Duadan sonra əlləri üzə sürtmək (1)
١٤٨٥ - حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيْمَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
1485. Bizə, Abdullah b. Məsləmə xəbər verdi. Bizə, Abdu'l-Məlik b. Muhamməd b. Əymən,
Abdullah b. Yaqub b. İshaq'dan ---> Ona, (bu hədisi) rəvayət edən birindən ---> Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən
xəbər verdi.
Abdullah b. Abbas, mənə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, (belə) buyurduğunu xəbər verdi:
«لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ، مَنْ نَظَرَ فِي كِتَابِ أَخِيهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ، فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ، سَلُوا اللَّهَ بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ، وَلَا تَسْأَلُوا بِظُهُورِهَا، فَإِذَا فَرَغْتُمْ فَامْسَحُوا بِهَا وُجُوهَكُمْ [عَلَى وُجُوهِكُمْ]».
"Divarları, örtməyin. Qardaşının izni olmadan onun kitabına baxan, ancaq, atəşə baxmış olar. Allahdan, ovuclarınızın içləri ilə istəyin. Arxa tərəfləri (yəni üstü) ilə istəməyin (yəni, dua edərkən, əlin üstünü göyə çevirməyin). (Duanı) bitirdiyinizdə, onlarla, üzlərinizi məsh edin [üzləriniz üzərinə]."
قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، كُلُّهَا وَاهِيَةٌ، وَهَذَا الطَّرِيقُ أَمْثَلُهَا، وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا.
əbu Davud, (belə) dedi:
"Bu hədis, başqa cəhət (yol)'larla da, Muhamməd b. Ka'b'dan rəvayət edilmişdir. Hamısı, zəifdir. Bu təriq (yəni, mənim rəvayət etdiyim təriq isə), onların ən yaxşısıdır. O da, zəifdir."
(əbu Davud, "Sünən", 8-ci Kitab: "Kitabu'l-Vitr = Vitr kitabı" 23-cü bab: "Babu'd-Dua = Dua babı")
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Şərhi:
Mahmud Muhamməd Xattab əs-Subki əl-Maliki əl-Əşari əl-Xəlvəti, "əl-Mənhəl Azbi'l-Məvrud şərh-u Sünən-i əbi Davud" :
(قَوْلُهُ: عَمَّنْ حَدَّثَهُ)
• Onun, "Ona , (bu hədisi) rəvayət edən birindən" sözü:
هُوَ أَبُو الْمِقْدامِ هِشَامُ بْنُ زِيَادٍ.
O, əbu'l-Miqdəm Hişam b. Ziyad'dır.
قَالَ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» فِي الْمُبْهَمَاتِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْحَدِيثُ مَشْهُورٌ بِرِوَايَةِ أَبِي الْمِقْدَامِ هِشَامِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ.
(ibn Həcər Asqalani), "Təhzibu't-Təhzib"də, "Mübhəmat" (qismin)'də, (belə) deyir:
"Abdullah b. Yaqub b. İshaq ---> Ona, (bu hədisi) rəvayət edən birindən ---> Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən ---> ibn Abbas'dan:
(Bu) hədis, əbu'l-Miqdəm Hişam b. Ziyad'ın, Muhamməd b. Ka'b'dan rəvayətilə məşhurdur."
وَقَالَ فِي «التَّقْرِيبِ» فِي الْمُبْهَمَاتِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، يُقَالُ: هُوَ أَبُو الْمِقْدَامِ هِشَامُ بْنُ زِيَادٍ.
(Asqalani), "Təqribu't-Təhzib"də, "Mübhəmat" (qismin)'də, (belə) deyir:
"Abdullah b. Yaqub ---> Ona (bu hədisi) rəvayət edən birindən ---> Muhamməd b. Ka'b'dan,
Deyilir ki:
O, əbu'l-Miqdəm Hişam b. Ziyad'dır."
وَقَدْ تَقَدَّمَ هَذَا السَّنَدُ فِي «بَابِ الصَّلَاةِ إِلَى الْمُتَحَدِّثِينَ وَالنِّيَامِ» مِنَ الْجُزْءِ الْخَامِسِ.
Bu sənəd, daha əvvəl, 5-ci cüzdə (əbu Davud, “Sünən”, 105-ci bab:) "Babu's-Salət ilə'l-mutəhəddisin və'n-niyəm = Danışanlara və yatanlara doğru namaz qılmaq babı"nda (hədis no: 694), keçmişdi.
-----------------------
(قَوْلُهُ: لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ)
• Onun: "lə təsturu'l-cudur = divarları, örtməyin." sözü:
جَمْعُ جِدَارٍ،
("Cudur" kəliməsi), "cidar/divar" (kəliməsinin) cəmidir.
أَيْ: لَا تُغَطُّوهَا بِالثِّيَابِ،
Yəni: "paltarlar (və ya parçalar) ilə, onu örtməyin" (deməkdir).
وَنَهَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ عَنْ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِسْرَافِ وَالتَّفَاخُرِ وَالْعَظَمَةِ، وَمَحَلُّ النَّهْيِ إِذَا كَانَ لِغَيْرِ مَصْلَحَةٍ،
(Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, -onda, israf, fəxr və əzəmət olduğundan dolayı- ondan nəhy etmişdir. Və nəhy məhəlli, maslahat olmadığı (təqdirdə)'dir.
أَمَّا إِذَا كَانَ لَهَا، كَدَفْعِ بَرْدٍ أَوْ حَرٍّ، فَهُوَ جَائِزٌ.
Amma, onda, -soyuğu və ya istini dəf etmək kimi- (bir maslahat) olarsa, bu, caizdir.
وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ أَنَّ السِّتَارَةَ إِذَا كَانَتْ مِنْ حَرِيرٍ حَرُمَتْ، وَإِلَّا كُرِهَتْ.
Nəvəvi, pərdənin ipəkdən olduğu halda haram qılındığını nəql etmişdir. Əks halda (yəni, ipəkdən deyilsə, bir maslahat da yoxdursa), məkruh qılınmışdır.
------------------------
(قَوْلُهُ: فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ)
• Onun: "O, ancaq, atəşə baxmış olar." sözü:
أَيْ: يَنْظُرُ فِيمَا يُوجِبُ عَلَيْهِ دُخُولَ النَّارِ.
Yəni: "onu, atəşə daxil olmağı vacib edəcək şeyə baxmış olar" (deməkdir).
وَقَالَ الْخَطَّابِيُّ: هُوَ تَمْثِيلٌ، يَقُولُ: كَمَا يَحْذَرُ النَّارَ فَلْيَحْذَرْ هَذَا الصَّنِيعَ؛ إِذْ كَانَ مَعْلُومًا أَنَّ النَّظَرَ إِلَى النَّارِ وَالتَّحْدِيقَ فِيهَا يَضُرُّ بِالْبَصَرِ.
Xattabi dedi:
"O, bir təmsildir. (Yəni), demək (istəyir ki): -atəşdən həzər etdiyi kimi; bu işdən də həzər etsin. Çünki, atəşə baxmaq və ona zillənməyin, gözə zərər verdiyi məlumdur."
Xattabinin bu şərhi üçün, aşağıdakı linkdə, s. 294-ə bax:
--------------------------
وَالْكِتَابُ عَامٌّ يَشْمَلُ كِتَابَ الْعِلْمِ وَغَيْرَهُ،
"Kitab", ümumidir (və) elm və ondan başqa kitab(lara) da şamildir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِهِ الْكِتَابَ الَّذِي فِيهِ أَمَانَةٌ أَوْ سِرٌّ يَكْرَهُ صَاحِبُهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ دُونَ كِتَابِ الْعِلْمِ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مَنْعُهُ؛ لِأَنَّهُ كِتْمَانٌ لِلْعِلْمِ.
Bəziləri dedilər ki:
"Onunla, içində əmanət və ya sirr olan bir kitabı murad etmişdir. (Və kitabın) sahibi, -elm kitabı xaric- kimsənin ondan xəbərdar olmasından, ikrah duyur. (Elm kitablarını) əngəlləmək isə, halal deyildir. Çünki bu, elmi gizləməkdir."
وَفِيهِ نَظَرٌ؛
(Ancaq) bunda (yəni, bu görüşdə), nəzər vardır (yəni, düşünmək lazımdır).
فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَأْثَمُ بِكِتْمَانِ الْعِلْمِ الَّذِي يُسْأَلُ عَنْهُ،
Çünki (insan), özündən soruşulan elmi gizləməkdən dolayı günah qazanar.
وَلَا إِثْمَ فِي حَبْسِ كِتَابِهِ عَنْ غَيْرِهِ؛
(İnsanın) öz kitabını başqasına verməməsində isə, günah yoxdur.
فَإِنَّ كُتُبَ الْعِلْمِ مِنْ قَبِيلِ الْمَالِ الَّذِي يَجِبُ حِفْظُهُ،
Şübhəsiz, elm kitabları, qorunması vacib olan mal qəbilindəndir.
وَإِطْلَاقُ الْأَيْدِي عَلَيْهَا يُؤَدِّي إِلَى تَلَفِهَا أَوْ نُقْصَانِ قِيمَتِهَا،
Əlləri ona (yəni, kitablara) itlaq etmək (yəni götürmək üçün sərbəst buraxmaq), onun tələfi və qiymətinin nöqsanlaşmasına səbəb olur.
فَلَا يَجِبُ بَذْلُهَا لِلْغَيْرِ إِلَّا إِذَا تَعَيَّنَتْ طَرِيقًا لِلْعِلْمِ، وَعَجَزَ الْمُحْتَاجُ لِلتَّعَلُّمِ عَنْ قِيمَتِهَا.
Bundan dolayı, -elm üçün bir yol müəyyənləşməsi; və möhtac kimsənin, öyrənmək üçün onun qiymətindən aciz qalması istisna olmaqla- onu başqalarına vermək, vacib deyil.
فَالظَّاهِرُ تَعْمِيمُ مَنْعِ النَّظَرِ فِي كُتُبِ الْغَيْرِ مُطْلَقًا إِلَّا بِإِذْنِ صَاحِبِهَا.
Beləliklə, zahir olan, mütləq olaraq, sahibinin izni olmadan, başqalarının kitablarına baxmağı əngəlləməyin ümumi olmasıdır.
--------------------
(قَوْلُهُ: سَلُوا اللَّهَ بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ)
Qavluhu: səlullahə bi butuni əkuffikum:
• Onun: "Allahdan, ovuclarınızın içlərilə istəyin" sözü:
يَعْنِي: سَلُوهُ مَعَ بَسْطِ أَكُفِّكُمْ إِلَى السَّمَاءِ،
(Səluhu məa bəsti əkuffikum ilə's-səma):
Yəni: "ovuclarınızı səmaya açmaqla Ondan istəyin" (deməkdir).
فَالْبَاءُ فِيهِ لِلْمُصَاحَبَةِ،
("Bi butuni əkuffikum" sözündəki) "bə" (hərfi), musahəbə (birlikdəlik) üçündür.
وَأَمَرَ صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِذَلِكَ؛
(Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, bunu əmr etmişdir.
لِأَنَّ هَذِهِ الْهَيْئَةَ تُشْعِرُ بِالتَّذَلُّلِ وَالْخُضُوعِ وَالِاحْتِيَاجِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Çünki, bu heyət (yəni, duada əlləri belə açmaq), Allaha qarşı təzəllül, xudu (boyun əymə) və ehtiyaca işarət edir.
------------------------------
(قَوْلُهُ: وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا)
• Onun: "(Əllərinizin) üstü ilə istəməyin" sözü:
نَهَى صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ عَنْ ذَلِكَ؛
(Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, bunu nəhy etdi.
لِأَنَّ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةَ تُشْعِرُ بِعَدَمِ الرَّغْبَةِ فِيمَا يَسْأَلُهُ وَعَدَمِ الِاعْتِنَاءِ بِهِ.
Çünki, bu keyfiyyət (yəni, əllərin üstünü göyə tərəf çevirmək), Ondan istədiyi şeydə rəğbətinin olmamasına və ona etinasız olduğuna işarət edir.
(وَظَاهِرُ الْحَدِيثِ) أَنَّ الدَّاعِيَ يَدْعُو عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ،
Hədisin zahiri (mənası), dua edən, bu hal üzərə dua edər.
لَا فَرْقَ بَيْنَ أَنْ يَدْعُوَ لِجَلْبِ خَيْرٍ أَوْ دَفْعِ شَرٍّ، كَمَا قَالَ الطِّيبِيُّ.
-Tibi'nin də dediyi kimi- xeyri cəlb və ya şərri dəf etmək üçün olması arasında, bir fərq yoxdur.
وَحَمَلَ ابْنُ حَجَرٍ الْحَدِيثَ عَلَى مَا إِذَا كَانَ الدُّعَاءُ بِخَيْرٍ،
ibn Həcər (Asqalani), hədisi, duanın xeyir olması halına həml etmişdir.
قَالَ:
O dedi:
لِأَنَّ اللَّائِقَ بِطَالِبِ شَيْءٍ يَنَالُهُ أَنْ يَمُدَّ كَفَّهُ إِلَى الْمَطْلُوبِ مِنْهُ،
وَيَبْسُطَهَا مُتَضَرِّعًا لِيَمْلَأَهَا مِنْ عَطَائِهِ الْكَثِيرِ الْمُؤْذَنِ بِهِ رَفْعُ الْيَدَيْنِ جَمِيعًا إِلَيْهِ.
Çünki, bir şeyə nail olmaq istəyənə layiq olan, istədiyi şeyə doğru, -bildirilən bir çox əta ilə doldurulması üçün- ovucunu uzatması, onu təzərru edərək (yalvarırcasına) açması və hər iki əlini bərabər, Ona doğru qaldırmasıdır.
أَمَّا إِذَا كَانَ لِدَفْعِ شَرٍّ، فَالسُّنَّةُ أَنْ يَرْفَعَ إِلَى السَّمَاءِ ظُهُورَ كَفَّيْهِ اتِّبَاعًا لَهُ صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ،
Amma, başına gəlmiş bir bəlanın dəf (edilməsi)'ni istəyən kimsəyə gəlincə, sünnət olan, -Peyğəmbər (aleyhi's-salatu və's-sələm)'ə tabe olaraq- ovucunun üstünü səmaya doğru qaldırmasıdır.
وَحِكْمَتُهُ التَّفَاؤُلُ فِي الْأَوَّلِ بِحُصُولِ الْمَأْمُولِ،
Onun hikməti, birincisi, ümid edilənin hasil olmasına təfəül etmək (xeyrə yozmaq)'dır.
وَفِي الثَّانِي بِدَفْعِ الْمَحْذُورِ،
İkincisi isə, məhzur (həzər edilən şey)'in dəfini (təfəül etmək)'dir.
بِبَعْضِ تَصَرُّفٍ مِنَ الْمِرْقَاةِ.
Bəzi təsərrüflərlə, “əl-Mirqat” (adlı əsər) 'dən nəql edilmişdir.
-------------------------
(قَوْلُهُ: فَامْسَحُوا بِهَا وُجُوهَكُمْ)
• Onun: "Onlarla üzlərinizi məsh edin." sözü:
أَيْ: امْسَحُوا بِبُطُونِ الْأَكُفِّ وُجُوهَكُمْ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الدُّعَاءِ؛
Yəni: "Duanı bitirdiyinizdə, ovuclarınız içlərilə, üzlərinizi məsh edin." (deməkdir).
لِأَنَّ الرَّحْمَةَ تَنْزِلُ وَقْتَ السُّؤَالِ عَلَى الْأَكُفِّ،
Çünki rəhmət, istəmə vaxtında, ovuclar üzərinə enir.
فَيَمْسَحُ بِهَا وَجْهَهُ لِتَصِلَ الرَّحْمَةُ أَيْضًا إِلَى الْوَجْهِ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ وَأَحَقُّهَا بِالتَّكْرِيمِ.
Beləliklə, -rəhmətin də, əzaların ən şərəflisi və təkrimə ən layiqi olan üzə çatması üçün- onunla, üzünü məsh edir.
----------------------------
(فِقْهُ الْحَدِيثِ)
- Hədisin fiqh(i cəhəti):
دَلَّ الْحَدِيثُ:
Hədis, (aşağıdakılara) dəlalət etmiş oldu:
عَلَى النَّهْيِ عَنِ التَّفَاخُرِ بِوَضْعِ السُّتُورِ عَلَى الْجُدُرِ،
(1) Pərdələri divara yerləşdirməklə (hasil olan) iftixardan nəhyə;
وَعَلَى التَّحْذِيرِ مِنَ النَّظَرِ فِي كِتَابِ الْغَيْرِ بِدُونِ إِذْنِهِ،
(2) Başqasının izni olmadan kitaba nəzər etməkdən təhzir (çəkindirmə)'yə;
وَعَلَى مَشْرُوعِيَّةِ رَفْعِ الْيَدَيْنِ حَالَةَ الدُّعَاءِ،
(3) Dua halında əlləri qaldırmağın məşruluğuna;
وَعَلَى النَّهْيِ عَنْ جَعْلِ ظُهُورِهِمَا وَقْتَ الدُّعَاءِ إِلَى السَّمَاءِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ،
(4) -Bəyanı daha əvvəl keçən- dua vaxtında, əllərin üstünü səmaya doğru çevirməkdən nəhyə;
وَعَلَى مَشْرُوعِيَّةِ مَسْحِ الْوَجْهِ بِالْكَفَّيْنِ عَقِبَ الدُّعَاءِ.
(5) Duadan sonra, ovuclarla üzü məsh etməyin məşruluğuna.
-------------------------
(وَالْحَدِيثُ) أَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ مَاجَهْ مِنْ طَرِيقِ صَالِحِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،
(Bu hədisi), ibn Macə də,
Salih b. Hassan ---> Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi ---> ibn Abbas
təriqilə təxric etmişdir.
قَالَ:
(ibn Abbas) dedi:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ:
Allah rəsulu (sallallahu Taala aleyhi və alə alihi və səlləm), (belə) buyurmuşdur:
«إِذَا دَعَوْتَ اللَّهَ فَادْعُ بِبُطُونِ كَفَّيْكَ، وَلَا تَدْعُ بِظُهُورِهِمَا، فَإِذَا فَرَغْتَ فَامْسَحْ بِهِمَا وَجْهَكَ».
"Allaha dua etdiyində, ovuclarının içlərilə dua et. (Ovuclarının) üstü ilə dua etmə. (Duanı) bitirdiyində, onlarla, üzünü məsh et." (ibn Macə, "Sünən", 5-ci kitab: "Kitab-u İqaməti'-Saləh və's-Sünnə fihə" = Namazı iqamə etmək və ondakı sünnət(lər) kitabı", 119-cu bab: "Babu mən rafəə yedeyhi fi'd-dua və məshil-vəch bihimə = Dua edərkən əllərini qaldıran və onlarla üzünü məsh edən kimsə babı", hədis no: 1181)
وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ أَيْضًا مِنْ هَذَا الطَّرِيقِ. وَصَالِحُ بْنُ حَسَّانَ ضَعِيفٌ.
(Və yenə, bu hədisi), Hakim də, bu təriqlə təxric etmişdir. (bax: "əl-Müstədrək alə's-Sahiheyn", hədis no: 1974). Və Salih b. Hassan, zəifdir.
Qaynaq üçün, aşağıdakı linkə bax:
--------------------
--------------------
Şəmsu'l-Haqq Muhamməd Əşrəf b. Əmir Əli b. Heydər əs-Sadiqi əl-Əzimabadi əş-Şafii, "Avnu'l-Mə'bud şərh-u Sünən-i əbi Davud" :
(لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ)
"Lə təsturu'l-cudur = Divarları örtməyin."
جَمْعُ جِدَارٍ، أَيْ: لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ بِثِيَابٍ؛ لِأَنَّ هَذَا مِنْ دَأْبِ الْمُتَكَبِّرِينَ، وَلِأَنَّ فِيهِ إِضَاعَةَ الْمَالِ مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ.
("Cudur" kəliməsi), "cidar/divar" (kəliməsi)'nin cəmidir. Yəni: "divarları, paltarlarla (və ya parçalarla) örtməyin" (deməkdir). Çünki bu, təkəbbürlü insanların adətlərindəndir. Çünki bunda, zərurət olmadan, malın zay edilməsi vardır.
-------------------
(مَنْ نَظَرَ فِي كِتَابِ أَخِيهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ)
“Qardaşının izni olmadan, onun kitabına baxan, ancaq, atəşə baxmış olar."
قَالَ الْخَطَّابِيُّ: قَوْلُهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ: «فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ» إِنَّمَا هُوَ مَثَلٌ يَقُولُ: كَمَا تَحْذَرُ النَّارَ فَلْتَحْذَرْ هَذَا الصَّنِيعَ، إِذَا كَانَ مَعْلُومًا أَنَّ النَّظَرَ فِي النَّارِ وَالتَّحْدِيقَ إِلَيْهَا يَضُرُّ بِالْبَصَرِ.
Xattabi, (belə) deyir:
(Peyğəmbər) əleyhi's-salam'ın: "O, ancaq, atəşə baxmış olar." sözü, sadəcə bir misaldır. (Yəni, O), demək (istəyir ki): "Atəşdən necə həzər edirsənsə, bu əməldən də həzər et. Atəşə baxmaq və gözü ona zilləməyin gözə zərər verdiyi isə, məlumdur.”
وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِالنَّظَرِ إِلَى النَّارِ الدُّنُوَّ مِنْهَا وَالتَّصَلِّيَ بِهَا؛ لِأَنَّ النَّظَرَ إِلَى الشَّيْءِ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ عِنْدَ قُرْبِ الْمَسَافَةِ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الدُّنُوِّ مِنْهُ.
(Belə də) ehtimal oluna bilər ki, O, "atəşə baxmaq" (sözü ilə): "ona yaxınlaşmaq və onunla isinmək" iradə etmişdir. Çünki, bir şeyə nəzər etmək, ancaq, məsafə yaxınlığı və səninlə yaxınlaşdığın şey arasında təhəqqüq edir (gerçəkləşir).
وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: كَأَنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى مَا يُوجِبُ عَلَيْهِ النَّارَ، فَأُضْمِرَ فِي الْكَلَامِ.
Bunda, başqa bir cəhət də vardır. O da, mənanın, (belə) olmasıdır:
"O, sanki, özünə atəşi vacib edən bir şeyə baxır. Kəlamda, gizli olaraq (bu da) vardır."
وَزَعَمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ بِهِ الْكِتَابَ الَّذِي فِيهِ أَمَانَةٌ أَوْ سِرٌّ يَكْرَهُ صَاحِبُهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ، دُونَ الْكُتُبِ الَّتِي فِيهَا عِلْمٌ؛ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مِنْهُ وَلَا يَجُوزُ كِتْمَانُهُ.
Bəzi elm əhli (belə) iddia etdilər ki, O, onunla, içində əmanət və ya sirr olan bir kitabı murad etmişdir. (Hansı ki), sahibi, kimsənin ondan xəbərdar olmasından ikrah duyur. İçində elm olan kitablar isə, istisnadır. (Çünki), ondan (yəni, elmdən) bir şeyi gizlətmək halal və caiz deyildir.
وَقِيلَ:
(Belə də) deyildi ki:
إِنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ كِتَابٍ؛
O, hər bir kitab haqqında, ümumidir.
لِأَنَّ صَاحِبَ الشَّيْءِ أَوْلَى بِمَالِهِ،
Çünki, əşyanın sahibi, ona, daha əvladır.
وَأَحَقُّ بِمَنْفَعَةِ مِلْكِهِ.
Və öz mülkünün mənfəətinə, daha çox haqq (sahibi)'dir.
وَإِنَّمَا يَأْثَمُ بِكِتْمَانِ الْعِلْمِ الَّذِي يُسْأَلُ عَنْهُ،
(İnsan), ancaq, özündən soruşulan elmi gizlətməklə günah qazanar.
فَأَمَّا أَنْ يَأْثَمَ فِي مَنْعِهِ كِتَابًا عِنْدَهُ وَحَبْسِهِ عَنْ غَيْرِهِ فَلَا وَجْهَ لَهُ.
Amma, özündəki kitabı əngəlləməyə (yəni, verməməsinə) və onu, başqalarından saxlamasına gəlincə, bunda, bir cəhət (yəni, günah üçün bir əsas) yoxdur.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى.
Allah, ən doğrusunu bilir. Son!
-----------------------
لِأَنَّ اللَّائِقَ بِالطَّالِبِ لِشَيْءٍ يَنَالُهُ أَنْ يَمُدَّ كَفَّهُ إِلَى الْمَطْلُوبِ وَيَبْسُطَهَا مُتَضَرِّعًا لِيَمْلَأَهَا مِنْ عَطَائِهِ الْكَثِيرِ الْمُؤْذَنِ بِهِ، يَرْفَعُ الْيَدَيْنِ إِلَيْهِ جَمِيعًا.
Çünki, bir şeyə nail olmaq istəyənə layiq olan, istədiyi şeyə doğru, -bildirilən bir çox əta ilə doldurulması üçün- ovucunu uzatması, onu təzərru edərək (yalvarırcasına) açması və hər iki əlini bərabər qaldırmasıdır.
أَمَّا مَنْ سَأَلَ دَفْعَ شَيْءٍ وَقَعَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، فَالسُّنَّةُ أَنْ يَرْفَعَ إِلَى السَّمَاءِ ظَهْرَ كَفَّيْهِ، اتِّبَاعًا لَهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ،
Amma, başına gəlmiş bir bəlanın dəf (edilməsi)'ni istəyən kimsəyə gəlincə, sünnət olan, -Peyğəmbər (aleyhi's-salatu və's-sələm)'ə tabe olaraq- ovucunun üstünü səmaya doğru qaldırmasıdır.
وَحِكْمَتُهُ التَّفَاؤُلُ فِي الْأَوَّلِ بِحُصُولِ الْمَأْمُولِ،
Onun hikməti, birincisi, ümid edilənin hasil olmasına təfəül etmək (xeyrə yozmaq)'dır.
وَفِي الثَّانِي بِدَفْعِ الْمَحْذُورِ.
İkincisi isə, məhzur (həzər edilən şey)'in dəfini (təfəül etmək)'dir.
----------------------------
(فَإِذَا فَرَغْتُمْ) أَيْ: مِنَ الدُّعَاءِ.
"...bitirdiyinizdə..."
Yəni: "duanı"
(فَامْسَحُوا بِهَا) أَيْ: بِأَكُفِّكُمْ.
"...onunla məsh edin..."
Yəni: "ovuclarınızla"
(وُجُوهَكُمْ) فَإِنَّهَا تَنْزِلُ عَلَيْهَا آثَارُ الرَّحْمَةِ، فَتَصِلُ بَرَكَتُهَا إِلَيْهَا.
"...üzləriniz..."
(Çünki), rəhmətin əsərləri, onlar üzərinə enir; və onun bərəkəti, ona çatır.
------------------
(كُلُّهَا وَاهِيَةٌ) أَيْ: ضَعِيفَةٌ.
"...kulluhə vahiyətun..."
Yəni: (burdakı "vahiyətun"), "zəifdir" (mənasındadır).
(وَهَذَا الطَّرِيقُ) أَيْ: طَرِيقُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْقُوبَ.
"...bu təriq..."
Yəni: "Abdullah b. Yaqub təriqi" (deməkdir).
(أَمْثَلُهَا) أَيْ: أَحْسَنُ الْوُجُوهِ.
"...əmsuluhə..."
Yəni: "cəhətlərin (təriqlərin) ən gözəli" (deməkdir).
(وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا) لِأَنَّ فِيهِ رَاوِيًا مَجْهُولًا.
"...o da, zəidir..."
Çünki onda, məchul bir ravi vardır.
قَالَ الْمُنْذِرِيُّ: وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ.
Munziri dedi: "Onu, ibn Macə (də) təxric etmişdir."
Aşağıdakı linkdə, s. 357:
https://dn790008.ca.archive.org/0/items/WAQ69641/amssad04.pdf
Not: Dəyərli oxuyucu! Əzimabadi'nin bu şərhində, bu hədis, 1471 nömrəli hədis olaraq qeyd edilmişdir. Digər nüsxələrdə isə, 1485 nömrəli hədis olaraq keçməkdədir.
----------------------
----------------------
ibn Raslən əş-Şafii, "Şərh-u Sünən-i əbi Davud li'bni'r-Raslən"
(حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ)
• "Bizə, Abdullah b. Məsləmə xəbər verdi."
بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ، ابْنُ قَعْنَبٍ الْقَعْنَبِيُّ، شَيْخُ الشَّيْخَيْنِ.
Mim və lam (hərfləri), fəthə ilədir. İbn Qə'nəb əl-Qə'nəbi'dir. Şeyxeyn'in şeyxidir.
(حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدٍ)
• "Bizə, Abdu'l-Məlik b. Muhamməd xəbər verdi."
بْنِ أَيْمَنَ، وَقَدْ يُنْسَبُ إِلَى جَدِّهِ، ضَعَّفَهُ الْمُصَنِّفُ
(O), ibn Əymən(dir). Babasına nisbət edilir. Musannif (yəni, əbu Davud), onu zəif saydı.
(عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ)
• "Abdullah b. Yaqub b. İshaq'dan."
الْمَدَنِيِّ، قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ: لَا يُعْرَفُ
Mədinə'lidir. ibn Qattan dedi: "Tanınmır."
(عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ)
• "Ona hədis rəvayət edən birindən; Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən."
بِضَمِّ الْقَافِ،
Qaf, damma ilədir.
نِسْبَةً إِلَى قُرَيْظَةَ، اسْمِ رَجُلٍ
Qureyza adlı bir kişiyə nisbət olaraq.
نَزَلَ أَوْلَادُهُ حِصْنًا بِقُرْبِ الْمَدِينَةِ،
Övladları, Mədinəyə yaxın bir qalada məskunlaşmışlardır.
وَقُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ أَخَوَانِ مِنْ أَوْلَادِ هَارُونَ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلَامُ،
Qureyza və Nadir, Harun Nəbi (əleyhissəlam)'ın övladlarından iki qardaşdırlar.
وَكَانَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ مِنْ فُضَلَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ،
Muhamməd b. Ka'b, Mədinə əhlinin fəzilətlilərindəndir.
------------------------
قَالَ: حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ قَالَ:
Dedi: Mənə, Abdullah b. Abbas (radiyallahu anhuma), (belə) xəbər verdi. Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), (belə) buyurmuşdur:
«لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ»
• "Divarları, örtməyin."
بِضَمِّ الْجِيمِ وَالدَّالِ،
Cim və dəl (hərfləri), damma ilədir.
جَمْعُ جِدَارٍ، وَهُوَ الْحَائِطُ، مِثْلَ [كُتُبٍ جَمْعُ كِتَابٍ].
("Cudur" kəliməsi), "cidar" (kəliməsi)'nin cəmidir. O, "divar" (demək)'dir. -Kitabların, kitabın cəmi olması kimi-
فِيهِ النَّهْيُ عَنْ سَتْرِ الْحِيطَانِ بِالسَّتَائِرِ الْمُتَّخَذَةِ لِذَلِكَ،
Bunda, divarları, bunun üçün hazırlanmış pərdələrlə örtməkdən nəhy vardır.
وَفِي مَعْنَاهُ سَتْرُ الْخَشَبِ كَالْكَرَاسِيِّ وَالْأَسِرَّةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ؛
Stullar, yataqlar və bunlar kimi taxta (dan olan əşyaları) örtmək (də), onun mənasındadır (yəni, bu hökmə daxildir).
لِمَا فِيهِ مِنْ إِضَاعَةِ الْمَالِ بِغَيْرِ فَائِدَةٍ،
Çünki, bunda, malı, faydasız olaraq zay etmək vardır.
وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْإِسْرَافِ لِطَلَبِ الْمُفَاخَرَةِ وَالْمُبَاهَاةِ وَالْخُيَلَاءِ،
(Bununla bərabər), bunda, fəxr, özünü göstərmək və təkəbbürlülük tələbi (istəyi) üçün, israfda mübaliğə vardır.
وَقَدْ نَظَرَ بَعْضُ السَّلَفِ إِلَى بَيْتٍ قَدْ سُتِرَتْ حِيطَانُهُ بِسَتَائِرَ،
Sələfdən bəziləri, bir evə baxdılar, (ki), onun divarları, pərdələrlə örtülmüşdü.
فَقَالَ: هَلْ حُمَّ الْبَيْتُ قَدْ نَزَعُوهُ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ.
Dedi(lər): "Evin qızdırması var?" Onu söküb çıxardı(lar) və ya buna bənzər bir şey.
-------------------
(وَمَنْ نَظَرَ فِي كِتَابِ أَخِيهِ) [بِغَيْرِ إِذْنِهِ]،
• "İcazəsiz qardaşının kitabına baxan."
الْكِتَابُ هُنَا مَحْمُولٌ عَلَى الرِّسَالَةِ الَّتِي تُرْسَلُ إِلَى بَعْضِ الْأَصْحَابِ،
Burda, "kitab" (kəliməsi), "risalə/məktub" (mənasına) məhmul (həml edilən)'dir. Hansı ki, bəzi dostlara göndərilir.
فَيَكُونُ فِيهَا فِي بَعْضِ الْأَحَايِينِ سِرٌّ
Onun içində, bəzi hallarda, sirr olur.
لَا يُحِبُّ كَاتِبُهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ وَيَقْرَأَهُ غَيْرُ الْمَكْتُوبِ إِلَيْهِ،
Onun katibi, ondan xəbərdar olunmasını və özünə məktub (göndərilən)'dən başqasının oxumasını istəməz.
وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ هَذَا غَيْرُ جَائِزٍ.
Şəkk yoxdur ki, bu, caiz deyil.
قَالَ فِي «النِّهَايَةِ»:
"ən-Nihayə"də, (belə) dedi:
هَذَا مَحْمُولٌ عَلَى الْكِتَابِ الَّذِي فِيهِ سِرٌّ وَأَمَانَةٌ يَكْرَهُ صَاحِبُهُ أَنْ يُطَّلَعَ عَلَيْهِ.
Bu, özündə bir sirr və əmanət olan; və sahibinin ondan xəbərdar olunmasından ikrah duyduğu bir kitaba məhmul'dur.
قَالَ: وَقِيلَ:
Dedi:
Və deyildi ki:
هُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ كِتَابٍ.
Bu, hər bir kitab haqqında ümumidir.
وَيَدْخُلُ فِي هَذَا كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَيْرُهُ؛
Buna, Allah (azzə və cəllə)'nin kitabı və digərləri daxil olur.
لِأَنَّ مَالِكَهُ أَوْلَى بِهِ،
Çünki maliki, ona daha əvladır.
وَقِيلَ: الْكِتَابُ الَّذِي فِيهِ أَمَانَةُ سِرٍّ لِأَحَدٍ، لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ،
Deyildi ki:
İçində bir nəfərə aid sirrin əmanəti olan kitabdan, başqası xəbərdar ola bilməz.
وَأَمَّا الْكُتُبُ الَّتِي فِيهَا الْعِلْمُ فَلَا يَحِلُّ مَنْعُهَا عَنْ أَهْلِهَا.
Amma, içində elm olan kitablara gəlincə, onu əhlindən əngəlləmək, halal deyildir.
--------------------
[(بِغَيْرِ إِذْنِهِ)
• "Onun izni olmadan."
أَوْ إِذْنِ وَكِيلِهِ،
Və ya, vəkilinin izni (olmadan).
وَهَذَا شَرْطُ النَّهْيِ،
Və bu, nəhyin şərtidir.
وَعَلَيْهِ فَإِذَا انْتَفَتِ الْعِلَّةُ وَأَذِنَ جَازَ النَّظَرُ].
Buna əsasən, illət kəsilər və icazə verilərsə, nəzər etmək caiz olar.
---------------------
(فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ).
• "O, ancaq, atəşə baxmış olar."
قَالَ فِي «النِّهَايَةِ»:
"ən-Nihayə"də, (belə) dedi:
هَذَا تَحْذِيرٌ، أَيْ: كَمَا يَحْذَرُ النَّارَ فَلْيَحْذَرْ هَذَا الصَّنِيعَ.
Bu, təhzir (çəkindirmə)'dir. Necə ki, oddan çəkinir; (elə də) bu işdən çəkinsin.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كَأَنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى مَا يُوجِبُ عَلَيْهِ النَّارَ،
Deyildi ki:
Onun mənası, "sanki, özünə atəşi vacib edən bir şeyə baxır" deməkdir.
وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَرَادَ عُقُوبَةَ النَّظَرِ؛
Ehtimal edilir ki, O, (bununla), baxmağın cəzasını murad etdi.
لِأَنَّ الْجِنَايَةَ مِنْهُ،
Çünki cinayət, ondandır.
كَمَا يُعَاقَبُ السَّمْعُ [إِذَا اسْتَمَعَ] إِلَى حَدِيثِ قَوْمٍ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ.
Necə ki, bir qövmün söhbətini eşitdiyində, -(ki), onlar, onun (eşitməsini) xoşlamırlar- eşitmə (orqanı) cəzalandırılır.
-------------------
(سَلُوا اللَّهَ)
• "Səlullahə = Allahdan istəyin."
[بِفَتْحِ السِّينِ]،
"Sin" (hərfi), fəthə ilədir.
وَاللُّغَةُ الثَّانِيَةُ: اسْأَلُوا اللَّهَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ﴿وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ﴾
İkinci lüğət (yəni, sözün ikinci ifadə şəkli): "əs'əlullahə" (şəklində)'dir. Necə ki, (Haqq) Taala buyurub:
"Vəs'əlullahə min fədlihi = Allahdan, Onun lütfündən istəyin." (Nur/32)
---------------------
(بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ، وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا).
• "Ovuclarınızın içlərilə. Ondan, əllərinizin üstü ilə istəməyin."
فِيهِ بَيَانٌ أَنَّ السُّنَّةَ لِمَنْ دَعَا لِتَحْصِيلِ شَيْءٍ أَنْ يَجْعَلَ بَطْنَ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ، وَلِمَنْ دَعَا لِرَفْعِ بَلَاءٍ أَنْ يَجْعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ،
Bunda, bir şeyi əldə etmək üçün dua edən kimsənin, ovuclarının içini səmaya tərəf qılmasının sünnət olduğuna dair, bir bəyan vardır.
وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى رَفْعِ الْيَدَيْنِ لِدُعَاءِ الْقُنُوتِ،
Qunut duası üçün iki əli qaldırmağa, bu hədislə ihticac etmiş(lər)dir.
وَلَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِالرَّفْعِ،
Halbuki, bunda, (əlləri) qaldırmağa dair bir tasrih (açıqlama) yoxdur.
وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Və bu, Şafi, Əhməd və Rəy əshabı (yəni, Hənəfilər)'in məzhəbidir.
قَالَ الْأَثْرَمُ: كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلَى صَدْرِهِ،
Əsrəm, deyir:
"əbu Abdullah, əllərini, sinəsinə qədər qaldırardı."
وَاحْتَجَّ بِأَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الْقُنُوتِ إِلَى صَدْرِهِ،
O, ibn Məsud'un, qunutda, əllərini sinəsinə qədər qaldırması ilə ihticac etmişdir.
وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ،
O, ibn Ömər və ibn Abbas'dan (da) rəvayət edilmişdir.
وَأَنْكَرَهُ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ،
Malik və Əvzai isə, bunu inkar etmişlərdir.
وَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ عَلَيْهِمَا.
Hədis, Onlar əleyhinə hüccətdir.
وَفِي رِوَايَةٍ أَظُنُّهَا لِلْحَاكِمِ: «إِذَا دَعَوْتَ فَادْعُ بِبُطُونِ كَفِّكَ، وَإِذَا فَرَغْتَ فَامْسَحْ بِرَاحَتَيْكَ عَلَى وَجْهِكَ».
Hakim'ə aid olduğunu zənn etdiyim bir rəvayətdə:
"Dua etdiyində, ovucunun içi ilə dua et. Bitirdiyində, ovuclarınla, üzünü məsh et." (deyilmişdir).
----------------------
(فَإِذَا فَرَغْتُمْ)
• "Bitirdiyində."
مِنَ الدُّعَاءِ
(Yəni): "duanı."
-----------------------
(فَامْسَحُوا بِهَا)، أَيْ: بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ، (وُجُوهَكُمْ).
• "Onunla məsh edin."
Yəni: "ovuclarınız içlərilə" üzlərinizi.
[وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ].
Bu (hədis)'i, ibn Macə (də) təxric etmişdir.
اسْتُدِلَّ بِهَا عَلَى أَنَّ الدَّاعِيَ إِذَا فَرَغَ مِنَ الدُّعَاءِ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِبُطُونِ كَفَّيْهِ.
Dua edənin, duanı bitirdiyində, ovuclarının içini üzünə məsh etməsinə dair, bununla (yəni, bu hədislə) istidlal edildi.
قَالَ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ»:
"Şərhu'l-Mühəzzəb"(də), dedi:
وَهَذَا أَشْهَرُ الْوَجْهَيْنِ عِنْدَ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ،
Bu, Şafii əshabı nəzdində, 2 cəhətdən ən məşhurudur.
[وَإِنْ كَانَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ لَا] يَمْسَحُ،
Əsahh (ən doğru olanı) isə, məsh etməz.
وَأَمَّا الصَّدْرُ فَلَا يُسْتَحَبُّ مَسْحُهُ قَطْعًا،
Amma "sinə"yə (yəni, duadan sonra əlləri sinəyə sürtməyə) gəlincə, onu məsh etmək, qətiyyən müstəhəb görülmür.
بَلْ نَصَّ جَمَاعَةٌ عَلَى كَرَاهَتِهِ.
Əksinə, camaat, onun kərahiyyətini açıq şəkildə bildirmişdir.
قَالَهُ فِي «الرَّوْضَةِ».
"Ravda"da (belə) dedi.
وَيَدُلُّ عَلَى الْمَسْحِ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالْحَاكِمُ فِي «الْمُسْتَدْرَكِ» عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ:
Tirmizi və Hakim'in "əl-Müstədrək"də, Ömər b. Xattab'dan rəvayət etdikləri, məshə dəlalət edir:
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ لَمْ يَحُطَّهُمَا حَتَّى يَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ».
"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), duada əllərini qaldırdığında, onlarla üzünü məsh etməmiş, endirməzdi."
قَالَ جَدُّنَا فِي الْحَدِيثِ، وَهُوَ الشَّيْخُ شِهَابُ الدِّينِ أَبُو مَحْمُودٍ الْمَقْدِسِيُّ فِي «الْمِصْبَاحِ»:
Hədisdə babamız şeyx Şihabu'd-din əbu Mahmud əl-Maqdisi, "əl-Misbah" (əsərin)'də, (belə) dedi:
قَدِ اخْتَلَفَتِ النُّسَخُ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ،
"Bu hədisin kəlamında, nüsxələr (bir-birindən) fərqlənir.
فَفِي بَعْضِهَا: «غَرِيبٌ، لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى، تَفَرَّدَ بِهِ، وَهُوَ قَلِيلُ الْحَدِيثِ، وَقَدْ حَدَّثَ عَنْهُ النَّاسُ».
Onun bəzilərində: Hammad b. İsa hədisi xaric, (onu) tanımırıq. Bunda, təfərrüd etmiş (rəvayətində tək qalmış)'dır. O, hədisi az olan biridir. İnsanlar, ondan hədis rəvayət ediblər.
قَالَ: وَرَأَيْتُ فِي غَيْرِ مَا نُسْخَةٍ: «حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ» ... إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ الْمُتَقَدِّمِ.
Dedi: Başqa nüsxələrdə isə: 'O, həsən, səhih və ğaribdir." …[onun, əvvəl keçən kəlamının sonuna qədər].
وَقَالَ الْحَافِظُ عَبْدُ الْحَقِّ:
Hafiz Abdu'l-Haqq dedi:
إِنَّ التِّرْمِذِيَّ قَالَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ: «حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ».
Məzkur (yuxarıda zikri keçən) Ömər hədisi haqqında, Tirmizi dedi:
"Hədis, səhih (və) ğarib'dir."
ثُمَّ قَالَ فِي «الْمِصْبَاحِ»:
Sonra, "əl-Misbah"da, (belə) dedi:
وَالْحَدِيثُ الضَّعِيفُ قَدْ يَصِيرُ بِجَمِيعِ طُرُقِهِ حَسَنًا، بِشَرْطِ أَنْ لَا يَكُونَ رُوَاتُهُ كَذَّابِينَ،
Zəif hədis, bütün təriqlərilə, -ravilərinin kəzzab (yalançı) olmamaları şərtilə- həsən (hədis)'ə çevrilir.
بَلْ لَا يَكُونَ ضَعْفُهُمْ إِلَّا لِسُوءِ حِفْظٍ وَنَحْوِهِ.
Əksinə, onların zəiflikləri, -pis hifz (yəni, yaddaş) və bənzəri (səbəblər) xaric- (başqa səbəblərdən) olmur (yəni, qaynaqlanmır).
--------------------
(قَالَ الْمُصَنِّفُ: رُوِيَ) بِضَمِّ الرَّاءِ، بِصِيغَةِ التَّمْرِيضِ،
• "Musannif (yəni, əbu Davud) dedi: rəvayət edilmişdir."
("Ruviyə = rəvayət edildi" sözündəki) "ra" (hərfi), damma ilə; (və) təmrid siğası ilədir. (Yəni, əbu Davud, "rəvayət edilir" deməklə, zəifliyinə diqqət çəkir.)
(هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ) الْقُرَظِيِّ،
• "Bu hədis, başqa cəhətlərlə (də), Muhamməd b. Ka'b'dan (rəvayət edilmişdir)."
(Yəni): "əl-Qurazi(dən)"
(كُلُّهَا) ضَمِيرُ جَمْعٍ؛
• "Hamısı."
Cəm damiri (şəxs əvəzliyi)'dir.
لِأَنَّ قَوْلَهُ: «مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ» فِي مَعْنَى «مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ»،
Çünki, onun: "başqa cəhətlərdən" sözü, "bir çox cəhətlərdən" mənasındadır.
(وَاهِيَةٌ)، أَيْ: ضَعِيفَةٌ.
• "Vahiyətun."
Yəni: "zəif(dir)."
[(وَهَذَا الطَّرِيقُ أَمْثَلُهَا، وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا)].
• "Bu təriq, ən yaxşısıdır. O da, zəifdir."
وَرَوَاهُ الْحَاكِمُ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ صَالِحِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَهُ،
Hakim də, Salih b. Hassan ---> Muhamməd b. Ka'b və buna bənzər təriqdən rəvayət etmişdir.
وَخَالَفَهُ ابْنُ حِبَّانَ فَذَكَرَهُ فِي تَرْجَمَةِ صَالِحٍ فِي «الضُّعَفَاءِ».
ibn Hibban, ona müxalifət etmiş; və "əd-Duafa"da, Salih'in tərcüme-i halında zikr etmişdir.
-----------------------
-----------------------
Xəlil Əhməd əs-Səharənfuri əl-Hənəfi əl-Əşari, "Bəzlu'l-Məchud fi həll-i Sünən-i əbi Davud"
(حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، نَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيْمَنَ)
• "Bizə, Abdullah b. Məsləmə xəbər verdi. Bizə, Malik b. Muhamməd b. Əymən xəbər verdi."
تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي «بَابِ الصَّلَاةِ إِلَى الْمُتَحَدِّثِينَ وَالنِّيَامِ»،
Onun zikri, daha əvvəl, "Danışanlar və yatanlara doğru namaz qılmaq babı"nda, keçmişdi.
وَقَالَ الْحَافِظُ (٣) فِي تَرْجَمَتِهِ: رَوَى لَهُ أَبُو دَاوُدَ حَدِيثًا وَاحِدًا مُنْقَطِعًا، وَضَعَّفَهُ.
Hafiz (ibn Həcər Asqalani), onun tərcüme-i halında (“Fəthul-Bari”, 11/95), (belə) deyir:
"Onu, əbu Davud, bir tək və munqati (qopuq) olaraq rəvayət etmiş; və zəif saymışdır."
قُلْتُ: وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ حَدِيثُهُ بِهَذَا السَّنَدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ:
Deyirəm:
Doğrusu, məzkur babda, onun hədisi, bu sənədlə, Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən (nəqlən), daha əvvəl keçmişdi. Dedi:
قُلْتُ لَهُ ـ يَعْنِي لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ـ :
Ona dedim: Yəni, "Ömər b. Əbdü'l-Əziz'ə" :
حَدِّثْنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ قَالَ:
Mənə, Abdullah b. Abbas, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən, (belə) xəbər verdi. Buyurdu:
«لَا تُصَلُّوا خَلْفَ النَّائِمِ وَلَا الْمُتَحَدِّثِ»،
"Yatan və danışanın arxasında, namaz qılmayın."
فَهَذَا الْحَدِيثُ ثَانِي أَحَادِيثِهِ،
Beləliklə, bu hədis, onun hədislərindən ikincisidir.
وَأَمَّا مَا ادَّعَى الْحَافِظُ مِنِ انْقِطَاعِ السَّنَدِ فَلَمْ أَقِفْ عَلَى وَجْهِ انْقِطَاعِهِ، وَفِي أَيِّ مَحَلٍّ مِنَ السَّنَدِ مُنْقَطِعٌ.
Amma, hafiz (ibn Həcər)'in iddia etdiyi sənədin intiqası (qopuqluğu məsələsi)'nə gəlincə, onun, inqita cəhətinə və sənəddə hansı yerdə qopuqluq olduğuna, vaqif ola bilmədim.
(عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ)،
• "Abdullah b. Yaqub b. İshaq'dan."
وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِيمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُ عَبْدِ الْمَلِكِ،
Onun zikri, daha əvvəl, Abdu'l-Məlik'in zikri keçərkən keçmişdi.
وَقَالَ الْحَافِظُ فِي «التَّهْذِيبِ» (٢): لَهُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ حَدِيثُهُ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الصَّلَاةِ خَلْفَ النَّائِمِ.
Hafiz (ibn Həcər), "ət-Təhzib"də (6/419), (belə) deyir:
"Onun, əbu Davud nəzdində,
Ona rəvayət edən bir adamdan ---> Muhamməd b. Ka'b'dan; ---> ibn Abbas'dan
rəvayət etdiyi, 'yatan şəxsin arxasında namaz qılmaq babı'nda, bir hədisi vardır."
قُلْتُ: وَلَهُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ الثَّانِي أَيْضًا بَعْدَ الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ.
Deyirəm:
Onun, əbu Davud nəzdində, -əvvəlki hədisdən sonra- bu ikinci hədisi də vardır.
قَالَ الْحَافِظُ:
Hafiz dedi:
وَأَخْرَجَ لَهُ التِّرْمِذِيُّ حَدِيثَهُ عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ بِسَنَدِهِ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فِي الِاغْتِسَالِ فِي الْحَجِّ،
Onun hədisini, Tirmizi, "Fi'l-İğtisal fi'l-Hacc = Həcc'də qüsl almaq haqqında (bir bab)"da (hədis no: 830), ibn əbi'z-Zinad'dan, öz sənədi ilə, Zeyd b. Sabit'ə (qədər)'dir.
وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ جَدِّهِ،
Və o, onun babasını adını zikr etmədi.
وَقَدْ تَوَقَّفَ غَيْرُ وَاحِدٍ هَلِ الَّذِي أَخْرَجَ لَهُ التِّرْمِذِيُّ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ لَهُ أَبُو دَاوُدَ أَوْ غَيْرُهُ،
Birdən çox (alim), Tirmizi'nin özündən təxric etdiyi şəxsin, əbu Davud'un (da) özündən təxric etdiyi şəxs olub-olmaması haqqında, təvaqquf etdilər.
وَقَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ:
ibnu'l-Qattan dedi:
أَجْهَدْتُ نَفْسِي فِي التَّنَقُّبِ عَنْ حَالِهِ فَلَمْ أَجِدْ أَحَدًا ذَكَرَهُ،
"Nəfsimi çətinə salıb onun (tərcümei) halı haqqında araşdırdım. Onu zikr edən bir nəfər (belə) tapa bilmədim."
قَالَ: وَلَا أَدْرِي أَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي حَدِيثِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ خَلْفَ النَّائِمِ أَوْ غَيْرُهُ،
Dedi: "Yatan kimsə arxasında namaz qılmaqdan nəhy' hədisində zikr edilən, odurmu, deyilmi, bilmirəm."
وَقَالَ ابْنُ الْمَوَّاقِ: لَا أَرَاهُ إِلَّا إِيَّاهُ،
ibnu'l-Məvaqq dedi: "Onun, ondan başqası olduğunu düşünmürəm."
قُلْتُ: وَيَبْعُدُ ظَنُّهُ بَعْدَ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الطَّبَقَةِ.
(Mən Səharənfuri) deyirəm ki:
Aralarındakı təbəqədən sonra (yəni, nəzərə alındıqda), onun zənni, uzaq görünür.
------------------
(عَمَّنْ حَدَّثَهُ)
• "Ona (bu hədisi) rəvayət edən birindən"
قَالَ فِي «التَّقْرِيبِ» (٣) فِي الْمُبْهَمَاتِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، يُقَالُ: هُوَ أَبُو الْمِقْدَامِ هِشَامُ بْنُ زِيَادٍ،
(ibn Həcər), "Təqrib"də (s. 1326), "Mübhəmat" (qismin)'də belə deyir:
"Abdullah b. Yaqub, Özünə bu hədisi rəvayət edən birindən; Muhamməd b. Ka'b'dan. Deyilir ki: o, Miqdəm b. Hişam b. Ziyad'dır."
وَقَالَ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» (٤) فِي الْمُبْهَمَاتِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ عَمَّنْ حَدَّثَهُ، فِي مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، الْحَدِيثُ مَشْهُورٌ بِرِوَايَةِ أَبِي الْمِقْدَامِ هِشَامِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ.
(ibn Həcər), "Təhzibu't-Təhzib"də (12/376), "Mübhəmat" (qismin)'də, belə deyir:
"Abdullah b. Yaqub b. İshaq'ın; ona rəvayət edən şəxsdən; Muhəmməd b. Ka'b əl-Qurazi vasitəsilə ibn Abbasdan nəql etdiyi hədis, əbu'l-Miqdam Hişam b. Ziyadın Muhəmməd ibn Ka'b'dan rəvayəti ilə məşhur olan hədisdir."
-------------------------------
(عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ قَالَ: لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ)
• "Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən; mənə, Abdullah b. Abbas, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in (belə) buyurduğunu xəbər verdi:
"Lə təsturu'l-cudur = Divarları, örtməyin."
جَمْعُ جِدَارٍ، أَيْ: لَا تُغَطُّوهَا بِالثِّيَابِ؛ لِأَنَّهُ زِيُّ الْمُتَكَبِّرِينَ وَالْمُتَنَعِّمِينَ.
("Cudur"), "cidar/divar" (kəliməsi)'nin cəmidir. Yəni: "onu, paltarlar (və ya parçalar) ilə örtməyin." Çünki, bu, təkəbbürlülərin və nemət içində olanların adətlərindəndir.
----------------------------
وَ(مَنْ نَظَرَ فِي كِتَابِ أَخِيهِ بِغَيْرِ إِذْنِهِ)،
• "Qardaşının izni olmadan, onun kitabına baxan."
قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا أَرَادَ بِالْكِتَابِ الَّذِي فِيهِ أَمَانَةٌ، أَوْ شَيْءٌ يَكْرَهُ صَاحِبُهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ، دُونَ الْكُتُبِ الَّتِي فِيهَا عِلْمٌ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مَنْعُهُ، وَلَا يَجُوزُ كِتْمَانُهُ،
Bəziləri, (belə) dedilər:
"Kitab ilə, içində əmanət olan; və ya sahibinin, ondan xəbərdar olmasından ikrah duyduğu şeyi murad etmişdir. İçində elm olmayan kitablar (isə), istisnadır. (Çünki), onu əngəlləmək, halal; və onu gizləmək, caiz deyildir."
وَقِيلَ: عَامٌّ فِي كُلِّ كِتَابٍ؛
Deyildi ki:
(Bu kitab ləfzi), bütün kitablar haqqında ümumidir.
لِأَنَّ صَاحِبَ الشَّيْءِ أَوْلَى بِمَالِهِ، وَأَحَقُّ بِمَنْفَعَةِ مِلْكِهِ،
Çünki, bir şeyin sahibi, öz malına, daha əvladır; və mülkünün mənfəətinə, daha çox haqq sahibidir.
وَإِنَّمَا يَأْثَمُ بِكِتْمَانِ الْعِلْمِ الَّذِي يُسْأَلُ عَنْهُ،
Günahı, ancaq, özündən soruşulan elmi gizləməklə qazanar.
فَأَمَّا أَنْ يَأْثَمَ فِي مَنْفَعَةِ كِتَابٍ عِنْدَهُ وَحَبْسِهِ عَنْ غَيْرِهِ، فَلَا وَجْهَ لَهُ.
Amma, yanında olan və başqalarına vermədiyi kitabın mənfəəti (məsələsin)'də günah qazanmasına gəlincə, bunda, (günah üçün) bir cəhət yoxdur.
-----------------------
(فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ)
• "O, ancaq atəşə baxmış olar."
قَالَ الْخَطَّابِيُّ (١):
Xattabi ("Məalimu's-Sünən"də, 1/293-294), belə deyir:
هُوَ تَمْثِيلٌ،
O, bir təmsildir.
يَقُولُ: كَمَا يَحْذَرُ النَّارَ فَلْيَحْذَرْ هَذَا الصَّنِيعَ،
Demək (istəyir ki): “Atəşdən necə həzər edirsə, bu işdən də elə həzər etsin.”
إِذْ كَانَ مَعْلُومًا أَنَّ النَّظَرَ إِلَى النَّارِ وَالتَّحْدِيقَ إِلَيْهَا يَضُرُّ بِالْبَصَرِ،
Çünki, atəşə baxmaq və (gözü) ona zilləməyin gözə zərər verdiyi, məlumdur.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِالنَّظَرِ إِلَيْهَا الدُّنُوَّ مِنْهَا وَالصُّلِيَّ بِهَا؛ لِأَنَّ النَّظَرَ إِلَى الشَّيْءِ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ عَنْ قُرْبِ الْمَسَافَةِ وَالدُّنُوِّ مِنْهُ،
(Belə də) ehtimal oluna bilər ki, O, "atəşə baxmaq" (sözü ilə): "ona yaxınlaşmaq və onunla isinmək" murad etmişdir. Çünki, bir şeyə nəzər etmək, ancaq, məsafə yaxınlığı və səninlə yaxınlaşdığın şey arasında təhəqqüq edir (gerçəkləşir).
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: كَأَنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى مَا يُوجِبُ النَّارَ، فَأَضْمَرَهُ فِي الْكَلَامِ.
Mənanın, (belə) olması da caizdir: "O, sanki, atəşi özünə vacib edən şeyə baxır. Kəlamda, gizli olaraq (bu da) vardır."
------------------
(وَسَلُوا اللَّهَ بِبُطُونِ أَكُفِّكُمْ وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا)
• "Allahdan, ovuclarınızın içlərilə istəyin. Arxa tərəfləri (yəni, üstü) ilə istəməyin."
قَالَ الْقَارِيُّ (٢):
(Molla Əli) əl-Qari, ("Mirqatu'l-Məfatih"də, 5/20-21) (belə) deyir:
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: لِأَنَّ اللَّائِقَ بِطَالِبِ شَيْءٍ يَنَالُهُ أَنْ يَمُدَّ كَفَّهُ إِلَى الْمَطْلُوبِ، وَيَبْسُطَهَا مُتَضَرِّعًا لِيَمْلَأَهَا مِنْ عَطَائِهِ الْكَثِيرِ الْمُؤْذَنِ بِهِ رَفْعُ الْيَدَيْنِ إِلَيْهِ جَمِيعًا،
ibn Həcər, dedi:
Çünki, bir şeyə nail olmaq istəyənə layiq olan, istədiyi şeyə doğru, -bildirilən bir çox əta ilə doldurulması üçün- ovucunu uzatması, onu təzərru edərək (yalvarırcasına) açması və hər iki əlini bərabər, Ona doğru qaldırmasıdır.
أَمَّا مَنْ سَأَلَ رَفْعَ شَيْءٍ وَقَعَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، فَالسُّنَّةُ أَنْ يَرْفَعَ إِلَى السَّمَاءِ ظَهْرَ كَفَّيْهِ اتِّبَاعًا لَهُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ،
Amma, başına gələn bəlanın qalxması üçün istəyən kimsəyə gəlincə, sünnət olan, -(Peyğəmbər) aleyhi's-salatu və's-sələmə tabe olaraq- ovucunun üstünü səmaya doğru qaldırmasıdır.
وَحِكْمَتُهُ التَّفَاؤُلُ فِي الْأَوَّلِ بِحُصُولِ الْمَأْمُولِ، وَفِي الثَّانِي بِدَفْعِ الْمَحْظُورِ.
Onun hikməti, birincisi, ümid edilənin hasil olmasına təfəül etmək; ikincisi isə, məhzur (həzər edilən şey)'in dəfini (təfəül etmək)'dir.
-----------------------------
(فَإِذَا فَرَغْتُمْ) أَيْ: مِنَ الدُّعَاءِ،
• "Bitirdiyinizdə."
Yəni: "duanı".
(فَامْسَحُوا بِهَا) أَيْ: بِأَكُفِّكُمْ،
• "Onlarla məsh edin."
Yəni: "ovuclarınızla".
(وُجُوهَكُمْ) فَإِنَّهَا تَنْزِلُ عَلَيْهَا آثَارُ الرَّحْمَةِ، فَتَصِلُ بَرَكَتُهَا إِلَيْهَا،
• "Üzlərinizi."
Şübhəsiz, rəhmət əsərləri, onun üzərinə enir; və onun bərəkəti, ona çatır.
وَقَوْلُ ابْنِ عَبْدِ السَّلَامِ: لَا يُسَنُّ مَسْحُ الْوَجْهِ بِهِمَا، ضَعِيفٌ؛
ibn Abdi's-Salam'ın: "Üzü onlarla məsh etmək, sünnət sayılmır." qövlü, zəifdir.
إِذْ ضَعْفُ حَدِيثِ الْمَسْحِ لَا يُؤَثِّرُ لِمَا تَقَرَّرَ أَنَّ الضَّعِيفَ حُجَّةٌ فِي الْفَضَائِلِ اتِّفَاقًا.
Çünki, məsh hədisinin zəifliyi, "Zəif (hədislər), fəzilət(li əməl)'lərdə, ittifaqla hüccətdir." qərarlaşmış (sabitləşmiş qaydası)'na, təsir etməz.
------------------------
وَيُخَالِفُ هَذَا الْحَدِيثُ بِظَاهِرِهِ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي «صَحِيحِهِ» (٢) عَنْ أَنَسٍ:
Bu hədis, zahiri ilə, Muslim'in, "Səhih"də (hədis no: 896) təxric etdiyi Ənəs hədisinə müxalifdir:
«أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ كَانَ لَا يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ دُعَائِهِ إِلَّا فِي الِاسْتِسْقَاءِ، حَتَّى يَرَى بَيَاضَ إِبْطَيْهِ».
"Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm), -istisqa (yağış duası) xaric- Öz duasından (hər hansı) bir şeydə, -iki qoltuğunun bəyazı görünənə qədər- əllərini qaldırmazdı."
قَالَ النَّوَوِيُّ (٣):
Nəvəvi, ("əl-Minhac"da, 3/458), (belə) deyir:
هَذَا الْحَدِيثُ يُوهِمُ ظَاهِرُهُ أَنَّهُ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلَّا فِي الِاسْتِسْقَاءِ،
Bu hədisin zahiri, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, -istisqa xaric- əllərini qaldırmadığı vəhmi oyadır.
وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ،
Halbuki iş, belə deyildir.
بَلْ قَدْ ثَبَتَ رَفْعُ يَدَيْهِ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ فِي الدُّعَاءِ فِي مَوَاطِنَ غَيْرِ الِاسْتِسْقَاءِ،
Əksinə, O (sallallahu aleyhi və səlləm)'in əllərini, duada, istisqa xaric yerlərdə (belə) qaldırması, sabit olmuşdur.
وَهِيَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَرَ،
Və onlar, həsr edilə bilməyəcək qədər çoxdurlar.
وَقَدْ جَمَعْتُ مِنْهَا نَحْوًا مِنْ ثَلَاثِينَ حَدِيثًا مِنَ الصَّحِيحَيْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا،
Mən (Nəvəvi), onlardan təxminən 30 hədisi, 2 Səhih'dən və ya onlardan birindən, cəm etmişəm.
وَذَكَرْتُهَا فِي أَوَاخِرِ بَابِ صِفَةِ الصَّلَاةِ مِنْ «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» (٤)،
Və onları, "Şərhu'l-Mühəzzəb"in (3/487), "Namazın sifəti babı"nın axırlarında zikr etdim.
وَيُتَأَوَّلُ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَرْفَعِ الرَّفْعَ الْبَلِيغَ بِحَيْثُ يُرَى بَيَاضُ إِبْطَيْهِ إِلَّا فِي الِاسْتِسْقَاءِ،
Bu hədis, (belə) təvil edilir:
O, (əllərini), istisqa xaric, qoltuğunun ağlığı görüləcək dərəcədə əllərini yüksək bir şəkildə qaldırmamışdı.
أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ: لَمْ أَرَهُ رَفَعَ، وَقَدْ رَآهُ غَيْرُهُ رَفَعَ،
Və ya (bu da) murad edilə bilər:
O, Onun (əllərini) qaldırdığını görməmişdi. (Ancaq) başqaları, qaldırdığını görmüşdü.
فَيُقَدَّمُ الْمُثْبِتُونَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ وَهُمْ جَمَاعَاتٌ عَلَى وَاحِدٍ لَمْ يَحْضُرْ ذَلِكَ،
Beləliklə, bir çox yerlərdə (bu hadisəni görüb) isbat edənlər, -ki onlar, bir camaatdırlar- bir nəfərə, -ki, o, orda iştirak etməyib- təqdim edilir (yəni, üstün tutulur).
وَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِهِ لِمَا ذَكَرْنَاهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى.
Bizim zikr etdiyimizdən dolayı, onun təvili labüddür. Allah, ən doğrusunu bilir. Son!
------------------
(قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، كُلُّهَا وَاهِيَةٌ)،
• "əbu Davud dedi: 'Bu hədis, başqa bir cəhətdən, Muhamməd b. Ka'b'dan (da) rəvayət edilmişdir. Hamısı, zəifdir."
وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ ابْنُ مَاجَهْ (٥): حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، ثَنَا عَائِذُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ:
Bu hədisi, ibn Macə (də) rəvayət etmişdir:
Bizə, Muhamməd b. Sabbah xəbər verdi. Bizə, Aiz b. Həbib,
Salih b. Hassan'dan ---> Muhamməd b. Ka'b əl-Qurazi'dən,
xəbər verdi. Dedi:
Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), (belə) buyurmuşdur:
«إِذَا دَعَوْتَ اللَّهَ الْحَدِيثَ»،
"Allaha dua etdiyində..." (və) hədis(in davamı)...
وَفِي سَنَدِهِ صَالِحُ بْنُ حَسَّانَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ.
Sənədində, Salih b. Hassan vardır. O, zəifdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي «مُسْتَدْرَكِهِ» (٢) أَيْضًا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ طَرِيقِ وَهَيْبِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
Hakim də, "Müstədrək"ində, bu hədisi,
Vuheyb b. Xalid'dən ---> Salih b. Hassan'dan ---> Muhamməd b. Ka'b'dan ---> ibn Abbas'dan
təxric etmişdir. (ibn Abbas) dedi:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ، الْحَدِيثَ.
Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), (belə) buyurmuşdur (və) hədis(in davamı)...
وَفِي سَنَدِهِ أَيْضًا صَالِحُ بْنُ حَسَّانَ (٣).
Sənədində, Salih b. Hassan vardır.
(وَهَذَا الطَّرِيقُ) الَّذِي أَوْرَدْنَاهُ فِي الْكِتَابِ (أَمْثَلُهَا)
• "Bu təriq", (yəni) hansı ki, bu kitabda (yəni, "Sünən"də) gətirdik,
• "Ən yaxşısıdır."
قُلْتُ: لَمْ أَقِفْ عَلَى وَجْهِ كَوْنِ هَذَا الطَّرِيقِ أَمْثَلَ،
(Mən Səharənfuri) deyirəm:
Bu təriqin, ən yaxşı (təriq) olma cəhətinə, vaqif ola bilmədim.
فَإِنَّ فِيهِ مَنْ حَدَّثَهُ مَعَ جَهَالَتِهِ،
Şübhəsiz, onda (yəni, bu sənəddə), cəhalətinə rəğmən, ondan hədis rəvayət edən biri vardır.
فَلَوْ كَانَ هَذَا أَبَا الْمِقْدَامِ فَقَدْ ضَعَّفُوهُ،
Əgər bu (şəxs), "əbu'l-Miqdəm"dirsə, onu zəif görüblər.
حَتَّى قَالَ فِيهِ ابْنُ حِبَّانَ: يَرْوِي الْمَوْضُوعَاتِ عَنِ الثِّقَاتِ، لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ.
Hətta, onun haqqında, ibn Hibban (belə) deyir:
"Siqa (şəxs)'lərdən, mövduat (uydurma hədislər) rəvayət edir. Onunla ihticac etmək (hüccət gətirmək), caiz deyildir."
(وَهُوَ) أَيْ: هَذَا الطَّرِيقُ (ضَعِيفٌ أَيْضًا) لِأَنَّ فِي سَنَدِهِ مَجْهُولًا.
• "Və o."
Yəni: "bu təriq".
• "(Bu) da zəifdir."
Çünki, isnadında, məchul (bir ravi) vardır.
Aşağıdakı linkdə, s. 208-212:
https://archive.org/details/20200311_20200311_1442/page/n3579/mode/1up
-------------------
-------------------
Bədruddin əl-Ayni əl-Hənəfi, "Şərh-u Sünən-i əbi Davud li'l-Ayni" :
«لَا تَسْتُرُوا الْجُدُرَ»
• "Lə təsturu'l-cudur = Divarları, örtməyin..."
الْجُدُرُ - بِضَمَّتَيْنِ - جَمْعُ جِدَارٍ،
"Cudur", 2 damma ilədir. "Cidar" (kəliməsi)'nin cəm halıdır.
وَإِنَّمَا نَهَى عَنْ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِسْرَافِ، وَنَوْعٌ مِنَ التَّجَبُّرِ،
Onu, ancaq ona görə nəhy etdi ki, onda, israf və özünü üstün tutmaqdan bir növ vardır.
فَإِنْ قُصِدَ بِهِ دَفْعُ الْحَرِّ أَوِ الْبَرْدِ جَازَ.
Əgər onunla, istini və ya soyuğu dəf etmək qəsd edilərsə, (divarı örtmək), caiz olar.
--------------------------
قَوْلُهُ: «فَإِنَّمَا يَنْظُرُ فِي النَّارِ»
• Onun: "O, ancaq, atəşə baxmış olar." sözü:
قِيلَ: هُوَ تَمْثِيلٌ،
Deyildi ki: "O, bir təmsildir."
أَيْ: فَلْيَحْذَرْ هَذَا الصَّنِيعَ كَمَا يَحْذَرُ النَّارَ،
Yəni: "atəşdən necə həzər edirsə, bu işdən də (elə) həzər etsin." (deməkdir).
إِذْ كَانَ مَعْلُومًا أَنَّ النَّظَرَ فِي النَّارِ وَالتَّحْدِيقَ لَهَا يَضُرُّ بِالْبَصَرِ،
Çünki, atəşə baxmaq və (nəzəri) ona zilləməyin gözə zərər verdiyi, məlumdur.
وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُرِيدَ بِالنَّظَرِ الدُّنُوَّ مِنْهَا،
"Baxmaq" (sözü) ilə, ona yaxınlaşmağı murad etməsi də möhtəməldir.
لِأَنَّ النَّظَرَ إِلَى الشَّيْءِ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ بِقُرْبِ الْمَسَافَةِ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ.
Çünki, bir şeyə nəzər etmək, ancaq, səninlə onun arasındakı məsafə yaxınlığı ilə təhəqqüq edir (gerçəkləşir).
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: فَإِنَّمَا يَنْظُرُ إِلَى مَا يُوجِبُ عَلَيْهِ النَّارَ، فَأَضْمَرَهُ.
Deyildi ki: (bu sözün) mənası: "özünə, ancaq atəşi vacib qılan şeyə baxır" (deməkdir). Beləliklə, onu (yəni, bu mənanı) gizli saxlamışdır.
وَزَعَمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ الْكِتَابَ الَّذِي فِيهِ أَمَانَةٌ وَسِرٌّ، يَكْرَهُ صَاحِبُهُ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ أَحَدٌ، دُونَ الْكُتُبِ الَّتِي فِيهَا الْعِلْمُ، فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ مَنْعُهُ، وَلَا يَجُوزُ كِتْمَانُهُ.
Bəzi elm əhli (belə) iddia etdilər ki, O, onunla, içində əmanət və ya sirr olan bir kitabı murad etmişdir. (Hansı ki), sahibi, kimsənin ondan xəbərdar olmasından ikrah duyur. İçində elm olan kitablar isə, istisnadır. (Çünki), ondan (yəni, elmdən) bir şeyi gizlətmək halal və caiz deyildir.
وَقِيلَ:
(Belə də) deyildi ki:
إِنَّهُ عَامٌّ فِي كُلِّ كِتَابٍ؛
O, hər bir kitab haqqında, ümumidir.
لِأَنَّ صَاحِبَ الشَّيْءِ أَوْلَى بِمَالِهِ،
Çünki, əşyanın sahibi, ona, daha əvladır.
وَأَحَقُّ بِمَنْفَعَةِ مِلْكِهِ.
Və öz mülkünün mənfəətinə, daha çox haqq (sahibi)'dir.
وَإِنَّمَا يَأْثَمُ بِكِتْمَانِ الْعِلْمِ الَّذِي يُسْأَلُ عَنْهُ،
(İnsan), ancaq, özündən soruşulan elmi gizlətməklə günah qazanar.
فَأَمَّا أَنْ يَأْثَمَ فِي مَنْعِهِ كِتَابًا عِنْدَهُ وَحَبْسِهِ عَنْ غَيْرِهِ فَلَا وَجْهَ لَهُ.
Amma, özündəki kitabı əngəlləməyə (yəni, verməməsinə) və onu, başqalarından saxlamasına gəlincə, bunda, bir cəhət (yəni, günah üçün bir əsas) yoxdur.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Allah, ən doğrusunu bilir.
-----------------------
قَوْلُهُ: «سَلُوا» أَصْلُهُ: اسْأَلُوا اللَّهَ.
• Onun: "Səlu = istəyin" sözü: Əsli: "əsəlullahə = Allahdan istəyin" (demək)'dir.
------------------------
قَوْلُهُ: «وَلَا تَسْأَلُوهُ بِظُهُورِهَا»
• Onun: "Onu, əlinizin arxası ilə istəməyin" sözü:
قَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ - عَلَيْهِ السَّلَامُ - أَنَّهُ اسْتَسْقَى وَأَشَارَ بِظَهْرِ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ رِوَايَةِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ.
-Ənəs b. Malik rəvayətində əvvəl də keçdiyi kimi- səhih şəkildə Allah rəsulu (əleyhi's-salam)'dan gəlmişdir ki, O, yağış duası etmiş və ovuclarının üstü ilə səmaya işarət etmişdir.
وَهُوَ اخْتِيَارُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَاسْتَحَبُّوهُ،
Bu, alimlərdən bir camaatın ixtiyar etdiyi və müstəhəb gördüyü (bir görüş)'dür.
وَهُوَ الَّذِي فَسَّرَهُ الْمُفَسِّرُونَ بِالرَّهَبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ﴿يَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا﴾
Bu, müfəssirlərin, (Haqq) Taala'nın: "Yədunənə rağabən və rahəbən = Bizə, ümid və qorxu ilə dua edirlər." (Ənbiya/90) sözündəki "rahəb = qorxu" (olaraq) təfsir etdikləri (məna)'dır.
قَالُوا: وَأَمَّا عِنْدَ الْمَسْأَلَةِ وَالرَّغْبَةِ فَتُبْسَطُ الْأَيْدِي وَظُهُورُهَا إِلَى الْأَرْضِ، وَهُوَ الرَّعْبُ.
Dedilər ki: "Amma, rəğbət/ümid məsələsinə gəlincə, əlləri və üstünü, yerə doğru açar. Və o isə, qorxudur."
---------------------
وَالْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ: ابْنُ مَاجَهْ.
(Bu) hədisi, ibn Macə (də) təxric etmişdir.
ص- قَالَ أَبُو دَاوُدَ: رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، كُلُّهَا وَاهِيَةٌ، وَهَذَا الطَّرِيقُ أَمْثَلُهَا، وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا.
əbu Davud, (belə) dedi:
"Bu hədis, başqa cəhət (yol)'larla da, Muhamməd b. Ka'b'dan rəvayət edilmişdir. Hamısı, zəifdir. Bu təriq (yəni, mənim rəvayət etdiyim təriq isə), onların ən yaxşısıdır. O da, zəifdir."
ش- أَيْ: كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ سَاقِطَةٌ، وَهَذَا الطَّرِيقُ الَّذِي ذَكَرَهُ أَمْثَلُهَا، يَعْنِي: أَفْضَلُهَا، وَهُوَ ضَعِيفٌ أَيْضًا؛ لِأَنَّ فِيهِ مَجْهُولًا.
Yəni: bütünü, zəif və saqit (etibardan düşmüş)'dür. Və (əbu Davud)'un zikr etdiyi bu təriq, ən yaxşısıdır. Yəni: "ən əfdalı"dır. O da, zəifdir. Çünki, onda, məchul (bir ravi) vardır.
Not: Dəyərli oxuyucu! Ayni şərhində, bu hədis, 1455 nömrəli hədis kimi qeyd edilmişdir.
-------------------
-------------------
-------------------
١٤٩٢ - حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ حَفْصِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا دَعَا فَرَفَعَ يَدَيْهِ مَسَحَ وَجْهَهُ بِيَدَيْهِ.
1492. Bizə, Quteybə b. Səid xəbər verdi. Bizə, ibn Lehia,
Hafs b. Haşim b. Utbə b. əbi Vaqqas'dan ---> Səib b. Yezid'dən ---> atasından,
(belə) xəbər verdi:
"Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm), dua etdiyində, əllərini qaldırar; və əllərilə üzünü məsh edərdi."
---------------------------
(Şərhi):
Xəlil Əhməd əs-Səharənfuri əl-Hənəfi əl-Əşari, "Bəzlu'l-Məchud fi həll-i Sünən-i əbi Davud"
(حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، نَا ابْنُ لَهِيعَةَ) عَبْدُ اللَّهِ،
• "Bizə, Quteybə b. Səid xəbər verdi. Bizə, ibn Lehia xəbər verdi."
(Yəni): "Abdullah".
(عَنْ حَفْصِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ)
• "Hafs b. Haşim b. Utbə b. əbi Vaqqas'dan."
الزُّهْرِيِّ،
Zühri (ravinin nisbətidir).
قَالَ الذَّهَبِيُّ فِي «الْمِيزَانِ» (٢): لَا يُدْرَى مَنْ هُوَ،
Zəhəbi, "əl-Mizan"da (1/569), (belə) deyir:
"Onun kim olduğu, bilinmir."
وَقَالَ الْحَافِظُ فِي «تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ» (١): رَوَى لَهُ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ، عَنْ قُتَيْبَةَ عَنْهُ،
Hafiz (ibn Həcər Asqalani), "Təhzibu't-Təhzib"də (2/420), (belə) deyir:
"əbu Davud, onun yalnız bir tək bu hədisini, Quteybə vasitəsilə ondan rəvayət etmişdir."
وَقَالَ رَشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ: عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، عَنْ حَفْصٍ، عَنْ خَلَّادِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، وَتَابَعَهُ يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ فِي الْإِسْنَادِ،
Raşdin b. Səid, dedi:
"ibn Lehia'dan ---> Hafs'dan ---> Xallad b. Səib'dən ---> atasından
(sənədilə rəvayət etmişdir).
Və Yəhya b. İshaq, isnadda ona tabe olmuşdur."
لَكِنْ قَالَ: عَنْ حَبَّانَ بْنِ وَاسِعٍ بَدَلَ حَفْصِ بْنِ هَاشِمٍ،
Lakin, dedi:
Hafs b. Haşim'in yerinə, Habban b. Vasi'dən (rəvayət etmişdir).
وَحَفْصٌ مَجْهُولٌ، لَمْ يَذْكُرْهُ الْبُخَارِيُّ وَلَا ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ،
Və Hafs isə, məchuldur. Buxari və ibn əbi Hatim, onu zikr etməmişlərdir.
قُلْتُ: أَظُنُّ الْغَلَطَ فِيهِ مِنِ ابْنِ لَهِيعَةَ،
(Mən Səharənfuri), deyirəm:
Bundakı xətanın, ibn Lehia'dan olduğunu zənn edirəm.
لِأَنَّ يَحْيَى بْنَ إِسْحَاقَ السَّيْلَحِينِيَّ مِنْ قُدَمَاءِ أَصْحَابِهِ،
Çünki, Yəhya b. İshaq əs-Seyləhini, onun qədim əshabındandır.
وَقَدْ حَفِظَ عَنْهُ حَبَّانُ بْنُ وَاسِعٍ،
Habban b. Vasi, ondan (hədis) əzbərləmişdir.
وَأَمَّا حَفْصُ بْنُ هِشَامٍ فَلَيْسَ لَهُ ذِكْرٌ فِي شَيْءٍ مِنْ كُتُبِ التَّوَارِيخِ،
Amma, Hafs b. Haşim'ə gəlincə, onun, tarix kitablarından bir şeydə (belə), zikri yoxdur.
وَلَا ذَكَرَ أَحَدٌ أَنَّ لِابْنِ عُتْبَةَ ابْنًا يُسَمَّى حَفْصًا، انْتَهَى.
Və heç kim, ibn Utbə'nin, Hafs adlı bir oğlu olduğunu zikr etməmişdir. Son!
(عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ)
• "Səib b. Yezid'dən ---> atasından."
هُوَ يَزِيدُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ ثُمَامَةَ بْنِ الْأَسْوَدِ الْكِنْدِيُّ،
O, Yezid b. Səid b. Sumamə b. Əsvədi əl-Kindi'dir.
صَحَابِيٌّ،
Səhabədir.
أَسْلَمَ يَوْمَ الْفَتْحِ،
"Fəth" günü müsəlman olmuşdur.
قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ:
Zühri, Səid b. Müsəyyəb'dən (rəvayət edərək) dedi:
مَا اتَّخَذَ النَّبِيُّ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - قَاضِيًا وَلَا أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ حَتَّى كَانَ فِي وَسَطِ خِلَافَتِهِ،
(Nə) Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm), qadı təyin etmişdi; nə də əbu Bəkr və -xilafətinin ortasına qədər- Ömər.
قَالَ لِيَزِيدَ ابْنُ أُخْتِ نَمِرٍ: اكْفِنِي بَعْضَ الْأُمُورِ، يَعْنِي صِغَارَهَا، وَاسْتَقْضَاهُ.
O, Nəmir'in bacısı oğlu Yezidə, dedi:
"-Kiçik olan- bəzi işləri, Mənim yerimə yerinə yetir. Və onu, qadı təyin etdi."
-----------------------------
(أَنَّ النَّبِيَّ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - كَانَ إِذَا دَعَا)
• "Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm), dua etdiyində..."
أَيْ: أَرَادَ الدُّعَاءَ،
Yəni: "Dua etmək istədiyində." (deməkdir).
-------------------
(فَرَفَعَ يَدَيْهِ مَسَحَ وَجْهَهُ بِيَدَيْهِ)
• "Əllərini qaldırar və əllərilə üzünü məsh edərdi."
إِذَا فَرَغَ مِنَ الدُّعَاءِ،
(Yəni), "duanı bitirdiyində" (üzünü məsh edərdi).
قَالَ الطِّيبِيُّ (٢):
Tibi (“Şərhut-Tibi”, 4/317), deyir:
دَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ، لَمْ يَمْسَحْ،
(Bu hədis) dəlalət etmiş oldu ki, duada əllərini qaldırmazsa, (duadan sonra) məsh də etməz.
وَهُوَ قَيْدٌ حَسَنٌ؛
Və bu, gözəl bir qeyddir.
لِأَنَّهُ - صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - كَانَ يَدْعُو كَثِيرًا، كَمَا فِي الصَّلَاةِ وَالطَّوَافِ وَغَيْرِهِمَا مِنَ الدَّعَوَاتِ الْمَأْثُورَةِ دُبُرَ الصَّلَاةِ، وَعِنْدَ النَّوْمِ، وَبَعْدَ الْأَكْلِ، وَأَمْثَالِ ذَلِكَ،
Çünki, (Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, çoxca dua edərdi. Necə ki, namazda, tavafda; bu ikisindən başqa, namaz sonunda nəql edilən dualarda; yuxu vaxtında, yeməkdən sonra və buna bənzər (digərləri).
وَلَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ لَمْ يَمْسَحْ بِهِمَا وَجْهَهُ.
Əllərini qaldırmadığında, üzünü onlarla məsh də etməzdi.
Aşağıdakı linkdə, s. 218-219:
https://archive.org/details/20200311_20200311_1442/page/n3590/mode/1up
----------------------
----------------------
Mahmud Muhamməd Xattab əs-Subki əl-Maliki əl-Əşari əl-Xəlvəti, "əl-Mənhəl Azbi'l-Məvrud şərh-u Sünən-i əbi Davud" :
(قَوْلُهُ: كَانَ إِذَا دَعَا فَرَفَعَ يَدَيْهِ إِلَخْ)
• Onun: "Dua etdiyində, əllərini qaldırardı." ila axir...
أَيْ: كَانَ صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ،
Yəni: (Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, duada əllərini qaldırdığında, üzünü onlarla məsh edərdi.
وَمَفْهُومُهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ لَمْ يَمْسَحْ وَجْهَهُ، وَهُوَ مُسَلَّمٌ.
Hədisin məfhumu (yəni, hədisdən fəhm edilən) budur ki, əllərini qaldırmadığında, üzünü məsh etməzdi. Və bu, müsəlləm (təslim edilmiş)'dir.
فَقَدْ كَانَ صَلَّى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ تَارَةً، وَتَارَةً لَا يَرْفَعُ.
(Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm, duada, bəzən əllərini qaldırar; bəzən isə, qaldırmazdı.
(وَالْحَدِيثُ) ضَعِيفٌ؛ لِأَنَّ فِي سَنَدِهِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ لَهِيعَةَ وَحَفْصَ بْنَ هاشمٍ.
• "Hədis."
Zəifdir. Çünki, sənədində, Abdullah b. Lehia və Hafs b. Haşim vardır.
Aşağıdakı linkdə, s. 157:
-----------------
-----------------
ibn Raslən əş-Şafii, "Şərh-u Sünən-i əbi Davud li'bni'r-Raslən"
كَانَ إِذَا دَعَا فَرَفَعَ يَدَيْهِ مَسَحَ وَجْهَهُ بِيَدَيْهِ.
• "Dua etdiyində, əllərini qaldırar; və üzünü onlarla məsh edərdi."
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ:
Beyhaqi deyir:
لَسْتُ أَجِدُ فِي مَسْحِ الْوَجْهِ هَذَا ـ يَعْنِي فِي الْقُنُوتِ ـ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ شَيْئًا،
"Bu (yəni, qunutda), üzü məsh etmək haqqında, sələfdən heç kimdən bir şey tapa bilmirəm.
وَإِنْ كَانَ يُرْوَى عَنْ بَعْضِهِمْ فِي الدُّعَاءِ خَارِجَ الصَّلَاةِ،
Hərçənd, onlardan bəzilərindən, namaz xaricindəki duada, (belə etdikləri) rəvayət edilsə də...
فَأَمَّا فِي الصَّلَاةِ فَهُوَ عَمَلٌ لَمْ يَثْبُتْ فِيهِ (١) خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ وَلَا قِيَاسٌ (٢).
Amma, namaz içində (belə etdiklərinə dair isə), o, (elə bir) əməldir ki, onun haqqında, nə bir xəbər, nə bir əsər, nə də bir qiyas sabit olmamışdır." (“Sünənul-Kubra”, 2/211)
نَعَمْ، رَوَى الْبَيْهَقِيُّ الرَّفْعَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ أَوْ حَسَنٍ مِنْ رِوَايَةِ أَنَسٍ (٣).
Bəli. Beyhaqi, (əlləri) qaldırmağı (üzü məsh etməyi yox, duada əlləri qaldırmaq haqqında), Ənəs rəvayətindən, səhih və ya həsən bir isnadla rəvayət etmişdir. (“Sünənul-Kubra”, 2/211)
Aşağıdakı linkdə, s.248:
--------------------
--------------------
--------------------
Xülasə:
Dəyərli oxuyucu! Duadan sonra əlləri üzə sürtmək, sünnət deyil, müstəhəb bir əməldir. Tərkindən dolayı, nə qınanma, nə də ayıblanma vardır.
------------------------
------------------------
------------------------
Əlavələr:
Zəif hədis nədir?
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/z%C9%99if-h%C9%99dis-n%C9%99...
