərəb dilində çox yayılmışdır. Bu alimlərin fikrincə, qədim dövrlərdə insanlarda Allaha təslimiyyət çox olduğu üçün bu kimi mütəşabih ayələrin və hədislərin mənasını bilmədikləri zaman inanclarında hər hansı bir vəsvəsəyə qapılma olmurdu. Ancaq daha sonrakı əsrlərdə, xüsusilə, yunan fəlsəfəsinin tərcümə edilməsindən sonra İslam aləmindəki görüşlərdə olduqca çox qarışıqlıq meydan gəlmiş, əvvəlki kimi Allaha təslimiyyət qırılmış, bir şeyin mənasını bir şəkildə izah edərək bir nəticəyə gəlmə meylləri artmışdır. Belə bir mühitdə olan İslam alimləri işin çətinliyini anladıqları üçün vəsvəsələrə meydan verməmək, səhv izahların ortaya çıxmasına imkan yaratmamaq üçün İslamın ruhuna uyğun izahatlara müraciət etməyi uyğun görmüşlər.

Mövzuyla bağlı İmam Şafinin bu aydınlıq gətirən sözlərini də xatırlamalıyıq:

Rəbi b. Süleyman danışır: Şafidən Allahın sifətlərini soruşdum. Belə dedi: “Allaha bir bənzər yaraşdırmaq ağıllara haramdır. Hisslərin Allaha bir sərhəd qoyması, düşüncələrin bu barədə qəti bir mühakiməyə qapılması, ruhların/nəfslərin Onun mahiyyəti haqqında düşünüb təsəvvür etməsi, qəlblərin bu mövzuda dərinlərə dalması, hiss və duyğuıarın bu mövzunu elm sahəsinə aid etməyə çalışması, ağılların bu mövzunu qavramağa cəhd göstərməsi onlara haram qılınmış, qadağan edilmişdir. Bütün bunların üzərinə düşən vəzifə Allahın Özünü vəsf etdiyi kimi və ya peyğəmbərinin dili ilə Onu təsvir etdiyi kimi dərk etməyə çalışmaqdır.” (bax: İbn Teymiye, a.g.e. 4/5-6)

Sifət mövzusu mənbələrdə çox geniş yer tutur. Beyhaki və başqaları bu mövzuda xüsusi əsərlər yazmışlar.

- Son söz olaraq bu ayəni oxumaq istəyirik: “...Allaha bənzər heç bir şey yoxdur. O hər şeyi eşidəndir, görəndir!” (Şura surəsi, 42/11)

Risaləyi Nur əsərlərində keçən "Hər şeyin xaricinə mülk, içinə isə hökmdarlıq deyilir." fikrindən öyrəndiyimizə görə, bu görünən aləm, eyni zamanda mülk aləmidir. Görünməyən aləm isə, mələklər aləmi, axirət aləmidir.

Bəzi alimlərimiz insan bədəninin mülk, ruhunun isə hökmdarlıq olduğunu ifadə edərkən, digər bir qisimi bədənin görünməyən qisimlərini də qeyb, bu səbəbdən hökmdarlıq olaraq qəbul edərlər.

Buna görə, "Hər şeyin hökmdarlığı Onun əlindədir." tərcüməsindəki ayəni iki şəkildə anlaya bilərik:

Birincisi; hər şeyi idarə edən görünməz qanunlar, sistemlər, əmrlər həmişə Allahın qüdrətindədir və Onun icazəsiylə hərəkət edərlər. Bədəni idarə edən ruh kimi.

İkincisi; heç bir məxluq öz içini başa düşə bilməz. Bizim içimizi də, heyvanın içini də, ağacın içini də, dənizin içini də, həmişə Allah idarə etməkdədir...

- “Allah vardı, onunla birlikdə heç bir şey yox idi.” (Kenzu’l-ummal, h. No: 29850) hədisindən başa düşüldüyü kimi yer və göylər də daxil olmaqla yaradılmış varlıqdan heç bir əsər yox ikən, Allah var idi və təbiətilə nə göydə, nə də yerdə idi. Elə Əzəli olmağın da mənası budur.

- “Allahın zaman və məkanın xaricində olduğu” inancı əhli-sünnətin əsas fikridir. “Ərşi hökmünə alması” mövzusunun çox ciddi təhlil olunmasının hikməti də budur.

Alimlərin bu kimi mütəşabih (mənası dərin) mövzulara yanaşnası iki şəkildədir:

Birinci metod daha əvvəlki-sələf alimlərinə aiddir. Sələf alimlərinin bir çoxu bu mövzuda fikir söyləməkdən çəkinmiş, ayənin zahiri ifadəsinə olan hörmət üçün, məsələn, “istiva (hökmü altına almaq) vardır, ancaq mahiyyəti bilinmir” deyərək mövzuya mütəşabih olaraq baxmış və həqiqi mənasını Allahın sonsuz elminə həvalə etmişlər. “Quranda necə bir ifadə istifadə edilmişsə, biz də onu olduğu kimi qəbul edirik, ancaq gerçək mənasını Allaha həvalə edirik. Quranda “Rəhman/Allah Ərşi hökmü altına aldı” deyilir. Biz də bunu belə qəbul edirik. Ancaq bununla Allah nəyə işarə etmişsə, biz də ona iman edirik.” demişlər.

İkinci metod daha sonra gələn (xələf) alimlərinə aiddir. Onlar ayələrin dərin mənalarını səhv anlamağın qarşısını almaq üçün deyirlər ki, Allah məkanın xaricində olduğuna görə, bu kimi ayələri tevil etmek/ ayədə işarə edilən mənanı tapıb üzə çıxarmaq lazımdır. O da budur: Ərşi hökmü altına almaq (istiva etmək)/ taxta çıxmaq mənasına gəlir. Bu çıxmaq həqiqi deyil, məcazidir. “Bir padşah taxta çıxdı, bir rəhbər rəhbərlik kürsüsünə oturdu” deyildikdə həqiqətdə onun maddi bir kürsüdə oturduğu mənasında işlənmir. Elə bunun kimi “Allahın Ərşi hökmünə alması Onun bütün kainata hökmran olduğunu ifadə edir.”

- Məlumdur ki, bütün yaradılanlar, bir cəhətdən, zaman və məkanla əlaqədardır. Zaman və məkan olmadığı vaxtda da Allah var idi. O, zamanı və məkanı yaratmadan, məkan və zamanın fövqündə duran bir varlıq olduğu kimi, indi də elədir. Çünki Əzəli varlıqda dəyişiklik olmaz.

“Allahın heç bir bənzəri yoxdur.” (Şura surəsi, 42/11) ayəsində də bu həqiqətə işarə edilir. Çünki məkanda yer almaq başqa varlıqlara bənzəmək mənasına gəlir.

- Allahın bir adı Saməddir. Hər şeyin ona möhtac olduğu, Özünün isə heç bir şeyə möhtac olmadığı mənasını verir və onun heç bir bənzərinin olmadığını göstərir. Əgər Allah məkana möhtacdırsa, onda Saməd olmaz və onda bir maddə olan məkan da əzəli olardı. Bu isə İxlas surəsinin sirrinə ziddir və materialist düşüncə tərzidir.

- İmam Qəzali “Allahın altı cəhətin xaricində olduğu...” (bax: el-İktisad fi’l-İ’tikad, 1/12-17) mövzusunu sübut etməyə çalışarkən eyni zamanda Onun yaratdıqlarının xaricində olduğunu da vurğulamış olur.

-Bədiüzzamanın “Dairə-i mümkinatın xaricində olan Zat-Vacibu’l-vücud...” (Lemalar/232-ci Lema/3-cü Muhal) ifadəsi də Allahın yaradılanlar dairəsinin xaricində olduğunu vurğulayır.

Allahın həm şəxsi əzəli, həm də sifətləri... Bizim isə şəxsimiz və sifətlərimiz sonradan yaradılmış... Əlbəttə biz onun nə şəxsini, nə də sifətlərini layiqiylə bilmərik, əzəli və zamandan uzaq oluşunu haqqıyla qavraya bilmərik... Necə qavraya bilərik ki, hələ zamanın nə olduğunu belə anlamış deyilik!..

Zaman nədir? Necə bir şeydir? Eyni anda o çay içində hər şey axır, amma nə üçün hər birinə fərqli təsirləri olur?.. Uşaqları gəncliyə apararkən, yetkinləri qocalığa, qocaları da ölümə aparır. Bu çay aşağı doğru axır yoxsa yuxarı doğru?

Şair, haqlı olaraq deyir:

Nədir zaman nədir?

Su yoxsa quş?

Nədir zaman, nədir?

Eniş yoxsa yoxuş?

Biz zamandayıq. Dünənimiz var, sabahımız var. Bunlar, ömür deyilən həyat vaxtının mərhələləri... Lakin, bu mərhələlər həmişə nisbi, yəni bir-birinə görə bu adları alarlar... Bu günümüz, iyirmi-otuz saat qədər əvvəl, "sabah" deyə yad edilirdi. Səhərə çıxdığımızda ondan danışarkən, "dünən" deyəcəyik. Keçmiş və gələcək zaman da dünən və sabahdan fərqli deyil. Hər gün, hər saat, hətta hər an ayrı bir aləm... Müəyyən bir anda kainatda cərəyan edən bütün hadisələr, bir an əvvəlinə və bir an sonrasına görə fərqli cədvəllər meydana gətirirlər. Elə isə, hər an bu aləmdə ayrı bir lövhə sərgilənir...

Zaman, sıra sıra düzülən bu cədvəllərdə oxunur, yaxud, bu cədvəllər zamanın içində toxunur. Zaman haqqında çox şeylər deyilmiş. Mahiyyəti nə olursa olsun, həqiqət budur ki, varlıqların hərəkətləriylə, baxmalarıyla, qonub köçmələriylə əlaqədar bir anlayış olan zaman, bütün aləmlərin Rəbbi və Xaliqi üçün ola bilməz. O, yaradılmış və yaradılacaq bütün əşyanı, əzəli elmiylə bilər.

Ayədə nə gözəl buyrulur:

"Yaradan bilməz olar? O lətifdir, hər şeydən xəbərdardır."

( Mülk Surəsi, 14 )

Bir kitaba baxan insan düşünməli ki, bu kitabdakı hər söz, hər sətir, hər hərf yazılmış. O halda bunları yazan şəxs, yazı cinsindən olmayan, sözə, hərfə oxşamaqdan uzaq biri olmalı!..

Bu dünyamız, bu bütün insanlar, heyvanlar, bitkilər zaman çayında dayanmadan axırlar... Ölümə, qiyamətə doğru yol alırlar. Bu çayı axıdan şəxs, əlbəttə zamandan uzaqdır. Yəni, onunla bağlı və qeydli deyil. Və bu çayda axanların heç biri, zamandan uzaq olmağı layiqiylə bilə bilməz.

Allahın şəxsi kimi sifətləri də əvvəldir. Əvvəl olan varlığın ən diqqətə çarpan xüsusiyyəti, dəyişməməkdir. Çünki, dəyişmək çöldən bir təsirin nəticəsidir və sonradan var olan varlıqların xüsusiyyətidir.

Allahın kainatı yaratmadan əvvəlki elmi, qüdrəti, iradəsi hansı mövqedə isə, varlığı var etdikdən sonra da eyni mövqedədir. Bunun əksin iddia etmənin heç bir dini, elmi və məntiqi bir dəlili yoxdur.

Allahın yaratma sifəti təcəlli etmədən əvvəl də yenə vardı. Bu təcəllinin ortaya çıxması, bu sifətin sonradan ortaya çıxdığını və dolayısilə bir dəyişikliyi ifadə etdiyini göstərməz.

Məsələn; bir mühəndisin mühəndislik qabiliyyəti, bir həkimin həkimlik məharəti peşələrini hərəkəti olaraq icra etmədikləri zamanda da onlarda potensial olaraq vardır. Və bu tətbiqə keçdikdən sonra da o məharət mahiyyəti etibarilə də eynilə söz mövzusudur.

Tək bu fərq vardır ki; bir mühəndisin özündə olan mühəndislik məharəti, bir həkimin tibb məharəti iş etdikdən sonra, dəyişə bilər, daha da inkişaf edə bilər.

Əgər Allahın sifətlərində -əstağfirullah- bir dəyişiklik olsaydı, o anda, bu dəyişiklik ya bir müsbəti və ya bir əskiyi ifadə etmiş olacaqdı. Bir təkamülü düşünmək belə ondan əvvəl bir nöqsanlığın varlığını tələb edir. Bu isə Allah haqqında mümkünsüz olan bir xəyaldır.

Allah zaman və məkan yox ikən vardı. O zaman və məkandan uzaqdır. Məkana keçmək bir dəyişiklikdir, bu isə sonradan yaradılanların xüsusiyyətidir. Məkana dayanan ona ehtiyacdan ötrü dayanar. Bu isə Allaha yaraşmaz. Həm də Allah, - əstağfirullah - maddi bir varlıq deyil ki, haqqında belə bir şey düşünülmüş olsun.

Allahın Şəxsi kimi, sifətləri və adları da sonsuzdur.

Allahın bütün gözəl adları, ilahi sifətlərdən birinə dayanır. Məsələn, Alim adı ‘Elm' sifətinə, ‘Qədr' adı ‘Qüdrət' sifətinə, ‘Mütəkəllim' adı ‘Kəlam' sifətinə dayanır.

Həmçinin, Əvvəl adı, ‘Kıdəm' sifətinə, ‘Axır' adı, ‘Davamlılıq' sifətinə dayanır.

Allahı hansı adla yad edirsək edək, o ad eyni zamanda Allahın bir xüsusiyyətini, bir kamalını, bir camalını, yaxud əxlaqı ilahiyyəsindən birini ifadə etməklə sifət vəzifəsi görər.

İlahi adlardan çoxu hərəkəti sifətlərə dayanar. Xaliq adı, yaratma hərəkətinə; Muhyi adı, əhya (həyatlandırma) hərəkətinə; Musavvir adı, surət vermə hərəkətinə; Mümit adı, eyhamda (ölümü vermə) hərəkətinə dayanar.

Cənabı Haqqın şəxsi birdir amma adları yüzlərlə, minlərlədir. Hətta bəzi şəxslərə görə ilahi adlar sonsuzdur.

Allahın bütün adları gözəldir.

Şəxsi gözəl olduğu kimi bütün şəxsi adları da gözəldir.

Sifətləri gözəl olduğu kimi, bu sifətlərdən doğan sonsuz hərəkətləri də gözəldir. Və bu hərəkətlərə dayanan ‘hərəkəti adları' da gözəldir.

Bu sirrə çatan kamil insanlar, "Qəhrin də xoş, lütfün də xoş" demişlər. Çünki, Kahhar adı da gözəldir, Lətif adı da.

Sualınızı bəzi sual və cavablarla şərhə çalışaq.

Qədər, bir iman şərtidir və belə təsvir edilər: "qədər, haqq təalanın, əzəldən əbədə qədər olmuş və olacaq hər şeyin, hər şeyini və hər halını, zamanını və məkanını, sifətlərini və xüsusiyyətlərini əzəli elmiylə bilib, ona görə, təqdir etməsidir."

Qəza isə, qədərdə planlanan bir şeyin yaradılması, varlıq sahəsinə çıxarılmasıdır.

Kainatın altı dövrədə yaradılışından, insanın ana rəhmində doqquz ayda yaranmasına qədər hər hadisə qədəri göstərir!..

Günəş sistemindən atom sistemlərinə qədər hər hikmətli əlamət, qədəri elan edir!..

Elementlərin sayları və xüsusiyyətləri, qədərdən xəbər verir!..

Bitkilərin və heyvanların cinslərə, növlərə ayrılmış olması, hər növə fərqli qabiliyyətlər verilməsi, həmişə qədər ilə olmuş!..

Mələklərin, heyvanların və cansızların sabit mövqeli olması, insanların və cinlərin isə imtahana tabe tutulması, qədər ilə planlanmış!...

Cənnət və cəhənnəmin yaradılması, ilahi elm ilə təqdir edilmiş!... O mənzillərə hansı yollardan gediləcəyi də yenə qədər ilə olmuşdur!...

Hansı gözəl əmələ nə qədər savab, hansı günaha nə qədər əzab veriləcəyi də qədər ilə təyin edilmiş!..

Qədər mövzusunda əzbərlədikləri bir neçə sualı dayanmadan təkrarlayan adamlar, qədərin bu əsl mənasını heç düşünməzlər. Bu böyük kainatın bir əzəli elm və hikmətlə, mərhələ mərhələ yaradıldığı ağıllarından belə keçməz. Qədərin bu böyük təcəllilərini seyr edə bilmədikləri kimi, nüvələri, toxumları, yumurtaları, spermaları, genləri də bu baxımdan qiymətləndirə bilməzlər. Halbuki, bu kiçik varlıqlar sanki cisimləşmiş bir plan, bir proqramdır... Allahın möcüzə hikmətini ağlı başında olanlara elan edir, dərs verirlər.

Və insan, yaradılışı etibarı ilə, qədərə inanmaqla mükəlləfdir!. Çünki, ölçüdən, çəkidən anlayır. Etməyə qərar verdiyi bir evin otaqlarını bilərək edər. Mətbəxini, hamamını, həmişə yerli yerinə qoydurar. Sabahı haqqında planlar qurur, hədəflər seçir, qərarlar verir. Bu yaradılışı onu qədərə imanla mükəlləf edir.

Günahlarımızı qədərə yükləyə bilərik?

Qədəri ikiyə ayıra bilərik: ızdırari qədər, ixtiyari qədər.

"İzdırari qədər"də bizim heç bir təsirimiz yox. O, tamamilə iradəmiz xaricində yazılmışdır. Dünyaya gələcəyimiz yer, anamız, atamız, şəklimiz, qabiliyyətlərimiz ızdırari qədərimizin mövzusudur. Bunlara özümüz qərar verə bilmərik. Bu növ qədərimizdən ötəri məsuliyyətimiz də yoxdur.

İkinci qisim qədər isə, iradəmizə bağlıdır. Biz nəyə qərar verəcəyiksə və nə edəcəyiksə, Allah əzəli elmiylə bilmiş, elə etmişdir.

Ürəyimiz döyünür, qanımız təmizlənir, hüceyrələrimiz böyüyür, çoxalır, ölür. Bədənimizdə, bizim bilmədiyimiz bir çox işlər edilir. Bunların heç birini edən biz deyilik. Yatdığımız zaman belə bu cür fəaliyyətlər davam edir.

Amma bunu da çox yaxşı bilirik ki, öz istəyimizlə etdiyimiz işlər də var. Yemək, içmək, danışmaq, getmək kimi hərəkətlərdə qərar verən bizik. Zəif də olsa bir iradəmiz, az da olsa bir elmimiz, cılız da olsa bir gücümüz var.

Yol qovşağında hansı yoldan gedəcəyimizə özümüz qərar veririk. Həyat isə, yol qovşaqlarıyla doludur.

Bu halda, bilərək seçdiyimiz, heç bir məcbur etməyə məruz qalmadan qərar verib işlədiyimiz bir günahı özümüzdən başqa kimə yükləyə bilərik?

Etdiklərimizi Allah yaratdığına görə bizim günahımız nə?

İnsanın cuzi ixtiyari adı verilən iradəsi, əhəmiyyətsiz kimi görülməklə birlikdə, kainatda etibarlı olan qanunlardan istifadə edərək böyük işlərin meydana gəlməsinə səbəb olmaqdadır.

İnsanın öz iradəsiylə etdiyi bütün işlər, bu ölçüylə qiymətləndirilə bilər. Məsələn; cənabı haqq, meyxanaya getmənin haram, məscidə getmənin isə fəzilətli olduğunu insanlara bildirmişdir. İnsan bədəni isə öz iradəsiylə, iki yerə də getməyə uyğun bir quruluşdadır.

Kainatdakı fəaliyyətlərdə olduğu kimi, bədən içindəki fəaliyyətlərdə də insanın iradəsi olmamaqda və insan bədəni, ilahi qanunlarla hərəkət etməkdədir. Lakin onun hara gedəcəyinin təyini, insanın iradə və ixtiyarına buraxılmışdır. O hansı düyməni bassa, yəni hara getmək istəsə, bədən ora doğru hərəkət etməkdə, bu səbəbdən də gedəcəyi yerin mükafatı və ya cəzası o insana aid olmaqdadır.

Qədər zülm edər?

Bəzi insanlar varlı, gözəl və sağlam doğularlar; bəziləri də kasıb, çirkin və şikəst. Bunlar, insan iradəsinin qarışmadığı "ızdırari qədər"in mövzusudur.

Bu fərqi bəhanə edərək zülmdən danışanlar da olur. Halbuki, zülm bir haqqın tapdalanmasıdır. Qulun isə, Allahda heç bir haqqı yoxdur. O, nə vermişsə sırf lütfündən ötəridir.

Bizə düşən, verilməyən nemətləri düşünüb üsyana cürət etmək deyil, veriləni xatırlayıb şükr etməkdir. Əskikliklər, qulun sınanması üçündür. Dünyanı bir imtahan salonuna bənzətsək, xoşuna gəlməyən vəziyyətlər bir imtahan sualıdır. Qul üsyan edəcək, yoxsa verilən nemətlərə şükrlə, cavab verəcək səbir ilə cavab verəcək?

Valı bir tacir düşünək. Dükanına gələn iki kasıba, sırf mərhəmətindən ötəri yaxşılıq etmək istəyir. Birinə köynək və şalvar geydirdi, digərinə isə, bunlardan əlavə pencək ilə palto hədiyyə etdi. Yalnız köynək və şalvar alan adam, "tacir mənə zülm etdi, o biri adama çox verdi," deyə bilər? Desə, bu sözü ədəbsizlik olmaz?

Biz insanlar da bu kasıblara bənzəyirik. Allah, sonsuz mərhəməti səbəbiylə, tükənməz xəzinəsindən nemətlər verir. Bədənimizi, ağlımızı, xəyalımızı, tənəffüs etdiyimiz havanı, içdiyimiz suyu, yediyimiz qidanı yaradan Odur. İşlədik, qazanmadıq, layiq olmadıq. O, sırf lütfündən ötəri verdi. Əskik alan səbr etsə əbədi nemətlər qazanacaq.

Bizə düşən, günahımıza tövbə etmək, bağışlanma üçün yalvarmaq və gözəl əməllər işləyib cəzadan xilas olmağa çalışmaq. Günahı qədərə yükləməyə çalışmaqla ancaq özümüzü aldada bilərik. Allahı, əsla.

Allahın ad və sifətləri Quran və hədislərdə bildirilmişdir. Nəşə kəlməsini ifadə edən bir ad və söz işlədilməmişdir.

“Ən gözəl adlar Allahındır. Onu bu adlarla çağırıb dua edin. Onun adları barəsində küfr edənləri tərk edin. Onlar etdikləri əməllərin cəzasını alacaqlar!” (Əraf surəsi, 7/180) ayəsində də bu bildirilir.

-          Nəşə, sevinc mənasını verən fərəh/fərəhlilik sözləri hədislərdə işlədilmişdir.

Hz. Abdullah b. Məsud danışır: Hz. Peyğəmbər (SAV) belə buyurdu:

“Şübhəsiz ki, Allahın mömin qulunun tövbəsinə (yenidən geri dönərək sonsuz rəhmətinin qapısına sığınmasınə) görə duyduğu sevinc belə bir adamın sevincindən daha çoxdur: yemək-içməklə yüklü dəvəsi yanında olan bir adam həyati təhlükə olduğu çöldə yuxuya gedir. Oyandıqda dəvəsinin itdiyini görür.Axtarmağa başlayır, ancaq geri döndükdə o qədər susayır ki, taqəti kəsilir. Ürəyində deyir ki, əvvəlki yerimə geri qayıdıb ölümü gözləyərək yuxulayım! Belə fikirlərlə başını qolunun üzərinə qoyaraq ölümü gözləməyə başlayır. Yuxudan oyandıqda yemək-içmək yükü ilə birlikdə dəvəsinin yanında dayandığını görür. Budur, Allahın mömin qulunun tövbəsinə görə duyduğu sevinc bu adamın dəvəsinin və qidasını tapdığına görə duyduğu sevincdən daha çoxdur.” (Müslim, Tevbe, 3.)

-          Bu kimi mənalar daşıyan kəlmələr – başa düşülməsi üçün- Allah haqqında işlədilmişdir. Ancaq Ona aid ad və sifətlər əsla məxluqata bənzəməz. Necə ki, Onun Zatı heç bir şeyə bənzəməz, Ad, Sifətləri heç bir şeyə bənzəməz. Çünki məxluqatdakı sevinc, nəşə kimi xüsusiyyətlər sonradan meydana gələn müvəqqəti, keçici və dəyişən şeylərdir və bu mənası ilə, Qədim, Əzəli olan Allahın dəyişməz sifətlərinə uyğun gəlmir. Məsələn, nəşə bir insanın əldə etdiyi sevincli vəziyyətin nəticəsidir. İçində olduğu vəziyyət arzusuna, kefinə uyğun gəlmişdir. Bunları əksi isə arzusunun əksinə olan, iztirablı vəziyyətdir. Yəni nəşəli olan eyni zamanda kədərli olur. Bunlar Allahın uca məqamına yaraşmayan xüsusiyyətlərdir.

Buna görə Allahın adlarını Özünə layiq və müqəddəs şəkildə qəbul etmək lazımdır. Bu adların varlığına inanırıq, ancaq keyfiyyətini bilmirik. Ona görə Ona aid adlar, Onun şanına layiq, müqəddəs və ülvidir. Necə ki, Allahın mərhəmətinin varlığını bilirik, ancaq mahiyyətini anlamırıq. Onun kimi fərəh, sevgi, nəşə, məmnunluq kimi xüsusiyyətlərinin varlığını anlasaqda, mahiyyət və keyfiyyətlərini bilmirik.

Məsələn, Cənabi-Haqqın rəhmətindəki camal mərhəmətinə möhtac olanları ifadə edir. Mərhəmətinə layiq olanların, xüsusilə, Cənnəti-Bakiyədə sonsuz rəhmət və şəfqətinin hər cürünü qazananların səadət, sevinc və nemətlənmə dərəcələrinə görə o Zati-Rahmənur-Rahimin Öz Zatına layiq bir tərzdə bir məhəbbət, bir sevgi kimi Ona layiq təbirlərlə ifadə edilməli ülvi, qüdsi, gözəl,  yüksək və pak mənaları var. “Müqəddəs bir ləzzət, pak bir fərəh, qüdsi bir sevinc” kimi ifadə edilən bu pak və qüdsi keyfiyyətləri bizə məlum olan eşq, sevinc və məhəbbətdən sonsuz dərəcə daha yüksək, daha ülvi, daha müqəddəs və daha pakdır.

Mövzunun daha yaxşı başa düşülməsi üçün bu açıqlamaları da vacib bilirik:

Bir şeyin ləzzəti, hüsnü, camalı, bənzəri və ziddlərindən daha çox o gözəlliyin üzərində görüldüyü şeylərlə başa düşülür.

Məsələn: Kərim gözəl və xoş bir sifətdir. Kərim olan Zat başqa lütfkarlara, qonaqpərvərlərə üstünlüyü cəhətilə aldığı nisbi ləzzətdən min dəfə daha xoş bir ləzzəti ikram etdiyi adamların o ləzzəti dadmaları və könüllərinin fərəhlə coşması ilə alır.

Bir şəfqət və mərhəmət sahibi şəfqət göstərdiyi məxluqların rahatlıqları ilə həqiqi bir ləzzət alır.

Məsələn: bir ananın övladının səadətlərindən və rahatlıqlarından şəfqət vasitəsilə aldığı ləzzət o qədər qüvvətlidir ki, onların rahatlığı üçün ruhunu fəda edəcək dərəcəyə çatdırır. Hətta o şəfqətin ləzzəti toyuğu cücələrini himayə etmək üçün aslanın üzərinə hücum etməyə vadar edir.

Budur, madam ki, ülvi vəsflərdəki həqiqi ləzzət, hüsn, səadət və kamal akran və ziddlərə aid deyil, əksinə o vəsflərin nümayiş etdirildiyi və əlaqədar şeylərə aiddir, əlbəttə, Hayyi-Kayyum və Hannani-Mənnan və Rahimi-Rahman olan Zati-Zülcamal və Kamalın rəhmətindəki camal mərhəmətinə nail olanlara aiddir. Onların xüsusilə, əbədi cənnətlərdə, nəhayətsiz və hüdudsuz mərhəmət və şəfqətinə mazhar olanların səadətlərinin dərəcələrinə, o nemətlərdən aldıqları zövqlərə və razılıqlarına görə o Zati Rahmanur-Rahimin Ona layiq bir tərzdə bir məhəbbət, bir sevgi kimi keyfiyyəti bizə məchul və Onla layiq bir sevgi deyə biləcəyimiz ülvi, qüdsi, gözəl, pak mənaları var. “qüdsi ləzzət, müqəddəs eşq, pak fərəh, müqəddəs sevinc” kimi ifadə edilən təzahürləri var ki, hər birinin kainatda gördüyümüz, yaradılanlar arasında hiss etdiyimiz, sevgi, fərəh və sevincdən nəhayətsiz dərəcədə daha yüksək, daha ülvi, daha müqəddəs, daha pak olduğunu çox yerlərdə sübut etmişik. O mənaların hər birinə baxmaq istəsən, bu misallar yönündən bax:

Məsələn: Çox comərd, alicənab, şəfqətli bir şəxs olduqca fağır, aç və möhtac olanlara gözəl bir ziyafət vermək üçün onları səyahət edən gözəl bir gəmisinə doldurur, yükləyir və gəzdirər. Özü də onlarla bərabər gedir. O kasıb insanların verilən ziyafət qarşısında minnətdarlıq duyğuları, o ac adamların ziyafətdən sonrakı təşəkkürləri, o möhtac olanların məmnunluqlarını bildirmələri nə qədər o alicənab şəxsi məmnun edər və sevindirər, onun nə qədər xoşuna gələr, başa düşərsən.

Budur, kiçik bir süfrənin həqiqi sahibi olmayan və ancaq paylayan şəxs olan bir insanın sevinci bu qədərdirsə, bəşəriyyəti və heyvanları, bu kainatda səyahət etdirən və Rəbbani bir gəmi olan böyük züminimizin üstünə mindirərək yer üzündə müxtəlif cür nemətlərlə zəngin süfrəni sərərək bütün canlıları kiçik qəlyanaltı şəklində o ziyafətə dəvət etmişdir. Bundan başqa, olduqca mükəmməl və hər cür ləzzətli yeməkləri daimi və əbədi yurdunda, cənnətləri-hər birini bir nemət süfrəsi edərək-hədsiz ləzzət və lüftləri toplayaraq  əbədi bir zamanda, saysız-hesabsız möhtac, çox istəkli qullarına yemək üçün ziyafət verən bir Rahmani-Rahimə aid-ifadə etməkdə aciz olduğumuz- İlahi sevgini və rəhmətin nəticələrini müqayisə edə bilərsən.

Məsələn: Mahir və sənətsevər, məharətini göstərməyi sevən bir usta gözəl, valsız oxuyan bir fonoqraf (radio və ya video) kimi bir aləti icad etdikdən sonra onu düzəldib təcrübədən keçirir, göstərir. O alət sənətkarın düşündüyü və istədiyi nəticələri ən mükəmməl bir tərzdə göstərsə, icad edən sənətkar o alətlə nə qədər iftixar edər, nə qədər razı qalar, xoşuna gələr. Özü özünə “Bərəkallah” deyər.

Budur, kiçik bir insan, yaratma gücü də olmadan, məhz sadə sənəti ilə fonoqrafın (radio və ya videonun) gözəl işləməsindən bu qədər məmnun olursa, görəsən, bir Sani-Zülcəlal böyük kainatı, ilahi bir orkestr, bir radio və ya video hökmündə hökmündə icad etdiyi kimi Yeri və Yer üzərindəki bütün canlıları və xüsusilə insanın başını elə bir Rəbbani fonoqraf və ilahi bir orkestr tərzində yararmışdır ki, insan texnologiyası o sənət qarşısında acizdir.

Bütün yaradılanların onlardan gözlənilən nəticələri, hədsiz dərəcədə və olduqca gözəl şəkildə göstərməsindən və üzərlərinə düşən ibadətləri, xüsusi zikrləri və müəyyən dualar da deyilən, yaratmaya məxsus əmrlərə qarşı onların itaətləri və onlardan gözlənilən Rəbbani məqsədlərin yerinə yetirilməsindən hasil olan, iftixar, məmnunluq və fərəh kimi ifadə edəcəyimiz “müqəddəs mənalar və pak əməllər”o qədər ali və müqəddəsdir ki, bütün insanların zəkası birləşib bir ağıl olsa, yenə həmin hissin əslinə çata bilməz və onu əhatə edə bilməz.

Məsələn, ədalətsevər, haqqın tərəfində olan və ondan zövq alan bir hakim məzlumların haqlarını verməkdən, məzlumların minnətdarlığından, zalımları cəzalandırmaqla məzlumların intiqamını almaqdan nə qədər məmnun olar, zövq alar.

Elə “Hakimi-Mütləq və Adili-bil Haqq və Kahhari-Zülcəlal” nəinki cinlər və insanlar aləmində, bəlkə bütün mövcudatda haqqı yerinə yetirmək, yəni hər şeyə mövcud olmağın haqqını və həyat haqqını vermək, bədənlərini və həyatlarını təhlükələrdən mühafizə etmək və dəhşətli varlıqları təcavüzdən çəkindirmək, xüsusilə, məhşərdə və axirət həyatında cin və insanların mühakiməsindən başqa bütün yaradılanlara qarşı böyük ilahi ədalətin ortaya çıxması bu “müqəddəs məna” ilə müqayisə edilə bilər.

Elə bu üç misal kimi Allahın min bir adının hər birində çox fəzilət, kamal və gözəllik mərtəbələri olduğu kimi, bir çox sevgi mərtəbələri, iftixar, izzət və əzəmət var. Elə buna görədir ki, “Vədud” adını dəyərləndirən övliyanın uluları “Bütün kainatın mayası məhəbbətdir. Bütün həyatın hərəkəti məhəbbətlədir. Bütün həyatdakı cezbe və cazibə qanunları məhəbbətdəndir.” demişlər. Onlardan biri demişdir:

“Fələk məst, mələk məst, ulduzlar məst, göylər məstdir. Bütün canlılar başdan-ayağa məstdir. Bütün varlıqların zərrələri bərabər və iç-içə məstdirlər.”

İlahi məhəbbətin təzahüründə və o məhəbbət şərabından hər kəs özünə görə məstdir. Məlumdur ki, hər qəlb ona bəxş edəni sevir və həqiqi kamala məhəbbət göstərir, ülvi camala məftun olur. Özü ilə bərabər sevdiyi və şəfqət göstərdiyi şəxslərlə müqayisədə belə ona ehsan edəni daha çox sevir, görəsən, yuxarıda dediyimiz kimi, hər bir adında minlərlə ehsan dəfinəsi olan və bütün sevdiklərimizi lütfü ilə məsud edən və minlərlə sifətinin mənbəyi, minlərlə təbəqədən ibarət camalı, min bir gözəl adın sahibi olan Cəmili-Zülcəlalın, Məhbubi-Zülkamalın nə qədər eşq və məhəbbətə layiq olduğu və bütün kainat Onun məhəbbətindən məst və heyran olmağa layiq olduğu başa düşülməzmi?

Elə buna görədir ki, “Vədud” adını dəyərləndirən bir qisim övliya “Cənnəti istəmirik. İlahi məhəbbətin bir anlıq parıltısı əbədi olaraq bizə kifayətdir.” demişlər.

Ona görədir ki, hədisdə də deyildiyi kimi:

“Cənnətdə bir dəqiqə Rəbbimizin ilahi camalının görülməsi Cənnətin bütün ləzzətindən üstün tutulur.”

Bu sonsuz sevgilərin kamalı “Vahidiyyət və Əhadiyyət” dairəsində Zati-Zülcəlalın adları ilə və yaratdıqlarında hasil olur. Deməli, o dairə xaricində mövcud olduğu zənn edilən kamalat kamalat deyil. (bax: Nursi, Sözler, Otuz İkinci Söz İkinci Mevkıf)

Yerə səmaya diqqətlə baxan kimsə açıqca anlayar ki sonsuz bir qüdrət və zənginlik sahibi biri var. Özünün ən kiçik ürəyi ehtiyacını görməklə birlikdə, günəş sistemindəki ulduzları da o dəstək olur. Trilyonlarca canlının dərhal hər gün ruzisini o, təmin edir. Bitkilərin yağış ehtiyacını o qarşılayır; dənizin, dərinliyindəki balıqları o bəsləyir.

Eyni güc və qüdrət, yüz il əvvəl adı belə olmayan bir insanı, yoxluqdan varlıq aləminə çıxarır. Doqquz ay, ana qarınında tərbiyə edir, ruhuna uyğun bir paltar verir. Bütün həyatında, ehtiyaclarını o qarşılayır. Günəşi gözünə, qida maddələrini mədəsinə, havanı ciyərlərinə görə o verir.

Bütün bu hərəkətlər, bu nemətlər inanan və inanmayan üçün, itaət və üsyan edən üçün dəyişmir. Hava, oksigen vasitəçiliyi ilə həm möminin, həm də kafirin qanını təmizləyir. Bu vəziyyət, ilk insanın var olduğu gündən bu yana belə davam edir.

Bəşərin bütün ehtiyaclarına cavab verən bu kainat, insana etdiyi bu qədər köməyə qarşılıq, onun heç bir şeyinə möhtac deyil. Yəni kainat insandan deyil, insan kainatdan istifadə etməkdədir. Həqiqət bu isə, kainatın yaradıcısı haqqında necə belə bir sual soruşula bilər?

Bəli, ibadətin mənası, Allahın lütf və köməyi ilə, rəhmət və comərdliyi ilə vermiş olduğu sərhədsiz nemətlərə qarşı qulun, şükr və həmd ilə cavab verməsidir. Ona böyük hörmət etməsidir. Qulun, bu şükr borcunu yerinə yetirməsinə, Allahın möhtac olduğu, necə düşünülə bilər?

Həm ibadət, qulun Allahın dərgahına ehtiyaclarını ifadə etməsi, ona dua ilə yalvarmasıdır. Bu yalvarışla, insan ürəyi və ruhu hər cür əzab və kədərdən xilas olub, rahata qovuşar. Buna isə -əstəğfirullah- Allah deyil qul, möhtacdır.

Qaldı ki, Allah insanlara ibadət etməyi əmr etməsəydi, qullar, bu qədər nemət və lütf qarşısında yenə həmd və şükr etməli idi. Dünyada, bəzi səbəblər vəsiləsi ilə özünə lütfkarlıqda olan Allaha qarşı, səbəb pərdəsini cırıb, birbaşa Ona yönəlməsi, minnətdarlığını ona ifadə etməsi, onu yeganə məbud tanıması insanlığının gərəyidir.

Bir qudsi hədisdə belə buyrulur: "Mən gizli bir xəzinə idim, bilinmək istədim və kainatı yaratdım."

Kainatın ömürü milyardlarla il ilə ifadə edilir; insanlıq aləminin ömürü isə on minlərlə illə. Hələ insan növü yaradılmadan, bu qudsi hədisdə verilən xəbər, əvvəlcə mələklər aləminə görə idi. Allahı bilən, əsərlərinə tamaşa və təfəkkür edən, Ona üsyandan uzaq bu mübarək varlıqlar, qudsi hədisdə verilən xəbəri ibadətləri ilə, təsbehləri ilə, itaətləri ilə, bacarıqları ilə təsdiqləmiş olurdular. Heyvanlar aləmi də yaradılış məqsədlərinə tam uyğun bir həyat yaşamaqla, ruhları istiqamətiylə, mələkləri xatırladırdılar. Bitkilər aləmi və cansız varlıqlar da mükəmməl bir itaət ilə vəzifə görürdülər.

- Peyğəmbərlər Allahın razılığına uyğun olmayan davranışları etməzlər. Allah diləsə Peyğəmbərinin bir davranışını vəhylə məhdudlaşdırar və necə hərəkət etməsi lazım olduğunu bildirər, diləsə də onu davranışında sərbəst buraxar. Səhv edəcək olsa da vəhylə xəbərdar edər.

 - Allah orada Hz. İbrahim və oğulu İsmayılın əliylə Kəbəni tikdirməyi istəmiş və bu hikmətə görə onları oraya yerləşdirmişdir. Zəmzəm suyunun çıxması üçün, İsmayılın elə bir macəra keçirməsini hikmətli bir səbəb etmişdir.

- Allah, Hz. İsmayılı boğazlamaqla sınayacağı atasını, əvvəl ondan ayrı salmaqla, özünə ayrılıq dərdiylə bir ön tapşırıq etdirmişdir.

- Allaha dost olması üçün ən sevdiyi yaxınlarının sevgisini ürəyindən çıxarıb atması, tək Allah sevgisini  könülünə yerləşdirməsi lazım idi.

- Hz. İbrahim və İsmayılın nəvəsi olan axır zaman Peyğəmbəri Hz. Məhəmməd (s.ə.s.)ın namazda qibləsi, olacaq o yerlərdə onların xatirəsini baqiləşdirmək üçün, ilahi hikmət, belə bir macəranın olmasını istəmişdir.

Bununla bağlı ayə belədir:

“Allah ilə olan əhdlərini və andlarını ucuz bir qiymətə satan şəxslərə axirət nemətlərindən heç bir pay yoxdur. Allah qiyamət günündə onları dindirməz, onlara nəzər salmaz və onları pak etməz. Onları şiddətli bir əzab gözləyir!” (Ali-İmran surəsi, 3/77)

Allahın bu şəxslərlə danışmaması və onlara baxmamasında məqsəd onların Allah-Təala nəzdində heç bir dəyərinin və etibarının olmaması, Onun qəzəbinə gəlmələri, Allahın onları təmizə çıxarmaması, pak etməməsi, onları bağışlamaması və günahlarından keçməməsi və ya saleh qullarına layiq gördüyü dəyəri onlara verməməsidir ki, bunlar qul olma şüuruna malik şəxs üçün həqiqətən çox qorxulu nəticələrdir. (İbn Atıyye, 1,460; Zemahşeri, 1,197)

Ayədə mövzumuzla bağlı vurğulanan üç cəhət var:

Danışmamaq

Üzlərinə baxmamaq

Pak etməmək...

a.            Danışmamaq küsmək, baxmamaq qəzəb, pak etməmək əfv qapısından çöldə qoymaqdır.

b.            Bu üç cəhət sıra ilə biri digərinin mənasını açıqlayır və incikliyin dərəcəsini göstərir. Buna görə Allah qiyamət günü dinini dünyaya satan o inkar edənlərlə arasının nə qədər soyuq olduğunu, onlara nə qədər qəzəbli olduğunu göstərmək üçün onlarla Özü əsla danışmayacaqdır. Danışmaq bir tərəfə, bir dəfə də onların üzünə belə baxmayacaqdır. çünki heç birini pak etməyəcəkdir.

c.            Dünya mənfəəti üçün Allaha verdikləri əhdini pozanlar, axirətdə qiymətsiz, dəyərsiz, hər şeyini itirmiş bir məxluq kimi qalmağa məhkumdur. Ayədə bildirilən “Axirət nemətlərindən heç bir pay yoxdur” cümləsi bunu vurğulayır.

d.           Allah onlarla dostcasına danışmaz, onlara şəfqət, mərhəmət nəzərilə baxmaz, heç bir zaman onları pak etməz. Bu açıqlamalardan başa düşülür ki, baxmaqdan baxmağa fərq vardır.

Allahın adları ilə dəyərləndirməyin yolu bu adları müəyyən sayda təkrar etməkdən əlavə onları lazım olduğu kimi dəyərləndirmək və mənəvi əmrlərinə uyğun şəkildə hərəkət etmək lazımdır. Bu da, ümumiyyətlə, Allahın əmr və qadağalarına uyğun hərəkət etmək mənasına gəlir.

Bununla bərabər, bu adların xüsusi təzahürlərini dəyərləndirmək bu adların həmin xüsusi təzahürlərinə əməl etməklə mümkündür. Məsələn, Allahın Vədud adını dəyərləndirmək üçün həyat boyu “Biz məhəbbət fədailəriyik, düşmənçiliyə vaxtımız yoxdur” düsturunu davranışlarımıza aşılamalıyıq. Quddüs adını dəyərləndirmək üçün söz, hərəkət, davranış tərzilə bu ada xidmət etmək lazımdır. Yəni, hərəkəti, davranışı təmiz, özü və sözü təmiz, qəlbi və ağlı təmiz, vicdanı və zəkası təmiz bir şəxsiyyətə malik olmaq lazımdır. 

Hakim adını dəyərləndirmək üçün bütün hikmətlərin əsası olan Allah qorxusunu rəhbər tutmaq, kitab və sünnənin dərs verdiyi hikməti həyatına hakim  etmək, sözü, sükutu, hərəkət və davranışı ilə ətrafına hikmət saçmaq lazımdır.

Məsələn, Nur adını dəyərləndirmək üçün qəlbini və ağlını Quranın nuru ilə nurlandırmaq, həyatını İslamın nuru ilə işıqlandırmaq, vəhyin işığı ilə aydınlatmaq lazımdır.

Mucib adını dəyərləndirmək üçün Allahın əmr və qadağalarına əməl etmək lazımdır. İbadət və dua ilə Allaha yalvarıb-yaxarmaq lazımdır. Əvvəlcə Allahın çağırışlarını dinləyib, əməl etdikdən sonra, Onun Mucib adı ilə özünə cavab verməsini gözləmək əsasdır.

İnsan bir anda iki istiqamətə baxa bilməyən gözlərini, iki ayrı mövzunu birlikdə düşünə bilməyən ağlını, bir anda iki şey istəyə bilməyən iradəsini, qısacası hamısı nöqsan və aciz olan sifətlərinə baxdığında, bütün sifətləri sonsuz və mütləq olan Allahın işlərini əlbəttə anlaya bilməz.

Halbuki insan özünə baxdığında Allahın yaratdığı və Onun icazəsi ilə saysız işlər edən məxluqatı düşünsə belə bu sualı soruşmasına gərək qalmaz. Bir anda bütün gözlərə birlikdə girən günəş işığını, bütün canlıların qanlarını birlikdə təmizləyən havanı, bir anda bütün qulaqlara birlikdə girən səsi, bütün yarpaqlara, meyvələrə birlikdə ruzi göndərən ağacdakı qanunu düşünə bilsə bu məxluqatına bu qabiliyyətləri verən Allah, əlbəttə sonsuz işləri birlikdə edə bilər. Bu mövzuda heç bir şübhəsi qalmaz.

İnsan minlərlə güzgüdə birdən görünər. Məsələn, qolunu qaldırsa minlərlə qol birdən qalxar. Məktub yazsa bütün güzgülərdə də bir məktub yazılar. Bu da Allahın bu kainatda qoyduğu bir qanundan bəşərin faydalana bilməsinin bir nəticəsidir.

Güzgülərdə göstərilən varlıqları üç qismə ayıra bilərik. Birincisi, “bərk, maddi və işıqsız” şeylərdir. Bunların görünüşləri bir surətdən, bir şəkil olmaqdan ibarətdir. O şeyin mahiyyətini əks etdirməz. Məsələn, bir kimsə yüz güzgülü bir otağa girsə, yüz dənə görünüş meydana gələr. Lakin o surətlər ölüdürlər. Görməzlər, eşitməzlər, danışmazlar, yeməzlər, içməzlər.

İkincisi, günəş kimi “maddi nurani” varlıqlardır. Güzgüsünü günəşə çevirən min dənə adam düşünək. Günəş, bütün güzgülərdə görünər. O görünüşlər günəşin eynisi deyil, ancaq günəşin bəzi xüsusiyyətlərinə malikdir. Aynadakı günəş əksləri də, əsl günəş kimi işıq, istilik və yeddi rəngə sahibidir. Göydəki günəş şüurlu olsaydı, aynamız vasitəsi ilə bizimlə danışa bilər, müxtəlif işlər görə bilərdi. Bir iş başqa bir işə mane olmazdı.

Üçüncü qisim, “nurani ruhlar”dır. Bunların görnüşləri, o ruhani varlıqların xüsusiyyətlərinə malikdir. Diridirlər, görərlər, eşidərlər, danışarlar, bilərlər.

Hədis kitablarında oxşamanın bir çox misalını görmək mümkündür. Məsələn, “Hamə” adlı bir cin, qoca bir adama oxşayaraq Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) yanına gəlmiş, şəhadət gətirərək İslamı qəbul etmişdir. Hz. Ömərin (r.ə.) izah etdiyi bu hadisə, cinlərin oxşamalarına gözəl bir misaldır.

Hz. Cəbrayıl (ə.s.) isə, Dıhyə adlı bir sahabə surətində Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) yanına gəlmiş, “İman nədir, İslam nədir?” deyə suallar soruşmuşdur. Səhabələrin hüzurunda meydana gələn bu hadisə, mələklərin oxşama haqqında məşhur bir misalıdır. O böyük mələk, eyni anda başqa yerlərdə olar, müxtəlif işlər edər, bir iş başqa bir işə mane olmazdı. Həm ruhu, həm də cəsədiylə, eyni anda bir çox yerdə ola bilən övliyalar da vardır, bunlara “abdal” (bu yolda çilə çəkmiş) adı verilər. Ruhu kimi, cəsədi də nur qazanan bu şəxslərin halı həqiqətən möcüzədir.

Oxşama qanununu lazımınca qiymətləndirə bilən bir insan, Allah Təalanın, “bir” olduğu halda hər şeyi eyni anda necə bildiyini, necə yaratdığını, necə idarə etdiyini, bir işin başqa işlərə necə mane olmadığını heç bir şübhəyə yer qalmayacaq şəkildə anlar, təsdiq edər.

Bütün qanunları qoyan Odur. Nə qədər möcüzələrə nail olan bütün cinləri, mələkləri və ruhları yaradan Odur. Bütün nurlar, Onun “Nur” adının bir təcəllisidir. O, maddi olmayan müqəddəs şəxsiylə heç bir yerdə deyil, ancaq adları və sifətləriylə hər yerdə hazırdır. Hər şeyi bilər və hər şeyi şəxsən icra edər.

Quranda dəfələrlə təkrar edilən “Allah hər şeyi biləndir/bilir ” (bax. Bəqərə surəsi, 2/29; Ali-İmran surəsi, 3/92; Nisa surəsi, 4/176) ayəsində və buna bənzər digər ayələrdə, tam açıqlığı ilə, birmənalı şəkildə Allahın keçmiş, gələcək hər şeyi bildiyi ifadə edilir. Elə isə Quranın bu məsələ ilə bağlı başqa ifadələri bu həqiqətə zidd şəkildə izah edilə bilməz. Bizim üzərimizə düşən şey fərqli başa düşüləcək ifadələri bu çox açıq olan ayələrin mənasına uyğun olaraq anlamağa çalışmaqdır. İslam alimləri də belə etmiş və “li ya’ləmə = təki bilsin/bilməsi üçün” ifadəsini bu çərçivədə açıqlamışlar. Bəzi nümunələr belədir:

“... Biz bu günləri insanları arasında növbə ilə dəyişdiririk ki, Allah iman gətirən şəxsləri ayırd etsin və içərinizdın şahidlər seçsin. Allah zülmkarları sevməz.” (Ali-İmran surəsi, 3/140).

Burada işlədilən “Allahın iman gətirən şəxsləri ayırd etməsi üçün” ifadəsi, “möminləri elmindəki mahiyyətlərini ortaya çıxarması üçün...” anlamına gəlir.

“Ey iman gətirənlər! Allah Özünü görmədən Ondan qorxanları ayırd etmək üçün sizi əllərinizin və mizraqlarınızın çata biləcəyi bir ovla imtahan edəcəkdir. Bundan sonra həddi aşanı şiddətli bir əzab gözləyir!” (Maidə surəsi, 5/94)

Burada tərcümədəki “Allah Özünü görmədən Ondan qorxanları ayırd etmək” ifadəsi “onları sınaqla görmək, ayırd edib üzə çıxarmaq” mənasına gəlir.

“And olsun ki, Biz peyğəmbərlərimizi açıq-aşkar dəlillərlə göndərdik. Biz onlarla birlikdə kiab və ədalət tərəzisi  nazil etdik ki, insanlar ədalətlə rəftar etsinlər. Biz həddindən artıq möhkəm olan və insanlara fayda verən dəmiri də icad etdik ki, Allah (Özünü) görmədən Ona və peyğəmbərlərinə kömək göstərənləri bəlli etsin. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir!” (Hədid surəsi, 57/25)

Burada da eyni şeydən bəhs edilir. Bundan başa düşülür ki, “elm” anlayışı bilməyi ifadə etdiyi kimi, görməhyi də, yəni elmin xaricə yansıyan sınaqdakı təzahürləri də ifadə edir.

Bu cəhətdən baxdıqda “Allah bilmək istəyir” mənasını verən “li ya’ləmə” ifadəsini “Allah elminin xarici aləmə yansıyan əksini görmək istəyir” şəklində anlamaq lazımdır.

İlahi adlardan bir qisimi, hərəkəti adlardır. Yəni, bu adlar hərəkətə dayanır. Bəziləri isə hərəkəti deyildirlər. Məsələn, Vahid adı Allahın birliyini ifadə edən addır və hər hansı bir ilahi hərəkətə dayanmaz. Qədim adı da elə, o da Allahın əvvəli olmadığını ifadə edər və heç bir hərəkətə dayanmaz. Lakin, məsələn, Müzəyyin adı bəzəmə hərəkətindən qaynaqlanır. Həmçinin Musavvir adı da təsvir (surət vermə, şəkilləndirmə) hərəkətinə dayanır.

Cənabı Haqqın hərəkətləri sonsuzdur. Bu hərəkətlərdən bəziləri bunlardır: Xəlq (yaratma), tənzim (nizama qoyma), təkmil (kamala çatdırma), tənvir (nurlandırma), tərzik (ruzi vermə), əyhamda (ölümü vermə), əhya (həyat vermə), bas (öldürdükdən sonra təkrar diriltmə), inam (nemətləndirmə)...

Bu ümumi hərəkətlərin, belə demək olarsa, bir də alt şöbələri vardır. Bunlara baxıldığında, ilahi hərəkətlərin sonsuzluğu daha yaxşı aydın olar. Məsələn, tərbiyə bir hərəkətdir, amma saysız deyiləcək qədər çox şöbələri vardır. Bütün aləmlərin tərbiyəsindən, səmanın tərbiyəsinə, ərzin tərbiyəsinə, insanın tərbiyəsinə, gözün, qulağın, ağzın, mədənin tərbiyələrinə, qırmızı qan hüceyrələrinin, ağ qan hüceyrələrinin, bakteriyaların, mikrobların tərbiyələrinə qədər nə qədər fərqli tərbiyə tərzləri vardır.

Digər hərəkətlər də bu şəkildə düşünülə bilər.

Bu söz bir ayənin mənasını ehtiva edir.

“Əgər (yerdə və göydə) Allahdan başqa tanrılar olsa idi, onların ikisi də (müvazinətdən çıxıb) fəsada uğrayardı. Ərşin sahibi olan Allah (Ona) aid etdikləri sifətlərdən tamamilə uzaqdır!” (Ənbiya surəsi, 21/22)

Akaidçilərin “Dəlili-Təmanü” dedikləri bu çox məntiqli dəlil və qaydanın səbəbi tamamilə açıqdır:

1.            Mütləq nizamı yaradan hüdudsuz qüdrət sahibidir. Belə ki, nizamın böyüklüyü və mükəmməlliyi yaradanın qüdrətinin hüdudsuzluğuna və bənzərsizliyinə işarə edir.

2.            Bu qüdrət istədiyi kimi idarə etməyə və var etdiyi əşyanı müəyyən ölçülərdə saxlayıb davam etdirməyə malikdir.Çünki O, başqasının əmrində olmadığı kimi, Ona kömək edəcək bir köməkçiyə də ehtiyacı yoxdur. Varlığı Özündən olduğu kimi üstün qüdrət, hüdudsuz elm və iradəsi də Özündəndir.

3.            O, hər şeyi modelsiz, nümunəsiz və bənzərsiz yaradır. Çünki Özündən əvvəl heç bir qüdrət yoxdur ki, ondan nümunə götürsün. Ortaya qoyulmuş heç bir əşya yoxdur ki, onlardan örnək alsın. Başlanğıcı olmadığı kimi, sonu da yoxdur. Ona görə də tədbir və idarə etməsində heç bir şeyə möhtac deyildir. Belə ki, ehtiyac nöqsanlılıqdan, qüdrətsizlikdən qaynaqlanır. O, hər cür nöqsanlılıqdan və qüdrətsizlikdən pak və ucadır.

4.            Yerdə və göylərdə bu ölçü və mənada, bu vəsf və kamalda iki ayrı qüdrət sahibi olsaydı, vəziyyət necə olardı? Onlardan yalnız biri sahiblik etməyə və tədbirə malikdirsə, digər aciz və nöqsanlı deməkdir.Aciz olan heç bir zaman ilah ola bilməz. İkisi də bərabər qüdrətə malik olsaydılar, ayrı-ayrı nizamları, sistemləri olmalıydı. Belə olduqda, bu günki tək və möhkəm nizam olmazdı. İkisinin yola getdiyini və tək nizam qurub birləşdiklərini təsəvvür edək. Onda da iki ilah bir varlıq üstündə vuruşardılar. Belə olduqda da, yenə gördüyümüz nizam olmazdı. Bir-birilə yola getməsələr, birinin etdiyini digəri pozar, anarxiya başlayar və nizam adlı bir şey olmazdı.

               Hər biri nizam üçün cüzi bir qüdrət və ilahlığa malikdirsə, onda hər biri öz                  qüdrətini tam şəkildə ortaya qoymaq imkanına malik deyil. Bu halda da ilah olmalarını düşünmək olmaz.

5.            İlahlardan biri digərinin ilahı, digəri də kainatın ilahıdır desək, varlıq olan ilah digərinə möhtac olduğu üçün ilah ola bilməz. Ond ilah-varlıq geriyə doğru hərəkət edər və beləliklə, ilahlar, varlıqlar zəncirirnin əvvəli və başlanğıcı olmaz, ilah-varlıq halqaları uzanıb gedərdi. Bu da doğru deyil. Eyni zamnada ilahlıq vəsfini təməlindən yıxır.

    Qurani-Kərim bu həqiqəti bildirərək bizə bu aydınladıcı əsas məlumatı verir: “Əgər (yerdə və göydə) Allahdan başqa tanrılar olsa idi, onların ikisi də (müvazinətdən çıxıb) fəsada uğrayardı.”

O halda bir olan, eyni, bənzəri, bərabəri, ortağı və köməkçisi olmayan Allah inkar edənlərin, materialistlərin, bütpərəst azğınların, şübhəçi beyinsizlərin təsvir etdikləri nöqsanlardan, məxluqi sifətlərdən çox ucadır, çox uzaqdır. Haqqı ayırd edə bilən ağıl bunun şahidi, xoş məram bunun açıqlayıcısı, elm bunu sübut edən, iman bunun təməlidir. (bax: Celal Yıldırım, İlmin Işığında Asrın Kuran Tefsiri,  Enbiya, 22-ci ayetin tefsiri.)

Heç düşündünüzmü; Həzrəti Allah (cc) qullarını nə qədər sevir, cəhənnəmə getməmələrini nə qədər istəyir?
 
İstəsəniz sözü uzatmadan bir qüdsi hədisin xatırlatmasına bir nəzər salaq, sonra digər misallara keçə bilərik.

Rəbbimizin ən çox sevdiyi şey nədir, bilirsinizmi?

Qüdsi hədisdə belə bildirilir:
- Rəbbimiz qulunun işlədiyi əməlləri içində ən çox tövbəsini sevər.
- Niyə?
- Çünki tövbə edən qul cəhənnəmdən xilas olar. Rəbbimiz də qulunu cəhənnəmdən qurtaran əməli çox sevər.

Hətta bir ana, balasını atəşə atmağı necə istəməzsə Rəbbimiz də qulunu cəhənnəmə atmağı  istəməz.
Necə ki, bir dəfə səhabələrdən biri bir uşaqlıq xatirəsini izah edərkən demişdi ki:
- Kolluqda gəzərkən tapdığım bir quş yuvasından balaları götürüb qucağıma qoymuşdum. Tam bu əsnada balanın anası başımda gəzməyə başladı, ağrıdım, balaları buraxmaq üçün ehramımı açmağa çalışdığım vaxtda quş dərhal qucağımdakı balasının yanına qondu, qanadlarını balaları üzərinə gərib gözləməyə başladı.

Əfəndimiz (s.ə.v.s)`in buna sualı belə oldu:
- Bu ananın balasına bu qədər ağrıması sizi heyrətəmi saldı?
Əfəndimiz (səv) bunu əlavə etdi: - Heç şübhəniz olmasın Allah (cc)`ın qullarına ağrıması bu ananın ağrımasından (müqayisə qəbul etməyəcək dərəcədə) çoxdur.

Bir dəfə qadının biri uşağını itirmiş, dəli kimi oraya-bura qaçır, balasını axtarır, tapdığı xarici uşaqları da bağrına basıb dərhal orada əmdirirdi.
Qadının bu həyəcanını görən Əfəndimiz (s.ə.v.s.) yanındakılara;
- Beləsinə şəfqətli bu qadın heç balasını atəşə atarmı, deyə soruşdu.
- Atmaz! dedilər.
Əfəndimiz (s.ə.v.s.) də təsdiq etdi;
- Mən də elə bilirəm, atmaz, dedikdən sonra buyurdu ki:
- Belə Allah (cc) də bu qadından çox-çox mərhəmətlidir. Qullarını atəşə atmaz, onlar özlərini atəşlik əməlin içinə atmadıqca!

Bəli, bəli. Allah (cc) qullarını atəşə atmaz, qullar özlərini atəşlik işin içinə atmadıqca!
Bir səfərdən dönülürdü. Fasilə verilmiş, bir qadın da od yandıraraq hazırlıq etməyə başlamışdı. Odun alovları yüksəlincə qadın qaçışan uşağının oda düşməsindən qorxduğu üçün dərhal onu bağrına basdı və oda düşməsi halındakı dəhşəti də təsəvvür edərək buna ürəyinin dözə bilməyəcəyini xəyal edib orada olan Əfəndimizə (səv)a dönərək soruşdu:
- Sən Allah (cc)`ın peyğəmbəri deyilsənmi?
Əfəndimiz (səv) də;
- Heç şübhən olmasın, buyurdu.
Bunun üzərinə qadın belə dedi:
- Allah (cc)`ın qullarına olan mərhəməti bir ananın balasına olan mərhəmətindən daha çox deyilmi?
Əfəndimiz (səv):
- Heç şübhən olmasın elədir, buyurunca qadın:
- Elə isə bir ana balasını oda atmaz, deyə sızlandı.
Əfəndimiz (səv)`ın gözləri yaşayardı da buyurdu ki:
- Uca Allah (cc) ancaq özünə üsyan edənləri atəşə təyin edər.
Demək olar ki, Allah (cc) qullarını atəşə atmağı əsla istəmir, sonsuz mərhəmət və şəfqəti atəşi tələb etmir. Ancaq qullar dürüst hərəkət etmir, hökmən atəşlik işlər edir, bəzilərinə zülm edir, haqsızlıq da var, Yaradanına isə üsyandan geri qalmır, beləcə öz əməlləri ilə özlərini oda atdırırlarsa bu da qulların öz seçimləri...

“Elə bir gündür ki, Yer başqa bir yerlə, göylər də başqa göylərlə əvəz olunacaq...” (İbrahim surəsi, 14/48) ayəsində axirət həyatının da özünə görə göyləri və yeri olacağı açq şəkildə bildirilir. Deməli, bütün bu yer və göy aləmləri qiyamət günündə varlıq və ya vəsf olaraq dəyişəcək, başqa bir mahiyyət alacaqdır.

Ayədə işlədilən “başqa yer” sözü iki mənanı ifadə edə bilər. Biri, yer üzünün yerdən başqa şeyə, yəni yer mahiyyətindən başqasına deməkdir. Digəri də bu yer üzünün başqa bir yerə çevrilməsi deməkdir və bu hər iki məna ilə izah edilmişdir. Çünki bəzi rəvayətlərdə yer üzü atəş olacaq, göylər cənnət olacaq deyilmiş, bəzi rəvayətlərdə də yer üzü gümüş külçəsi kimi ağappaq, üzərində qan tökülməmiş, günah işlənməmiş başqa bir yer olacaq deyilmişdir.

Səhl b. Saddan rəvayət edildiyinə görə, mən dinlədim, Peyğəmbər (SAV) buyururdu ki, “Qiyamət günüdə insanlar tərtəmiz bir dairə kimi ağ və parlaq bir yer üzərində həşr olunacaqlar.” (Buhari, Rikak, 44; Müslim, Müvafikun, 28)

Hz. Aişədən rəvayət edilmişdir ki, “O gün yer üzü başqa bir yerlə əvəz olunacaq.” ayəsi haqqında Hz. Peyğəmbərdən soruşdum. “Ey Allahın elçisi! O gün insanlar harada olacaq?” dedim. Buyurdu ki, “Elə bir şey soruşdun ki, ümmətimdən heç biri soruşmamışdı. O vaxt insanlar cəhənnəm körpüsü üzərində, digər bir rəvayətdə sirat (körpüsü) üzərində olacaqlar.” demişdir. (Suyuti, ed-Dürrü’l-Mansur, V, 56)

Ayədə işlədilən əvəz etmənin iki mənası olması ehtimalı var: Biri tamamilə yox etdikdən sonra yenidən yaratma, yəni özünü dəyişdirmək, digəri də maddəsinin qalıcı olması ilə dəyişdirilməsi, yəni vəsfini başqa şeyə çevirməkdir.

Kəlam bilicilərindən bəziləri birinci mənaya üstünlük verirlər. Çünki əvəz etmək yer üzünün özünə istinad edildiyi kimi, “Ondan başqa hər şey yox olacaqdır.” (Qəsəs surəsi, 28/88) ayəsi də bunu açıq şəkildə göstərir. Yuxarıdakı hədisə uyğun olaraq İbn Məsud həzrətləri: “Yer üzərində qan tökülməmiş, günah işlənməmiş, süzülmüş bəyaz gümüş kimi bir yer ilə əvəz ediləcək” sözləri ilə bunun elə yerin özünün əvəz edilməsi olduğunu demiş olur.

Bəzi kəlam biliciləri də ikinci mənaya üstünlük vermişlər. Çünki əvəz etməyin çevirmək mənası da olduğu kimi, ölümdən sonrakı dirilmə haqqındakı “büzdüm hissəsindəki ən kiçik sümük” (Buxari, Tefsiru Sureti, 39/3) hədisində maddənin qalıcılığına işarə edilir.

Maddənin yox olması da ağla görə mümkünsüz deyil. Ona görə maddənin dəyişməsinə inanmaqla bunun ətraflı açıqlamasını Allahın elminə həvalə etmək daha uyğundur.Bununla bərabər bu cür maddənin yox edilməsi şərt olmadığından maddəni başqa bir şeyə çevirməyə inanmaq da mümkündür.

Allahın dəyişməz vəd və intiqamının gerçəkləşməsi, o günkü yer üzü başqa bir yerlə əvəz ediləcək. “Yer uzanıb dümdüz olacağı; Qoynunda olanları bayıra atıb boşalacağı və Rəbbinin buyuruğunu haqq olaraq eşidib itaət edəcəyi zaman (insan dünyada yaxşı və pis əməllərin cəzasını layiqincə alacaqdır)!” (İnşiqad surəsi, 84/3-5) kimi ayələrə bax. Göylər də elə dəyişəcək, yarılacaq və çatlayacaq, günəş və ay tutulub büküləcək, ulduzlar söndürülüb dağdılaraq büküləcək, başqa göylərə çevriləcək. Yəni qiyamət qopacaq, bu dünyanın yeri və göyləri əvəzinə axirət yeri, axirət göyləri qurulacaq. (bax: Elmalılı, əlaqədar ayənin təfsiri; Razi, XIX, 146; Taberi, XIII, 163-165)

Allahu Azimüsşanın xas adları qullara ad olaraq verilməz. Ancaq sifətləri ad olaraq verilə bilər. Məsələn; Kərim, Hafiz, Qadir, kimi sözləri insanlara ad olaraq vermək caizdir. Ancaq bu adların başına bir (Abd-Əbd) sözü əlavə edərək söyləmək çox gözəl bir diqqətdir. Çünki (Abd-Əbd) sözünü əlavə edərək söylədiyiniz təqdirdə Kərimi Abdülkərim olaraq söyləyərsiniz. Bu təqdirdə Kərimin qulu demiş olacağınızdan məna çox gözəl bir şəkil alar.

Necə ki Rəhimin başına da bir (Əbd) sözü əlavə edərək söylədiyinizdə rəhimin qulu mənasına Əbdülrəhim demiş olarsınız. Məcburu olmasa da gözəl bir həssaslıq olar.

Əlavə məlumat üçün:

http://www.sorularlaislamiyet.com/subpage.php?s=show_qna&id=1528

Bir insan Allaha iman edirsə Onun bütün sifətlərinə, adlarına da iman edəcək. Bilindiyi kimi iman bölünməni qəbul etməz. Yəni bəzi iman həqiqətlərinə inanıb bəzilərinə iman etməmək olmaz. Allahın Rəhman, Rəhm, Kərim, Rəzzaq, Şafi kimi camalı adları olduğu kimi; Kahhar, Əziz, Cəbbar kimi cəlalı adları da vardır. Demək ki Allah qorxusu deyilincə, Onun Cəlalı adlarından qorxmaq aydın olacaq. Bu qorxunun ölçüsü günahlardan çəkinməkdir. Allah sevgisinin ölçüsü isə əmrləri yerinə yetirməkdir. Buna görə bir insan, "Allah yalnız sevilər, Ondan qorxulmaz." deyirsə, bu iddiasının altında bu məna yatar:

Allahın yalnız əmrləri dinlənir, lakin qadağanlarından çəkinilməz.

Qaldı ki qadağanlardan çəkinmək də bir İlahi əmrdir. Yəni, Allah sevgisi və qorxusu ürəkdə birlikdə olar.

Məsələn, İlahi Fərman olan Quranda bir çox əmrlər vardır və bunları yerinə yetirməyənlər üçün də yenə ilahi hədələmələr var. Demək olar ki İlahi əmri yerinə yetirməkdə Allah sevgisi və qorxusu birlikdə olar. O əmri tutmaq, sevgini ifadə, edər; o əmri tutmamaqdan çəkinmək isə təqvadır, Allah qorxusudur. Allahın yalnız əmrləri olacağını iddia etmək və Onun qadağanlarına uyğun gəlməyənlərin cəzasız qalacağını düşünmək, həqiqi mənada bir Allah inancıyla uyğun gəlməz.

Bu səhv inanca sahib olanların aldandıqları ən əhəmiyyətli nöqtə Allahdan qorxmağı dünya zövqlərinə və səfalarına maneə sanmalarıdır. Halbuki, "Allahdan havf edən (qorxan), başqalarının qorxusundan xilas olar."

Bəqərə Surəsinin başında, "Quranın müttəqilər (Allahdan qorxanlar) üçün bir hidayət olduğu" bəyan edildikdən sonra, müttəqinin sifətləri belə sıralanar:

 "O təqva sahibləri, qeybə inanarlar, namazlarını qılarlar. Özlərinə verdiyimiz ruzidən də Allah yolunda infak edərlər."

Bu sayılanlar, iman və saleh əməl olduğu halda müttəqinin sifətləri arasında iştirak etmişlər. Bundan bu mənalar açıqca aydın olar: Hər saleh əməl, istiqamətiylə də təqva içində hesab edilə bilər.

Necə ki, Al-İmran Surəsində də müttəqinin sifətlərini belə sıralamaqdadır:

 “O müttəqilər ki, bolluqda da, qıtlıqda da (mallarını yoxsullara) xərcləyər, qəzəblərini udar, insanların günahlarından keçərlər. Allah yaxşılıq edənləri sevər. O müttəqilər ki, bir günah iş gördükləri, yaxud özlərinə zülm etdikləri zaman Allahı yada salıb (tövbə edərək) günahlarının bağışlanmasını istəyərlər. Axı günahları Allahdan başqa kim bağışlaya bilər? Və onlar etdiklərini (gördükləri işin pis olduğunu) bildikdə (tövbədən sonra) bir daha ona qayıtmazlar.” (Al-İmran Surəsi, 134-135)

Görüldüyü kimi bu sayılanlarda təqva ilə saleh əməl iç içədir. Onsuz da, təqva insanı saleh əməl işləməyə aparan əhəmiyyətli bir səbəbdir.

Sualınız cavabı aşağıdakı məqalədə yer alır:

http://www.suallarlaislam.com/index.php?s=article&aid=43

Allahın kitab və sünnədə keçən ad və sifətlərinin xaricində, ona başqa ad vermənin caiz olub olmadığı mövzusunda alimlər arasında fərqli görüşlər vardır. Bəzilərinə görə, bu adlar hamısıdır; kitab və sünnədə keçən ad və sifətlərinin xaricində, hər hansı bir ad istifadə etmək caiz deyil. Digər bəzi alimlərə görə, İslam inancına zidd olmayan, Allaha isnad etməkdə səhv bir məna ifadə etməyən, Allahın qudsiyyətinə yaraşan xüsusiyyətləri -Kitab və sünnədə açıqca olmasa da- istifadə etməkdə bir qorxu yoxdur.

Xüsusilə -Qəzalinin də ifadə etdiyi kimi-, adların hamısı olması daha uyğundur. Allah –bir-başa və ya Rəsulunun diliylə- özünə hansı adlar qoymuşsa o adların xaricinə çıxmamaq lazımdır. Çünki, adlar şəxsən təyin olunmuşdur. Bir insanı adının xaricində başqa bir adla çağırmaq səhv olduğu kimi, Allah haqqında da bu belədir. Lakin sifətlər belə deyil. Məsələn adı Həsən olan bir kimsənin bəzi xüsusiyyətlərini xatırlatmaq üçün "ustad, mürşid, kamil insan" kimi xüsusiyyətlərlə xatırlamaqda bir qorxu yoxdur. Bunun kimi, Allahın Şəxsi qudsiyyətinə zidd olmayan gözəl sifətləri onun haqqında istifadə etməkdə bir qorxu yoxdur.  Çünki sifətlər sabit ad deyil.

Əslində insanlıq tarixi boyunca Allahın varlığının inkarı çox azdır. Ümumiyyətlə başqa obyektlərə ibadət edən müşriklər qüvvət sahibi Allaha inanırdılar. Bu həqiqəti göz qarşısında saxlayan Quran, daha çox Allahın birliyini vermişdir. Lakin bu xüsus unudulmamalıdır ki, Allahın birliyinin isbatı, zəruri olaraq varlığının isbatını da özü ilə gətirməkdədir. Çünki, var olmayanın birliyindən söz edilə bilməz.

Bununla birlikdə, aşağıda tərcümələri verilən ayələr, Allahın varlığını göstərən onlarla ayədən bir neçəsidir:

Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi. O sizi (əcəliniz gəldikcə) yenə öldürəcək, sonra (qiyamətdə) yenə də dirildəcək və daha sonra siz (əməllərinizin haqq-hesabı çəkilmək üçün) Ona tərəf (Onun hüzuruna) qaytarılacaqsınız. (Bəqərə, 28).

Həqiqətən, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birini əvəz etməsində, içərisində insanlar üçün mənfəətli şeylər olan gəmilərin dənizlərdə üzməsində, quruyan yer üzünü Allahın göydən yağmur yağdıraraq yenidən diriltməsində, cins-cins heyvanları onun hər tərəfə yaymasında, göylə yer arasında ram edilmiş küləyin və buludların bir səmtdən başqa səmtə döndərilməsində, (Allahın hikmət və qüdrətinə dəlalət edən) əlamətlər vardır. "(Bəqərə, 164).

Peyğəmbərləri də (onlara) belə cavab vermişdilər: “Məgər göyləri və yeri yaradan Allaha da şübhə etmək olarmı?! (Allah) günahlarınızı bağışlamaq və sizə müəyyən bir vaxta qədər (ömrünüzün sonuna kimi) möhlət vermək (sizi əzabla deyil, öz əcəlinizlə öldürmək) üçün imana dəvət edir”. Onlar demişdilər: “Siz də bizim kimi adi bir insansınız. Bizi atalarımızın ibadət etdiklərindən (bütlərdən) döndərmək istəyirsiniz. (Əgər bacarırsınızsa, sizin ibadət etdiyiniz Allahın haqq, bizim tapındığımız bütlərin isə batil olmasını sübut edən) açıq-aşkar bir dəlil gətirin!” (İbrahim, 10).

(Ya Peyğəmbər!) De: “Doğrudanmı siz yeri iki gündə yaradanı inkar edir və Ona şəriklər qoşursunuz? O ki, aləmlərin Rəbbidir!. "(Fusssilət, 9).

- "ONun (varlığının və qüdrətinin) dəlillərindən biri: Sizi torpaqdan yaratmış olmasıdır. Sonra dünyaya yayılmış bəşəriyyət halına gəldiniz."

Sizi (atanız Adəmi) torpaqdan yaratması, sonra da sizin (hərənizin) bir insan olub yer üzünə yayılmağınız Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Sizin üçün onlarla ünsiyyət edəsiniz deyə, öz cinsinizdən zövcələr xəlq etməsi, aranızda (dostluq) sevgi və mərhəmət yaratması da Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Həqiqətən, bunda (bu yaradılışda) düşünən bir qövm üçün ibrətlər vardır! Göylərin və yerin yaradılışı, dillərinizin və rənglərinizin müxtəlifliyi də Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Şübhəsiz ki, bunda bilənlər (ağıl və elm sahibləri) üçün (Allahın vəhdaniyyətinə, Onun hər şeyə qadir olmasına dəlalət edən) nişanələr vardır! Gecə və gündüz yatıb dincəlməyiniz (gecə istirahət etməyiniz, gündüz əlləşib çalışmağınız), nemətindən ruzi (qismətinizi) axtarmanız da Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Həqiqətən, (öyüd-nəsihət) eşidənlər üçün bunda ibrətlər vardır! Sizə həm qorxu, həm də ümid verən (sizi vurmasından qorxduğunuz, dalınca isə yağış yağmasına ümid bəslədiyiniz) ildırımı göstərməsi, göydən yağmur endirib öləndən sonra (onunla) torpağı diriltməsi də Onun qüdrət əlamətlərindəndir. Şübhəsiz ki, bunda ağılla düşünən bir qövm üçün ibrətlər vardır. Göyün və yerin Onun əmrində durması, sonra sizi bircə dəfə (İsrafilin suru bir dəfə üfürməsi ilə) çağıran kimi dərhal yerdən (qəbirlərinizdən dirilib) çıxmağınız da Onun qüdrət əlamətlərindəndir."(Rum, 20-25).

Yoxsa onlar heç bir şeydən (xaliqsiz) yarandılar?! Yaxud onlar (öz-özlərini) yaradanlardır?! Yoxsa göyləri və yeri yaratdılar?! Xeyr, onlar (Allaha) ürəkdən inanmırlar!(Tur, 35-36).

Əvvəlki dövrlərdən XX əsrin başlanğıcına qədər inkişaf edərək və dərinləşərək gələn elmi düşüncədə və elmi nəzəriyyədə keçərli olan səbəbiyyət anlayışı və ya səbəbiyyət məfhumunun qavranılması tanınmış elm adamı Albert Eynşteynin məşhur “Tanrı zər atmaz” ifadəsində əks olunur. Hər şeyin bir-birinə bağlılığını, hər inkişafın və ya nəticənin özündən əvvəlki hadisənin və ya təsirin məhsulu olduğu düşüncəsi geriyə doğru hərəkət etdikdə sonsuz bir səbəb-nəticə əlaqəsinə gətirib çıxarır. Bu düşüncəyə görə elmin əsas sualı “Nə üçün?” sualıdır.

Bundan başqa, oxşar səbəblərin oxşar şərtlərdə eyni nəticə verəcəyini iddia etməsi də səbəbiyyət prinsipinin əsas iddialarından biridir. Frensis Bekon təbiət elmlərindəki irəliləyişlərlə səbəbiyyət prinsipinin açıq şəkildə elmin təməli olduğunun sübut edildiyini irəli sürmüşdür. Xüsusilə, fizika elmi uzun illər səbəbiyyət prinsipi altında tərif edilmiş və dəyərləndirilmişdir. Kvant fizikasının inkişafından bəri elmin bütün prinsiplərilə bərabər ən çox müzakirə edilən prinsipi səbəbiyyət prinsipi olmuşdur.

Səbəbiyyət anlayışı da determinizm çərçivəsində dəyərləndirilir.

Biz də Albert Eynşteyn kimi düşünür və “kainatda mövcud olan dəyişməz prinsiplər, mükəmməl nizam-intizamlar, hikmətli davranışlar, hikmətli səbəblər zəncirinin”şahidliyi ilə “Tanrı zər atmaz” deyirik, Rəbbimizə iman edirik.

Təbii ki, determinizm yönündən işi səbəblərə həvalə edərək küfrə girənlər də var. Məlumdur ki, qoyun su içir, süd verir, arı su içir, bal verir, ilan su içir, zəhər qusur.

Bu sözdən insanın acizliyini və zəifliyini ağıl, qəlb və ruhu ilə hiss edərək Allahın Qüdrətinə sığınanları fərqləndirmək lazımdır. Çünki bu vəziyyət bir ibadətdir, mərifətdir və böyük məqamdır.

Sualınızdakı acizlərə gəlincə:

Hədis rəvayətində bu ifadələrə yer verilmişdir:

“Şübhəsiz ki, Allah ağıl işlədilməsini təriflə, acizliyi/tənbəlliyi isə məzəmmətlə qarşılayır. Elə isə hər hansı bir şey qarşısında məğlub olarsansa, -Mənim üçün Allah kifayətdir, O ən gözəl vəkildir- söylə.” (Kenzu’lummal, h. No: 5616).

Bu hədisdən “Allah aciz qullarını sevmir...” kimi başa düşmək səhv deyil. Ancaq bu acizliyi doğru anlamaq lazımdır.

-Əgər acizlikdə məqsəd günah işləməkdirsə, sualdakı ümumi fikir doğru deyil. Çünki Allah tövbə edən günahkar qullarını sevdiyini kitabında elan etmişdir.

“... Allah tövbə edənləri və pak olanları sevər.” (Bəqərə surəsi, 2/222) ayəsində bu cəhət açıq şəkildə vurğulanır.

- Əgər acizlikdə məqsəd nəfsinin əsiri, şeytanın oyuncağı olmaq, yazıq bir vəziyyətə düşmək, həyatının sonuna qədər tövbə etməyə cəsarət etməyəcək qədər aciz olmaqdırsa, bu halda “Allah aciz qullarını sevmir” fikri doğrudur. Çünki bu kimi insanlar Allahın qulları üçün ardına qədər açdığı sonsuz rəhmət qapısı olan tövbə/giriş qapısından içəri girmək cəsarəti göstərməmiş yazıq şəxslərdir.

-Bir hədisi-şərifdə Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm belə buyurmuşdur:

-“Ağıllı şəxs nəfsini hesaba çəkən, ölümdən sonrakı həyata hazırlaşmağa çalışan şəxsdir. Aciz şəxs isə nəfsinin istək və həvəsinin ardınca düşən (ölümdən sonrası üçün heç bir hazırlıq görməyən), sadəcə öz xəyalları ilə Allahdan layiq olmadığı şeylər gözləyən şəxsdir.” (Kənzu’l-Ummal, h. No: 7036)

- Bu hədisdən də açıqca başa düşülür ki, mövzumuzla bağlı acizlik anlayışı gücsüzlük, zəiflik mənasında deyil. Çünki “Allah hər kəsi yalnız qüvvəsi yetdiyi qədər yükləyər...” (Bəqərə surəsi, 2/286) ayəsində gücsüzlüyün günah olmadığı, əksinə, güclü bir üzür olduğu ifadə edilir. Belə ki, fiziki cəhətdən gücsüz olan şəxslər oruc tutmaqdan, zəkat verməkdən, həccə getməkdən üzürlü hesab olunurlar. Ayaq üstə namaz qıla bilməyən oturaraq, otura bilməyən böyrü üstə və ya arxası üstə yataraq namazını qıla bilər.

- Bu açıqlamalardan qəti olaraq deyə bilərik ki, sözügedən acizlik anlayışı gücü yetdiyi halda Allahın əmr və qadağalarına riayət etməyən, tənbəllikdən vəzifəsinə barmaqarası baxan, imanlı vicdanının səsini dinləməyən, vəhyin işığında tərbiyə edilmiş ağıl və qəlbinin səsini qulaqardı edən şəxsin göstərdiyi tənbəllik və etinasızlıqdır.

- Xüsusilə, aciz şəxs ağlını işlətməyən axmaq şəxsdir. Davamlı olaraq nəfsinin pis arzularını yerinə yetirməklə həyatını keçirdiyi halda utanmadan “Allahın işini kimsə bilməz, bəlkə hər kəsdən əvvəl cənnətə məni qoyar...” kimi məntiqsiz sözlərlə özünə təsəlli verən şəxsdir.

Mənbələrdə gördüyümüz qədər, bu mövzuda Peyğəmbərimiz Hz. Muhamməd (s.ə.s.)-in bir açıqlaması olmamışdır. Hətta Hz. Əbu Zərin “Rəbbimizi gördünüzmü?” sualına “O, bir Nurdur, necə görə bilərəm?” şəklində cavab vermişdir. Yəni Onun mahiyyəti bilinmir, o şəkildə görülə bilməz. Digər bir rəvayətdə Peyğəmbərimiz Hz. Muhamməd (s.ə.s.) “Bir Nur gördüm.” demişdir. (bax: İbn Hacer, Fethu’l-Bari, tefsiru sureti’n-Necm).

Bu mövzuda alimlərin fərqli fikirləri var. İbn Huzaymə səhih bir hədislə Hz. Enesdən nəql edərək “Peyğəmbərimiz Hz. Muhamməd (s.ə.s.)-in Allahı gördüyünü” söyləmişdir. (a.k.ə).

Ancaq Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) meracın İlahi sirrdən çox danışmadığı bilinir. Çünki “Bu kiçik ağıl bunu dərk etməz. Bu tərəzi bu qədər ağırlığı (mənəvi sıxıntını) çəkə bilməz.”

Əsla, Allah zaman və məkandan uzaqdır. Hər şeyi yaradan və heç bir şeyə bənzəməyən Allah üçün belə şeylər demək olmaz.

Ərəbistan xalqının çoxunu belə bir düşüncədə olduğu ilə günahlandırmaq səhvdir. Fərqli düşüncədə olanlar olsa da, əhli-sünnəyə zidd bir inancın olacağı ehtimalında deyilik.

Quranda “Rəhman ərşi yaradıb hökmü altına almışdır” . (Ta Ha surəsi, 20/5) kimi ayələr mənası dərin, fərqli olan “mütəşabih” ayələrdir. Bu cür ayələri açıqlamaq üçün iki metoddan istifadə edilmişdir.

Birinci metod Sələf (təqribən hicri III-IV əsrə qədər) alimlərə aiddir. Onlar “Quranda necə bir ifadə işlədilmişdirsə, biz onu olduğu kimi qəbul edirik, lakin həqiqi mənasını Allaha həvalə edirik.” demişlər. Məsələn, Quranda “Rəhman/Allah ərşi yaradıb hökmü altına aldı” deyilmişdir. Biz də bunu belə qəbul edirik. Ancaq bununla Allah nəyə işarə etmişdirsə, biz də ona iman edirik. Ərəbistanda da bu düşüncə hələ də bir qisim insanlara hakimdir. Arkadaş bunu demək istəmişdir.

İkinci metod daha sonra gələn – xələf alimlərinə aiddir. Onlar deyirlər ki, Allah məkandan asılı olmadığına görə bu cür ayələrdə işarə edilən mənanı üzə çıxarmaq lazımdır. O da budur:

Ərşə istiva etmək taxta çıxmaq mənasını verir. Bu taxta çıxmaq həqiqi deyil, məcazi mənadadır. “Bir padşah taxta çıxdı, bir prezident rəhbərlik kürsüsündə oturdu” dedikdə əslində onun maddi bir kürsüdə oturduğu ifadə edilmir. Elə bunun kimi “Allahın Ərşə istiva etməsi bütün Kainata hökmran olduğunu ifadə edir.”

Rəsulullah (s.ə.s.), Cahiliyyə cəmiyyətinin gözəl adətlərinə müdaxilə etməmiş, hətta  o gözəl adətlərin qalıcı olması üçün səy göstərmişdir; bəzi adətləri islah etmiş, bəzilərini də tamamilə qadağan etmişdir.

Bilindiyi kimi Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Miladi 571 ili Rəbiuləvvəl ayının 12-də bazar ertəsi günü dünyaya gəlmişdir. (Hamidullah, 1/39) O dövrdə Ərəbistanda mövcud olan dinləri və inancları araşdırdığımızda və Qurani Kərimdən də anladığımıza görə, qarşımıza müxtəlif qəribə inanclar çıxmaqdadır. Bunların bəziləri bunlardır.

1. Həniflik: Hz. İbrahim (ə.s.)ın dininin qalıqlarını davam etdirən kəslər idi. Ərəblərin çoxunun, bütpərəstlik yayılana qədər bu inanca mənsub olduqları qəbul edilməkdədir. Hz. İsmayıl (ə.s.) vasitəsiylə Həniflik inancını qəbul etmişdilər. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın doğumu əsnasında mövcud olan Həniflər, Allahın birliyinə inanarlar, bütlərə ibadəti rədd edərlər, hesaba inanarlar, bir çox cahil adət ənənəsini qəbul etmirdilər.

2. Ulduzlara İbadət Etmə: Yəməndə, Ərəb Yarımadasında (bəzilərinə görə Şam ətrafında) Horran vadilərində və Yuxarı İraqda ulduzlara ibadət edən insanlar var idi. Bunlara Sabisilər deyilərdi. Ulduzlara ibadət etmənin Ərəblər arasında nə vaxt və necə başladığını qəti olaraq bilməməmizə baxmayaraq, Qurani Kərimdə (Nəml, 27/20-24) surəsində toxunulan Süleyman (ə.s.) ilə Səba kraliçası (Belkıs bint Şurahil) hekayəsindən bu inancın Hz. Süleyman zamanında da mövcud olduğunu anlayırıq. Bunlar, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) zamanına qədər varlıqlarını davam etdirmişlər. Necə ki, Qurani Kərimdə bunlar haqqında belə buyurulmaqdadır:

Gecə və gündüz, günəş və ay Onun (vəhdaniyyətinə, qüdrət və əzəmətinə dəlalət edən) əlamətlərindəndir. Günəşə və aya səcdə etməyin, onları yaradan Allaha səcdə edin! Əgər Ona ibadət edirsinizsə (heç bir şərik qoşmadan ibadət edin)! (Fussılət, 37)

Ancaq bunlar, o dövrdə az idilər.

3. Alovpərəstlik: Bəhreyn və İraqda alovpərəstliyə inanan bəzi qruplar var idi. Alova ibadət edirdilər. Alovpərəst İran İmperatoru bunları himayə edirdi. Daha sonraları İslam inanclarına bəzi fitnələr soxmaq və Müsəlmanlar arasında fitnə toxumları yaymaqda Yəhudilərlə birlikdə əhəmiyyətli rol oynadılar.

4. Xristianlıq: Yarımadanın şimalında Tağlib, Kudaya, Gassan qəbilələri arasında və Cənubi Yəməndə bəzi Xristian qruplar var idi. Bunların da siyasi və əsgəri hər hansı bir gücləri yox idi. Yarımadanın içində də bəzən bəzi Xristian qruplara rast gəlmək mümkün idi. Xristianlıq, Ərəbistana Həbəşlilər və Romalıların işğalları nəticəsi M. 340 illərindən etibarən girmişdir. (Mübarəkfuri 1980, 47)

5. Yəhudilik: Yəmənin, Vadi'l-Kura, Heybər, Təyma və Yəsribdə (İslam əvvəli Mədinə) Yəhudilər var idi. Bunlar, digər inanc qruplarına görə əsgəri, siyasi və iqtisadi güclərə sahib idi. Özlərini Allahın seçmə milləti qəbul edir və Allahın insanları onlarla idarə edəcəyinə inanırdılar. Bu səbəblə, gözlənilən son peyğəmbərin özlərindən biri olacağı fikrində idilər. Ərəbistana, ölkələrinin M. Ö. 587 ilində Buhtünnasır tərəfindən işğal edilməsi nəticəsində köç etmişdilər. (a. g. e., 46)

6. Bütpərəstlik: Ərəb Yarımadasının hər tərəfinə yayılmış, digər bütün inanclardan daha çox təsirə sahib və daha çox məşhur idi. Ərəbistana bu inancın nə vaxt soxulduğu, necə məşhur hala gəldiyi mövzusunda dəyişik görüşlər vardır. Bunlardan ən məşhur olanı, bütpərəstliyi Ərəbistana Əmr b. Luhay adında birinin soxduğudur. Huzaya qəbiləsinin rəisi olan bu şəxs, dinlərə olan maraq və doğruluğuyla tanınmış biriydi. Dövrün insanları onu böyük alimlərdən biri olaraq görürdülər. Bir növ dəri xəstəliyinə tutulan Əmrə, Şam bölgəsində olan Horrana getməsi və orada olan şəfalı bir suyla yuyunması tövsiyə edilər. Bu tövsiyəyə tabe olaraq ora gedən 'Əmr, o suyla yuyunar, yaxşılaşar. Orada insanların bütlərə ibadətlərini görər, bundan xoşlanar. Hubel adlı bütü götürüb Məkkəyə gətirib Kəbəyə tikər və ona ibadətə başlayar. Qövmünün də ona ibadət etməsini istəyir. Zamanla bu vəziyyət Ərəblər arasında o dərəcə yayılar ki, hər qəbilənin ibadət etdiyi bir bütü olar. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) Məkkəni fəth etdiyində Kəbədə 360 büt vardı və Peyğəmbərimiz bunların hamısını qırdırıb, Kəbəni bütlərdən təmizləmişdi.

Başqa bir rəvayətə görə isə, Hz. İsmayılın uşaqları çoxalıb, dolanışıq səbəbiylə Məkkənin xaricinə çıxmağa məcbur olduqlarından, Məkkədən çıxışlarında, ataları İsmayılın xatirəsini daşıyan Hərəm torpağından bir miqdar aparır, sonra bu torpağı qorumaq üçün ona həddindən artıq hörmət göstərirdilər. Bu iş zamanla inkişaf edərək, onu müqəddəs qəbul edib, ona ibadətə çevrildi. Beləcə bütpərəstliyin təməli atılmış oldu və gün keçdikcə şəkillənərək inkişaf etdi.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in olduğu əsl mühit olan Hicaz bölgəsində ən məşhur inanc bu bütpərəstlik olduğu üçün, Peyğəmbərimiz mübarizəsini əvvəlcə bütpərəstliyə qarşı vermişdir. Bəzilərinin adları Quranda da keçən bu bütlərin məşhurları bunlar idi:

Menat: Məkkə ilə Mədinə arasında, dəniz sahilinə yaxın əl-Musəlləl deyilən bir yerdə idi. Ənsar qəbilələri, Sad, Huzaya vs. buna ibadət edərdilər.

Lat: Taifdə idi. Taiflilər buna ibadət edərdilər. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Məkkənin fəthindən sonra Əbu Süfyan b. Hərb və Muğirə b. Şubəni göndərib onu qırdırdı.

Uzza: Gatafan, Gani və Bahilə qəbilələrinin bütü idi. Peyğəmbərimiz (s.ə.s.), Hz. Xalidi göndərib, onu qırdırmışdır.

Hubəl: Qureyşin ən böyük bütü idi. Qırmızı rengde olan deyerli bir daşdan edilmişdi.

Bunların xaricində İsaf, Nailə, Vədd, Suva, Yağus və Yauk vs. adlarla məşhur başqa bütləri daha vardı. Ki, bunlardan bəziləri köhnə Ərəb şeirlərində keçməkdədir. Məsələn: Əmr b. Humamə ət-Dusi, Zülkəffəyn adlı bütü yandırdığı zaman bu beyti söyləmişdir:

"Ey Zulkəffəyn mən sənin atandan qalma deyiləm. Mənim doğumum sənin doğumundan əvvəldir. Mən sənin ürəyinə alov doldurdum." (Şükrü, 2/209)

Ərəblər, bütlərini daşdan, ağacdan vs. maddələrdən etdikləri kimi, yemək maddələrindən də edərdilər. Məsələn, Hənifə Oğulları qəbiləsi xurma və undan etmiş olduqları böyük bir bütü, qıtlıq zamanında yedikləri üçün rəqib qəbilənin şairi tərəfindən belə qınanmışlar:

"Hənifə oğulları, qıtlıq və aclıq zamanı tanrılarını yedi." (Kalaci 1998, 16)

Bu və buna oxşar şeirlərlə, Qurani Kərimdəki bəzi ayələrdən anladığımıza görə bütpərəstlik Ərəblərdən bir çoxunu təmin etmirdi. Onlar, əsl etibarilə Hz. İsmayıl (ə.s.) və dolayısilə də Hz. İbrahimin (ə.s.) inancına sahib olduqlarından, bir Uca Allahın varlığına inanırdılar. Necə ki Qurani Kərimdə bəzi ayələrdə bu xüsusa işarə edilməkdədir: Məsələn:

(Ya Rəsulum!) Həqiqətən, əgər sən (müşriklərdən): “Göyləri və yeri kim yaratmışdır?” – deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allah!” – deyə cavab verəcəklər. De: “Həmd olsun Allaha!” Lakin onların əksəriyyəti (həmd-sənanın kimə məxsus olduğunu) bilməz! (Loğman, 25)

Bil ki, xalis din (sırf ibadət, təmiz itaət) ancaq Allaha məxsusdur. Allahı qoyub (bütləri) özlərinə dost tutanlar: “Biz onlara yalnız bizi Allaha yaxınlaşdırmaq üçün ibadət edirik!” (deyirlər). Şübhəsiz ki, Allah ixtilafda olduqları məsələlər barəsində (qiyamət günü) onların arasında hökm edəcəkdir. Allah yalançı, nankor olan kimsəni doğru yola müvəffəq etməz! (Zumər, 3)

Görüldüyü kimi Ərəblər, bu barədə bir ziddiyyət içərisində idilər. Qurani Kərimdə bir çox ayədə bu ziddiyyətə diqqət çəkilmişdir. Məsələn:

Heç yaradan (Allah) yaratmayana (bütlərə) bənzəyərmi?! Məgər düşünmürsünüz?! (Belə bir sadə, açıq-aydın həqiqəti xatırlayıb bütlərə ibadət etməyin səhv olduğunu anlamırsınız?!) (Nəhl, 17)

(Müşriklərin) Allahdan qeyri ibadət etdikləri (bütlər) heç bir şey yarada bilməzlər, əksinə, onlar özləri (daşdan, ağacdan və sairədən) yaradılmışlar. (Nəhl, 20)

Ərəblərin bütlərə ibadət və mərasim şəkillərini də qısaca belə sıralaya bilərik:

Bütün hüzurunda yalvarmaq, yalvarmaq, bəla və müsibətlər anında kömək etməsini, çətinliklərini aradan qaldırmasını istəmək; Kəbədəki bütləri ziyarət etmək, onların ətrafında təvaf etmək, onlara səcdə etmək, yalvarmaq; bütlər adına, onlara yaxın olmaq üçün qurban kəsmək, ki Qurani Kərimdə: …dikinə qoyulmuş daşlar (bütlər və ya Kəbənin ətrafındakı bütpərəst qurbangahlar) üzərində kəsilmiş heyvanlar və fal oxları ilə pay bölmək sizə haram edildi. Bunlar günahdır… (Maidə, 3) buyurularaq, belə bir davranış şiddətlə qadağan edilmişdir.

Bütpərəst Ərəblər, yemək və içkilərindən, yaxud da əkin və heyvanlardan bir miqdarını bütlərə və Allaha verərdilər, Qurani Kərim, bunu da dilə gətirməkdə və qadağan etməkdədir:

(Müşriklər) Allah üçün Onun yaratdığı əkindən və davardan pay ayırıb öz (batil) inanclarına görə: “Bu, Allahın və bu da (Allaha) şərik qoşduğumuz bütlərin!” – dedilər. Onların bütləri üçün ayrılmış hissə Allaha çatmaz, Allah üçün ayrılmış hissə isə bütlərə çatardı. Onların verdikləri hökm necə də pisdir! (Ənam, 136)

O günün Ərəbləri, öldükdən sonra dirilməyə, axirətə inanmırdılar. Necə ki bir gün, Qureyş böyüklərindən Ümeyye ibn Xələf, çürümüş sümükləri əlinə alıb, Peyğəmbərimizin hüzuruna gələrək, bunları əlində parçalayar və havaya ataraq, Peyğəmbərimizi (s.ə.s.) mat etmək üçün: "Ey Məhəmməd, Allahın bunu da dirildəcəyini sanırsan?" deyə soruşmuşdu. Peyğəmbərimiz də cavab olaraq, "Bəli. Allah (c. c.), səni öldürəcək, sonra dirildəcək və sonra alova atacaq." cavabını vermişdi ki, bu xüsus, Quran-Kərimdə belə dilə gətirilmişdir:

Məgər insan (As ibn Vail, yaxud Übeyy ibn Xələf) onu nütfədən yaratdığımızı görmədimi ki, birdən-birə (Rəbbinə) açıq bir düşmən kəsilərək, Öz yaradılışını unudub: “Çürümüş sümükləri kim dirildə bilər?!” – deyə, hələ Bizə bir məsəl də çəkdi. (Ya Peyğəmbər!) De: “Onları ilk dəfə yoxdan yaradan dirildəcəkdir. O, hər bir məxluqu (yaradılışından əvvəl də, sonra da) çox gözəl tanıyandır! (Yasin, 77-79)

Bütün bu batil inanclara baxmayaraq, o dövr insanlarından Həniflik və Xristianlıqdan təsirlənərək axirət və hesaba inananların da olduğunu görməkdəyik. Necə ki, Cahiliyyə dövrü şairlərindən əl-Ahnəs ibn Şihab bir şeirində belə deyər:

"Şübhəsiz Allahın, qulunu gözəl işləri səbəbiylə hesab günü mükafatlandıracağını bildim ." (Kalaci, 18)

   Bu kainatın və içindəki varlıqların Sanisi (yaradıcısı) olan Cənabı-Haqq bu kainatı çox ciddi qayələr üçün yaratmışdır. Quran bunu belə bildirir:

"Halbuki (biz), göyü, yeri və bunların arasında olanları, oyunçular(ın işi, əyləncəsi) olaraq yaratmadıq.." (Əl-Ənbiya, 21/16)

"Həm göyü, yeri və onların arasında olanları boş yerə yaratmadıq.." (Sad, 38/27)

   Bütün varlıqlar özlərinə məxsus dillərlə Uca Yaradıcını təsbih və təqdis edirlər. Özlərinə verilən vəzifələri böyük bir zövq və şövqlə yerinə yetirirlər. Məsələn, günəş bir saniyə belə geri qalmadan özü üçün təyin edilmiş orbitdə yoluna davam edir. Çaylar bir coşqunluqla dənizlərə doğru axır. İnsanın əmrinə verilən heyvanlar tam bir itaətlə ona xidmət edir.

  Bundan başqa kainat yaradılmasaydı, Allahın sifətlərinin və isimlərinin o sonsuz kamilliyi və gözəlliyi bilinməyəcəkdi. Bu bilgi yalnız Allaha məxsus qalacaqdı. Cənabı-Haqq isim və sifətlərinin mənəvi gözəlliklərini təcəlli etdirməklə, öz cəmal və kamalını bu əsərlərində özü şəxsən müşahidə etdiyi kimi, mələkləri, insanları və cinləri də bu şərəfə, bu lütfə şərik etmək istədi.

    Məxluqatı yaradıb yaratmamaq barəsində Allah, İlahi seçimini yaratma şəklində etmiş və bu seçim məxluqat üçün sonsuz bir rəhmət olmuşdur. Yoxsa, bir adı Saməd (Hər şey ona möhtacdır, O isə heç bir şeyə möhtac deyil) olan Allahın bu aləmi yaratmasının, əstağfirullah- bir ehtiyacdan irəli gəldiyi düşünülə bilməz ...

Müəllif:

Alaaddin Başar (Prof.Dr)

Əvvəla sualda istifadə edilən məntiq özü öz içində içində ziddiyyətlidir.

Çünki "Allahın hər şeyə gücü yetər" mühakiməsi, nəzəri bir iddia deyildir. Əksinə

burada istifadə edilən "hər şey" ifadəsi kainatda var olan hər şeyi əhatə etdiyi kimi, var

olmayanları da var etməməklə əhatə edir.

Yəni "Allahın hər şeyə gücü yetər" demək, həm var etməyə, həm də var etməməyə

gücü yetər mənasına gəlir. Bu isə onsuz da (var olanlar və olmayanlar) reallığı ortaya

qoyur.

Bu səbəbdən, var olanları var etməyə və var olmayanları da var etməməyə gücü

çatan bir yaradıcıdır.

"Məlumatının son sərhəddi olan insan .." ifadəsi də problemlidir.

Çünki yaradılmış olan insanın məlumatının da bir sərhəddi yoxdur. Nə qədər

yeni məlumat olursa olsun onları bilməyə qadir bir mahiyyət sözün mövzusudur. İnsan

məlumatının sərhədləri yoxdur. Yalnız sonsuz bir şəkildə irəliləyən bir məlumatlanma

prosesi sözün mövzusudur.

O halda yaradıcının məlumatının sərhəddindən danışmaq əbəsdir.

Digər əsassız ifadə isə "yalan" anlayışı ilə yaradıcının əlaqələndirilməsidir.

Çünki "yalan" bir şeyi elə olmadığını bildiyi halda olduğundan fərqli göstərməkdir. Var

olan və var edilməyən şeylərin hamısı, olduqları kimidirlər. Öz gerçəkliklərinin

fenomenləridirlər.

Yalan yalnız şeytanda və bir şeytan əməli olaraq insanda mövcuddur. Bunun səbəbi

isə əsl gerçəklik Allah olduğu halda bu həqiqətə əsaslanmamaqdan qaynaqlanan

istisna halıdır. Bu istisna halı da nəticədə doğrunu ifadə edir. İfadə edilən doğru isə

Allaha əsaslanmama gerçəkliyindən ibarətdir.

Ancaq bu əsaslanmama faktiki bir gerçəklik olmayıb, vəhmi (qondarma) bir dil

oyunundan ibarətdir. Çünki bu əməliyyat da ilahi təqdirin məlumatı və izni daxilində

yaradılır.

Əgər bu icazə verilməmiş olsa, insanın azad iradəsindən də bəhs edilə bilməzdi. Bu

səbəbdən iradənin gərəyi fərdlər (işi görən) üçün layiq olduqları dərəcələnmədən söhbət

gedə bilməzdi.

Nəticədə Allah ismi-şərifi dəlalət etdiyi uca Yaradıcımızın camiliyidir (əhatə

edicilik) .

Allah sözü, Cövşən adlı Peyğəmbər Əfəndimizin (s.ə.s.) duasında, min bir olaraq ifadə

edilən bütün ilahi xüsusiyyət və isimlərin cəmindən zühur edən zatlığın ismidir.

Yenə "min" "bir" ifadəsi ilə çoxluq və birlik arasındakı paradoksal ziddiyyəti bir

araya gətirən mənasını da ifadə edilir.

Yenə hədislərdə bəyan edilən 99 Əsma isə, Allah adının içindəki əsmaları sayır, onların

cəmi olaraq yüzüncü də Allah ismi olur.

Bu isimlərdən biri də "sadiqul-vəd" doğru sözlü olandır (vədində sadiq olan).

Yaradılmış olan insanların hansı dindən, hansı fikirdən olursa olsun şeytanlaşmamış bir

şəkildə vicdanı korlanmamış hansından soruşsaq, yalanı rədd edəcəkdir.

Üstəlik bu bütün insanların doğuşdan gətirdiyi bir dəyərdir.

O halda bu yalanı rədd etmə və qəbul etməmə Yaradandan qaynaqlanmaqdadır.

Allah ismi eyni zamanda bir negation (inkar edici) olaraq bəzi xüsusiyyətləri də rədd

edir.

Buna görə yalan söyləyən, zülm edən, əbəs məşğul olan Allah ola bilməz.

Halbuki  Allahdan başqa tarix boyunca qəbul edilən saxta ilahlar hər cür qeyri əxlaqi

xüsusiyyətlərə sahibdirlər.

Bu mövzuda antik Yunan mifologiyası batil etiqadların tanrı anlayışlarının absurdluğunu

qəti olaraq ortaya qoyur.

Unudulmamalıdır ki, həm məntiqi olaraq, həm də faktiki olaraq, Allah bütün nöqsan

sifətlərdən münəzzəh olma və bütün kamil sifətləri ilə də vəsflənmiş olma

mərtəbəsinin adıdır.

Dekartın ontoloji sübutunda ifadə etdiyi kimi, bu mərtəbənin məlumatı zehnimizdə

mövcuddur. Bu məlumat bizə nöqsan olan özümüzdən, ya da kainatdan gələ

bilməyəcəyinə görə açıqdır ki, bizim və kainatın xaricindəki yaradıcımızdan gəlir və

onun zatına xas olan bu mərtəbənin ismi də Allahdır.

  Müsəlman alimlərinin Allahın varlığını isbat etmək üçün istifadə etdikləri arqumentlərdən biri Kosmoloji arqumentdir. Bu arqument aşağıdakı kimidir:

   1. Başlanğıcı olan hər bir şeyin səbəbi vardır.

   2. Kainatın başlanğıcı vardır.

    3. Beləliklə, Kainatın bir səbəbi vardır.

    Bu arqumentasiya xəttinin tam məntiqə uyğun olmasında heç bir şəkk ola bilməz. Əsas məsələ ilk iki fərziyyənin doğru olub-olmamasını yoxlamaqdır. Doğru olduqları halda nəticə də doğru qəbul edilməlidir.

Birinci fərziyyə.

   Bu fərziyyənin doğru olması danılmazdır. Çünki bu insanların bildikləri zəruri şeylər siyahısına daxildir. Bunu inkar etmək, bir şeyin bütünün yarısından daha çox olduğunu inkar etmək kimidir. Həmçinin, bu fərziyyəni inkar etsək, yoxluqdan nəyinsə əmələ gəldiyi qəbul etməliyik. Bu isə sehrbazlığa inanmaqdan daha betərdir. Çünki, sehrbazlıqda ən azından sehrbaz mövcuddur. Digər məsələ isə budur ki, əgər səbəbsiz bir şeyin mövcud olması mümkündürsə, o zaman nəyə görə hər şey və ya bir qisim şeylər səbəbsiz ərsəyə gəlmir? Elm, sağlam düşüncə və bizim gündəlik müşahidələrimiz birinci fərziyyənin danılmaz həqiqət olduğunu göstərir. Doktor Vilyam Leyn Kreyq buna gözəl bir misal verir:

   “Fərz edin ki, səhrada yürüyərkən birdən qarşınıza uşaq şarı çıxır. Əgər sizin dostunuz bu şarın heç bir səbəb olmadan burada mövcud olduğunu desə, bunu heç bir zaman qəbul etməzsiniz. Sadəcə bu şarı götürüb Kainat ölçüsünə gətirmək, səbəbin lazım olmamasını gərəkdirmir, əksinə bu məsələni daha da qəlizləşdir.”

İkinci fərziyyə.

    Kainatın səbəbsiz var olduğunu iddia edən bir çox ateist, Kainatın başlanğıcı olmadığını iddia etməkdədirlər. İkinci fərziyyənin isbatı üçün həm fəlsəfi, həm də elmi arqumentləri istifadə edə bilərik.

     Fəlsəfi arqument – faktiki sonsuzluğun mümkünsüzlüyünə dayanır. Misal üçün, əgər bir insan sıfırdan başlayaraq sonsuza qədər saymaq qərarına gələrsə, bunu heç bir zaman edə bilməz. Çatdığı rəqəm nə qədər böyük olsa belə, daima onun üzərinə bir əlavə etmək mümkün olacaq. İndi bunun əksini düşünün. Mənfi sonsuzluqdan sıfıra qədər saymaq istəyən buna nail ola bilərmi? Fərz edək ki, biz Kainatın sıfırıncı ilində yaşayırıq. Əgər Kainatın əvvəli olmasa idi, yəni sonsuz keçmişi olsa idi, heç bir zaman illərin sayı sıfıra gəlib çata bilməzdi, lakin bizim mövcud olmağımız Kainatın əvvəlinin olduğuna dəlalət edir. Əgər Kainatın sonsuz keçmişindən xüsusi aparat hər keçən il üçün mənfi sonsuzluqdan sıfıra qədər saysaydı, sıfıra heç bir zaman çata bilməzdi. Çünki mənfi sonsuzluqdan nə qədər sayırsan say, sıfıra çatmaq mümkün deyildir. Qeyd edək ki, sıfır il sadəcə bir misaldır, mənfi sonsuzluqdan sayaraq mənfi milyona və ya milyarda çatmaq da mümkün deyil. Bütün bunlar göstərir ki, mənfi sonsuzluq məfhumu faktiki Kainatda mövcud deyil. İndiki hala çatmaq üçün, Kainatın mütləq bir başlanğıcı olmalıdır.

     Digər bir misal verək: Fərz edin ki, siz dostunuzdan borc almaq istəyirsiniz. Amma sizin dostunuzda pul yoxdur və o, öz növbəsində öz dostundan borc alır. Lakin onun dostunda da pul yoxdur və o, başqa bir adama müraciət edir. Əgər biz bu silsiləni sonsuza qədər davam etsək, pul sizin əlinizə heç bir zaman çatmaz. Əlinizə pulun çatması ona dəlildir ki, sonda kimdəsə pul tapılıb. Kainatda bir-birini izləyən səbəblər də belədir. Ateistlərin inancına görə, sizin səbəbiniz sizin valideynlərinizdir, onların səbəbi isə öz valideynləridir və beləcə ilk adamlara, sonra meymunlara sonra bir hüceyrəli varlıqlara, sonra günəş sisteminə, ilk qalaktikalara.. və bu cür davam edir. Əgər ilkin səbəb olmasaydı və bu səbəblər sonsuza qədər – keçmişə davam etsəydi, siz mövcud ola bilməzdiz, necə ki əgər pulu olan bir nəfər tapılmadığı təqdirdə pul sizə heç bir zaman ulaşmayacaqdır. Burada da sizin mövcudluğunuz sadəcə bir misal idi. Bu gün mövcud olan istənilən əşyanın bir səbəbi vardır, onun səbəb silsiləsini də misal vermək olar. Səbəblərin sonsuza qədər – keçmişə getməsi mümkün deyil, ilkin səbəbin olması labüddür.

        Fəlsəfi yanaşmanın güclü tərəfi odur ki, sonsuz səbəblər silsiləsinin mümkünsüzlüyü bizim Kainatdan kənarda da doğrudur. Günümüzdə bir çox ateist sonsuz Kainat teoriyasının dəstəklənilməsinin mümkünsüzlüyünü görüb multikainat və ya digər teoriyalara əl atırlar. Lakin multikainat teoriyası da sonsuz səbəblər silsiləsinin mümkünsüzlüyünü atlaya bilməz, onun da mütləq ilkin səbəbi olmalıdır.

      Elmi arqumenti isə iki hissəyə bölə bilərik. Əgər məsələnin kosmoloji tərəfinə nəzər salsaq, o zaman görərik ki, Kainatın başlanğıcı haqda genişcə qəbul edilmiş teoriya – Böyük Partlayış (Big Bang) teoriyasıdır. Bu teoriyaya əsasən Kainat sözün əsl mənasında yoxluqdan əmələ gəlib. Şübhəsiz ki, kosmik başlanğıc problemindən yaxa qurtarmaq üçün digər teoriyalar irəli sürülmüşdür, lakin bu teoriyalardan heç biri elmi dairələr tərəfindən Big Bang teoriyasından daha inandırıcı olaraq qəbul edilməmişdir. Bundan əlavə, termodinamikanın ikinci qanununa əsasən, Kainat müəyyən bir zaman mövcud olduqdan sonra soyuq, qaranlıq və həyat təmin etməsi mümkün olmayacaq bir hala gələcək. Əgər Kainat başlanğıcsız mövcud olsa idi, o zaman Kainatın çoxdan bu hala gəlməsi lazım olacaqdı. Bunun baş verməməsi, Kainatın bir başlanğıcı olduğuna açıq-aşkar sübutdur.

      Bu iki fərziyyədən Kainatın bir səbəbi olduğu nəticəsinə gəlirik. Məşhur ateist Deniel Dennet bu nəticə ilə razılaşır. Lakin Kainatın səbəbinin Kainatın özü olduğunu deyir. Bu isə açıq-aydın bir cəfəngiyatdır. Diqqət yetirmək lazımdır ki, Dennet Kainatın özü özünü yaratmasından qabaq mövcud olduğunu demir. Əksinə, Kainat mövcud olmadığından qabaq özünü yaradıb. Lakin bir şeyə səbəb olmaq üçün mövcud olmaq lazımdır. Qısası, Dennetə görə Kainat mövcud olmaqdan qabaq mövcud olmalı idi! Bu isə açıq-aşkar nonsensdir.

     Lakin Kainatın ilkin səbəbinin hansı xüsusiyyətləri olmalıdır? İlk növbədə bu Varlıq bizim anladığımız zaman, materiya və məkan məfhumlarından üstün olmalıdır, onların qanunlarına tabe olmamalıdır, çünki zaman, məkan və materiya məfhumu Kainatın xüsusiyyətlərindəndir. İkinci isə, bu Varlıq özü səbəbsiz mövcud olmalıdır, çünki yuxarıda göstərildiyi kimi sonsuz səbəblər silisiləsi mümkün deyil, səbəblər silsiləsinin hansısa bir nöqtəsində ilkin səbəbin olması labüddür. Sonra, bu ilkin səbəb nəhəng bir gücə və intellektə sahib olmalıdır. Çünki ilkin materiya olmadan bu qədər nəhəng və dəqiq Kainatı yaratmışdır.

     Və son olaraq, bu Varlıq İradə sahibi olmalıdır, çünki Kainatı yaradıb-yaratmamaq arasında seçim etmək iradənin mövcudluğuna işarədir. Deyilə bilər ki, nəyə görə iradə sahibi olmalıdır, bəzi səbəblər iradəsiz belə təsir edir. Misal üçün, od yandırır, lakin bilirik ki, o heç bir iradə sahibi deyil.

    Buna cavab olaraq deyəcəyik ki, ilk növbədə Kainat kimi bir varlığın iradəsiz varlıq tərəfindən yaradılması inandırıcı deyil. Əgər bir saat götürsək və onun iradəsiz bir varlıq tərəfindən icad olunduğunu desək, ateistlər bu sözə gülərlər. Kainat isə saatdan qat-qat daha mürəkkəb, gözəl və nəhəng varlıqdır.

     Cavabımızın ikinci tərəfi odur ki, iradəsiz səbəbin öz nəticəsindən ayrı olması təsəvvür edilə bilməz. Doktor Kreyq bu məsələdə də gözəl misal verir. Biz bilirik ki, temperaturun sıfır dərəcədən aşağı olması suyun buza dönməsinə səbəbdir. Əgər temperatur əbədi olaraq sıfır dərəcəsindən aşağı olsa idi, orada olan su da ədəbi olaraq buz şəklində olardı. Sıfır altından olan temperatur iradə sahibi deyil. Ona görə özü əbədi olduğu halda, nə zamansa suyu buza döndərməyə başlaya bilməz. Lakin əbədi olaraq oturan insanı təsəvvür edin. Bu insan istədiyi an ayağa dura bilər və beləliklə nəticənin səbəb ilə bir yerdə əbədi mövcud olması gərəkməz. Buradan anlayırıq ki, əgər Kainatın səbəbi iradəsiz bir Varlıq olsa idi, Kainat da o Varlıq kimi əbədi olaraq mövcud olmalı idi, lakin biz bunun belə olmadığını bilirik. İradəli varlıq isə, özü əbədi mövcud olmasına baxmayaraq, istədiyi an sonlu keçmişi olan Kainatı yarada bilər.

     Kosmoloji Arqument çox sadə və güclü arqumentdir. Onun nəticəsində biz Kainatın bizim anladığımız zaman, materiya və məkan məfhumlarından üstün, əbədi, səbəbsiz, inanılmaz dərəcədə qüdrətli olan, intellekt və iradə sahibi olan bir Varlıq tərəfindən ərsəyə gətirildiyini başa düşürük.

   Vəd söz vermək, ümumi mənada yaxşılıq, pislik, mükafat və təhdid, hər cür söz vermə; Allahın vəd etdiyinin həyata keçməsi mənasında Əqaid və Kəlam terminidir.

     Pislik vəya təhdid ifadə edən söz verməyə isə; "Vaid" deyilir.

    Cənnət Allahın vədi, Cəhənnəm isə vaididir.

    - Bu mövzuda alimlərin fərqli şərhləri vardır.

    Vəd ilə Vaid arasında fərq görməyənlər və hər iki mövzuda da Allahın sözünü yerinə yetirməsi gərəkdiyini söyləyənlər vardır.

   Bir də, Vəd ilə Vaidi ayrı görənlər və cəzanı verməmək mənasına gələn Vaidi  yerinə yetirməməyin Allah üçün caiz olduğunu söyləyənlər var. (Bax. Ət-Təftazani, Şərhul-Məqasid, 2 / 225-238)

 -Xulful-Vaidin (cəzanı bağışlamaq) Allah haqqında caiz olduğunu söyləyənləri dəstəkləmək üçün bu dəlilləri göstərmək mümkündür:

   a) Vədə (gözəl işə mükafat vermə sözündə) vəfasızlıq göstərmək çirkin bir şeydir. Onun üçün Allah haqqında beləbir şey düşünülməz. Çünki bu ədalət anlayışına ziddir.

  Xulful-Vaid (cəzanıbağışlamaq) isə, ədalətdən ikrama, ehsana keçməkdir.Cəzalandırmaqdan əfvə getməkdir ki, bu çox gözəl bir şeydir və Allah haqqında caizdir.(Bax. Şərhul-Məqasid, a.k.y, Şeyx əl-Useymini, Məcmuu'l-Fətava, 8 / 220-221)

  b) Qur`anda olan "cəzalandırma" sözü yalnız kafirlər üçündür. Mükafat sözü isə möminlər üçündür.Buna görə, Xulful-Vaidi (cəzanı bağışlamaq) caiz görənlər bunu yəni möminlər haqqındakı əfvi qəsd etmiş ola bilərlər.Buna cəvaz verməyənlər isə bunu yəni kafirlər haqqındakı əfvi qəsd etmiş ola bilərlər. Bununla hər iki qrup alimlərin fikirlərini uzlaşdırmaq mümkündür. (Bax. Şərhul-Məqasid,a.k.y; əl-Useymini, a.g.y)

c) "Şübhəsiz ki, Allah Ona şərik qoşmağı bağışlamayacaq. Bundan başqa olan (günahları) isəistədiyi kimsəyə bağışlayacaqdır. "(Nisa, 4/116) məalındakı ayədə şirkin / küfrün xaricində bütün günahların bağışlana biləcəyi ifadə edilir. Bu əfvin içinə böyük günahlar da daxildir. O halda qətl kimi böyük bir günah da buna daxildir.

    Halbuki, bilərək haqsız yerəbir mömini qətlə yetirməyin cəzasının əbədi cəhənnəm olduğu bildirilmişdir. (Nisa, 4/93)

     Bu da göstərir ki, imansız qəbirə girənlər xaricində mömin olaraq qəbrə girənlərin layiq olduqları cəzaları bağışlana bilər. Demək ki, Xulful-Vaid caizdir. (Bax. Əbu Talib əl Məkki,Kutul-Qulub, 1/323)

   d) Bir rəvayətəgörə, Peyğəmbərimiz salallahu aleyhi və səlləm belə buyurdu: 

"Allah, savab cəhətiylə edilən gözəl bir əməllə əlaqədar verdiyi mükafat sözünü mütləq yerinə yetirər. Günah cəhətiylə edilən pis bir əməllə əlaqədar verdiyi cəzalandırma sözünü isə istərsə yerinə yetirər, istərsə yerinə yetirməz. " (Əbu Yalə, Müsnəd, 6/66; Əbu Talib əl-Məkki,Kutu'l-Qulub, 1/323; Əbul Qasim ət-Təbəri, əl-Laləkai, Şərhi Əqaid əhlis-Sünnəti vəl-cəmaa, 6/1154)

      Bu hədis rəvayətindədəaydın olur ki, Xulful-vaid Allah haqqında caizdir.

  Allahı görmək istəyirsən? Heç çəkinmə! “Bəli, mən Allahı görmək istəyirəm!”- de. Sənin istəyini başa düşürəm. Sənə haqq verirəm. Çünki, mən də Allahı görmək istəyirəm.

Parlaq Günəşi göydən çıraq kimi asan Allahı mən də tanımaq istəyirəm.

Qaranlıq gecəni Ay və ulduzlarla aydınladıb bəzəyən Allahı kim görmək istəməz?!

Planetimiz Yerə bir bax! Nəhəng bir top kimi fəzada durur. Xeyr, xeyr, səhv dedim. Durmur, Günəşin ətrafında fırlanır. Həm də öz ətrafında dövr edir. Özü də çox sürətlə… Həqiqətən, mən də Yer planetini səma boşluğunda fırladan Allahı görmək istəyirəm.

Dünyanın üstünü mavi bir səma ilə örtən Allahı kim tanımaq istəməz?!

Nəhəng buludları mavi səmada gəmi kimi üzdürən, üstəlik, o iri buludlarla göllər, dənizlər qədər su saxlayan Allahı tanımaq, bilmək arzusu kimin ürəyindən keçməz?!

Buludlardan damcı-damcı yağış yağdıran, bir-birindən fərqli saysız-hesabsız qar dənələrini yaradan Allahı tanımaq və görmək istəyirsənsə, burada qəribə nə var?!

Ağaclara bir bax! Kökləri ilə palçıqlı suyu içir, amma bal kimi gilaslar, şipşirin almalar, ləziz armudlar, turşməzə limonlar, meyxoş narlar yetirir.

Bütün bunları yaradan Allahı görməyi kim arzu etməz?!

Sual verirsən ki, “ALLAHI NİYƏ GÖRMÜRƏM?!” Haqlısan. Onu görmək istəməkdə yerdən göyəcən haqqın var.

Səni başa düşürəm.

Mən də Allahı görmək istəyirəm. Onu daha çox tanımaq və daha çox sevmək istəyirəm.

Çiçəklərə bir bax! Laləyə, bənövşəyə, qərənfilə, qızılgülə bir bax.

Bir-birindən gözəl, rəngarəng, ətirli çiçəkləri yaradan Allahı tanımaq və görmək sənin haqqındır.

Az qala unutmuşdum!

Ağacların budaqlarında civildəyən sərçələrə bax! Leyləkləri düşün! Parkda dən tökdüyün göyərçinləri fikirləş.

Gözlərini yum və tanıdığın bütün quşları gözünün önündə canlandır. Gör nə gözəl qanad çırpırlar. Havada necə məharətlə süzürlər?!

Nə gözəl səsləri var!

Nə gözəl lələkləri var!

Nə gözəl yuva qururlar.

Balalarını necə şəfqətlə yemləyirlər!

Bu quşları yaradan, onlara sivri dimdiklər, mükəmməl qanadlar, iti caynaqlar və gözəl səs verən Allahı hər şeydən, hər kəsdən çox tanımaq istəyirəm. Sən də mənim kimi görmək istəyirsən və “Niyə görmürəm?”-deyə soruşursan.

Haqlısan, çox haqlısan. İkimiz də haqlıyıq.

Sən balaca bir hüceyrə idin. Sonra bu hüceyrə ana bətnində bölünərək çoxaldı. Böyüdü, böyüdü və beləcə, sən dünyaya gəldin. Səncə, bu möcüzə deyilmi?

Əllərin, barmaqların, üzün, gözlərin, ağzın, dilin, qulaqların, saçların və qaşların bu bircə hüceyrədən əmələ gəldi.

Zahirən sadə görünən bu işlər, əslində, o qədər qarışıq, o qədər mürəkkəbdir ki?!

Ürəyin, ağciyərlərin, böyrəklərin, beynin və digər orqanların öz yerinə qoyuldu və işləməyə başladı. İndi sən Allahı tanımaq istəyirsən və: “MƏNİ VƏ KAİNATI YARADAN ALLAHI NİYƏ GÖRMÜRƏM?”-deyirsən.

Haqlısan, çox haqlısan.

Sənə izah etməyə çalışacağım, amma əvvəlcə sənə bir şeyi xatırlatmalıyam. Səbirli ol və məni axıracan dinlə.

Çünki, bu sualın cavabı elə də asan deyil.

Unutma ki, çətin sualların cavabı da uzun olur.

HƏR ŞEYİN SƏRHƏDİ VAR

Hər şeyin bir sərhədi vardır. Məsələn, sən ən çox neçə kiloqram yük qaldıra bilərsən? Deyək ki, iyirmi, iyirmi beş və ya otuz… Amma yüz kiloluq yükü heç vaxt qaldıra bilməzsən. İki yüz kiloluq yükü isə heç vaxt… Çünki, qollarındakı və bədənindəki əzələlərin ancaq müəyyən qədər yük qaldırmağa gücü çatır. Ondan artığını qaldıra bilməzsən. Qaldırmaq istəsən, ya əl-ayağın sınar, ya da yükün altında qalıb əzilərsən.

Qulaqlarına da bir sərhəd qoyulmuşdur. Sinifdəki müəllimin səsini eşidirsən. Ancaq qonşu otaqda vurmanı izah edən müəllimənin səsini eşitmirsən.

Səsin də bir sərhədi var. Var gücünü toplayıb qışqır, kənddə yaşayan nənən səsini eşitməz. Danışmaq istəyirsənsə, ya zəng etməlisən, ya da kəndə getməlisən. Yaxud da nənən sizə gəlməlidir.

Ayaqlarına baxaq!

Sürətin nə qədərdir?

Bəbirə çata bilərsən?

Ayaqlarının sürətinə də hədd qoyulmuşdur.

İstər sürətli qaç, istər yavaş addımla, fərqi yoxdur, əvvəl-axır yorulub dayanacaqsan.

Bir dəfəyə neçə stəkan su içə bilərsən? İki və ya üç…
Çünki, mədənin də bir tutumu var.

İndi sualıma cavab ver: “ÜÇ VUR BEŞ, NEÇƏ EDİR?”

Yaxşı, yaxşı gülmə! Bilirəm, asan sualdır.
Yaxşı onda bu suala cavab ver:

2134594 × 777 =?

NƏ OLDU?!

Kalkulyator olmasa, çətin hesablayarsan. Eybi yoxdur. AXI AĞILIN DA BİR SƏRHƏDİ VAR.

Bəzi şeyləri asan anlayırsan.

Bəzi suallara o saat cavab verirsən.

Bəzi məsələləri o dəqiqə başa düşmürsən. Hər suala dərhal cavab verə bilmirsən.

Bəzi şeyləri heç vaxt özün öyrənə bilməzsən.

Bilənlərdən soruşmalısan mütləq. Bəzi şeyləri isə ömür boyu dərk etməyəcəksən. Dediyim kimi, ağılın da bir sərhədi var.

Düz tapdın, növbə çatdı gözlərinə.

Səncə, onların da sərhədi var?

Hər istədiyini görə bilərsən?

Əslində, gözlərin gördükləri ilə görmədiklərini müqayisə etsək, deyərsən ki, insan məgər kor imiş.

Qəribə baxma, həqiqətən, elədir!

Elmi hesablamalara görə, yaşadığımız kainatın radiusu təxminən 15 milyard işıq ilinə bərabərdir.

Gördüyün kimi, kainat çox böyükdür. Ancaq onun böyüklüyünü qavramaq olduqca çətin məsələdir.

Radiusu 15 milyard işıq ili olan kainatımızın 70%-ini gözlə görə bilmirik. Ona görə də alimlər bu 70%-ə “qara enerji” adını veriblər.

Yerdə qalan 30 %-in 25%-i “qara maddə”dir. Biz insanlar bu “qara maddə”ni də görə bilmirik.

Yerdə qaldı 5%.

Hal-hazırda insanın gördükləri bu 5%-in içindədir.

“Nə yaxşı” deməyə tələsmə!

Çünki insan 5%-ə daxil olan cisimlərin də hamısını görmür. Biz 5%-in yalnız kiçik bir hissəsini görürük.

Qeyd etdiyimiz kimi, insan gördükləri ilə görmədiklərini müqayisə etsə, özünü kor sanar.

Qısası, gözümüzün gördükləri kainatla müqayisədə yerdə gəzən qarışqanın bir ayaq izindən kiçikdir.

Madam ki, yaşadığımız kainatı belə düz-əməlli görə bilmirik. O HALDA BƏS BU KAİNATI YARADAN VƏ YARATDIĞI HEÇ BİR MƏXLUQA BƏNZƏMƏYƏN ALLAHI NECƏ GÖRƏ BİLƏRİK? SƏNCƏ, BU, MÜMKÜNDÜR?

Mənbə: Mənə Allahdan danış kiatabı, Tahir Akkubayev, 2016

  Əl-Vədud ismi, sevən və sevilən mənasına gəlir. Bu iki mənada, Allah Təala Vədud'dur. Həm məxluqatını sevər, həm də məxluqatı tərəfindən sevilər. Uca Allah Qurani-Kərimdə Şueyb peyğəmbərin öz qövmünə belə buyurduğunu xəbər verir:

“O halda “Rəbbinizdən bağışlanma diləyin, sonra Ona tövbə edin. Həqiqətən, Rabbim Rahiim (çox mərhəmət edən)dir, Vəduud (qullarını çox sevən)dir.” (Hud, 90).

1) Fail vəznində gələn Sevən mənasında. Uca Allah Peyğəmbərləri, nəbiləri, dostlarını və inanan qullarını sevər. 

2) Məful — vəznində isə Məvdud – sevilən mənasındadır. Yəni Allah sevilməyi haqq edəndir. O, qulun sevdiklərindən daha üstün bir sevgini haqq edəndir. Hətta O, qulun öz gözündən, qulağından və nəfsindən daha sevimlidir.

(İbn Qeyyim «Cəlaul Əfham» s. 28. )

«Və O, Ğafur (çox bağışlayan)dır, Vədud (qullarını çox sevən)dir». (əl-Buruc 14). 

Vədud (sevmə) İsmi, Rahim (mərhəmət etmə) İsmi ilə Ğafur (bağışlama) İsminə daha yaxın bir məna ifadə edər. Lakin aralarında fərq vardır. İnsan ona qarşı pislik edəni bağışlaya bilər, lakin onu sevməyə bilir. Yenə də sevmədiyi bir kimsəyə mərhəmət etməyə də bilir. Allah isə tövbə edən qulunu bağışlar, ona mərhəmət edər və heç nəyə baxmayaraq onu sevər. Çünki «Allah tövbə edənləri də sevər». (əl-Bəqərə 222).

İlk əvvəl, əl-Vədud adının "sevən" mənasını təfəkkür edək. Daha sonra da "sevilən" mənası üzərində dayanaq.

Allah Təala, əl-Vədud'dur- məxluqatını sevər. Bu sevmək, Allahın zatına layiq, ülvi müqəddəs bir məhəbbətdir. Bizlər Allahın, məxluqatını sevdiyini bilir və buna iman edirik; ancaq bu müqəddəs və münəzzəh olan məhəbbətin mahiyyətini idrak edə bilmərik. Rəbbimizin kitabında buyurduğu üzrə kimləri sevdiyini bilir və o sevdiyi qullardan olmağa çalışarıq. Rəbbimiz əl-Vədud adıyla kimləri sevdiyini Quran-ı Kərimdən öyrənək:

"Allah, muhsinləri (yəni Allahı görürmüş kimi Ona ibadət edənləri) sevər." (Bəqərə, 195)

"Şübhəsiz ki, Allah çox tövbə edənləri sevər, yaxşıca təmizlənənləri də sevər". (Bəqərə, 222)

"Şübhəsiz ki, Allah müttəqiləri (yəni təqva əhli qullarını) sevər." (Al-i İmran, 76)

"Allah #səbr edənləri sevər." (Al-i İmran, 146). (vallahu yuhibbus sabirin)

"Şübhəsiz ki, Allah #təvəkkül edənləri sevər. (Al-i İmran, 159). (innallahə yuhibbul mutəvəkkiliin)

Şübhəsiz ki, Allah, #ədalətlə hökm edənləri sevər. (Maidə, 42) (innallahə yuhibbul muqsitiin)

Şübhəsiz ki, Allah Öz yolunda möhkəm divar bir divar kimi səf bağlayaraq döyüşənləri sevər. (Saff, 4)

Də ki, siz həqiqətən Allahı sevirsinizsə, mənə tabe olun ki, Allah da sizi sevsin və günahlarınızı bağışlasın. (Al-i İmran, 31)

İndi də əl-Vədud adının ikinci mənası olan "sevilən" mənasından danışaq.

İnsanın qəlbinə sonsuz bir məhəbbət duyğusu qoyulmuşdur. Sevdiyi şeyi sonsuz və ölümsüz bir duyğuyla sevər. Görəsən bizə verilən sonsuz məhəbbət duyğusu nə üçündür? Kimi və nəyi sevmək üçündür? ... Bu fənaya məhkum olan məxluqları sevmək üçündürmü? ... Yoxsa fani ləzzətlərə aşiq olmaq üçünmü? ... Ya da mal, məqam, şöhrət kimi fani şeylərə qəlbimizi bağlamaq üçünmü?

Əlbəttə xeyr! Belə sonsuz və qiymətli bir duyğu olan sevgi, bu fani və qiymətsiz şeylərə sərf edilmək üçün verilməmişdir. Bu duyğunun verilmə səbəbi, Allahı sevməkdir; Onun ad və sifətlərinə məhəbbət etməkdir. 

Yaxşı bizlər, əl-Vədud adının təcəllisinə daha çox necə məzhər olacağıq? Yəni Allahı daha çox sevib, Ona necə aşiq olacağıq? Məlumdur ki, insan sevdiyini, bildiyi, tanıdığı ölçüdə sevər. Allahı sevməyin yolu, mərifətullahdan, yəni Allah bilgisindən keçər. Allah bilgisi bir toxumdur. Bir qəlbə düşərsə, o toxumdan Allah sevgisi, yəni muhabbətullah ağacı çıxar. Allah sevgisinə ayna olmağın yolu, Allahı tanımaqdan; isim və sifətlərini bilməkdən və bu isim və sifətlərin təcəllisini kainat səhifəsində oxumaqdan keçir. Allahı nə qədər çox tanısaq, o qədər çox sevərik.

Əgər, "Görəsən mən Allahı nə qədər sevirəm" deyə soruşursansa, Allahı nə qədər sevdiyinizə bu ayəni ölçü edə bilərsiniz: 

"De ki, siz həqiqətən Allahı sevirsinizsə, mənə tabe olun ki, Allah da sizi sevsin və günahlarınızı bağışlasın." (Al-i İmran, 31)

Demək Allahı sevmək, Peyğəmbərimiz aleyhissalama tabe olmağı tələb edir. Çünki Allahı sevmək, Onun razı olacağı şeyləri etməkdir. Allah razı olacağı şeyləri də ən mükəmməl surətdə Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləmdə cəm etmişdir və onun timsalında bəşəriyyətə göstərmişdir.. Deməli, Allaha olan sevgimizin ölçüsü, Rəsulullahın sünnəsinə tabe olduğumuz nisbətindədir. Rəbbimiz tərəfindən tərbiyyə olunan o bəşəriyyətin Müəlliminin sünnətinə nə qədər tabe olursaq, Allahı da o qədər sevirik deməkdir. 

Allaha inanan, kainatda və bütün məxluqatın üzərində təcəlli və təzahür edən ilahi isimləri oxuyan, onların təcəllilərindən maksimum ölçüdə istifadə etməyə çalışan möminlər, arif və alim şəxslər, Allahın məhəbbətinə daha çox məzhər olarlar. Onların, ən bariz vəsfləri, qəlblərində Allah sevgisinin hakim olmasıdır.

Bir qulun qəlbi, ilahi məhəbbətlə nə ölçüdə dolub daşarsa, Allah da o qulunu digər qullarına nisbətlə o qədər çox sevər. O bəxtiyar q

Az bir ibadətə qarşı, məhdud günlərdəki əməllər ilə, axirətdə, məhdud olmayan nemətlər verən (Zat)'dır.

~ Kim, bir yaxşılığa qarşı qat-qat qarşılıq verərsə, o şəxsə, "O yaxşılığa qarşı artıqlaması ilə qarşılıq verdi." mənasında “şakir”

deyildiyi kimi;

~ Bir yaxşılıq edəni tərifləyən kimsə üçün də, "Ona təşəkkür etdi." mənasında “şakir” deyilir.

• Qarşılıqdakı əlavəyə nəzər edildiyində, mütləq Şəkur, ancaq Allah (azzə və cəllə)'dir. Çünki, Onun, yaxşılığa verdiyi qarşılıqdakı əlavələrin, həddi-hüdudu yoxdur. Çünki, cənnət nemətlərinin sonu yoxdur. Allah (subhənəhu və taala), belə buyurur:

كُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ هَنِيٓـًٔۢا بِمَآ أَسْلَفْتُمْ فِى ٱلْأَيَّامِ ٱلْخَالِيَةِ

"Onlara: 'Keçmiş günlərdə etdiyiniz əməllər qarşılığında, nuş-i canlıqla yeyin-için!'– deyiləcəkdir." (Haqqa/24)

• "Səna/tərif" sözünün mənasına nəzər edərsənsə, hər səna/tərif edənin sənası, digərinin felinə mütəvəcihdir (yəni, ona yönəlmiş olduğunu görərsən). Ancaq, Rəbb (azzə və cəllə), qullarının əməllərini səna etdiyində, əslində, Öz felinə səna etmiş olmaqdadır. Çünki, qullarının əməllərini yaradan, Odur. Özünə bir şey verildiyində səna edən, "şəkur" deyə adlandırılırsa; verən və verənə səna edən, "Şəkur" olmağa daha layiq olar. Bu ayətlər, Allah Taala'nın, qullarını səna etməsinə misaldır:

...وَٱلذَّ‌ٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرًا وَٱلذَّ‌ٰكِرَ‌ٰتِ...

"...Allahı çoxca zikr edən kişilərlə çoxca zikr edən qadınlar..." (Əhzab/35);

...نِعْمَ ٱلْعَبْدُ ۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ

"...O, nə gözəl qul idi. Davamlı Allaha üz tutardı." (Sad/30)

Bu və bunun kimi ayətlərdə, (Allah, qullarını səna etməkdə olub), bunların hamısı, Allahdan bir hədiyyədir.

Tənbeh: Qulun, bir başqa qul haqqında şəkur olması, (belə) təsəvvür edilə bilər:

~ Bəzən, ona etdiyi yaxşılığı tərifləmək surətilə;

~ Bəzən də, ona etdiyinə qarşı daha gözəl bir qarşılıq verməsindən dolayı. Bu isə, tərifə layiq xislətlərdəndir. Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), belə buyurmuşdur:

"İnsanlara qarşı təşəkkür etməyən, Allaha da təşəkkür etməz." (Tirmizi, "Sünən", hədis no: 2082)

Ancaq qulun, Allah (azzə və cəllə)'yə qarşı şükrü, ancaq məcaz və təvəssü (məna genişlənməsi) növündəndir. Çünki qul, Allahı səna etdiyində, bu sənası, naqisdir. Çünki O, haqqı ilə səna edilə bilməz. Ona itaət etdiyində, bu itaət, Allah tərəfindən başqa bir nemətdir. Hətta şükr etməsi də, özü səbəbilə şükr edilən nemətin fövqündə, başqa bir nemətdir. Qulun, Allah (azzə və cəllə)'nin nemətlərinə qarşı şükrünün ən gözəli, (bu nemətləri), masiyyət/günah'da deyil; itaət yolunda istifadə etməsidir, ki, bu da, ayrıca, Allahın yardımı; və qulu, Rəbbinə şükr etmədə müyəssər qılması ilədir. O kəlamı (yəni, qulun, Rəbbinə qarşı şükr edən bir qul olması; və bunun) təsəvvür edilə bilməsi, çox incədir. Bunu, "İhya-u Ulumi'd-Din" kitabının "Şükr" babında zikr etdik. Ora müraciət edilsin. Çünki bu kitab, bunu yüklənə bilməz.

(əbu Həmid əl-Ğazzali, "əl-Maqsadu'l-Əsna fi şərh-i Əsmaillahi'l-Husna" əsərindən nəql)

-----------------------------------------

"Əgər Allaha gözəl bir borc verəcək olsanız, onu sizin üçün qat-qat artırar və sizi bağışlayar. Allah Şəkur'dur, Həlimdir. "(Təğabun Surəsi, 64/17)

  Əş-Şəkur: "Az əmələ çox qarşılıq verən; az ibadətə sonsuz ihsanlar edən və cuzi itaətə hədsiz mükafatlar verən" mənasına gəlməkdədir. Bu ad, Rəbbimizin comərdliyini ifadə edən bir addır.

   Əş-Şəkur ismi, شكر (ş-k-r) felindən törəmiş Mübaləğə-i ismi faildir. Mübaləğə-i ismi faillər, bir varlıqda bir xüsusiyyətin daha çox olduğunu və bir kimsənin bir şeyi daha çox etdiyini göstərən adlardır. شكر felinin ism-i faili isə "Şakir" şəklindədir. Şakir də əş-Şəkur kimi Allah-u Təalanın bir adıdır. Bu iki ad arasındakı məna fərqi budur: Şakir deyildiyində, birə on, bəlkə birə yüz qarşılıq verən mənası anlaşılır. Əş-Şəkur deyiləndə isə, birə yeddi yüz, birə yüz min, birə bir milyon və az əmələ sərhədsiz mükafat verən mənası anlaşılır.

  Həm Şakir adı həm də əş-Şəkur adı insanlar üçün də istifadə edilir. Bu mübarək adlar insana aid edilərəsə, məsələn, "Əhməd Şakirdir" deyilsə; bundan, Əhmədin şükür edən bir qul olduğu aydın olar. Əgər "Əhməd şəkurdur." deyilsə; bundan da Əhmədin daha çox şükür edən bir qul olduğu aydın olar.

Qula şamil olanda, "şükür edən və daha çox şükür edən" mənasına gələn bu adlar, Haqq Taalaya aid olanda, "az ibadətə çox qarşılıq verən, az əmələ sonsuz ehsanlar lütf edən" mənasına gəlməkdədir.

Bəli, Allah Taala, Şəkur'dur. Az əmələ, əbədi Cənnəti bəxş edər. Kiçicik bir itaətə, yüksək dərəcələri ikram edər. Xalisanə bir tövbə ilə qulun bütün günahlarını bağışlayar. Hətta bağışlamaqla də qalmayıb günahlarını savaba çevirər. Bəzən də, qulun ixlasla sədəqə olaraq verdiyi bir xurma dənəsinə qarşılıq, quluna Cənnətü-l Firdovsu hədiyyə edər.

Haqq Taalanın nə qədər əş-Şəkur olduğunu bəlkə bu müqayisədə bir qədər anlaya bilərik:

İndi sizdən bu sualımızın cavabını tapmağa kömək istəyirik: Görəsən Allaha qarşı etdiyimiz ibadətin və bu ibadətdəki zəhmətin, ticarət əhli yanındakı dünyəvi qarşılığı nədir? Yəni bunu hesablamağa çalışsaq: Allaha qarşı, bir gündə ya da bir ömürdə nə qədər ibadət edirik? Və bu ibadətin yükü və zəhməti nədir? Biz bu əməyi əgər dünyada satmağa çalışsaq, etdiyimiz işə qarşılıq dünya əhli nə qədər ödəniş verər?

   Məsələn: Yalnız namaz qılan bir adama baxaq ... Bir günlük namaz qulun təxminən bir saatını alır. Bədənə çox yüngül bir ibadətdir. Sadəcə öz çəkini qaldırısan. İndi gündə bir saatdan, bir ömürdə qıldığınız namazları toplayın və bədənə olan ağırlığını hesablayın. Və sonra ortaya çıxan bu əməyi ovucunuza alın və bu əməyi satmaq üçün dünya bazarına daxil olun və oradakı ticarət sahiblərinə deyin ki: "Mənim bu əməyimi qarşılıq nə qədər ödəniş verirsiniz?"

   Hər halda ala biləcəyiniz ödəniş, lağa qoyulmaqla bir təbəssümdən ibarət olacaq. Yəni ticarət mütəxəssisi, əməyinizi bir ödənişə layiq görməz. Və deyərlər ki: Budurmu əmək və əziyyət dediyin şey! Bu əməklə və səylə sən ancaq bizdən bir təbəssüm alarsan. Əgər bir az daha comərd davransaq, bəlkə bizdən bir də çay içərsən. Bax, sənin əməyim dediyin şeyin 10 qatını xərcləyənlər burada ancaq qarınlarını doyuruyorlar. Sən bu əməyinlə burada işə belə girə bilmərsən, qaldıkı maaş almaq ...

Bəli, həqiqət budur. Namaz kimi bütün ibadətlərimizi və Allaha qarşı etdiyimiz bütün qulluğumuzu toplasaq, verdiyimiz əməyin qarşılığı ilə dünya işlərində bizə, sadəcə dörd divarı olan bir ev belə verməzlər.

Lakin Haqq Taala, Şəkur'dur. O, az ibadətə çox mükafat verəndir. Dünya ölçüləriylə heç qiymətində olan əməllərimizə, Cənnəti və əbədi səadəti verir. Bu, onun comərtliyidir və lütfüdür. Yoxsa qulun haqq etdiyi, layiq olduğu bir qarşılıq deyildir.

   Bəzən bir hədis oxuyarsınız: Bu əməli edənə bu qədər mükafat verilir. Bu duanı oxuyana belə belə savab yazılır ...

   Bu hədisləri oxuyanda çaşar və "Yoxsa bu hədis uydurmadırmı?" deyərsiniz. Sizə bunu dedizdirən şey, o az əmələ verilən mükafatın böyüklüyüdür. Yəni deyirsiniz ki: "Bu qədər az bir işə, bu qədər böyük ödəniş olarmı heç? Bu qısacıq duanı bir dəfə oxumaq lazımdır, ya da bu qısa zikri 10 dəfə söyləyəcəyəm, qarşılığında Cənnətdə bu qədər böyük mükafat veriləcək? Bu qədər də ola bilməz yəni ... "

   Məhz bu sözlər, Allahın əş-Şəkur adından qəflətimiz səbəbiylədir. Əgər əş-Şəkur adının mənasını və Rəbbimizin comərtliyinin nəhayətsizliyini bilsəydik, hədislərdə bildirilən savabları heç qəribsəməzdik və bu savabları oxuduğumuzda: "Ya Rəbb, sən Şəkur'san və comərdlərin ən comərdisən. Belə kiçik əməllərə sonsuz ehsanlar verir və ikramlarınla qullarına yaxşılıqlar edirsən." deyər və Allaha qarşı olan sevgimizin artmasına bir yol tapardqı.

   Əş-Şəkur mübarək adından insanın payı budur: hər şeydən əvvəl insan, ibadətlərinə qarşı özünə veriləcək olan mükafatları Allahın əş-Şəkur adının bir təcəllisi bilməli və bu sayədə öyünmə və qürurdan qurtularaq təvazö sahibi olmalıdır.

Günahlar din və dünyanın bərəkətini silər. Həmçinin də ömrün, ruzinin, əməlin, elmin və itaətin bərəkətini də silər. Yer üzündən bərəkətin qaçmasına səbəb yalnız insanların günahlarının səbəbidir. 

«Əgər o, məmləkətin əhalisi iman gətirib (pis əməllərdən) çəkinsəydilər, sözsüz ki, onların başlarına göydən və yerdən bərəkət yağdırardıq. Lakin onlar (öz Peyğəmbərlərini) yalançı hesab etdilər. Biz də onları qazandıqları günahlara görə məhv etdik». (əl-Əraf 96). 

«Əgər onlar o, yolda doğru-düzgün olub sabit qalsaydılar, Biz onlara bol yağış verərdik ki, onları bununla imtahana çəkək. Kim öz Rəbbini yad etməkdən üz çevirsə, Allah onu məşəqqətli bir əzaba düçar edər». (əl-Cinn, 16-17). 

Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur: «İnsan etdiyi günahı üzündən ruzisindən məhrum qalır» . (Əhməd 5/277, Tirmizi 2/20, İbn Məcə 4042.)

Ruzinin və əməlin genişliyi onun çoxluğu ilə deyildir və həmçinin də ömrün də uzunluğu ayların, illərin çoxluğu ilə deyildir. Bunların genişliyi onda olan bərəkətlədir. Allahdan üz döndərərək başqası ilə məşğul olanın həyatı yoxdur. Əksinə heyvanların həyatı onun həyatından daha da xeyirlidir. İnsanın həyatı onun qəlbinin və ruhunun həyatıdir. Qəlbin həyatı isə, Onu yaradana ibadətlə, Onu sevməklə, Ona qayıtmaqla, Ona tövbə etməklə, Onu zikr etməklə rahatlaşmaqdadır. Əgər bir kimsə bu həyatı itirərsə artıq bütün xeyiri itirmişdir. Hətta onun əvəzinə dünyadan hər bir şey verilsədə onun yerini verməz. Hətta bütün dünya bütövlükdə bu həyatın yerini vermir. Çünkü insanın itirdiyi hər bir şeyin əvəzi vardır. Lakin insan Rəbbini itirərsə onun əvəzi yoxdur. Möhtac, fəqir möhtacsız olanla, ölü diri ilə, aciz Qadir ilə, məxluq da Xaliq ilə necə eyni ola bilər? 

Allaha asi olmaq ruzinin və ömrün bərəkətinin silinməsinə səbəbdir. Çünki günahkarların üzərində şeytan müvəkkəldir. Hökmüranlığı onların üzərindədir. Allah onu günaha və günahkarlara həvalə etmişdir. Bu üzdən də şeytanla əlaqəli və onunla birlikdə olan hər şeyin bərəkəti qaldırılmışdır. Buna görə də insan yediyi, içdiyi, miniyə mindiyi, yaxınlıq etdiyi zaman Allahı zikr edərək - Bismilləh - deməsi əmr edilmişdir. Çünki Allahın adı zikr olunduğu zaman şeytan qaçar və bununla bərəkət hasil olar. O, şey ki, Allah üçün deyildir onun bərəkəti çıxarılmışdır. Çünki tək bərəkət verən Allahdır. Allaha nisbət edilən hər bir şey bərəkətlidir. Kəlamı mubarək, Rəsulu mübarək, mömin qulu mubarək, Beyti Haramı mubarək.

Elə isə bərəkətli olan sadəcə Odur, sadəcə Ona nisbət edilən bərəkətlidir. Yəni Onun sevgisi, qulluğu, rızası bərəkətlidir. Kainat Onun Rububiyyətinə və yaratmasına mənsubdur. Ondan uzaq olan sözlərdə və əməllərdə heç bir bərəkət və heç bir xeyir olmaz. Ona yaxın olan hər bir şey isə yaxınlığına görə bərəkətlidir. 

Bərəkətin də əksi lənətdir. O şey ki, Allaha yaxındır onun bərəkəti vardır, o şey ki, Allahdan uzaqdır ondan bərəkət götrülmüşdür. Allahın lənət etdiyi yer, insan, əməl bunlar bərəkətdən və xeyirdən uzaq olan şeylərdir. Bunlarla bağlı olan hər bir şeydə də bərəkət yoxdur. Artıq Allah, İblisi lənətləmişdir və yaradılanlar içərisində də Özündən ən uzaq etdiyi də odur. Ona görə də ona yaxın olan hər şey ona yaxınlığı və onunla əlaqəsənə görə lənətlidir. Buna görə də elmin, ruzinin və ömrün bərəkətinin silinməsində günahların böyük təsiri vardır. 

İnsanın əməlindən, elmindən, şöhrətindən, ruzisindən, ömründən yalnız Allaha itaət etdiyi sayılır. Eyni ilə namazda da xuşu ilə qıldığın hissənin savabını qazanırsan. Buna görə də yer üzündə elə insanlar vardır ki, 100 yaş yaşıyır. Lakin onun yaşı 20 yaşa çatmır. Elələri də vardır ki, miliyonlarla pulları vardır lakin həqiqətdə isə 1/4-də çatmır (pulun bərəkəti olmur). Beləliklə də şan-şöhrət və elm də belədir. 

Əbu Hureyrə radıyallahu anhu rəvayət edir ki, Peyğəmbər sallallahu aleyhi və səlləm buyurdu: 

«Dünya lənətlənmişdir. İçində olan hər bir şeydə lənətlənmişdir. Yalnız Allahı zikr etmək və (elm) öyrənən və öyrədəndən başqa» (Tirmizi 2323 Əbu Davud, Nəsai)

Kainatda gördüyümüz hər şey 2 cür ifadə edilə bilər:

1. Semantik yöndən.

2. Mexaniki, yəni sadələşdirilmiş yöndən.

Mexaniki baxış açısı nədir? Bir şey mexaniki yöndən incələnərkən onu tərkib hissələri, yəni təşkil olunduğu molekulları, atomları, hüceyrələri  tədqiq edilər. Məsələn, mexaniki yöndən incələndikdə hər bir insan təbiətdə mövcud olan zülalların və müxdəlif fiziki-kimyəvi maddələrin birləşməsidir, yəni mexaniki yöndən incələyərkən insan təbiətdə mövcud olan maddələrin kompleks (qarışıq, mürəkkəb) şəkildə birləşməsindən başqa bir şey deyildir. İnsanı fərqli edən tək şey bu maddələrin kompleks və mükəmməl şəkildə bir araya gətirilməsidir.

Bəs semantik baxış açısı nədir? Bir şey semantik yöndən incələnərkən həmin şeyin “məqsədi və daşıdığı məlumat” ələ alınar, yəni semantik yöndən incələnərkən insan təkcə atomlardan və ət-sümük parçasından ibarət bir canlı deyil. Semantik baxış açısından insan “məqsədləri olan, sevən, qorxan, nifrət edən, gələcəyini planlayan, ümid bəsləyən, xəyallar quran, kiçik beyni ilə bütün kainatı araşdıran, məntiqli, yeri gələndə sevdikləri üçün özünü fəda edəcək qədər cəsur” varlıqdır.

Mexaniki yöndən insan DNT-si sadəcə atom və zülalların birləşməsidir. Semantik yöndən isə insan DNT-si 3,5 milyon hərflik məlumat daşıyan inanılmaz bir programdır, əsrarəngiz bir kitabdır. Yəni semantik yöndən insan atomlardan üstün bir varlıqdır. Semantik yöndən insan “şüurlu” varlıqdır, insan beyni atomlardan ibarətdir, yəni beynimiz də hər hansı bir stol və ya bir stəkan kimi atomların yan-yana gəlməsi ilə meydana gəlmiş maddə yığınıdır. Taxta stolda necə atomlar müəyyən nizam içində bir yerə gətirilibsə, sizin beyninizdəki atomlar da müəyyən bir nizam içində bir yerə gətirilmişdir. Stolun atomları düşünə bilmədiyi kimi, beyninizdəki atomlar da düşünə bilməzlər. Və ya beyniniz də dırnağınız kimi hüceyrələrdən ibarətdir, amma dırnağınız düşünə bilmir. Bu da onu göstərir ki, semantik yöndən şüurunuz beyninizdəki atomlardan, molekullardan, hüceyrələrdən daha fərqli bir mənbədən gəlir.

Yəni hər şey 2 səviyyədə mövcuddur. Misal üçün hansısa kitabı mexaniki yöndən incələyək. Mexaniki yöndən hər bir kitab sadəcə onu təşkil edən mürəkkəb və kağızdan, mürəkkəbi və kağızı təşkil edən karbon atomundan başqa bir şey deyil. Ancaq bu həqiqətən həmin kitabın sadəcə kağıız və yaxud mürəkkəbdən ibarət olduğu mənasını verərmi? Xeyr. Əgər sizə “Tarixi-Nadir kitabı haqqında məlumat ver” desələr, siz cavab olaraq bu kitab hansısa növ mürrəkəblə hansısa kağız növünün birləşməsidir” deyə bilərsinizmi? Əlbəttə ki, yox! Çünki mexaniki yöndən baxış heç bir zaman kitabın əslində nə olduğunu üzə çıxarmaz, çünki semantik yöndən kitab müəyyən informasiyalar və yazarın oxucuya çatdırmaq istədiyi mesajlar toplusudur.

Eyni şey mahnılar üçün də keçərlidir. Mexaniki yöndən ”Sarı Gəlin ” musiqisi sadəcə havada uçan atom molekullarıdır, amma mexaniki izah həqiqətən “Sarı Gəlin” musiqisinin nə olduğunu bizə deyirmi? Əlbəttə ki, yox !  “Sarı Gəlin” musiqisinin əslində nə olduğunu anlamaq üçün musiqinin mahiyyətinə ancaq semantik yöndən baxmalıyıq. Belə olduğu halda “Sarı Gəlin ” musiqisi müəllifin və ya bəstəkarın dinləyiciyə çatdırmaq istədiyi mesajlar və tarixi məlumatlardır .

Semantik yöndən baxdıqda biz asanlıqla Yaradıcını, Onun yaratdıqları vasitəsiylə verdiyi mesajları, kainatdaki sənət əsərini və canlıların sadəcə maddədən ibarət olmadığını düşüncə və ağıl gözümüzlə görə bilərik.

Yəni kainat və canlılar 2 hissədən ibarətdir: mexaniki (hüceyrələr, atomlar və molekullar) və semantik (Yaradan, Yaradanın yaratdıqları ilə verdiyi mesajlar, canlılardakı sənət əsəri və məlumat, canlılarda olan məqsədlər). Beləliklə, materiyanı əsas tutan ateistlərin müsəlmanlardan əsas fərqi odur ki, onlar canlılara sadəcə mexaniki yöndən baxırlar. Buna görə də Yaradanı və Onun məqsədlərini görə bilmirlər!

BİZİM MÜŞAHİDƏMİZ: Bir nəfər pəncərənin qarşısında dayanıb həyətə baxırdı. Bu zaman bir futbol topu sürətlə pəncərənin önündən keçdi. Topun ötüb keçdiyini görən adam nə düşünə bilərdi? Cavab aşağıdakılardan biridir:

1) Top öz-özünə havaya qalxmış və uçaraq pəncərənin önündən keçmişdir.

Bu fikir heç kəsin ağlına gəlməz, çünki topun öz-özünə hərəkət etməsi, yerindən qalxıb havaya uçması mümkün deyildir.

2) Topda onu hərəkətə gətirən bir güc, enerji vardır. Bu güc topu hərəkətə gətirmişdir.

Bu fikir məntiqsizdir, çünki heç bir güc, enerji öz-özünə topa təsir göstərə bilməz və belə fikir heç vaxt heç kəsin ağlına gəlməz.

3) Kimsə kənardan güc tətbiq etmiş, topa hərəkət etmək, yerdən havaya qalxmaq, havada uçmaq enerjisi verən zərbə vurmuşdur. Top ona tətbiq edilən gücdən asılı olaraq havaya qalxmışdır və bir müddət bu enerji ilə uçacaqdır. Bu enerji tükəndikdən sonra yerə düşəcəkdir.

Bu fikirlə hamı razıdır, çünki bunun isbata ehtiyacı yoxdur. O zaman:

1) Hər hansı cismə hərəkət vermək üçün lazımi miqdarda enerji tələb olunur.

2) Bu enerji həmin cismə mütləq kənardan tətbiq edilməlidir.

3) Cismə xaricindən enerji tətbiq edən varlıq, hərəkət verdiyi əşyadan daha üstün və daha mükəmməl olmalıdır.

4) Enerjinin tətbiq edildiyi an hərəkətin başlanğıcıdır.

Məlumdur ki, 1kq ağırlığında cismi (topu) A nöqtəsindən 1m məsafədə olan B nöqtəsinə hərəkət etdirmək üçün müəyyən bir enerji (güc) tətbiq etmək lazımdır. Fizikada belə bir iş üçün lazım olan enerji miqdarına “1 Coul” adı verilmişdir. Əgər həmin top 2 kq-dırsa və 2 metr məsafəyə hərəkət etdirilmişsə, o zaman enerji 2 Coulla, 10 metr hərəkət etmişsə, demək 10 Coula bərabərdir.

Biz hərəkətin sürətini təyin etdikdən sonra ona sərf edilən enerjinin miqdarını da tapa bilərik. Tətbiq edilən enerjinin miqdarı nə qədərdirsə, cisim də ona uyğun müddətdə hərəkət edəcəkdir, enerji bitdiyi anda cismin hərəkəti də dayanacaqdır. Demək, kənardan güc, enerji vermədən heç nə yerindən tərpənə, hərəkət edə bilməz.

İndi isə üzümüzü Kainat Kitabına çevirək və orada cərəyan edən hərəkətə baxaq.

MÜŞAHİDƏLƏRİMİZİN ELMİ İSTİNADGAHLARI:

XX əsrin əvvəllərində astronomlar növbəti dəfə heyrətamiz hadisə ilə rastlaşdılar. Məlum oldu ki, bu sakit, ilk baxışda sabit görünən kainat özü daim genişlənməkdədir. Ulduzlar, qalaktikalar böyük sürətlə bir-birlərindən uzaqlaşırlar. Lakin kainat o qədər böyükdür ki, bəzi ulduzların işığı bizə bir neçə milyon işıq ilinə gəlib çatır. Təsəvvür edirsiniz? Bir neçə milyon işıq ilinə! Buna görə də oradakı hərəkət, genişlənmə nəzərə çarpmır.

Alimlərin Böyük partlayış (big bang) adı verdikləri bu kəşf nədən xəbər verir, nələri izah edirdi? Bir neçə milyard il əvvəl kainat sıxılmış qazlardan ibarət nəhəng top kimi imiş. Çox nəhəng partlayış nəticəsində həmin “top” partlamış, ondan ətrafa alovlar dağılmışdır. Sizin çoxunuz bayram gecələri göyə atılan fişəngləri seyr etmisiniz. “Böyük partlayış” hadisəsi həmin fişəngin partlayışını xatırladan, ancaq təsəvvür edilə bilməyəcək dərəcədə böyük bir partlayış idi.

Milyard illər boyunca həmin alov parçaları ətrafa uçmuş, getdikcə soyumağa başlamış, tədricən soyuyub bərkiyərək bizə məlum olan planetləri, günəşləri, ayları, sistemləri əmələ gətirmişdir. Bu gün də səmada çox sayda həmin partlayışın qalıqları olan meteoritlər vardır və onlardan bəziləri ara-sıra yerə də düşür, alimlər onları tədqiq edərək kainatın yaradılışı haqqında daha çox məlumat almağa çalışırlar.

Astronomlar bu gün də kainatda yeni sistemlərin əmələ gəldiyini, digər sistemlərin isə sönüb getdiyini müşahidə edirlər. Heyrətamiz olan budur ki, kainatdakı hərəkət, genişlənmə prosesi özbaşına, kortəbii deyildir, əksinə, bu proses çox ciddi nizam və intizam altında baş verir və davam edir. Makroaləmdəki bir qum dənəsi belə kor-koranə hərəkət etməməkdədir. Onların hər biri, eyni mikroaləmdə olduğu kimi, öz hərəkətlərini ciddi qayda-qanun ilə, nizam və intizam daxilində davam etdirirlər.

O zaman onlar belə bir sualla üz-üzə qaldılar: indi ki kainat durmadan genişlənir, deməli, bu hadisənin bir başlanğıcı vardır. Başlanğıcı olan hadisənin isə mütləq sonu vardır. Bu isə maddənin əzəli və əbədi olması haqqında materialist dünyagörüşünə daha bir zərbə, həm də ən ağır zərbə idi. Çünki bu kəşflə maddənin maddə olmaqdan əvvəlki dövrünə, maddənin pərdə arxasına bir qapı açılırdı.

Demək maddəni yaradan və ona hərəkət verən var! Həm də O, bu qədər nəhəng bir aləmi yaratmış və ona hərəkət vermişdirsə, demək çox böyük, hətta sonsuz güc, qüdrət sahibidir. Kainatdakı qanun-qayda, nizam-intizam içərisində davam edən hərəkətsə Onun sonsuz elmə sahib olmasından xəbər verirdi.

Alimləri isə hələlik başqa məsələ düşündürürdü. Əgər maddənin hərəkət anı, hərəkətinin başlanğıc anı vardırsa, onu bu hərəkətə vadar edən bir güc, enerji də vardır. İndi bu nəhənglikdə kainata həyat verən enerjinin Sahibinin qüdrətini, gücünü azacıq da olsa təsəvvür edə bilirsinizmi?

ELM DƏ, MƏNTİQ DƏ ALLAHIN VARLIĞINI TƏSDİQ EDİR:

Qarşımızda bir rəsm əsəri vardırsa, biz onu çəkən bir rəssam olduğunu inkar edə bilmərik, rəsm əsəri rəssamın varlığına və onun ustalığına sübutdur. Qarşımızdakı kitab onu yazanın varlığına sübutdur. Eləcə də bizi əhatə edən aləmlər, təbiət, səma, kainat onları var edənin varlığına dəlillərdir.

Qarşımızda kainat adlanan ucu-bucağı görünməyən bir aləm vardır. O aləmdə futbol topundan milyard dəfələrlə böyük “toplar”- planetlər uçmaqdadır. Əgər bir futbol topu kənardan tətbiq edilən enerji olmadan yerindən tərpənə bilmirsə, o zaman bu nəhənglikdə kainata hərəkət verən, genişləndirən, həm də bütün bu ağlagəlməz dərəcədə nəhəng işləri necə gəldi yox, çox ciddi qanunlar, qaydalar, nizam və intizam içərisində həyata keçirməsini təmin edən birinin olmadığını necə iddia etmək olar?

BELƏLİKLƏ DEDİKLƏRİMİZDƏN AŞAĞIDAKI NƏTİCƏ ÇIXIR:

1) Maddənin var olmasını təmin edən hərəkətdir. Əgər hərəkət vardırsa, demək onu təmin edən enerji də vardır.

2) Enerji vardırsa, demək onun başlanğıcı da vardır. Bir şeyin ki, başlanğıcı vardır, demək onun sonu da vardır. O şeyin ki, əvvəli və sonu vardır, demək o, nə əzəlidir, nə də əbədidir, müvəqqətidir.

3) Əbədi deyil, müvəqqətidirsə, demək yaradılmışdır. Əgər yaradılmışdırsa, demək onu YARADAN vardır.

Cavab üçün aşağıdakı körpüyə daxil olun:

http://www.suallarlaislam.com/index.php?s=article&aid=43

Eşq, şiddətli sevginin adıdır.Təsəvvüf dilində, Allaha məhəbbət mənasında istifadə edilir. (Nursi, Məktubat, s. 450) Allahın zatı, sifətləri və adları məxluqatına bənzəmədiyi kimi, ona olan sevgi də əsla məxluqata olan sevgiyə bənzəməz və bənzəməməlidir.

İnsan, eşqi ya məcazi istifadə edir, ya da həqiqi. Məcazi eşq, fanilərəkönül bağlamaqdır. Həqiqi eşq isə, Allahı sevməkdir. Bəzən məcazi eşq həqiqi eşqə vəsilə olur. (Əraydın, Təsəvvüf və Təriqət, s. 203) Haqq aşiqi olan şəxs, hər şeyi "Mövlanın diyarından" gəlmiş olaraq görür.

Quran və səhih hədislərdə eşq kəliməsi keçməz. "Sevgi" əksəriyyətlə "hub" və "məhəbbət", bəzən də "məvəddət"( sevgi, dostluq)kəlimələri və bunların yaxın mənalıları ilə ifadə edilir. Allah sevgisindən çox Allah qorxusuna ağırlıq verən ilk zahidlər də eşqdən söz etməmişdir. İlk dəfə II. (VIII.M.) əsrdə Allah ilə qul arasındakı sevgini izah etmək üçün az da olsa eşq sözünün istifadə edildiyinin başlandığını göstərən rəvayətlər vardır. Belə ki, deyildiyinə görə Həsəni Bəsri (ö. 110/728) Allahın, "Qulum mənə, mən də ona aşiq olaram." buyurduğunu bildirmişdir. Abdülvahid ibni Zeyd isə (ö. 177/793) peyğəmbərlərdən birinin, "Allah mənə, mən də Ona aşiq oldum." dediyini söyləyir. Başqa bir rəvayətdə buna bənzər bir söz Əbül-Hüseyin ən-Nuriyə (ö. 295/908] isnad edilmişdir.

Alimlər, hətta ilk dövrlərdə mütəsəvviflərin (təsəvvüf inancını mənimsəyərək özünü Allaha həsr etmiş kəs, sufi) böyük əksəriyyəti, Allah sevgisini ifadə etmək üzrə Quran və Sünnədə iştirak edən hub və məhəbbət yerinə eşq sözünün istifadə edilməsinə qarşı çıxıblar. Rəbiyyə əl-Ədəviyyə (ö. 185/801), Bəyazid Bistami (ö. 234/848), Cüneydi Bağdadi (ö, 297/909), Həllac Mənsur (ö. 310/922) kimi sevgi mövzusunu işləyən ilk sufilər, ümumiyyətlə eşq, aşiq və məşuq əvəzinə hub, məhəbbət, həbib, məhbub kəlmələrini istifadə etməyi uyğun görüblər. Şəri hökmlərə həssaslıqla bağlı olduğu bilinən İbn xəfif də [ö. 371 / 98İ) Allah sevgisinin eşq kəliməsiylə ifadə edilməsinə uzun müddət qarşı çıxmışdır. Ancaq onun Cüneydi Bağdadiyə isnad edilən eşqin mahiyyətinə dair bir risaləsini oxuduqdan sonra fikrini dəyişdirdiyi, hətta bu mövzuda bir risalə də yazdığı rəvayət edilir.

Haris əl-Muhasibi, Xacə Abdullah əl-Hərəvi, Məhəmməd i. Hüseyn əs-Süləmî, Əbu Talib əl-Məkki, Hakim ət-Tirmizi, Əbu Nəsr əs-Sərrac, Məhəmməd i. İbrahim əl-Kəlâbâzî, Əbu Nuaym, Əbdülkərim əl-Quşeyrî, Hücvîri, Qəzali kimi mütəsəvvif yazarlar da əsərlərində eşq kəliməsinə ya heç yer verməmişlər və ya nadir olaraq istifadə etmişlər; bunun yerinə böyük əhəmiyyət verdikləri Allah sevgisi mövzusunu hub və məhəbbət sözlərilə izah etməyi üstün tutmuşlar. Bunlardan Quşeyrî'nin nəql etdiyinə görə, Allah ilə qul arasındakı sevginin eşq məhfumuyla ifadə edilməsinə qarşı olan Şeyx Əbu Əli əd-Dəqqâq bu fikrini belə açıqlamışdı:

Aşk həddindən artıq sevgi yəni sevgidə ölçünü aşma deməkdir. Allah üçün belə bir ifrat düşünülə bilməyəcəyindən, Onun quluna olan sevgisinə eşq deyilə bilməz. Digər tərəfdən qulun Allaha duyduğu sevgi nə qədər güclü olursa olsun yenə də Onu kifayət qədər və layiq olduğu ölçüdə sevə bilməyəcəyindən qulun Allah sevgisi də eşq deyə adlandırıla bilməz (bax. Risalə, s. 615). Bununla birlikdə Quşeyrî sufilərin Allah sevgisini eşq kəliməsiylə ifadə etmələrini anlayışla qarşılamışdır. Necə ki, o əsərinin "Məhəbbət" bölməsini, "Aşiqlər söylədikləri sözlərdən ötəri qınanmazlar." cümləsi ilə bitirir. (A.e., s. 625).

Eşqkəliməsinin dini bir termin olaraq istifadə edilməsini caiz görən sufilərin əsaslandıqları bəzi ayə və hədislər vardır. Məsələn onlara görə, "İman edənlər Allahı daha şiddətlə sevərlər." (Bəqərə 2/165) ayəsindəki şiddətli sevgidən məqsəd eşqdir. Digər bir ayədə də (Tövbə, 9/24) möminlərin Allahı hər şeydən çox sevmələrinin gərəkdiyi ifadə edilmişdir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) Hz. Ömərə (r.a) "Mən sənə hər kəsdən daha sevimli olmadıqca iman etmiş ola bilməzsən." demişdi. (Buxari, "iman", 8-9; Muslim, İman ", 67-70). Mutəsəvviflər, bu mənaya gələn ayə və hədislərdən, Allaha və Rəsuluna (ə.s.s-əleyhissalatu vəssəlam) aşiq olmağın lazımlılığı mənasını çıxarmışdırlar.

Hücvîrî, şeyxlərin eşq mövzusunda fərqli görüşlər daşıdıqlarını ifadə edərək əsas fikirləri belə açıqlayır:

Bir zümrəyə görə eşq, sevgilisindən ayrı düşənin xüsusiyyətidir. Qul da Allahdan ayrı qaldığına görə onun Allah sevgisinə eşq demək caizdir. Buna qarşılıq Allah heç bir şeydən ayrı və uzaq olmadığına görə Onun sevgisi eşq kəliməsiylə ifadə edilə bilməz. Başqa bir görüşə görə eşq, hüdudu aşmaq deməkdir, Allah da hüdudsuz varlıq olduğu üçün Ona duyulan sevgi heç bir şəkildə həddindən artıq ola bilməz, bu səbəbdən eşq adlandırıla bilməz.

Hücvîrî, söykəndikləri müxtəlif səbəbləri də sıralayaraq müteahhirînin, Allaha duyulan sevginin məhəbbət termini ilə ifadə edilməsinin lazım olduğunu, bunun yerinə eşq sözünü istifadə etmənin caiz olmadığı fikrində olduqlarını bildirir. (Kəşfül-məhcûb, s. 401).

Qəzali İhyau Ulumid-dinin Allah sevgisi mövzusunu tədqiqetdiyi"Kitâbul-Məhəbbə vəş-Şəvq vəl-Uns vər-Riza" başlıqlı hissəsində eşq kəlməsinə iltifat etməmişdir. Bununla birlikdə o eyni əsərin səma (duymaq, eşitmək) mövzusu ilə əlaqədar hissəsində Allahı sevən, Ona aşiq olan və Ona qovuşma istəyi eşidən adamın səmasında da söz salır və bu səmanın adamın şövq, eşq və sevgisini coşduracağını ifadə edir. Qəzâliyəgörə Allahı tanıyan Onu sevər. Tanıma (marifət) artdıqca sevgi də inkişaf edir və güclənir. Məhz bu sevgiyə eşq deyilir.Sevginin bu şəkildə eşq halını alması, qulun marifətdə yetkinləşərək ilahi gözəlliyi dərk etməsindən irəli gəlir; bu idrak artdıqca eşq də güclənir.

Necə ki, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s) Hirada ibadətə qapandığını görən Məkkə müşrikləri, "Muhəmməd Allahına aşiq oldu." demişdilər. Gerçək aşiq qəlbindəki Allah sevgisinə heç bir varlığın sevgisini ortaq etməz. Buna görə başqa şeylərə qarşı duyulan sevgiyə ancaq məcaz yolu ilə eşq deyilə bilər; çünki ortağı olmayan, bu səbəbdən ortaqsız sevilə bilən tək varlıq Allahdır. (İhya, II / 279-280; bax. Süleyman Uludağ, TDV. İslam Ensiklopediyası, Eşq mad.)

  Və aleykumusSalam və Rahmətullah. Allah haradadır deyərkən Allah vardır sualı nəzərdə tutulmuşdur. Təbii ki, Allah gözlə görülə bilməyəcəyi üçün ağılla onun varlığını bilə bilərik.

Allahın varlığının dəlilləri nələrdir? Allahın varlığını necə isbat edə və ona necə dəlil gətirə bilərik?

Varın isbatı, yoxun isbatında hər zaman daha asandır. Bir alma cinsinin yer üzündə olduğunu, bir tək almanı göstərməklə isbat edə bilərik. Halbuki yoxluğunu iddia edən kimsə bütün yer üzünü, hətta kainatı gəzib, ancaq ondan sonra onun yoxluğunu isbat edə bilər. Bu isə, imkansızlıq səviyyəsində bir zorluq deməkdir. Elə isə deyə bilərik ki; yox, heç bir zaman isbat edilə bilməz ...

Bir sarayın qapılarından 999-u açıq, biri bağlı olsa, kimsə o saraya girilə bilməyəcəyini iddia edə bilməz. Məhz inkarçı, davamlı surətdə qapalı olan o bir tək qapını nəzərə verib onu göstərmək istər. Əslində o qapı da, o inkarçı və onun kimi olanların gözlərinə çəkilmiş pərdə səbəbiylə onların ruh dünyalarına qapalıdır. Mömin üçün bağlı qapı yoxdur. Yetər ki gözlərini yummasın! ... Onsuz da 999-u hər kəsə açıqdır. Həm də ardına qədər ...

Məhz o qapı və dəlillərdən bir neçəsi:

İmkan Dəlili: İmkan, bir şeyin olması ilə olmamasının bərabər ehtimala sahib olması deməkdir. Gündəlik danışıqlarımızda da mümkün deyərkən ola bilər də olmaya bilər də mənasını qəsd edirik. Yaradılmış olan hər varlıq bizə bu həqiqəti belə bildirir: Mənim olmağımla olmamağım bərabər idi. Bu an mən varamsa, var olmağımı yoxluqda qalmağıma tərcih edən (seçən, dəyişən) biri var deməkdir. O isə ancaq Allahdır.

Hudus dəlili: Hudus, sonradan olma deməkdir. Hudusun ən böyük dəlili dəyişmək. Bir varlıqda dəyişmə varsa, bu hərəkətin bir ilk nöqtəsi olacaq. Məhz o nöqtədən əvvəl o şey varlıq sahəsinə çıxmamışdı. Hələ yoxluqda ikən var olmağı öz-özünə iradə edə bilməyəcəyinə və buna güc yetirə bilməyəcəyinə görə bu var olmayan Allahın yaratmasıyla gerçəkləşmişdir deməkdir. Maddənin termodinamika qanununa görə daimia yoxluğa doğru yeri dəyişməsi, kainatın durmadan genişlənməsi, günəşin sürətlə tükənməyən doğru yol alması kimi hadisələr, bu varlıq aləminin bir başlanğıcı olduğunu göstərir.

Sənət: Atomdan insana, hüceyrədən qalaktikalara qədər bütün kainatda, incə və baş döndürən bir sənət gözə dəyməkdədir. Bəli, bir başdan bir başa kainatdakı hər əsər bu xüsusiyyətlərə malikdir:

• Böyük sənət dəyəri daşıyır.

• Çox qiymətlidir.

• Çox qısa zamanda və çox asan qurulur.

• Çox sayda olur.

• Qarışıq və çeşid çeşiddir.

• Davamlıdır.

Halbuki, qısa zamanda, çox sayda, asan və qarışıq edilən işlərdə sənət və qiymət olmaması gərəkdir. Ancaq edən Allah (cc) olarsa, o zaman hər şey dəyişər və ziddlər bir araya gələ bilər! ..

Dövr və Silsilənin Muhal (imkansiz, qeyri-mümkün) olması: Dövrün qeyri-mümkün olduğu bu misalla açıqlanır. Toyuğun bir yumurtanı yumurtaladığını iddia edən adamdan soruşursunuz. Toyuğu kim yaratdı? Buna qarşılıq onun çıxdığı yumurtanı göstərir. Buna görə toyuğu aradan çıxardığımızda yumurta yumurtanı etmiş olur. Bu isə mümkünsüzdür (qeyri-mümkün). Təsəlsül (silsilə, zəncirləmək) isə bir şeyin silsilə halında ta ilk nöqtəsinə qədər gedib o ilk varlığı kimin yaratdığını soruşmaq surətiylə Allahın varlığını isbat metodudur. Yəni bu meyvəni bu ağac verdi, o bir öncəki meyvədən oldu, o da bir əvvəlki ağacdan. Beləcə ilk ağaca yaxud ilk meyvəyə qədər çatır və soruşuruq: Bunu kim yaratdı deyə.

Quran yolu dövr və təsəlsüldən çox fərqlidir. Yumurtanı kim etdi? Yaxud meyvəni kim yaratdı? sualının cavabı, birbaşa, "Allah yaratdı" deyə cavab verilir. Elm, iradə, şəfqət, mərhəmət anlayışlarından bir nəsibi olmayan, insanı tanımayan, hikmətdən, sənətdən anlamayan bu səbəblərin (toyuğun və ağacın) nəticənin yaradılmasında heç bir təsirləri olmadığı isbat edilir. Beləcə dövr yaxud təsəlsül dəlilinə ehtiyac duyulmaz.

Hikmət və qayə dəlili: Hər varlıqda özünə məxsus bir qayə, bir məqsəd, bir fayda təqib edildiyi gözə dəyir və heç bir şeydə qayəsizlik, mənasızlıq və israf sayılacaq hər hansı bir vəziyyət müşahidə edilmir. Halbuki, nə maddə aləmində, nə bitki və heyvanat dünyasında, nə də əşya və hadisələrdə şüur ​​və idrak mövcud deyil ki, bu məqsədlər silsiləsi izlənilsin. Elə isə, kainatdakı bu şüurlu işləyişi və bu hikmət və məqsədləri ancaq Allaha isnad etməklə məqbul bir yol tutmuş ola bilərik.

Yardımlaşma dəlili: Yağışın torpağın imdadına, günəşin gözlərin köməyinə qaçmalarından, ta havanın qanı təmizləməsinə qədər, bu aləm bir yardımlaşma hərəkətiylə sanki dolub daşmaqdadır. Bu yardım edən tərəflər bir-birlərini tanımır, bilmirlər Elə isə bu mərhəmətli icra olunanları səbəblərə vermək mümkün deyil.

Təmizlik: Kainatdakı nəzafət (paklıq) və təmizlik, başlı başına bir dəlil olaraq, bizə Quddus ismiylə müsəmma bir Zatı (cc) anladır. Torpağı təmizləyən bakteriyalar, böcəklər, qarışqalar və nə qədər yırtıcı quşlar; külək, yağış və qar; dənizlərdə və balıqlar; planetimizdə atmosfer, kosmosda qara dəliklər; bədənimizdə qanımızı təmizləyən oksigen və ruhumuzu çətinliklərdən qurtaran mənəvi əsintilər, həmişə Quddus ismindən xəbər verməkdə və o adın vərasındakı (həqiqət) Zat-ı Müqəddəsi göstərir.

Simalar: Hər hansı bir insanın siması, ən incə təfərrüatına qədər özündən əvvəl keçmiş milyardlarla insandan heç birisinə eynilə bənzəmir. Bu qayda, özündən sonra gələcəklər üçün də eynilə etibarlıdır. Bir cəhətdə bir-birinin eyni, digər cəhətdə bir-birindən ayrı milyardlarla rəsmi kiçik bir sahədə çəkib, sonra da özləri kimi olması mümkün, milyardlarla şəkildən ayırmaq və hər şeyi sonsuz ehtimal yolları içində bir yola və bir şəklə salmaq, əlbəttə və əlbəttə yaratdığı hər varlığı, həm də heç qapalı bir yanı qalmamaq üzrə bilən və o varlığa istədiyi şəkli verməyə gücü və elmi yetən Cənab-ı Haqqı ən kar qulaqlara belə eşitdirəcək qüvvətdə bir elandır.

Fitrət və Vicdan Dəlili: Allahı tanımanın sayıla bilməyəcək qədər çox dəlil və işarələri insanın yaradılışında, fitrətində mövcuddur. Bunlardan bir neçə nümunə: İnsan fitrəti və vicdanı hər nemətin mütləq şükür istədiyini bilir. Bir peyğəmbərə qovuşmuş və hidayətə çatmışdırsa şükrünü Allaha edər. Əks halda batil məbudlara sitayiş edər. Bu sitayiş insan vicdanının insanı məcbur etməsiylə reallaşar. Gözəlliyi təqdir hissi də insan fitrətində mövcuddur. Sərgilər bu his ilə gerçəkləşir. İnsan bu yaradılışının gərəyi olaraq, bu səma üzündə sərgilənən ulduzları, yer üzündə boy göstərən çiçəkləri, ağacları, meşələri dolduran ceyranları, aslanları, dənizlərdə qaynaşan balıqları seyr və onlardakı İlahi sənətin mükəmməlliyini təqdir etmək vəziyyətindədir.

Tarix: Dinlər tarixi şahiddir ki, insanlıq heç bir dövrünü dinsiz keçirməyib. Batil, hətta gülünc belə olsa, demək olar ki, hər dövrdə bir dinə inanmış və bir mənəvi sistemi izləmişdir. İnsan fitrətinə inanma duyğusunu Allah qoymuşdur və insan Ona (Allaha) inanmaqla mükəlləfdir.

Quran: Quran-ı Kərimin Kəlamullah olduğunu isbat edən bütün dəlillər, eyni zamanda Cənab-ı Haqqın varlığını da isbat edər vəziyyətdədir. Quranın Allah kəlamı olduğuna dair yüzlərlə dəlil vardır. Bunlar, Quran ilə əlaqəli İslam qaynaqlarında ən incə təfərrüatına qədər mövcuddur. Bütün bu dəlillər, özlərinə məxsus dilləriylə "Allah vardır" deyərlər.

Peyğəmbərlər: Peyğəmbərlərin və xüsusilə də Peyğəmbərlərin Əfəndisi İki Cahan Sərvərinin (s.ə.s.) peyğəmbərliyini isbat edən bütün dəlillər də, yenə Cənab-ı Haqqı izah edən dəlillərə daxil edilməlidir. Çünki Peyğəmbərlərin varlıqlarının qayəsi, Tövhid; yəni Allahın varlıq və birliyini elan etməkdir. Elə isə, hər peyğəmbərin öz peyğəmbərliyini isbat edən bütün dəlilləri, eyni zamanda, Cənab-ı Haqqın varlığına da dəlil olmaqdadır. Bir peyğəmbərin haqq nəbi olduğunu ifadə edən bütün dəlillər, eyni qüvvətlə, hətta daha da üstün bir qüvvətlə "Allah vardır və birdir" deməkdədir.

Yazıçı

Məmməd Qırxıncı

Qeyd: Saytımıza sual yazanda Allah rızası üçün yalnız bir sual ünvanlayın. Yəni bir sual içində bir neçə sual yerləşdirməyin. Əks halda ikinci sualı cavablandıra bilməyəcəyik.