Mütəşabih naslar

Mütəşabih ləfzlərin zikr edilməsindəki hikmət nədir?

--------------------------

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in, -ehtiyacı olmadığı halda-, danışdığında, avamın təşbih olaraq başa düşəcəyi bu ləfzləri istifadə etməsinin səbəbi nə idi? O, bu ləfzlərin:

~ təşbihə sövq etdiyini;

~ avamı, Allah Taala'nın zatı və sifətləri haqqında batilə sürükləyib yalnışa düşürəcəyini

bilmirdimi?! Əsla! Bunun, nəbilik məqamında olan Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə gizli qalması, əsla düşünülə bilməz.

Yoxsa Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bütün bunları bildiyi halda, cahil olan kimsələrin cəhalətinə, azğın olan kimsələrin azmışlıqlarına əhəmiyyət vermədimi?! Əsla! Bu, əvvəlki vəsflərdən daha uzaq və daha çirkindir.

Çünki Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), haqqın üzərindəki örtünü qaldıraraq, onu açıqlayıcı olaraq göndərilmişdir. Yoxsa, mənası başa düşülməyəcək, fikirləri qarışdıracaq sözləri söyləmək üçün göndərilməmişdir.

• Bəzi kimsələr, bu sözlərin qəlblərində oyandırdığı müşkillər səbəbilə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) haqqında pis düşünməyə və:

'Əgər O, nəbi olsa idi, mütləq Allahı tanıyardı və əgər Allahı tanısa idi, Onun zatı və sifətləri haqqında, imkansız olan şeylərlə Onu vəsfləndirməzdi.' deməyə başladılar.

• Bir başqa tayfa da, bu ləfzlərin zahirinə meyl etdilər və:

'Əgər bu sözləri zahiri mənalarına görə anlamaq haqq olmasa idi, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bunları bu şəkildə mütləq olaraq söyləməzdi. Bunların yerinə başqa sözlər istifadə edərdi, ya da bu sözlərlə birlikdə yalnış anlaşılmağı ortadan qaldıracaq qərinələr (ip ucları) zikr edərdi.' dedilər.

Bu böyük şübhələrin həlli yolu nədir?"

deyə soruşularsa, buna, belə cavab verərik:

Bu şübhə, bəsirət əhli yanında, zatən həllinə qovuşmuşdur. Belə ki:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bütün bu (mütəşabih) kəlimələri bir yerə toplayıb bir dəfədə söyləməmişdir. Bu ləfzləri, ancaq MÜŞƏBBİHƏ'DƏN olan kimsələr bir araya toplamışlardır. Biz, daha əvvəl bu ləfzlərin bir araya toplanmalarının, təşbih olaraq başa düşülmələrində nə qədər təsirli olduğunu açıqlamışdıq. Halbuki bunlar, ayrı-ayrı zikr edildiyində, bu qədər təsirli olmazlar. Bunlar, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in ömrü boyunca fərqli vaxtlar və ayrı-ayrı yerlərdə söylədiyi sözlərdir. Əgər Quran və mütəvatir xəbərlərdə keçən ləfzlərlə kifayətlənilərsə, bunların bir neçə kəlimədən ibarət olduğu başa düşülər. Səhih xəbərlərdə keçənlər bunlara əlavə edilərsə, yenə də az olduğu görülər. Lakin özünə etibar edilməsi və dəlil olaraq alınması caiz olmayan şazz və zəif rəvayətlərdən dolayı, bu ləfzlər, olduqca çoxalmışdır. Sonra, mütəvatir olaraq bizə çatan xəbərlərin adil olan kimsələrdən nəql edildiyi səhih olsa belə, bunlar, bir neçə kəlimədən ibarətdir.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bu kəlimələrdən heç birini, yanında təşbih şübhəsini qaldıracaq bir qərinə və işarət olmadan zikr etməmişdir. Onunla bərabər olan və bu sözlərinə şahid olanlar, bunlardan qərinə və işarətləri açıq bir şəkildə qavramışdılar. Lakin ləfzlər, qərinələrdən ayrı olaraq tək başına zikr edilərsə, o vaxt, təşbih düşüncəsi ortaya çıxar.

Təşbih düşüncəsini ortadan qaldıran ən böyük qərinə, bu ləfzləri eşitmədən əvvəl, Allah Taala'nın, bunların zahiri mənasından münəzzəh və uca olduğunu bilməkdir. İnsan, ilk əvvəl Allah Taala'nın məxluqata bənzəməkdən uca və münəzzəh olduğunu qətiliklə bilərsə, bu biliyi, onun nəfsində gizlənmiş, sarsılmaz bir azuqə olar; hər eşitdiyi şeyi buna ərz edər. Beləcə, eşitdiyi ləfzlərdəki təşbih düşüncəsi, tamamilə ortadan qalxar və bu mövzuda, əsla şübhəyə düşməz.

Bir neçə misal ilə, bu, daha yaxşı başa düşüləcəkdir:

✓ Birinci misal:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Kəbəni, "Beytullah (Allahın evi)" olaraq adlandırmışdır.

Bu söz, mütləq olaraq söylənərsə, bunu eşidən uşaq və ağıl səviyyəsi cəhətindən ona yaxın olan kimsələr, Kəbə'nin, Allahın qaldığı yer olduğunu zənn edərlər. Lakin avamın, Allah Taala'nın göydə olduğuna və ərşin üzərinə istiva etdiyinə dair inancları, onlardan, Kəbənin Allahın evi olduğu düşüncəsini yox edər və Allah Taala'nın bundan münəzzəh olduğundan, əsla şübhə etməzlər. Əgər onlara:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), eşidən şəxsin ağlına, Kəbənin Allahın qaldığı yer olduğu düşüncəsini gətirən bu sözü, niyə mütləq olaraq zikr etdi?"

deyə soruşularsa, heç tərəddüd etmədən, hamısı:

"Bu sözdən, Kəbənin, Allahın qaldığı yer olduğunu zənn etmək, ancaq uşaqların və axmaqların edəcəyi şeydir." deyərlər.

Allahın ərşə istiva etdiyini davamlı olaraq eşidən kimsə, "Allahın evi" ləfzini eşitdiyində, bundan məqsədin, Allahın qaldığı yer olmadığından əsla şübhə etməz. Əksinə, açıq olaraq bilər ki, bu izafətdən:

~ ya o evi ucaltmaq qəsd edilmişdir;

~ ya da Allah Taala, başqa bir məna istəmişdir.

Avamın, Allah Taalanın ərşin üzərində olduğu inancı, Kəbənin Allahın qaldığı yer olmadığı xüsusunda, qəti bilik ifadə edən qərinədir. Bu qərinə vəsiləsilə, avam, Kəbənin, Allahın qaldığı yer olduğunu, əsla qəbul etməz. Kəbənin, Allahın qaldığı yer olduğu düşüncəsinə, ancaq daha əvvəl bu inanca sahib olmayan kimsə qapılar.

Eyni şəkildə, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu sözlərlə özlərinə xitab etdiyi kimsələr:

~ daha əvvəl təqdis biliyinə sahib olan;

~ Allah Taala'nın məxluqa bənzədiyi inancını rədd edən;

~ cisim və ona tabe olan şeylərdən Allah Taala'nı tənzih edən

kimsələrdir. Bu qərinə, qəti bir şəkildə, Kəbənin, Allahın qaldığı yer olduğu düşüncəsini yox edər və bu mövzuda, heç bir şübhə buraxmaz. Lakin bu tənzihi təmin etdikdən sonra, bəziləri, bu sözdən nə qəsd edildiyi mövzusunda tərəddüd edib qəti hökm verə bilməyə bilər, ancaq buna qəti olaraq inanar ki, bu sözdən, mütləq Allaha layiq olan bir məna qəsd edilmişdir.

✓ İkinci misal:

Bir fəqih, uşaq və avamın yanında danışdığında, sözlərinin içində 'surət' ləfzi keçər və:

~ "Bu məsələnin surəti belədir.";

~ "Bu vaqiənin surəti belədir.";

~ "Məsələni çox gözəl surətdə təsvir etdim."

deyərsə, məsələnin mənasını; və

onun haqqında 'surət' ləfzi istifadə edildiyində, bundan nə qəsd edildiyini bilməyən uşaq və ya avam, bildiyi və adət etdiyi surətlərdən dolayı, bu surətin də, ağzı, burnu və gözü olduğunu

düşünə bilər.

"Məsələnin surəti" deyildiyində, onun həqiqətini bilən və xüsusi bir nizamla tərtiblənmiş elmlərdən ibarət olduğuna inanan bir kimsənin, burdakı 'surət'in, digər cisimlərdə olduğu kimi, bir ağzı, burnu və gözü olduğunu anlaması, heç düşünülə bilərmi?! Əsla! Əsla belə düşünülə bilməz. Əksinə, "məsələ"nin cismiyyət və ona bağlı olan şeylərdən münəzzəh olduğunu bilməsi, belə bir mənanı başa düşməsi üçün ona kifayət edər.

Eyni şəkildə, Allah Taala'nın, cisimlər və ona bağlı şeylərdən münəzzəh və uca olduğunu bilmələri, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in:

"Allah, Adəmi, öz surətində yaratdı." sözünü eşidən hər kəsin qəlbində, burda keçən 'surət' ləfzinin mənasını anlamaları üçün, bir qərinə olur. Allahın cisim və ona bağlı olan şeylərdən münəzzəh olduğunu bilən arif kimsə, avamın 'məsələ' üçün cisimlərə aid (ağzı, burnu və gözü) olan surəti düşünməsinə heyrətləndiyi kimi; Allah Taala'nın cismi bir surəti olduğunu düşünən kimsələrə də heyrət edər.

✓ Üçüncü misal:

Əgər bir şəxs, uşağın yanında:

"Bağdad, xəlifənin əlindədir." deyərsə, uşaq, eşitdiyi bu sözdən dolayı, Bağdad'ın, xəlifənin barmaqları arasında olduğunu, daşı və palçığı tutduğu kimi, xəlifənin, onu da asanlıqla tutduğunu düşünə bilər. Eyni şəkildə, Bağdad ləfzindən nə qəsd edildiyini bilməyən bütün avam insanlar da, eyni düşüncəyə qapıla bilərlər.

Lakin Bağdad'ın böyük bir şəhər olduğunu bilən kimsənin, bu sözü eşitdiyində, belə bir düşüncəyə qapılması və ya bunu ağlından keçirməsi, heç düşünülə bilərmi?!

Yenə bu sözü söyləyən kimsəyə:

"Niyə: 'Bağdad, xəlifənin əlindədir.' dedin? Bu söz, haqqa zidd olan şeyləri ağla gətirir və avamı cəhalətə sürükləyir. Hətta o, Bağdadın, xəlifənin barmaqları arasında olduğuna inanır." deyərək, etiraz etməsi düşünülə bilərmi? Belə bir etiraz səsləndirən kimsəyə, belə deyilər:

"Ey səlim qəlb sahibi! Bu söz, ancaq Bağdad'ın həqiqətini bilməyən cahil kimsələrin ağlına belə bir düşüncə gətirər. Lakin Bağdadın həqiqətini bilən bir şəxs, heç bir güc sərf etmədən, zəruri olaraq burdakı əldən qəsdin, ovuc və barmaqlardan mütəşəkkil olan üzv olmadığını, əksinə, bunun başqa bir mənası olduğunu və bunu başa düşmək üçün Bağdadın həqiqətini bilmə xaricində başqa bir qərinəyə ehtiyacı olmadığını bilir."

Bütün bu söylədiklərimizdən sonra, bu, açıq bir şəkildə başa düşülə bilər:

Mütəşabih xəbərlərdə keçən, şəxsin ağlına təşbih düşüncəsini gətirə biləcək bütün ləfzlərdəki təşbih düşüncəsini ortadan qaldırmaq üçün, tək bir qərinə yetərlidir. O da:

Allah Taalanı, haqqı ilə tanımaq, cisim və ya cisim cinsindən olmadığını qəti olaraq bilməkdir.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), rəsul olaraq göndərildiyi ilk illərdə, daha mütəşabih ləfzləri danışmadan əvvəl, bu qərinəni açıqlamaqla dəvətinə başlamışdır.

✓ Dördüncü misal:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), xanımlarına belə demişdir:

"(Vəfat etdikdən sonra) Mənə ən tez qovuşacaq olanınız, əli ən uzun olanınızdır." (Buxari, hədis no: 1420)

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bəzi xanımları, burdakı uzunluqdan qəsdin, məsafə cəhətindən uzunluq olduğunu zənn edərək, əllərini üst-üstə qoyub, kimin əlinin daha uzun olduğunu ölçməyə başlayırlar. Ta ki, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), onlara, uzunluqdan qəsdinin nə olduğunu xatırladıncaya qədər. Burda "əli uzun olan" sözü ilə, "comərdlik" qəsd edilmişdir; yoxsa üzvün uzunluğu qəsd edilməmişdir.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bu ləfzi, comərdlik mənası anlaşıla biləcək qərinə ilə bərabər zikr etmişdi. Ləfz, qərinəsiz olaraq nəql edilər, şübhə və ya yalnış anlama hasil olarsa:

"Bəzilərinin, mənasını anlamadığı bir ləfzi, mütləq olaraq zikr etdi." deyərək, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə, kim etiraz edə bilər?!

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bu ləfzi, mütləq olaraq zikr etmişdir, ancaq bunu, comərdlikdən bəhs etdiyi bir vaxtda, orda hazır olanlar haqqında zikr etmişdir. Lakin sözü nəql edən şəxs, bəzən qərinəni zikr etmədən ləfzi eşitdiyi kimi (mütləq olaraq) nəql edir. Çünki:

~ ya qərinəni nəql etmə imkanı tapa bilmir;

~ ya da qərinənin nəql edilməsinə ehtiyac olmadığını zənn edir. Və ya

~ özü, sözü eşitdiyində qəsd ediləni necə başa düşmüşdürsə, nəql etdiyi şəxsin də elə başa düşəcəyini zənn edir; yaxud

~ özünün o ləfzi başa düşməsinin səbəbinin, qərinə olduğunun fərqində olmaya bilər.

Bu səbəblə, qərinəsiz olaraq sadəcə ləfzi nəql etməyin, kifayət etdiyini düşünür.

Bax bu kimi səbəblərdən dolayı, ləfzlər, qərinəsiz qalmış və bildirilmək istənilən məna, tam olaraq başa düşülməmişdir.

Allah Taala haqqındakı, zahiri təşbihi xatırladan ləfzlər, mütləq qərinə ilə bərabər zikr edilməkdədir. Qərinə ilə bərabər zikr edilməsə belə, təqdisi (Allahın cisim və cismə tabe olan şeylərdən münəzzəh olduğunu) bilmək, təşbih düşüncəsini rədd etmək üçün tək başına kifayət edən bir qərinədir. Ancaq bu, ləfzdən nə qəsd edildiyini təyin etmək xüsusunda, kifayət etməyə bilər. Bu incə olan xəbərdarlığı, mütləq etməyimiz lazımdır.

✓ Beşinci misal:

Bir kimsə, uşağın, ya da insanlarla iç-içə olmadığı və oturma adətlərini bilmədiyi üçün, ağıl, bilik və səviyyə cəhətindən uşağa yaxın olan bir şəxsin yanında:

"Filan kimsə, bir məclisə girdi və filan kimsənin üstündə oturdu." desə, bunu eşidən cahil və axmaq olan biri, adamın, bir kimsənin başının üzərinə, ya da başının üstündə olan bir yerə oturduğunu zənn edə bilər.

Adətləri bilən şəxs isə, bu sözdən, adamın mərtəbə olaraq məclisin baş tərəfinə ən yaxın yerdə oturduğunu və "fövq" (üst) ibarəsinin, mərtəbə üstünlüyü mənasında olduğunu bilər.

Yenə oturanın, filan kimsənin başı üzərində oturduğunu deyil, yanında oturduğu, lakin məclisin baş tərəfinə ən yaxın yerdə olduğunu bilər.

Adətləri bilənlər, bu sözü söyləyən kimsəyə:

"Uşaqlar və axmaqlar, bu sözün mənasını başa düşməzlər. Onların yanında bunları demə." deyə etiraz edərlərsə, bu etiraz, batildir, əsli yoxdur. Bu mövzuda misallar çoxdur.

Bu misallardan qəti olaraq başa düşülən budur ki, sarih (açıq) olan, bu sözlər tək bir qərinə ilə, sarih (açıq) olan (həqiqi) mənalarından başqa bir mənaya çevrilmişdir. Bu qərinə, ya sözlə birlikdə zikr edilən bilik, ya da əvvəldən sahib olunan bilikdir.

Eyni şəkildə, çoxca qərinə səbəbilə,

-ki, bunlardan bəziləri, daha əvvəl əldə edilmiş sabit və qəti bilikdir-

sözlər, təşbihi xatırladan zahiri mənalarından başqa mənaya çevrilmişdir. Bu qərinələrdən olan, əvvəlcədən əldə edilmiş olan biliklərdən biri, onların bütlərə ibadət etməklə əmr edilməmiş olduqları, bir cismə ibadət edənin, o cisim istər kiçik, istər böyük olsun, istər çirkin, istər gözəl olsun, istər aşağıda, istər yuxarıda olsun, məkan olaraq, yerin, ya da ərşin üzərində olsun, bütə ibadət etmiş olduğu biliyidir. Allah Taalanın cisim olmaqdan və cisim olmağı gərəkdirən özəlliklərdən münəzzəh olduğu, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in tənzih mövzusundakı mübaliğəli bildirişi sayəsində, hər kəs tərəfindən qəti olaraq bilinmişdir.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu xüsusda təbliğ etdiyi ayətlərdən bəziləri bunlardır:

...لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ...

"...Onun bənzəri heç bir şey yoxdur..." (Şura/11)

قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ • ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ • لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ • وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ

De: “O Allah Təkdir! Allah Möhtac deyildir. O, nə doğub, nə doğulub, Onun bənzəri də yoxdur”. (İxlas surəsi)

...فَلَا تَجْعَلُوا۟ لِلَّهِ أَندَادًا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ

"...Siz də bunu bildiyiniz halda heç kəsi Allaha tay tutmayın." (Bəqərə/22)

Bu mövzuda, məhdudlaşdırıla bilməyəcək qədər çox söz vardır, dolayısı ilə, hamısını zikr etməyimiz, mümkün deyildir.

Bax bu kimi ayətlərlə, bu bilik, müsəlmanlar tərəfindən, şübhəsiz bir şəkildə bilinmişdir.

Bu bildirilənlər, ətdən və sümükdən mürəkkəb bir üzv olan əlin, Allah Taala haqqında imkansız olduğunu bilmək mövzusunda, onlar üçün kifayətdir. Zahiri təşbihi xatırladan digər ləfzlərdə də, hal belədir. Çünki bu ləfzlər, istər cisim üçün, istər cisim olmayan üçün istifadə edilsin, zahirləri cismə və onun arazlarına dəlalət edər. Bu ləfz, cisim üçün istifadə edildiyində, cisimlərin və arazlarının vəsfi anlaşılır. Cisim olmayan Allah Taala üçün istifadə edildiyində isə, ləfzlərin zahiri mənalarının qəsd edilmədiyi, Allah haqqında caiz olan başqa bir məna qəsd edildiyi, zəruri olaraq bilinir. Ancaq bu vardır ki, bu mənanın nə olduğu, təyin edilə də bilər, edilməyə də.

Bax bu bildirilənlər ilə mütəşabih ləfzlər mövzusundakı şübhələr, ortadan qaldırılmış olar.

Əgər:

"Madam ki, bu ləfzlərin zahiri mənası qəsd edilmir, elə isə, niyə Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), avamın da, uşağın da, ləfzin zahiri mənasını düşünə bilməyəcəyi şəkildə qəsd edilən mənanı söyləməmişdir?" deyə soruşularsa, buna belə cavab verərik:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), insanlara ərəb dililə xitab etmiş, danışmışdır və ərəb dilində, xüsusi olaraq bu mənaları ifadə edən ləfzlər yoxdur. Həm necə olsun ki?! Dili qoyan, bu mənaları anlamırdı ki, onları qarşılayan ləfzlər də qoysun!

Bu mənalar, nübüvvətin nuru ilə, ya da uzun araşdırmalardan sonra, ağlın nuru ilə idrak edilir. Təbii ki, bu, bütün məsələlər üçün deyil, bəzi məsələlər üçün belədir.

Qəsd edilən mənaları, daha əvvəl qoyulan ibarələr qarşılamayınca, o mənaları qarşılamaq üzərə ərəb dilində danışan hər kəs üçün, o dildə olan ləfzləri istiarə (haşiyə) olaraq istifadə etmək zərurəti doğmuşdur.

-------------------------------

Haşiyə:

İstiarə: ləfzi, həqiqi mənası xaricində ifadə edilmək istənilən halı qarşılamaq üzərə, borc olaraq məcazi mənada istifadə etmə sənətidir. Bu məna, qərinələrlə başa düşülür.

-------------------------------

Məsələn, biz:

"Bu məsələnin surəti belədir, digər məsələnin surətinə müxalifdir." demək məcburiyyətində qalırıq. Burdakı "surət" ləfzi, cisim olan surətdən istiarə edilmişdir. Çünki dili qoyan şəxs, məsələnin şəkli və xüsusi tərtibini ifadə edərək, nass olaraq bir isim qoymamışdır. Bunun səbəbi:

~ ya məsələni başa düşmədi;

~ ya da başa düşdü, lakin dili qoyarkən, bunu qarşılayacaq bir ləfz qoymaq ağlına gəlmədi;

~ ya da ağlına gəldi, ancaq necəsə bununla bağlı istiarə olaraq başqa ləfz istifadə edilə bilər deyə düşünərək, xüsusi bir ləfz qoymadı;

~ yaxud da hər məna üçün, xüsusi olaraq bir ləfz qoymaqdan aciz olduğunu bildiyi üçün bunu etmədi.

Çünki mənaların sayı, sonsuzdur. Qoyulan ləfzlərin isə, əlbəttə bir sonu vardır. Elə isə, qoyulan ləfzlər bitər, lakin mənaları qalar. Bu halda, qoyulan ləfzlərdən istiarə olaraq isimləri istifadə etmək lazımdır.

Dili bilən şəxs, bunu bildiyi üçün, bəzi mənalar üçün ləfz qoymuş, bəziləri üçün qoymamışdır. Digər dillərin bu mövzudakı kifayətsizliyi isə, ərəb dilindən daha çoxdur.

Bax bu və bənzəri səbəblər, bir qövmün dili ilə danışan şəxsi, zəruri olaraq istiarə istifadəsinə sövq edir. Çünki o qövmün dilini danışıb o dildəki mövcud ləfzlərin xaricinə çıxa bilməz. Biz, zərurət olmadığı vaxt belə, qərinələrə söykənərək, istiarə istifadəsini caiz görürük. Bu, zərurət halında necə caiz olmasın ki?!

~ "Zeyd, Amr'ın üstünə oturdu." sözü ilə,

"Zeyd, baş tərəfdə, ondan daha yaxın yerə oturdu; sözü arasında və:

~ "Bağdad, xəlifənin hökmü altındadır." sözü ilə

"Bağdad, xəlifənin əlindədir." sözü arasında, bir FƏRQ GÖRMÜRÜK. Çünki bu sözlərin hər ikisi də, eyni mənadadır.

Ağıllı kimsələrlə danışarkən, ləfzləri uşaqların və cahillərin yalnış anlamasından qorumaq, İMKANSIZDIR və doğru da DEYİLDİR. Çünki bundan qorunmaq üçün, ləfzləri onların anlayacağı şəkildə istifadə etmək:

• sözdə bəsitliyə;

• ağılda səfehliyə; və

• ləfzdə ağırlığa

səbəb olur. Əgər:

"Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm):

~ Niyə:

İlah ləfzini mütləq olaraq söylədi və mənasını açıq bir şəkildə bildirərək ondakı qapalılığı ortadan qaldırmadı?

~ Niyə:

'Allah vardır, cisim, cövhər, araz deyildir; aləmin daxilində deyildir, xaricində də deyildir; müttəsil (bir şeyə bitişik) deyildir, münfəsil (bir şeydən ayrı) də deyildir; bir məkanda və bir cəhətdə deyildir, əksinə, bütün cəhətlərdən münəzzəhdir.'

demədi?

Halbuki bəzi qövmlər qatında, bu söz haqdır. Eynilə kəlam alimlərinin etdiyi kimi açıqlamalar vermək, mümkündür.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in istifadə etdiyi ibarələrdə bir qüsur, haqqı açıqlama istəyində bir tənbəllik və haqqı bilmək mövzusunda bir əskiklik yoxdur."

deyilərsə, buna belə cavab verərik:

Əgər Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), insanlara bu kimi şeyləri zikr etsə idi, insanlar, bunları qəbuldan nifrət etmələri xüsusunda üzrlü olar və inkara gedərlərdi.

"Bu, imkansızdır." deyər və tə'tilə (sifətləri ibtala) düşərlərdi.

Tənzihdə mübaliğə etmək, insanların azı xaric çoxunu Allahın sifətlərini ibtala götürürsə, bunda xeyir yoxdur. Halbuki Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), xalqı, axirət səadətinə dəvət etmək üçün və aləmlərə rəhmət olaraq göndərilmişdir.

Belə olduğu halda, necə insanların əksəriyyətini həlaka sürükləyəcək sözlər söyləyər?! Əksinə O, insanlarla, ağıllarının anlayacağı şəkildə danışılmasını əmr etmiş və:

"İnsanlarla başa düşməyəcəkləri şəkildə danışan şəxs, onlardan bəzilərinə fitnə səbəbi ola bilər." demişdir, ya da bu mənada bir söz söyləmişdir.

Əgər:

"Tənzihdə mübaliğə etməyin, insanlardan bəzilərini tə'tilə sürükləməsindən qorxulur; lakin zehndə təşbih oyandıran ləfzlər istifadə etməyin də, insanlardan bəzilərini təşbihə götürəcəyindən qorxulur."

deyilərsə, buna belə cavab verərik:

Bu ikisi arasında, 2 yöndən fərq vardır:

✓ Birincisi: Allahı tənzih etməkdə mübaliğəli sözlər istifadə etmək, insanların çoxunu tə'tilə sürükləyir. İlk baxışda zahiri mənası təşbih olaraq anlaşılan sözlər istifadə edildiyində isə, çox az insan təşbihə düşər.

2 zərər bəhs mövzusu olduğunda, zərəri az olanı tərcih edib çox olandan çəkinmək, daha əvladır.

✓ İkincisi: Təşbih düşüncəsini müalicə etmək, tə'til xəstəliyini müalicə etməkdən daha asandır. Zahirən təşbihi düşündürən ləfzlər zikr edildiyində, sadəcə:

~ "Onun bənzəri heç bir şey yoxdur."; və

~ "Allah cisim deyildir, cismə də bənzəməz."

sözlərini söyləmək, təşbih düşüncəsini qaldırmaq üçün kifayətdir.

Zikr etdiyimiz şəkildə, tənzihdə mübaliğə edərək Allahın varlığını isbat etmək, çox çətindir. Xüsusilə də, ərəb topluluğu olmaq üzərə, insanları 1/1000-i belə, bunu qəbul etməz.

"Nəbilərin,

-Uluhiyyətin əslini, insanların əqidələrində sabit qılmaq üçün səy göstərərkən, insanların, mübaliğəli tənzihi başa düşmək mövzusundakı acizliklərindən dolayı-

təşbihi xatırladan ləfzləri açıqlamayıb mütləq olaraq söyləmələri, insanların əqidələrinə, həqiqətə zidd bir şəkildə inanc yerləşməsinə səbəb olduğunda, bu insanlar, üzrlü sayılırlarmı? Məsələn:

~ "Allahın ərşdə oturduğu"; və ya

~ "Səmanın içində olduğu"; ya da

~ "Məkan olaraq yüksəkdə olduğu"

şəklində bir anlayışa sahib olarlarsa, bu, onları üzrlü qılarmı?"

deyə soruşularsa, buna belə cavab verərik:

Belə bir zənnə qapılmaqdan və ya doğru söyləyən bir Nəbinin, Allahın Özünü vəsf etdiyi şeylər xaricindəki şeylərlə Allahı vəsf etdiyi; və bunları, xalqın inancına yerləşdirdiyi düşüncəsindən Allaha sığınırıq.

Xalqa başa düşə bilməyəcəyi şeylər söylənilərsə, əlbəttə anlayış qüsuru, onlara mənfi yöndən təsir edər. Lakin Nəbi, bu ləfzlərlə, zatən qaldıra bilməyəcək şəxslərə qarşı danışmaz, əksinə, bu mütəşabih ləfzlər haqqında sual soruşmaq və araşdırmaq kimi işlərə dalmaqdan, onları əngəlləyər. Nəbi, bu sözlərlə, ancaq anlayışı yaxşı olan və bunları qaldıra biləcək kimsələrə qarşı danışar və xalqın anlama mövzusundakı acizlik və əskikliyini müalicə etməyi də, çox yaxşı bilər.

Haqqa zidd olan şeylər haqqında bilərək danışılmasında, heç bir zərurət yoxdur. Xüsusilə də, Allahın sifətləri haqqında.

Bəli, ləfzləri istiarə olaraq istifadə etməkdə zərurət vardır. Ləfzlər, istiarə olaraq istifadə edildiyində, AXMAQ olanlar, bəzən yalnış başa düşə bilərlər. Ləfzlərin istiarə olaraq istifadə edilməsinin səbəbi, lüğətlərin əskik qalması və qarşılıqlı mübahisəyə, ya da dialoqa girmə zərurətinin olmasındandır.

Lakin istər maslahatdan dolayı olsun, istər olmasın, xalqı cəhalətə sürükləyəcək şəkildə haqqa müxalif olan şeyləri anlatmaq, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) üçün, İMKANSIZDIR.

"Təşbih əhlinin cəhaləti, zahiri təşbihi düşündürən ləfzlərdən dolayıdır. Onları cəhalətə sürükləyən, təşbihi düşündürən ləfzin, mücməl olaraq gəlməsidir. Bu ləfzləri istifadə edən, bu mövzuda onları cəhalətə sürükləmək qəsdi olsun və ya olmasın, cəhalət hasil olduğuna görə, rizası vardır, deməkdir. Çünki cəhalətin hasil olacağını bilmək, buna riza göstərmək, deməkdir."

deyilərsə, belə cavab verərik:

Biz, MÜŞƏBBİHƏ'nin cəhalətə düşüb Allahı təşbih etmələrinin, zahiri təşbihi düşündürən mütəşabih ləfzlərdən dolayı olduğunu, QƏBUL ETMİRİK. Təşbihə düşmələrinin əsl səbəbi, bu ləfzlərin zahiri mənasını düşünmədən əvvəl, TƏQDİS biliyini əldə etmə mövzusundakı ehmalkar davranmalarıdır.

Əgər onlar, əvvəlcədən təqdis elmini əldə etmiş olsalardı, bu ləfzlərə zahiri mənalarını vermək surətilə, cəhalətə düşməzlərdi.

Təqdis elminə sahib olan bir şəxsin, "məsələnin surəti" sözünü eşitdiyi vaxt, surətdən qəsdin nə olduğunu başa düşməsi, beləcə ona zahiri mənasını verərək, cəhalətə düşməməsi, buna nümunədir.

Bu səbəblə, onların üzərinə vacib olan, bu elmi əldə etmək, sonra bu ləfzlər mövzusunda şübhəyə düşərlərsə, alimlərə müraciət etmək və alimlər onlara nə etmələri gərəkdiyini öyrətdiyində, buna tabe olaraq, nəfsi təvilə getməkdən əngəlləyib təqdisə görə hərəkət etməkdir.

Əgər bunu etməzlərsə, əlbəttə cəhalətə düşərlər.

Şari olan Allah bilir ki, insanlar, fitrətləri gərəyi:

~ tənbəlliyə;

~ işi əskik görməyə; və

~ özlərini maraqlandırmayan məsələlərə dalıb bunlar haqqında danışmağa

meyllidirlər. Lakin onların, bu hallarına Allahın rizası yoxdur və bu ləfzləri, cəhaləti əldə etsinlər deyə zikr etmiş deyildir. Bu, onların qismətləri haqqındakı qəza və qədərinə, Allahın rizasıdır. Allah Taala'nın buyurduğu kimi:

... وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلْجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجْمَعِينَ

"...Rəbbinin: “Mən Cəhənnəmi bütün günahkar cinlər və insanlarla dolduracağam!” Sözü yerinə yetəcək." (Hud/119)

وَلَوْ شَآءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ ٱلنَّاسَ أُمَّةً وَ‌ٰحِدَةً ۖ

"Əgər Rəbbin istəsəydi, insanları vahid bir ümmət edərdi..." (Hud/118)

وَلَوْ شَآءَ رَبُّكَ لَءَامَنَ مَن فِى ٱلْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا ۚ أَفَأَنتَ تُكْرِهُ ٱلنَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُوا۟ مُؤْمِنِينَ • وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۚ وَيَجْعَلُ ٱلرِّجْسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ

"Əgər Rəbbin istəsəydi, yer üzündə olanların hamısı iman gətirərdi. İnsanları mömin olmağa sənmi məcbur edəcəksən? Allahın icazəsi olmadan heç kəs iman gətirə bilməz. Allah anlamayanları qəzəbə uğradar." (Yunus/99-100)

...وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ

"...Amma onlar elə hey ixtilafdadırlar." (Hud/118)

إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَ ۚ وَلِذَ‌ٰلِكَ خَلَقَهُمْ...

"Yalnız Rəbbinin rəhm etdiyi şəxslərdən başqa..." (Hud/119)

Allah Taala, insanları, haqqı və batili seçmək iradəsinə sahib olaraq yaratmışdır. Bu iradə ilə, onlardan bəziləri haqqa tabe olacaq, bəziləri batilə. Bəziləri nəfsinə tabe olacaq, bəziləri nəfsinə qarşı gələcək. Beləcə, haqq ilə batil əhli arasında, əlbəttə ixtilaflar bəhs mövzusu olacaqdır.

Bax insanlar üzərindəki İlahi cəbr, Allahın onları, haqqı və batili seçəcək iradəyə sahib bir fitrətdə yaratması və bunun təbii nəticəsi olaraq, bir-birilərilə ixtilafa düşmələri nöqtəsindədir. (Çünki mələklərin fitrətində yaratsa idi, əsla mahiyyət dəyişməz, üsyan etməzlərdi, çünki mələklər, seçmə iradəsinə sahib olaraq yaradılmamışlardır.)

Bu, Allahın sünnətidir. Allahın sünnətini dəyişdirməyə, nəbilərin belə gücü yoxdur.

(Hüccətü'l-İslam imam əbu Həmid əl-Ğazzali, "İlcamu'l-Avam")

Read 2 times
In order to make a comment, please login or register