Lasiyyəma risaləsi
"مِنْ بَرَاهِينِ الْحَشْرِ وَالآخِرَةِ "لَا سِيّمَا
Haşr və axirət burhanlarından "Lasiyyəma"
المَقَامُ الثَّانِي العَرَبِيُّ مِنَ الكَلِمَةِ الثَّامِنَةِ وَالعِشْرِينَ وَأَسَاسُ الكَلِمَةِ العَاشِرَةِ
28-ci Söz'ün ərəbcə 2-ci Məqamı və 10-cu Söz'ün (də) əsasıdır.
---------------------------
---------------------------
﴿بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ﴾
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي شَهِدَتْ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَوَحْدَتِهِ ذَرَّاتُ الكَائِنَاتِ وَمُرَكَّبَاتُهَا بِلِسَانِ عَجْزِهَا وَفَقْرِهَا
Bütün həmdlər, kainatın zərrələri və mürəkkəblərinin -acizlikləri və fəqirlikləri (yəni, möhtaclıqları)'nın dililə- varlığının vacibliyi və vəhdətinə şəhadət etdikləri Allaha məxsusdur.
وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Salat və salam:
على نَبِيِّهِ الَّذِي هُوَ كَشَّافُ طِلْسِمِ الكَائِنَاتِ وَمِفْتَاحُ آيَاتِهَا
~ kainatın tilsiminin kəşşafı (kəşf edəni), onun (yəni, kainatın) ayələrinin açarı olan Nəbisi;
وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ
~ Onun ailəsi və əshabı;
وَعَلَى إِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالمُرْسَلِينَ
~ Nəbilər və Mürsəllərdən (olan) qardaşları;
وَعَلَى المَلَائِكَةِ المُقَرَّبِينَ
~ muqarrəb (Allaha daha yaxın olan) mələklər;
وَعَلَى عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِينَ
~ və səmavat (səmalar) və yerlər əhlindən olan Allahın saleh qulları
üzərinə olsun.
-----------------------
-----------------------
اِعْلَمْ يَا مَنْ سَدَّتْ عَلَيْهِ الطَّبِيعَةُ وَالأَسْبَابُ بَابَ الشُّكْرِ، وَفَتَحَتْ لَهُ بَابَ الشِّرْكِ
Ey təbiət və səbəblərin, özünə şükr qapısını bağlayıb şirk qapısını açdığı kimsə!
✓ Bil ki:
إِنَّ الشِّرْكَ وَالكُفْرَ وَالكُفْرَانَ تَأَسَّسَتْ عَلَى مُحَالَاتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ
Şübhəsiz, şirk, küfr və küfran, qeyr-i məhdud muhal (imkansızlıq)'lar üzərinə təsis edilmiş (qurulmuş)'dur.
فَانْظُرْ مِنْ تِلْكَ المُحَالَاتِ إِلَى هَذَا المُحَالِ الوَاحِدِ
O muhallardan, bu tək muhala bir nəzər sal:
وَهُوَ
O (muhal da, budur):
أَنَّ الكَافِرَ إِذَا تَرَكَ سُكْرَ الجَهَالَةِ وَنَظَرَ إِلَى كُفْرِهِ بِعَيْنِ العِلْمِ،
Kafir, cəhalət sərxoşluğunu tərk edib küfrünə elm gözü ilə baxdığında,
يَضْطَرُّ -لِلْإِذْعَانِ بِكُفْرِهِ- أَنْ يَحْمِلَ عَلَى ظَهْرِ ذَرَّةٍ وَاحِدَةٍ أَلْفَ قِنْطَارٍ
Küfrünə izan (etiqadı)'ı səbəbilə, tək bir zərrənin belinə, 1000 qintar (1 qintar = 150 kg) yükləməyə məcbur qalır.
وَأَنْ يَقْبَلَ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ ذَرَّةٍ مَلَايِينَ مَطْبَعَاتٍ لِلطَّبِيعَةِ
Və təbiət üçün milyonlar mətbəələri qəbul etməyə (məcbur qalır).
وَاطِّلَاعاً -مَعَ مَهَارَةٍ- عَلَى جَمِيعِ دَقَائِقِ الصَّنْعَةِ فِي جَمِيعِ المَصْنُوعَاتِ؛
Və bütün məsnuat (sənət əsərləri)'ndəki bütün incə sənətlərə -məharətlə bərabər- ittila (xəbəri olduğu)'nu (qəbul etməyə məcbur qalır.)
(×):
Kafir, cəhalət sərxoşluğunu tərk edib küfrünə elm gözü ilə baxdığında, küfrünə izan (etiqadı)'ı səbəbilə:
~ tək bir zərrənin belinə, 1000 qintar (1 qintar = 150 kg) yükləməyə;
~ təbiət üçün milyonlar mətbəələri qəbul etməyə;
~ və bütün məsnuat (sənət əsərləri)'ndəki bütün incə sənətlərə -məharətlə bərabər- ittila (xəbəri olduğu)'nu
qəbul etməyə məcbur qalır.
إِذْ كُلُّ ذَرَّةٍ مِنَ الهَوَاءِ -مَثَلاً- تَصْلُحُ أَنْ تَمُرَّ عَلَى كُلِّ نَبَاتٍ وَزَهْرَةٍ وَشَجَرَةٍ وَثَمَرَةٍ، وَأَنْ تَعْمَلَ فِي بُنْيَتِهَا
Çünki, -məsələn- havanın hər bir zərrəsi:
~ hər bir bitki, çiçək, ağac və meyvəyə keçməyə; və
~ bünyələrində işləməyə
əlverişlidir.
فَلَابُدَّ لِهَذِهِ الذَّرَّةِ وَالقُوَّةِ البَسِيطَةِ المُسْتَتِرَةِ فِيهَا -إِنْ لَمْ تَكُنْ مَأْمُورَةً، تَعْمَلُ بِاسْمِ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ- أَنْ تَعْرِفَ كَيْفِيَّةَ جِهَازَاتِ كُلِّ مَا دَخَلَتِ الذَّرَّةُ فِي بُنْيَتِهَا وَكَيْفِيَّةَ صُنْعِهِ وَتَشْكِيلِهِ
Bu zərrə və ondakı müstətir (gizli) və bəsit olan qüvvət üçün -əgər o zərrə, hər şeyin mələkutu əlində olan Kimsənin ismi (adı) ilə işləyən bir məmur deyilsə- zərrənin, bünyəsinə daxil olduğu bütün cihazların və (bu cihazların) sənət və təşkilinin keyfiyyətini bilməsi, labüddür.
مَعَ أَنَّ الثَّمَرَةَ -مَثَلاً- مُتَضَمِّنَةٌ لِمِثَالٍ مُصَغَّرٍ لِلشَّجَرِ
Bununla bərabər, məsələn, bir meyvə, ağacın kiçildilmiş bir misalını təzəmmun (ehtiva) edir.
وَأَنَّ نَوَاتَهَا كَصَحِيفَةِ أَعْمَالِ الشَّجَرِ
Və onun (yəni, meyvənin) çəyirdəyi, ağacın əməllərinin bir səhifəsi kimidir.
وَفِيهَا تَارِيخُ حَيَاتِهِ
Və onda (yəni, çəyirdəkdə), həyat tarixçəsi vardır.
فَالثَّمَرَةُ تَنْظُرُ إِلَى كُلِّ الشَّجَرَةِ بَلْ إِلَى نَوْعِهَا بَلْ إِلَى الأَرْضِ أَيْضاً
Və meyvə, bütün ağaca, hətta növünə, hətta yer (kürəsi)'nə də nəzər edir.
وَمِنْ هَذِهِ الحَيْثِيَّةِ فَالثَّمَرَةُ -بِعَظَمَةِ صنْعَتِهَا وَمَعْنَاهَا- فِي جَسَامَةِ صُنْعَةِ الأَرْضِ بِوَجْهٍ
Bu heysiyyətlə, bir meyvə, sənəti və mənasının əzəməti səbəbilə, -bir vəch (cəhət) ilə- yer (kürəsi)'nin sənəti cəsamətindədir.
فَمَنْ بَنَاهَا بِهَذِهِ العَظَمَةِ المَعْنَوِيَّةِ الصُّنْعَوِيَّةِ، لَابُدَّ أَنْ لَا يَعْجِزَ عَنْ حَمْلِ الأَرْضِ وَبِنَائِهَا
Onu (yəni, meyvəni), bu mənəvi və sənətli əzəmətilə Kim bina etmişdirsə, yer (kürəsi)'nin həmli və binasından (da) aciz qalmaması lazımdır.
فَيَا عَجَباً لِلْكَافِرِ المُنْكِرِ
Münkir (inkar edən) kafirə, nə qədər heyrət edilər!
كيف يَدَّعِي العَقْلَ وَالذَّكَاوَةَ مَعَ أَنَّهُ يَتَبَطَّنُ -بِكُفْرِهِ- فِي قَلْبِه مِثْلَ هَذَا الحُمْقِ وَالبَلَاهَةِ
Küfrü səbəbilə belə bir axmaqlıq və bəlahəti (axmaqlığı) gizləməsinə rəğmən, ağlı və zəkanı (yəni, ağıllı və zəkalı olduğunu), necə iddia edir?!
-------------------------
وَاعْلَمْ أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ صُورَتَيْنِ
✓ Bil ki:
Şübhəsiz, hər bir şey üçün, 2 surət vardır:
أَمَّا إِحْدَاهُمَا: فَمَادِّيَّةٌ مَحْسُوسَةٌ كَقَمِيصَةٍ قُدَّتْ عَلَى مِقْدَارِ قَامَةِ الشَّيْءِ بِتَقْدِيرِ القَدَرِ بِغَايَةِ الِانْتِظَامِ
O ikisindən:
• Birinə gəlincə: məhsusə (hiss edilə bilən) maddiyyə'dir. (Ki), qədərin təqdirilə, nəhayət intizamla, o şeyin qaməti miqdarında kəsilən bir köynək kimidir.
وَأَمَّا الأُخْرَى: فَمَعْقُولَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ أَشْتَاتِ صُوَرِ الشَّيْءِ فِي حَرَكَتِهِ فِي بَحْرِ الزَّمَانِ، أَوْ مُرُورِ نَهْرِ الزَّمَانِ عَلَيْهِ،
• Digəri isə: o şeyin, zaman dənizindəki; və ya zaman çayının ondan keçməsindəki hərəkətində fərqli-fərqli surətlərindən mürəkkəb olan mə'qulə (ağılla idrak edilə bilən surət)'dir.
كَصُورَةِ الدَّائِرَةِ النُّورَانِيَّةِ المُخَيَّلَةِ الحَاصِلَةِ مِنْ جَوَلَانِ الشُّعْلَةِ
(O məqul surət), bir şölənin cəvəlanı (dövr etməsi)'ndən hasil olan nurani, müxəyyəl (xəyali olan) bir dairə kimidir.
فَهَذِهِ الصُّورَةُ المَعْنَوِيَّةُ لِلشَّيْءِ هِيَ تَارِيخُ حَيَاةِ الشَّيْءِ
Bir şeyin bu mənəvi surəti, (o) şeyin tarixçə-i həyatıdır.
وَهِيَ مَدَارُ القَدَرِ المَشْهُورِ
Və o, məşhur qədərin mədarı (orbiti, ətrafında dönülən yeri)'dir.
وَهِيَ المُسَمَّاةُ بِـ"مُقَدَّرَاتِ الأَشْيَاءِ
Və o (mənəvi surət), "əşyanın müqəddəratı" deyə adlandırılmışdır.
فَكَمَا أَنَّ الشَّيْءَ -كَالشَّجَرَةِ مَثَلاً- فِي الصُّورَةِ المَادِّيَّةِ، لَهُ نِهَايَاتٌ مُنْتَظَمَةٌ مُثْمِرَةٌ، وَلَهُ غَايَاتٌ مَوْزُونَةٌ مُتَضَمِّنَةٌ لِمَصَالِحَ حِكَمِيَّةٍ،
Necə ki, -məsələn- ağac kimi bir şey, maddi surət(in)də, onun, müntəzəm və meyvəli həddləri və hikmətli maslahat (faydalar)'ı ehtiva edən vəznli qayələri vardır.
كَذَلِكَ لَهُ فِي صُورَتِهِ المَعْنَوِيَّةِ أَيْضاً نِهَايَاتٌ مُنْتَظَمَةٌ مُتَضَمِّنَةٌ لِمَصَالِحَ، وَلَهُ حُدُودٌ مُعَيَّنَةٌ تَعَيَّنَتْ لِحِكَمٍ خَفِيَّةٍ
Eynilə bunun kimi də; onun (yəni, ağacın) mənəvi surətində də, maslahat (fayda)'lar ehtiva edən müntəzəm həddləri; və gizli hikmətlər üçün təyin edilmiş müəyyən hüdudları vardır.
فَكَأَنَّ القُدْرَةَ فِي الصُّورَةِ الأُولَى كَالْبَانِي، وَالقَدَرَ كَالْهَنْدَسَةِ،
• Birinci (yəni, maddi) surətdə:
~ qüdrət, sanki, bani (bina edən);
~ qədər də, həndəsə
kimidir.
وَفِي الثَّانِيَةِ كَالْمصدرِ، وَالقَدَر كَالْمِسْطَرِ
• İkincisində (yəni, məqul surətdə):
~ (qüdrət), məsdər;
~ qədər (də), mistar (xətkeş)
kimidir.
فَتَكْتُبُ القُدْرَةُ كِتَابَ المَعَانِي عَلَى رُسُومِ مِسْطَرِ القَدَرِ
Qüdrət, mənaların kitabını, qədər mistarının rəsmlərinə görə yazır.
فَيَا أَيُّهَا الكَافِرُ! تُضْطَرُّ فِي كُفْرَانِكَ وَكُفْرِكَ -عِنْدَ المُرَاجَعَةِ إِلَى العِلْمِ وَالحَقِيقَةِ- أَنْ تَقْبَلَ فِي كُلِّ ذَرَّةٍ وَقُوَّتِهَا الجُزْئِيَّةِ الصَّغِيرَةِ مَعْرِفَةَ صَنْعَةِ خِيَاطَةٍ
Ey kafir! Küfran və küfründə, elm və həqiqətə müraciət əsnasında, hər bir zərrə və onun cüzi və kiçik qüvvətində, dərzilik sənətinin mərifətini (yəni, dərzilik sənətini bildiyini) qəbul etməyə məcbur qalarsan...
بِدَرَجَةٍ تَقْتَدِرُ تِلْكَ الذَّرَّةُ -وَطَبِيعَةُ السَّبَبِيَّةِ- عَلَى أَنْ تَقُدَّ وَتَخِيطَ أَلْبِسَةً وَأَقْمِصَةً مُخْتَلِفَةً مُتَنَوِّعَةً بِعَدَدِ أَشْتَاتِ الأَشْيَاءِ الَّتِي يُمْكِنُ أَنْ تَذْهَبَ إِلَيْهَا الذَّرَّةُ،
Zərrənin, özünə getməsi (yəni, içinə daxil olması) mümkün olan əşyada, bu zərrə -səbəbiyyətin (yəni, zərrənin səbəbinin) təbiətinin- əşyaların növləri ədədincə müxtəlif və mütənəvvi (növbənöv) libasları və köynəkləri biçə və tikə bilən bir dərəcədə...
مَعَ اقْتِدَارِهَا عَلَى تَجْدِيدِ الصُّوَرِ المُتَخَرِّقَةِ بِأَشْوَاكِ الحادثات فِي مُرُورِ الزَّمَانِ،
Zaman keçdikcə, hadisələrin tikanları ilə cırılmış surətləri yeniləməyə müqtədir olmaqla bərabər...
(×):
Ey kafir! Küfran və küfründə, elm və həqiqətə müraciət əsnasında, hər bir zərrədə və onun cüzi və kiçik qüvvətində,
~ o zərrə, zaman keçdikcə “hadisələrin tikanları” ilə cırılmış surətləri yeniləməyə müqtədir olmaqla bərabər;
~ zərrənin, içinə daxil olması mümkün olan əşyada, -səbəbiyyətin (yəni, zərrənin səbəbinin) təbiətinin- əşyanın növləri ədədincə müxtəlif və mütənəvvi (növbənöv) libasları və köynəkləri biçə və tikə bilən bir dərəcədə dərzilik sənətini bildiyini
qəbul etməyə məcbur qalarsan...
مَعَ أَنَّ الإِنْسَانَ -الَّذِي هُوَ ثَمَرَةُ شَجَرَةِ الخِلْقَةِ وَأَقْدَرُ الأَسْبَابِ -بِزَعْمِهِ- وَأَوْسَعُهَا اخْتِيَاراً- لَوْ جَمَعَ كُلَّ قَابِلِيَّةِ صَنْعَةِ خِيَاطَتِهِ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَخِيطَ قَمِيصاً لِشَجَرَةٍ ذَاتِ أَشْوَاكٍ عَلَى مِقْدَارِ أَعْضَائِهَا، مَا اقْتَدَرَ
Bununla bərabər:
~ xilqət ağacının meyvəsi; və
~ iddiasına görə, səbəblərin ən qüvvətlisi; və
~ ixtiyarca ən genişi
olan insan, dərzilik sənətinin bütün qabiliyyətlərini toplasa; sonra, tikanları olan bir ağaca, əzalarının miqdarına (ölçüsünə) görə bir köynək tikmək istəsəydi, buna gücü çatmazdı.
مَعَ أَنَّ صَانِعَهَا الحَكِيمَ يُلْبِسُهَا فِي وَقْتِ نَمَائِهَا أَقْمِصَةً مُتَجَدِّدَةً مُنْتَظَمَةً طَرِيَّةً لَا تَشَفُّهَا الشَّمْسُ، وَحُلَلاً خَضِرة مُتَزَيِّنَةً مَوْزُونَةً، بِكَمَالِ السُّهُولَةِ وَالسُّرْعَةِ بِلَا كُلْفَةٍ وَلَا مُعَالَجَةٍ
Bununla bərabər, onun hakim (hikmətli) Sani'si, ona (yəni, ağaca), böyüməsi vaxtında, günəşin onu şəffaflaşdırmadığı, mütəcəddid (yenilənən), müntəzəm və təzə libasları, mükəmməl asanlıq və sürət ilə, külfətsiz və mualəcəsiz (əlləşib-vuruşmadan) geyindirir.
فَسُبْحَانَ مَنْ
Subhandır O kimsə ki,
اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْـًٔا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
"Bir şeyi iradə etdiyində, Onun əmri, sadəcə ona 'ol' deməkdir. Və o da, olur." (Yasin/82)
فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
"Hər şeyin mələkutu əlində olan, Subhandır. Və Ona qaytarılacaqsınız." (Yasin/83)
------------------
اعْلَمْ أَنَّ لِلْأَحَدِ الصَّمَدِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ سِكَّةً وَخَاتَماً وَآيَةً، بَلْ آيَاتٍ
✓ Bil ki:
Şübhəsiz, hər şey üzərində, Əhəd (və) Saməd üçün, bir sikkə, bir xatəm, bir ayə, hətta ayələr vardır.
تَشْهَدُ بِأَنَّهُ لَهُ وَمُلْكُهُ وَصُنْعُهُ
(Bütün bunlar), hər şeyin Ona aid olduğuna; Onun mülkü və sənəti olduğuna şəhadət edir.
فَإِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ -مِمَّا لَا يُحَدُّ وَلَا يُعَدُّ مِنْ سِكَات أَحَدِيَّتِهِ وَخَوَاتِمِ صَمَدِيَّتِهِ- إِلَى هَذِهِ السِّكَّةِ المَضْرُوبَةِ عَلَى صَحِيفَةِ الأَرْضِ فِي فَصْلِ الرَّبِيعِ
Əgər istəyirsənsə, Onun hədsiz və saysız-hesabsız Əhədiyyət sikkələrindən və Samədiyyət xatəmlərindən, yaz fəslində yer (kürəsi)'nə vurulmuş bu sikkəyə bir nəzər sal!
بِمِرْصَادِ هَذِهِ الفِقَرَاتِ الآتِيَةِ المُتَسَلْسِلَةِ المُتَعَانِقَةِ المُتَدَاخِلَةِ
Mütəsəlsil (bir-birini izləyən), mütəaniq (bir-birini qucaqlamış) və mütədaxil (iç-içə keçmiş olan) bu gələcək fiqrə (hekayə)'lərin durbini ilə.
لِتَرَى السِّكَّةَ كَالشَّمْسِ فِي رَابِعَةِ النَّهَارِ
Gündüz ortasındakı günəş kimi olan sikkəni görməyin üçün.
(×):
Əgər istəyirsənsə, Onun hədsiz və saysız-hesabsız Əhədiyyət sikkələrindən və Samədiyyət xatəmlərindən, gündüz ortasındakı günəş kimi olan sikkəni görməyin üçün, mütəsəlsil (ard-arda gələn), mütəaniq (sarmaş-dolaş) və mütədaxil (iç-içə keçmiş olan) bu gələcək fiqrə (hekayə)'lərin durbini ilə, yaz fəslində yer (kürəsi)'nə vurulmuş bu sikkəyə bir nəzər sal!
وَهِيَ: أَنَّا نُشَاهِدُ فِي صَحِيفَةِ الأَرْضِ إِيجَاداً بَدِيعاً حَكِيماً
O (fiqrələr), (bunlardır):
Şübhəsiz, biz, yer (kürəsi) səhifəsində, bədi (bənzərsiz) və hakim (hikmətli) bir icadı, müşahidə edirik...(Bu icad):
فِي جُودٍ وَاسِعٍ عَظِيمٍ فِي سَخَاوَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي إِتْقَانٍ مُطْلَقٍ
(1) mütləq itqan (möhkəm qılınma) içində (olduğu halda), mütləq bir səxavət (və) geniş bir comərdlik içindədir;
فِي سُهُولَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي انْتِظَامٍ مُطْلَقٍ
(2) mütləq bir asanlıq içində (olduğu halda), mütləq bir intizam içindədir;
فِي سُرْعَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي اتِّزَانٍ مُطْلَقٍ
(3) mütləq bir ittizan (vəznlilik, ölçülülük) içində (olduğu halda), mütləq bir sürət içindədir;
فِي وُسْعَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي حُسْنِ صُنْعٍ مُطْلَقٍ
(4) mütləq bir hüsn-ü sənət içində (olduğu halda), mütləq bir vüsət (genişlik) içindədir;
فِي رَخِيصِيَّةٍ مُطْلَقَةٍ في قِيمَةٍ و ﻏﻠﻮ مُطْلَقٍ
(5) mütləq bir qiymət və bahalılıq içində (olduğu halda), mütləq bir ucuzluq içindədir;
فِي خِلْطَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي امْتِيَازٍ مُطْلَقٍ،
(6) mütləq bir qarışıqlıq içində (olduğu halda), mütləq bir imtiyaz içindədir;
فِي بُعْدَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي اتِّفَاقٍ مُطْلَقٍ،
(7) (bir-birindən) mütləq bir uzaqlıq içində (olduğu halda), mütləq bir ittifaq içindədir;
فِي كَثْرَةٍ مُطْلَقَةٍ فِي أَحْسَنِ خِلْقَةٍ
(8) mütləq bir kəsrət (çoxluq) içində (olduğu halda), ən gözəl bir xəlq (yaradılış) içindədir...
عَلَى أَنَّ كُلّاً مِنْ هَذِهِ الفِقَرَاتِ بِانْفِرَادِهَا تَكْفِي لِإِظْهَارِ السِّكَّةِ؛
Halbuki, bu fiqrələrdən hər biri, (yer üzünə vurulan) sikkəni göstərmək üçün, tək başına (da) kifayət edir. (haşiyə)
---------------------
(Haşiyə:
Aşağıdakı hər bir maddə, yuxarıdakı eyni maddə ilə bərabər oxunsun!)
---------------------
إِذْ نِهَايَةُ السَّخَاوَةِ نَوْعاً مَعَ غَايَةِ الإِتْقَانِ وَحُسْنِ الصَّنْعَةِ فِي فَرْدٍ فَرْدٍ، تَخْتَصُّ بِمَنْ لَا يُشْغِلُهُ شَيْءٌ عَنْ شَيْءٍ، وَلَهُ قُدْرَةٌ بِلَا نِهَايَةٍ
Çünki:
(1) Hər fərddə (görünən) son dərəcə itqan və hüsn-ü sənətlə bərabər, növ olaraq nəhayət səxavət, bir şey, Özünü, başqa bir şeydən məşğul etməyən və nəhayətsiz qüdrəti olan Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ السُّهُولَةِ مَعَ غَايَةِ الْاِنْتِظَامِ، تَخْتَصُّ بِمَنْ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، وَلَهُ عِلْمٌ بِلَا نِهَايَةٍ
(2) Və yenə, şübhəsiz, son dərəcə intizamla bərabər nəhayət asanlıq, heç bir şeyin Özünü aciz buraxa bilmədiyi və sonsuz elmi olan bir Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ السُّرْعَةِ مَعَ غَايَةِ الِاتِّزَانِ وَالْمَوْزُونِيَّةِ، تَخْتَصُّ بِمَنْ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَيْءٍ لِقُدْرَتِهِ وَأَمْرِهِ
(3) Və yenə, şübhəsiz, son dərəcə ittizan və məvzuniyyət (vəznlilik) ilə bərabər nəhayət sürət, qüdrətinə və əmrinə hər şeyin təslim olduğu Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ وُسْعَةِ التَّصَرُّفِ — بِانْتِشَارِ النَّوْعِ — مَعَ غَايَةِ حُسْنِ صُنْعِ كُلِّ فَرْدٍ فَرْدٍ، تَخْتَصُّ بِمَنْ لَيْسَ عِنْدَ شَيْءٍ، وَهُوَ عِنْدَ كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ.
(4) Və yenə, şübhəsiz, hər bir fərddə son dərəcə hüsn-ü sənətlə bərabər -növün intişarı (yayılması) səbəbilə- təsərrüfdəki nəhayət vüsət (genişlik), qüdrəti və elmilə hər şeyin yanında (olduğu halda), (Zatı ilə) heç bir şeyin yanında olmayan Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ الرَّخِيصِيَّةِ وَالْمَبْذُولِيَّةِ مَعَ غَايَةِ غُلُوِّ قِيمَةِ الْفَرْدِ بِاعْتِبَارِ الصَّنْعَةِ، تَخْتَصُّ بِمَنْ لَهُ غِنًى بِلَا غَايَةٍ وَخَزَائِنُ بِلَا نِهَايَةٍ
(5) Və yenə, şübhəsiz, sənət etibarı ilə fərdin qiymətinin son dərəcə yüksək olması ilə bərabər, nəhayət ucuzluq və bolluq, sonsuz zənginliyi və nəhayətsiz xəzinələri olan Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ الِاخْتِلَاطِ وَالِاشْتِبَاكِ -فِي أَفْرَادِ الْأَنْوَاعِ الْمُخْتَلِفَةِ- مَعَ غَايَةِ الِامْتِيَازِ وَالتَّشْخِيصِ بِلَا مَرْجٍ وَمَزْجٍ وَبِلَا خَلْطٍ وَغَلَطٍ، تَخْتَصُّ بِمَنْ هُوَ بَصِيرٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَشَهِيدٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ لَا يَمْنَعُهُ فِعْلٌ عَنْ فِعْلٍ، وَلَا يَخْتَلِطُ عَلَيْهِ سُؤَالٌ بِسُؤَالٍ
(6) Və yenə, şübhəsiz, mərcsiz (qarışdırmadan), məzcsiz (qarışdırmadan), xaltsız (qarışdırmadan) və ğalatsız (xətasız) bir şəkildə son dərəcə imtiyaz və təşxis ilə bərabər, -müxtəlif növlərin fərdlərindəki- nəhayət ixtilat (qarışıqlıq) və iştibak (şəbəkələnmə, qarşılıqlı iç-içə keçmə),
~ hər şeyi görən;
~ hər şeyə şahid olan;
~ bir fel, Onu (başqa) bir feldən əngəlləməyən; və
~ bir sual, Ona (başqa) bir sualla qarışmayan
Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ الفَعَّالِيَّةَ؛ مَعَ نِهَايَةِ التَّبَاعُدِ بَيْنَ الْأَفْرَادِ الْمُنْتَشِرَةِ فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ، مَعَ غَايَةِ التَّوَافُقِ فِي الصُّورَةِ وَالتَّشْكِيلِ وَالْإِيجَادِ وَالْوُجُودِ، حَتَّى كَأَنَّ أَفْرَادَ كُلِّ نَوْعٍ مُنْتَظِرَةٌ أَمْرًا يَخُصُّهَا مِنْ مُدَبِّرٍ وَاحِدٍ، تَخْتَصُّ بِمَنِ الْأَرْضُ جَمِيعًا فِي قَبْضَةِ تَصَرُّفِهِ وَعِلْمِهِ وَحُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ
(7) Və yenə, şübhəsiz, yerin hər bir tərəfində yayılmış fərdlər arasındakı nəhayət uzaqlıqla bərabər; surət, təşkil, icad və vücudda son dərəcə təvafüq (müvafiqlik) ilə bərabər; hətta, bütün növlərin fərdləri, sanki tək bir Müdəbbir (işləri tədbir edən)'dən özünə xas bir əmri gözləyirmiş kimi (olan) bir fəaliyyət, bütün yer üzü, "təsərrüf, elm, hökm və hikmət ovucu"nda olan Kimsəyə məxsusdur.
وَكَذَا إِنَّ نِهَايَةَ الْكَثْرَةِ فِي أَفْرَادِ النَّوْعِ مَعَ غَايَةِ مُكَمَّلِيَّةِ خِلْقَةِ فَرْدٍ فَرْدٍ وَحُسْنِ إِيجَادِ جُزْءٍ جُزْءٍ، تَخْتَصُّ بِالْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ الَّذِي تَتَسَاوَى بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ الذَّرَّاتُ وَالنُّجُومُ وَالْقَلِيلُ وَالْكَثِيرُ
(8) Və yenə, şübhəsiz, hər fərdin xilqətinin son dərəcə mükəmməliyyəti və hər cüz (parça)'nın hüsn-ü icadı ilə bərabər; bir növün fərdlərindəki nəhayət kəsrət (çoxluq); zərrələrin və ulduzların, azın və çoxun Özünə nisbəti bərabər olan mütləq bir Qədirə məxsusdur.
عَلَى أَنَّ فِي كُلِّ فقْرَةٍ آيَةً أُخْرَى عَلَى صُنْعِ الْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ
Bununla bərabər, hər bir fiqrədə, mütləq Qadir'in sənətinə, başqa bir ayə (dəlil), (daha) vardır.
وَهِيَ التَّضَادُّ بَيْنَ السَّخَاوَةِ وَالْإِتْقَانِ الِاقْتِصَادِيِّ، وَبَيْنَ السُّرْعَةِ وَالْمَوْزُونِيَّةِ، وَبَيْنَ الرَّخِيصِيَّةِ وَغُلُوِّ الْقِيمَةِ، وَبَيْنَ الِاخْتِلَاطِ الْأَطَمِّ وَالِامْتِيَازِ الْأَتَمِّ... وَهَكَذَا
Və o (yəni, o ayə, o dəlil də):
~ səxavət ilə iqtisadi itqan;
~ sürət ilə məvzuniyyət;
~ ucuzluq ilə yüksək qiymət;
~ çox ixtilat (qarışıqlıq) ilə tam bir imtiyaz; və s.
arasında olan zidd'lik(lər)'dir.
فَإِذَا كَانَ كُلُّ فِقْرَةٍ بِانْفِرَادِهَا كَافِيَةً لِإِظْهَارِ خَاتَمِ الْأَحَدِيَّةِ، فَكَيْفَ إِذَا اجْتَمَعَتْ مُتَدَاخِلَةً مُتَآخِذَةً فِي فَعَّالِيَّةٍ وَاحِدَةٍ
Hər bir firqə, Əhədiyyət xatəmini izhar etmək üçün tək başına kifayət etdiyi halda; (bütün fiqrələr), mütədaxil (iç-içə keçmiş olaraq) və əl-ələ verərək tək bir fəaliyyətdə ictima etdiyində, (bir düşün gör) necə olar?!
وَمِنْ هَذَا تَرَى سِرَّ: ﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللهُ﴾
Bundan, "Əgər, onlardan, 'Göyləri və yeri, Kim yaratdı?' deyə soruşsan, əlbəttə, 'Allah!' deyərlər." (Zumər/38) (ayətinin) sirrini görərsən.
"أَيْ إنَّ المُنْكِرَ المـُتَعَنِّدَ إِذَا سُئِلَ مِنْهُ -بِتَنْبِيهِ عَقْلِهِ- يَضْطَرُّ لِأَنْ يَقُولَ: "اللهُ
Yəni, şübhəsiz, inadçı münkirdən -ağlının tənbehilə (yəni, ağlını diqqətə dəvət ilə)- soruşulduğunda, "Allah" deməyə məcbur qalar...
--------------------
اِعْلَمْ أَنَّ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِاللّٰهِ وَالْإِيمَانِ بِالنَّبِيِّ وَالْإِيمَانِ بِالْحَشْرِ وَالتَّصْدِيقِ بِوُجُودِ الْكَائِنَاتِ تَلَازُمًا قَطْعِيًّا، وَارْتِبَاطًا تَامًّا؛ لِلتَّلَازُمِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ بَيْنَ وُجُوبِ الْأُلُوهِيَّةِ وَثُبُوتِ الرِّسَالَةِ، وَوُجُودِ الْآخِرَةِ وَشُهُودِ الْكَائِنَاتِ بِدُونِ غَفْلَةٍ
✓ Bil ki:
~ Allaha iman, Nəbi'yə iman və haşra iman ilə kainatın varlığını təsdiq arasında, qəti bir təlazüm (bir-birini gərəkli qılma); və
~ nəfsu'l-əmirdə (yəni, işin əsli və həqiqətində), Uluhiyyətin vacibliyi, risalətin sübutu (sabit olması), axirətin varlığı ilə kainatın şühudu arasında, -qəflət olmadan (baxıldığında)- təlazüm üçün tam bir irtibat (bağ)
vardır.
إِذْ كَمَا لَا يُمْكِنُ وُجُودُ كِتَابٍ -لَاسِيَّمَا إِذَا تَضَمَّنَ كُلُّ كَلِمَةٍ مِنْهُ كِتَابًا وَكُلُّ حَرْفٍ قَصِيدَةً مُنْتَظِمَةً- بِلَا كَاتِبٍ
Çünki:
• Necə ki, bir kitabın vücudu (yəni, varlığı),
-lasiyyəma (xüsusilə) o kitabdan hər bir kəlimə, bir kitabı; və hər hərf (də), müntəzəm bir qəsidəni təzəmmun (yəni, ehtiva) etdiyində-
katibsiz mümkün deyil...
كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ شُهُودُ كِتَابِ الْكَائِنَاتِ -بِدُونِ سُكْرٍ- بِلَا إِيمَانٍ بِوَجُوبِ وُجُودِ نَقَّاشِهِ الْأَزَلِيِّ
Eynilə bunun kimi də; kainat kitabının şühudu (yəni, məşhud, göz önündə görüldüyü halda), (onun) əzəli Nəqqaş'ının varlığının vacibliyinə iman etməmək, -sərxoş olmadan (yəni, sərxoş olmamaq şərtilə)- mümkün deyil…
وَكَمَا لَا يُمْكِنُ وُجُودُ بَيْتٍ - لَاسِيَّمَا إِذَا اشْتَمَلَ عَلَى خَوَارِقِ الصَّنْعَةِ وَعَجَائِبِ النُّقُوشِ وَغَرَائِبِ التَّزْيِينَاتِ حَتَّى فِي كُلِّ حَجَرٍ مِنْهُ - بِلَا بَانٍ وَصَانِعٍ، بِلَا مُنْشِئٍ وَصَاحِبٍ
• Necə ki, bir evin vücudu (yəni, varlığı),
-lasiyyəma (xüsusilə), (bu ev), sənət xariqələrini, əcaib (təəccüb verici) naxışları və qərib zinətləri ehtiva etdiyində; hətta, ondakı hər bir daşda, (bu sənət xariqələri, əcaib naxışlar və qərib zinətlər olduğunda)-
Banisiz, Sani (usta)'sız, Munşi (inşa edən)'siz və Sahib'siz, mümkün deyil...
كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ التَّصْدِيقُ بِوُجُودِ هَذَا الْعَالَمِ - بِدُونِ سُكْرِ الضَّلَالَةِ - بِلَا تَصْدِيقٍ بِوُجُودِ صَانِعِهِ
Eynilə bunun kimi də; bu aləmin vücudunu (yəni, varlığını), onun Sani'sinin vücudunu təsdiq etmədən təsdiq etmək, -dəlalət sərxoşluğu olmadan- mümkün deyil.
وَكَمَا لَا يُمْكِنُ شُهُودُ تَلَمُّعَاتِ الْحَبَابَاتِ فِي وَجْهِ الْبَحْرِ، وَتَلَأْلُؤِ الْقَطَرَاتِ الْمَائِيَّةِ، وَتَشَعْشُعِ الزُّجَيْجَاتِ الثَّلْجِيَّةِ فِي وَسَطِ النَّهَارِ مَعَ إِنْكَارِ وُجُودِ الشَّمْسِ
• Necə ki, dəniz üzündəki qabarcıqların, su qətrələrinin və gündüz ortasında buzlu şüşəciklərin parıldamasının şuhudu (müşahidə edilməsi), günəşin varlığını inkar etməklə bərabər mümkün deyil...
إِذْ يَلْزَمُ حِينَئِذٍ قَبُولُ وُجُودِ شُمَيْسَاتٍ بِالْأَصَالَةِ بِعَدَدِ الْحَبَابَاتِ وَالْقَطَرَاتِ وَالزُّجَيْجَاتِ الثَّلْجِيَّةِ
Çünki, o vaxt, qabarcıqlar, qətrələr və buzlu şüşəciklər ədədincə günəşciklərin şəxsən varlığının qəbulu lazım gəlir...
كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ - لِمَنْ لَهُ عَقْلٌ لَمْ يُفْسَدْ - شُهُودُ هَذِهِ الْكَائِنَاتِ - الْمُتَحَوِّلَةِ دَائِمًا فِي انْتِظَامٍ، الْمُتَجَدِّدَةِ فِي انْسِجَامٍ - بِلَا تَصْدِيقٍ بِوُجُوبِ وُجُودِ خَالِقِهَا وَبَانِيهَا،
Eynilə bunun kimi də; ağlı ifsad edilməmiş kimsə üçün, daim intizam içində mütəhəvvil (təhəvvül edən, dəyişən) və insicam (harmoniya) içində mütəcəddid (təcəddüd edən, yenilənən) bu kainatın şuhudu (görülməsi), -Xaliq'inin və Bani'sinin varlığının vacib olduğunu təsdiq etmədən- mümkün deyil...
الَّذِي
O (Xaliq və Bani) ki:
أَسَّسَ ذَلِكَ الْبَيْتَ الْمُحْتَشَمَ، وَالشَّجَرَ الْمُعَظَّمَ،
Bu möhtəşəm evi və əzəmətli ağacı:
بِأُصُولِ مَشِيئَتِهِ وَحِكْمَتِهِ،
~ məşiət (iradə)'si və hikmətinin üsulu ilə təsis;
وَفَصَّلَهُ بِدَسَاتِيرِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ،
~ onu, qəza və qədərinin düsturları ilə təfsil;
وَنَظَّمَهُ بِقَوَانِينِ عَادَتِهِ وَسُنَّتِهِ،
~ onu, sünnəti və adətinin qanunları ilə tənzim;
وَزَيَّنَهُ بِنَوَامِيسِ عِنَايَتِهِ وَرَحْمَتِهِ،
~ onu, inayət (ehtimam, diqqət) və rəhmətinin namusları (qanunları) ilə təzyin;
وَنَوَّرَهُ بِجَلَوَاتِ أَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ
~ və onu, isim və sifətlərinin cilvələrilə tənvir
etmişdir.
نَعَمْ، وَبِعَدَمِ قَبُولِ الْخَالِقِ الْوَاحِدِ يُضْطَرُّ إِلَى قَبُولِ آلِهَةٍ غَيْرِ مُتَنَاهِيَةٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْكَائِنَاتِ وَمُرَكَّبَاتِهَا،
Bəli! Vahid bir Xaliq'i qəbul etməməklə, -kainatın zərrələri və mürəkkəbləri ədədincə- qeyr-i mütənahi (nəhayəti olmayan) ilahları qəbul etməyə məcbur qalınır.
بِحَيْثُ يَقْتَدِرُ إِلَهُ كُلِّ وَاحِدٍ عَلَى خَلْقِ الْكُلِّ؛ بِسِرِّ أَنَّ كُلَّ جُزْئِيٍّ ذِي حَيَاةٍ كَأُنْمُوذَجٍ لِلْكُلِّ؛
Elə ki, -həyat sahibi hər bir cüzi'nin, küll üçün bir nümunə kimi olması sirrilə- hər bir "ilah", hamısını xəlq etməyə qadir olur.
فَخَالِقُهُ لَا بُدَّ أَنْ يَقْتَدِرَ عَلَى خَلْقِ الْكُلِّ!
Onun "xaliq"inin küll'ü yaratmağa qadir olması, labüddür! (haşiyə)
----------------
(Haşiyə:
Müəllifin qəsdi, budur:
Bir tək Xaliq qəbul edilmədiyində, kainatın zərrə və mürəkkəbləri ədədincə ilahlar qəbul edilməlidir. Qəbul edilməyə məcbur qalınacaq hər bir şeyin “ilah”ı isə, -eyni zamanda-, bütün hər bir şeyi xəlq etməyə müqtədir bir “ilah” olaraq da qəbul edilməlidir. Çünki, hər biri bir cüzi olan hər bir həyat sahibi, bütün hər bir şeyin də nümunəsidir. Çünki kainatda nə varsa, hamısı, onda, nümunə olaraq mövcuddur.)
-------------------
-------------------
-------------------
ثُمَّ إِنَّهُ كَمَا لَا يُمْكِنُ وُجُودُ الشَّمْسِ بِلَا نَشْرِ ضِيَاءٍ
Sonra,
~ Necə ki, şübhəsiz, günəşin varlığı, ziya'nın nəşri olmadan mümkün deyil.
كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ الْأُلُوهِيَّةَ بِلَا تَظَاهُرٍ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ
Eynilə bunun kimi də; Uluhiyyət (də), rəsul (elçi, yəni peyğəmbər)'lər göndərmək ilə təzahür etmədən, mümkün deyil...
وَلَا يُمْكِنُ جَمَالٌ فِي نِهَايَةِ الْكَمَالِ بِلَا تَبَارُزٍ وَبِلَا تَعَرُّفٍ بِوَاسِطَةِ رَسُولٍ مُعَرِّفٍ
~ Və nəhayət kamaldakı bir camal, təbarüz etmədən (yəni, görünmədən) və -muarrif (tərif edən) bir Rəsul vasitəsilə- Özünü tanıtmadan, mümkün deyil...
وَلَا يُمْكِنُ كَمَالُ صَنْعَةٍ فِي غَايَةِ الْجَمَالِ بِلَا تَشْهِيرٍ بِوَاسِطَةِ دَلَّالٍ يُنَادِي عَلَيْهِ
~ Və nəhayət camal içindəki mükəmməl sənət, -Özünə nida edən dəllal vasitəsilə- təşhir etmədən, mümkün deyil...
وَلَا يُمْكِنُ سَلْطَنَةُ رُبُوبِيَّةٍ عَامَّةٍ، بِلَا عُبُودِيَّةٍ كُلِّيَّةٍ، بِإِعْلَانِ وَحْدَانِيَّتِهِ وَصَمَدِيَّتِهِ فِي طَبَقَاتِ الْكَثْرَةِ بِوَاسِطَةِ مَبْعُوثٍ ذِي الْجَنَاحَيْنِ
~ Və ümumi "Rububiyyət səltənəti", zü'l-cənaheyn (2 cinah sahibi) bir məb'us (göndərilən) vasitəsilə vahdaniyyət və samədiyyətinin kəsrət (çoxluq) təbəqələrində elanı ilə (hasil olan) külli ubudiyyət (qulluq) olmadan, mümkün deyil...
(Ya da):
Ümumi "Rububiyyət səltənəti", külli ubudiyyətsiz mümkün deyil. (Bu da), zü'l-cənaheyn (2 cinah sahibi) bir məb'us (göndərilən) vasitəsilə, vahdaniyyət və samədiyyətinin, kəsrət (çoxluq) təbəqələrində elanı ilə (mümkündür).
وَلَا يُمْكِنُ حُسْنٌ لَا نِهَايَةَ لَهُ، بِلَا طَلَبِ ذِي الْحُسْنِ، وَمُحَبَّتِهِ لِمُشَاهَدَةِ مَحَاسِنِ جَمَالِهِ وَلَطَائِفِ حُسْنِهِ فِي مِرْآةٍ، وَبِلَا إِرَادَتِهِ لِإِشْهَادِ أَنْظَارِ الْمُسْتَحْسِنِينَ عَلَيْهِ وَإِرَاءَتِهِ لَهُمْ بِوَاسِطَةِ عَبْدٍ حَبِيبٍ يَتَحَبَّبُ إِلَيْهِ، وَرَسُولٍ يُحَبِّبُهُ إِلَى النَّاسِ
~ Nəhayəti olmayan bir hüsn (gözəllik), onu sevən sevgili bir Qul və insanlara onu sevdirəcək bir Rəsul vasitəsilə; (bu hüsnə güzgü olacaq və şüur sahiblərinə bu hüsnü göstərəcək) bir gözəllik sahibini istəmədən; camalının məhasini (gözəllikləri)'ni müşahidə etmək üçün, ona qarşı bir məhəbbəti olmadan; bir güzgüdə, hüsnünün lətifələri (incəlikləri) olmadan; onu istihsən edənlərin (bəyənənlərin) nəzərlərini şahid tutmaq üçün bir iradəsi olmadan (yəni, o hüsnü bəyənənlərin nəzərlərini, o hüsnə şahid tutmağı istəmədən); və onlara, onu (yəni, o gözəlliyi) göstərmədən, mümkün deyil...
(Ya da):
Nəhayəti olmayan bir hüsn (gözəllik), (bu hüsnə ayna olacaq və şüur sahiblərinə bu gözəlliyi göstərəcək) bir hüsn sahibini istəmədən; camalının məhasini (gözəllikləri)'ni müşahidə etmək üçün, Ona qarşı bir məhəbbəti olmadan; və bir güzgüdə, hüsnünün lətifələri (incəlikləri) olmadan, mümkün deyil...
(Yenə), nəhayəti olmayan bir hüsn (gözəllik), onu istihsən edənlərin (bəyənənlərin) nəzərlərini şahid tutmaq üçün bir iradəsi olmadan (yəni, o hüsnü bəyənənlərin nəzərlərini, o hüsnə şahid tutmağı istəmədən); və onlara, onu (yəni, o gözəlliyi) göstərmədən, mümkün deyil...
(Bunlar da), onu sevən sevgili bir Qul; və insanlara onu sevdirəcək bir Rəsul vasitəsilə (mümkün olur).
أَيْ هُوَ بِعُبُودِيَّتِهِ مِرْآةٌ لِشُهُودِ ذِي الْجَمَالِ جَمَالَ رُبُوبِيَّتِهِ، وَبِرِسَالَتِهِ مَدَارُ إِشْهَادِهِ
Yəni, O (qul), ubudiyyətilə, bir camal sahibinin rububiyyətinin camalını şuhud (görmək) üçün, bir güzgü (olduğu kimi); risalətilə (də), Onun işhadının (yəni, rububiyyətinin camalını göstərməyin) bir mədarı (səbəbi)'dir.
وَلَا يُمْكِنُ وُجُودُ كُنُوزٍ مَشْحُونَةٍ بِعَجَائِبِ الْمُعْجِزَاتِ وَغَرَائِبِ الْمُرَصَّعَاتِ، بِلَا إِرَادَةِ صَاحِبِهَا وَمَحَبَّتِهِ لِعَرْضِهَا عَلَى الْأَنْظَارِ وَإِظْهَارِهَا عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، لِتُبَيِّنَ كَمَالَاتِهِ الْمَسْتُورَةَ بِوَاسِطَةِ مُعَرِّفٍ صَرَّافٍ وَمُشَهِّرٍ وَصَّافٍ
~ Və əcaib (təəccüb verici) möcüzələr və qərib murassaat (daş-qaşla bəzədilmiş şeylər) ilə yüklənmiş (və ya doldurulmuş) xəzinələrin varlığı, Sahibinin,
-sarraf bir muarrif (tərif edən) və vassaf (vəsf edən) bir təşhirçi vasitəsilə-,
örtülü (gizli) mükəmməlliklərini bəyan etmək üçün iradəsi olmadan; nəzərlərə onları (yəni, o doldurulmuş xəzinələri) ərz etmək üçün məhəbbəti olmadan; və şahidlərin başlarında onları izhar etmədən, mümkün deyil...
فَإِذْ هَذَا هَكَذَا، فَهَلْ ظَهَرَ فِي الْعَالَمِ أَجْمَعُ لِهَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنْ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ؟
Bu, belə ikən, aləmdə, bu sifətlərə, Seyyidimiz Muhamməd (aleyhissalatu vəssəlam)'dan daha cami (cəm edici) (kimsə) zahir olmuşdurmu (ortaya çıxmışdırmı)?
كَلَّا، بَلْ هُوَ أَجْمَعُ وَأَكْمَلُ وَأَرْفَعُ وَأَفْضَلُ
Xeyr! Əksinə, O, ən cami, ən kamil, ən yüksək və ən əfdal (fəzilətli kimsə)'dir.
فَهُوَ سُلْطَانُ الرُّسُلِ الْمُظْهِرِينَ الْمُبَلِّغِينَ الْمُعَرِّفِينَ الْمُشَهِّرِينَ الدَّلَّالِينَ الْعَابِدِينَ الْمُعْلِنِينَ الْمُرْشِدِينَ الشَّاهِدِينَ الْمُشْهِدِينَ الْمَشْهُودِينَ الْمَحْبُوبِينَ الْمُحِبِّينَ الْمُحَبِّبِينَ الْهَادِينَ الْمَهْدِيِّينَ الْمُهْتَدِينَ،
O (yəni, Seyyidimiz Muhamməd sallallahu aleyhi və səlləm):
- mazharin (haqq və həqiqətin zahir olduğu yerlər);
- mübəlliğin (təbliğ edənlər);
- muarrifin (tərif edənlər);
- muşəhhirin (Allahın sənətini təşhir edənlər);
- dəllalin (Allahın isimlərinə dəllallıq edənlər);
- abidin (ibadət edənlər);
- mu'linin (haqqı elan edənlər);
- murşidin (haqq yola irşad edənlər);
- şahidin (Allahın varlığına, birliyinə, camal və kamalına və s. şahid olanlar);
- məşhudin (özləri də camal və kamala mazhar olduqları üçün, müşahidə edilənlər);
- məhbubin (Allah tərəfindən sevilənlər);
- muhibbin (Allahı sevənlər);
- muhabbibin (Allahı sevdirənlər);
- hədin (hidayət edənlər);
- məhdiyyin (Özlərinə hidayət edilənlər);
- muhtədin (hidayətə nail olanlar)
olan Rəsulların, sultanıdır.
عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ وَعَلَى آلِهِمْ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَأَجْمَلُ التَّسْلِيمَاتِ، مَا دَامَتِ الْأَرْضُ وَالسَّمَاوَاتُ
Salavatların ən fəzilətlisi və salamların ən gözəli, -yer və göylər davam etdikcə- Onun, Onların və ailələrin üzərinə olsun.
------------------
------------------
------------------
ثُمَّ انْظُرْ إِلَى قُوَّةِ حَقَّانِيَّةِ الْحَشْرِ وَالْآخِرَةِ،
Sonra, haşr və axirətin haqqaniyyətinin qüvvətinə bir nəzər sal!
وَهِيَ أَنَّهُ
O da, şübhəsiz budur ki:
كَمَا لَا يُمْكِنُ سُلْطَانٌ بِلَا مُكَافَأَةٍ لِلْمُطِيعِينَ وَبِلَا مُجَازَاةٍ لِلْعَاصِينَ:
Necə ki, bir Sultanın, muti (itaət edən)'lərə, mükafat; və asi (üsyan edən)'lərə (də), cəza verməməsi, mümkün deyil:
لَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ لَهُ كَرَمٌ عَظِيمٌ يَقْتَضِي الْإِحْسَانَ، وَعِزَّةٌ عَظِيمَةٌ تَقْتَضِي الْغَيْرَةَ
(1) Lasiyyəma:
O Sultan'ın, əzəmətli bir kərəmi varsa, ehsanı; əzəmətli bir izzəti (də) varsa, qeyrəti iqtiza edər.
-----------------
-----------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ لَهُ رَحْمَةٌ وَاسِعَةٌ تَقْتَضِي فَضْلًا يَلِيقُ بِوُسْعَةِ رَحْمَتِهِ، وَلَهُ جَلَالُ حَيْثِيَّةٍ تَقْتَضِي تَرْبِيَةَ مَنْ يَسْتَخِفُّ بِهِ، وَلَا يُوَقِّرُهُ
(2) Lasiyyəma:
O Sultan'ın, vasi (geniş) bir rəhməti varsa, rəhmətinin vüsəti (genişliyi)'nə layiq bir fəzli iqtiza edər. Və Onun heysiyyətinin (də) cəlalı varsa, Onu xəfif (yəni, həqir) görən və hörmət etməyən kimsənin tərbiyəsini iqtiza edər.
------------------
------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ لَهُ حِكْمَةٌ عَالِيَةٌ، تَقْتَضِي حِمَايَةَ شَأْنِ سَلْطَنَتِهِ بِتَلْطِيفِ الْمُلْتَجِئِينَ إِلَى جَنَاحِهِ، وَلَهُ عَدَالَةٌ مَحْضَةٌ تَقْتَضِي مُحَافَظَةَ حشْمَةِ مَالِكِيَّتِهِ بِمُحَافَظَةِ حُقُوقِ رَعِيَّتِهِ
(3) Lasiyyəma:
O Sultan'ın, ali bir hikməti varsa, səltənətinin cinahına (yəni, qanadına) iltica edənləri (yəni, sığınanları) təltif etməklə, səltənətinin şanını himayə etməyi iqtiza edər. Və O Sultan'ın tam bir ədaləti (də) varsa, rəiyyətinin haqqlarının mühafizəsilə, malikiyyətinin ehtişamını mühafizə etməyi iqtiza edər.
--------------------
--------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ لَهُ خَزَائِنُ مَشْحُونَةٌ مَعَ سَخَاوَةٍ مُطْلَقَةٍ، تَقْتَضِي وُجُودَ دَارِ ضِيَافَةٍ دَائِمَةٍ، وَتَقْتَضِي دَوَامَ وُجُودِ مُحْتَاجِينَ بِأَنْوَاعِ الْحَاجَاتِ فِيهَا
(4) Lasiyyəma:
O Sultan'ın mütləq səxavət ilə bərabər dolu xəzinələri varsa, daimi bir ziyafət yurdunun; və ordakı ehtiyac növlərilə bərabər möhtacların varlığının davamını iqtiza edər.
وَكَذَا لَهُ كَمَالَاتٌ مَسْتُورَةٌ تَقْتَضِي التَّشْهِيرَ عَلَى رُؤُوسِ الْمُشَاهِدِينَ الْمُقَدِّرِينَ الْمُسْتَحْسِنِينَ
~ Və yenə, O Sultan'ın məstur (sətr edilmiş, örtülü, gizli) kamilliyi varsa, (bu kamilliyi) təqdir edib istihsan edən (bəyənən) şahidlərin başları üzərində, təşhirini iqtiza edər.
وَكَذَا لَهُ مَحَاسِنُ جَمَالٍ مَعْنَوِيٍّ بِلَا مِثْلٍ، وَلَهُ لَطَائِفُ حُسْنٍ مَخْفِيٍّ بِلَا نَظِيرٍ، تَقْتَضِي الشُّهُودَ لِحُسْنِهِ بِنَفْسِهِ فِي مِرْآةٍ، وَالْإِشْهَادَ لِغَيْرِهِ، وَالْإِرَاءَةَ بِوُجُودِ مُسْتَحْسِنِينَ مُتَنَزِّهِينَ وَمُشْتَاقِينَ مُتَحَيِّرِينَ بَلْ دَوَامِ وُجُودِهِمْ؛ إِذِ الْجَمَالُ الدَّائِمُ لَا يَرْضَى بِالْمُشْتَاقِ الزَّائِلِ!
~ Və yenə, O Sultan'ın mənəvi camalının misilsiz məhasini (gözəllikləri) və məxfi (gizli) hüsnünün lətifələri (incəlikləri) varsa, (ilk əvvəl), bir güzgüdə şəxsən Öz hüsnünü görməyi; (sonra da), başqasını şahid tutmağı və göstərməyi iqtiza edər. (Bu da), tənəzzüh edən mustəhsin (bəyənən)'lərin və mütəhayyir (heyrət içində olan) müştaqların varlığı ilə, hətta onların varlıqlarının davamı ilə (mümkün olur). Çünki, daimi bir camal, zail bir müştaqa razı olmaz!
---------------------
---------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ لَهُ شَفقَةٌ رَحِيمَةٌ فِي إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ وَإِجَابَةِ الدَّاعِي، بِدَرَجَةٍ يُرَاعِي أَدْنَى حَاجَةٍ مِنْ أَدْنَى رَعِيَّةٍ، تَقْتَضِي تِلْكَ الشَّفَقَةُ اقْتِضَاءً قَطْعِيًّا يَقِينًا أَنْ تُسْعِفَ أَعْظَمَ الْحَاجَةِ مِنْ مَقْبُولِ السُّلْطَانِ،
(5) Lasiyyəma:
O Sultan'ın, məlhuf (qəlbilə yanıb kömək diləyən)'ə iğasə (yardım etmə) və dai (dua edən)'ə icabət (xüsusun)'da -ən kiçik bir rəiyyətdən ən kiçik bir hacəti nəzərə alması dərəcəsində- rəhim bir şəfqəti varsa; o şəfqəti, -qəti (və) yəqini bir iqtiza (ilə)- Sultanın məqbulundan olan (qul)'un ən böyük hacətinə kömək etməsini iqtiza edər.
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا كَانَتِ الْحَاجَةُ عَامَّةً مَعَ أَنَّهَا يَسِيرَةٌ سَهْلَةٌ عَلَيْهِ، وَمَعَ اشْتِرَاكِ الْعُمُومِ فِي تَضَرُّعِ مَقْبُولِ السُّلْطَانِ
Və xüsusilə (də), o hacət, Sultana asan və bəsit olmaqla bərabər; -Sultanın məqbulu (yəni, Sultan qatında məqbul olan qul)'un tədərrusuna (yalvarıb-yaxarmasına), ümumun iştirakı ilə bərabər- ümumi olduğunda, (o hacətə kömək edilməsini iqtiza edər).
--------------------
--------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا شُوهِدَ مِنْ إِجْرَاءَاتِهِ آثَارُ سَلْطَنَتِهِ فِي نِهَايَةِ الْاِحْتِشَامِ، مَعَ أَنَّ مَا يُرَى مِنْ رَعِيَّتِهِ إِنَّمَا اجْتَمَعُوا فِي مَنْزِلٍ مُعَدٍّ لِلْمُسَافِرِينَ
(6) Lasiyyəma:
Rəiyyətindən bir qisminin, sadəcə qonaqlar üçün hazırlanmış bir mənzildə ictima etdiyinin (yəni, toplandığının) görülməsilə bərabər; O Sultan'ın icraatından nəhayət ehtişam içindəki səltənət əsəri müşahidə edildiyində...
يُمْلَأُ وَيُفْرَغُ فِي كُلِّ يَوْمٍ
~ (Halbuki, o qonaq yeri), hər gün doldurulub boşaldılır.
وَحَضَرُوا فِي مَيْدَانِ امْتِحَانٍ يَتَبَدَّلُ فِي كُلِّ وَقْتٍ
~ (O qonaqlar da), hər vaxt təbəddül edən (dəyişən) imtahan meydanında hazır olublar (toplaşıblar).
وَتَوَقَّفُوا قَلِيلًا فِي مَشْهَرٍ قَدْ أُعِدَّ لِإِرَاءَةِ أُنْمُوذَجِ غَرَائِبِ صَنْعَةِ الْمَلِكِ، وَنمُونَاتِ إِحْسَانَاتِهِ؛
~ Və Məlik'in sənət qəribəliklərinin (qeyr-i adilikləri)'nin ənmuzəc (nümunə)'lərini və ehsanlarının nümunələrini göstərmək üçün hazırlanmış bir məşhər (sərgi yeri)'ndə, az (bir müddət) dayanırlar.
وَهَذَا الْمَشْهَرُ يَتَحَوَّلُ فِي كُلِّ زَمَانٍ.
~ Bu məşhər (də), hər zaman təhəvvül edir (dəyişir).
فَهَذِهِ الْحَالَةُ تَقْتَضِي بِالضَّرُورَةِ أَنْ يُوجَدَ خَلْفَ هَذَا الْمَنْزِلِ وَالْمَيْدَانِ وَالْمَشْهَرِ وَبَعْدَهَا قُصُورٌ دَائِمَةٌ، وَمَسَاكِنُ مُسْتَمِرَّةٌ، وَخَزَائِنُ مُفَتَّحَةُ الْأَبْوَابِ، مَشْحُونَةٌ بِجَيِّدَاتِ أُصُولِ الْأُنْمُوذَجَاتِ الْمَغْشُوشَاتِ.
Bu hal, -zəruri olaraq- bu mənzil, bu meydan və bu məşhərin arxasında və ondan sonra, daimi sarayların, müstəmirr (sabit) məskənlərin; qapıları açılmış və məğşuş (əsl olmayan, qatqısı olan) nümunələrin əsllərinin ən yaxşıları ilə doldurulmuş xəzinələrin mövcud olmasını iqtiza edir.
--------------------
--------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا كَانَ الْمَلِكُ فِي نِهَايَةِ الدِّقَّةِ فِي وَظِيفَةِ الْحَاكِمِيَّةِ، بِحَيْثُ يَكْتُبُ وَيَسْتَكْتِبُ أَدْنَى حَاجَةٍ وَأَهْوَنَ عَمَلٍ وَأَقَلَّ خِدْمَةٍ،
(7) Lasiyyəma:
(Bir) Məlik,
~ Hakimiyyət vəzifəsində nəhayət diqqət içindədirsə; elə ki, ən kiçik bir hacəti, ən əhvən (yüngül, asan, əhəmiyyəti az) bir əməli və ən az xidməti (belə) yazır və yazdırırsa;
وَيَأْمُرُ بِأَخْذِ صُورَةِ كُلِّ مَا يَجْرِي فِي مُلْكِهِ،
~ Və mülkündə cərəyan edən hər şeyin surətini əxz etməyi əmr edirsə;
وَيَسْتَحْفِظُ كُلَّ فِعْلٍ وَعَمَلٍ
~ Hər fel və əməli hifz etmək (qorumaq) istəyirsə;
(Əlbəttə, bundan başa düşülür ki)
فَهَذِهِ الْحَفِيظِيَّةُ تَقْتَضِي الْمُحَاسَبَةَ، وَبِالْخَاصَّةِ فِي أَعْظَمِ الْأَعْمَالِ مِنْ أَعَاظِمِ الرَّعِيَّةِ
Bu hafiziyyət (qoruyuculuq), -xüsusilə rəiyyətinin ən əzəmətlilərindən (meydana gələn) əməllərin ən əzəmətlisi (xüsusu)'nda- bir mühasibəni iqtiza edir.
------------------
------------------
وَلَا سِيَّمَا: إِذَا كَانَ الْمَلِكُ قَدْ وَعَدَ وَأَوْعَدَ مُكَرَّرًا، بِمَا إِيجَادُهُ عَلَيْهِ هَيِّنٌ يَسِيرٌ، وَوُجُودُهُ لِلرَّعِيَّةِ فِي نِهَايَةِ الْأَهَمِّيَّةِ، وَخُلْفُ الْوَعْدِ فِي غَايَةِ الضِّدِّيَّةِ لِعِزَّةِ اقْتِدَارِهِ
(8) Lasiyyəma:
(Bir) Məlik, icadı, Özünə əhvən və asan; rəiyyəti üçün (də), nəhayət əhəmiyyətdə olan şeyləri mükərrərən (təkrar-təkrar) vəd və vəid (təhdid) etmişdirsə; və xulfu'l-vəd (yəni, vədinə xilaf çıxmaq), iqtidarının izzətinə, son dərəcə ziddirsə...
---------------------
---------------------
وَلَا سِيَّمَا: إِذَا أَخْبَرَ كُلُّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى حُضُورِ ذَلِكَ الْمَلِكِ، أَنَّهُ أَعَدَّ لِلْمُطِيعِينَ وَالْعَاصِينَ دَارَ مُكَافَأَةٍ وَمُجَازَاةٍ، وَأَنَّهُ يَعِدُ وَعْدًا قَوِيًّا وَيُوعِدُ وَعِيدًا شَدِيدًا
(9) Lasiyyəma:
O Məlik'in hüzuruna gedən bütün hər kəs, Onun, mutilər və asilər üçün bir mükafat və mücazat (cəza) yurdu hazırladığını; və Onun, qüvvətli bir vədlə bunu vəd; və şiddətli bir vəid (təhdid) ilə təhdid etdiyini xəbər versə...
وَهُوَ أَجَلُّ وَأَعَزُّ مِنْ أَنْ يَذِلَّ وَيَتَنَزَّلَ بِخُلْفِ الْوَعْدِ
(Ki) O (Məlik), zəlil olmaq və xulfu'l-və'd (vədinə xilaf çıxmaq) ilə tənəzzül etməkdən, çox uca və əzizdir.
مَعَ أَنَّ الْمُخْبِرِينَ مُتَوَاتِرُونَ
Bununla bərabər, muxbir (bu haqda xəbər verən)'lər, mütəvatirdirlər.
قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَدَارَ سَلْطَنَتِهِ الْعَظِيمَةِ إِنَّمَا هُوَ فِي تِلْكَ الْمَمْلَكَةِ الْبَعِيدَةِ عَنَّا
Onlar, Onun əzəmətli səltənətinin mədarının, bizdən uzaq olan o məmləkətdə olduğu (xüsusun)'da, icma etmişlərdir.
وَمَا هَذِهِ الْمَنَازِلُ فِي مَيْدَانِ الِامْتِحَانِ إِلَّا مُؤَقَّتَةٌ،
İmtahan meydanındakı bu mənzillər, ancaq müvəqqətidirlər.
سَيُبَدِّلُهَا ـ الْبَتَّةَ ـ بِقُصُورٍ دَائِمَةٍ
O (mənzillər)'i, əlbəttə, daimi qəsrlərə təbdil edəcək (dəyişəcək)'dir.
إِذْ لَا يَقُومُ مِثْلُ هَذِهِ السَّلْطَنَةِ الْمُسْتَقِرَّةِ الْمُحْتَشَمَةِ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الزَّائِلَةِ الْوَاهِيَةِ الْمُتَبَدِّلَةِ السَّيَّالَةِ
Çünki, belə daimi və möhtəşəm bir səltənət, bu zail, vahi (zəif, dayanıqsız), mütəbəddil (dəyişən) və səyyal (axıb gedən) işlər üzərinə qaim ola bilməz.
---------------------
---------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا أَظْهَرَ ذَلِكَ الْمَلِكُ فِي كُلِّ وَقْتٍ فِي هَذَا الْمَيْدَانِ الْمُؤَقَّتِ، كَثِيرًا مِنْ أَمْثَالِ ذَلِكَ الْمَيْدَانِ الْأَكْبَرِ وَنُمُوناتِهِ
(10) Lasiyyəma:
O Məlik, bu müvəqqəti meydanda, hər vaxt, o böyük meydanın bir çox misallarını və nümunələrini izhar edərsə...
فَيُعْلَمُ مِنْ هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ
(Əlbəttə), bu keyfiyyətdən bilinir ki:
أَنَّ مَا يُشَاهَدُ مِنْ هَذِهِ الِاجْتِمَاعَاتِ وَالِافْتِرَاقَاتِ لَيْسَتْ مَقْصُودَةً لِذَاتِهَا
Müşahidə edilən bu ictima (toplanma) və iftiraq (ayrılma)'lar, öz zatları üçün məqsud deyillərdir.
بَلْ إِنَّمَا هِيَ تَمْثِيلٌ وَتَقْلِيدٌ
Əksinə, onlar (yəni, o toplanma və ayrılmalar), ancaq, bir təmsil və təqliddir:
لِتُؤْخَذَ صُوَرُهَا،
~ surətləri əxz edilsin;
وَتُرَكَّبَ وَتُحْفَظَ نَتَائِجُهَا،
~ nəticələri tərkib və mühafizə edilsin;
وَتُكْتَبَ لِتَدُومَ،
~ davamlı olması üçün yazılsın;
وَتَدُورَ الْمُعَامَلَةُ فِي الْمَجْمَعِ الْأَكْبَرِ وَالْمُشَاهَدَةُ فِي ذَلِكَ الْمَحْضَرِ عَلَيْهَا
~ Onlar (yəni, o ictima və iftiraq) üzərinə, böyük bir məcma (cəm olma, toplanma yerin)'ndə, bir muamələ; və o mahdar (hazır olma yeri)'ndə (də), bir müşahidə dönsün
deyə.
فَتُثْمِرُ الْفَانِيَةُ صُوَرًا ثَابِتَةً وَأَثْمَارًا بَاقِيَةً
(Ta ki), fane (misal)lar, sabit surətləri və baqi (əbədi) səmərələri meyvə versin.
--------------------
--------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا أَظْهَرَ ذَلِكَ الْمَلِكُ فِي تِلْكَ الْمَنَازِلِ الزَّائِلَةِ وَالْمَيَادِينِ الْهَائِلَةِ وَالْمَشَاهِدِ الرَّاحِلَةِ آثَارَ حِكْمَةٍ بَاهِرَةٍ، وَعِنَايَةٍ ظَاهِرَةٍ، وَعَدَالَةٍ عَالِيَةٍ، وَمَرْحَمَةٍ وَاسِعَةٍ
(11) Lasiyyəma:
O Məlik, o zail mənzillərdə, hail (dəhşətli) meydanlarda və rahil (köçüb-gedən) məşhərlərdə, bahir (parlaq) bir hikmətin, zahir bir inayətin, ali bir ədalətin və vasi (geniş) bir mərhəmətin əsərlərini izhar etdiyində...
بِدَرَجَةٍ يَعْرِفُ بِالْيَقِينِ مَنْ لَهُ بَصِيرَةٌ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُوجَدَ أَكْمَلُ مِنْ حِكْمَتِهِ، وَأَجْمَلُ مِنْ عِنَايَتِهِ، وَأَشْمَلُ مِنْ مَرْحَمَتِهِ، وَأَجَلُّ مِنْ عَدَالَتِهِ
O dərəcə ki, bəsirəti olan kimsə, yəqinliklə bilər ki, Onun:
~ hikmətindən daha mükəmməlinin;
~ inayətindən daha gözəlinin;
~ mərhəmətindən daha şamilinin; və
~ ədalətindən daha ucasının
mövcud olması, mümkün deyildir.
فَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِي دَائِرَةِ مَمْلَكَتِهِ أَمَاكِنُ دَائِمَةٌ عَالِيَةٌ وَمَسَاكِنُ قَائِمَةٌ غَالِيَةٌ، وَسَوَاكِنُ مُقِيمَةٌ خَالِدَةٌ لِتَكُونَ مَظَاهِرَ لِحَقِيقَةِ تِلْكَ الْحِكْمَةِ وَالْعِنَايَةِ وَالْمَرْحَمَةِ وَالْعَدَالَةِ.
Və bu hikmət, inayət, mərhəmət və ədalətin həqiqətinə mazharlar (zahir olunan şeylər) olması üçün, Onun məmləkət dairəsində, daimi və ali məkanlar; qaim (sabit) və ğali (bahalı) məskənlər; muqim və xalid (davamlı) sakinlər olmasa...
لَلَزِمَ حِينَئِذٍ
O vaxt, lazım gəlir:
إِنْكَارُ هَذِهِ الْحِكْمَةِ الْمَشْهُودَةِ،
~ bu məşhud hikmətin inkarı;
وَإِنْكَارُ هَذِهِ الْعِنَايَةِ الْمُبْصَرَةِ،
~ bu mubsar (görülən) inayətin inkarı;
وَإِنْكَارُ هَذِهِ الْمَرْحَمَةِ الْمَنْظُورَةِ،
~ bu mənzur (nəzər edilən) mərhəmətin inkarı;
وَإِنْكَارُ هَذِهِ الْعَدَالَةِ الْمَرْئِيَّةِ؛
~ bu məri (görülən) ədalətin inkarı.
وَلَلَزِمَ قَبُولُ كَوْنِ صَاحِبِ هَذِهِ الْأَفَاعِيلِ الْحَكِيمَةِ الْكَرِيمَةِ سَفِيهًا لَعَّابًا وَظَالِمًا غَدَّارًا
Və bu hakim (hikmətli) və kərim fellərin sahibinin, oyunçu bir səfeh və qəddar bir zalım olduğunun qəbulu lazım gəlir.
فَيَلْزَمُ انْقِلَابُ الْحَقَائِقِ بِأَضْدَادِهَا
Və həqiqətlərin, zidlərinə inqilabı lazım gəlir.
وَهُوَ مُحَالٌ بِاتِّفَاقِ جَمِيعِ أَهْلِ الْعَقْلِ غَيْرَ السُّوفِسْطَائِيِّ
O (isə), -sofistlər xaric- cəmi əhl-i ağlın ittifaqı ilə muhaldır.
الَّذِي يُنْكِرُ وُجُودَ الْأَشْيَاءِ حَتَّى وُجُودَ نَفْسِهِ
O (sofist) ki, əşyanın, hətta öz nəfsinin varlığını inkar edir.
وَهَكَذَا مِمَّا لَا يُعَدُّ وَلَا يُحْصَى مِنْ دَلَائِلَ، أَنَّهُ:
Və belə saysız-hesabsız dəlillərdən o (başa düşülür ki):
سَيَنْقُلُ رَعِيَّتَهُ مِنْ هَذِهِ الْمَنَازِلِ الْمُؤَقَّتَةِ إِلَى مَقَرِّ سُلْطَنَتِهِ الدَّائِمَةِ
~ Rəiyyətini, bu müvəqqəti mənzillərdən, daimi olan səltənətinin qərargahına nəql edəcək (köçürəcək)'dir.
وَمِمَّا لَا يُحَدُّ وَلَا يُسْتَقْصَى مِنْ أَمَارَاتٍ،
Və onu dəyişdirəcəyinin hədsiz və sonuna çatmaq mümkün olmayan əmarə (əlamət)'lərindən (başa düşülür ki):
تَبْدِيلُهُ هَذِهِ الْمَمْلَكَةَ السَّيَّارَةَ بِتِلْكَ الْمَمْلَكَةِ الْمُسْتَمِرَّةِ.
~ Bu səyyar (mütəmadi hərəkət edən) məmləkəti, o müstəmirr (sabit) məmləkət ilə (dəyişdirəcəkdir).
كَذَلِكَ لَا يُمْكِنُ - بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ قَطْعًا وَأَصْلًا - أَنْ يُوجِدَ هَذَا الْعَالَمَ وَلَا يُوجِدَ ذَلِكَ الْعَالَمَ، وَأَنْ يُبْدِعَ الْفَاطِرُ هَذِهِ الْكَائِنَاتِ وَلَا يُبْدِعَ تِلْكَ الْكَائِنَاتِ، وَأَنْ يَخْلُقَ الصَّانِعُ هَذِهِ الدُّنْيَا وَلَا يَخْلُقَ تِلْكَ الْآخِرَةَ.
Belə (də):
~ bu aləmi icad edib o aləmi icad etməməsi;
~ Fatir (olan Allah)'ın bu kainatı ibda edib (bənzərsiz şəkildə yaradıb) o kainatı ibda etməməsi;
~ Sani (olan Allah)'ın bu dünyanı xəlq edib axirəti xəlq etməməsi,
-heç bir vəch (cəhət) ilə qətiyyən və əsla-, mümkün deyildir.
إِذْ شَأْنُ سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ يَقْتَضِي الْمُكَافَأَةَ وَالْمُجَازَاةَ
Çünki, Rububiyyət səltənətinin şəni, mükafat və mücazatı iqtiza edir. (haşiyə)
--------------------
--------------------
(Haşiyə:
Dəyərli oxuyucu! Müəllifimiz Ustad Bədiü'z-zaman Said Nursi, necə ki, "Haşr" risaləsində, təmsil surətində "12 Surət" zikr etdikdən sonra, bu surətlərin həqiqətinə keçir. Burda da, yuxarıdakı "11 Lasiyyəma"nı təmsil surətində zikr etdikdən sonra, bunların həqiqətinə keçir.
Xülasə:
Yuxarıdakı 11 Lasiyyəma'dan hər birinin həqiqəti, aşağıdakı 11 Lasiyyəma'da gələcəkdir.
Not:
Lasiyyəma'lar qarşısında göstərilən rəqəmləri, yuxarıdakı və aşağıdakı lasiyyəmalar arasında münasibət görülə bilsin deyə əlavə etmişəm. Yəni, yuxarıda təmsil surətində zikr edilən hər hansı bir Lasiyyəma oxunduğunda, bu Lasiyyəma'nın aşağıdakı həqiqəti, onunla bərabər oxunsun.
Not: Bu risalənin, eyni zamanda “Sözlər” adlı əsərin 10-cu Sözü olan “Haşr risaləsi”nin doğru anlaşıla bilməsi üçün, 2 cəhətin bilinməsində, fayda vardır:
1-ci cəhət: Müəllif, bu risalələrində, 3 həqiqəti isbat etməkdədir. Belə ki:
a. Birinci həqiqət: Əvvəla, kainatdakı əsərləri nəzərə verib, onunla feli isbat edir. "Fel, failsiz ola bilməyəcəyindən dolayı, bu fellərin bir Faili vardır." deməklə, Allahın varlığının vacib/zəruri olmasını və birliyini isbat edir.
b. İkinci həqiqət: O fellərdən doğan Allahın isimlərini nəzərə verir və onları isbat edir.
c. Üçüncü həqiqət: O isim üzərinə, axirət həyatını, haşrı bina etmək surətilə, axirəti, haşrı isbat edir.
Necə ki, Müəllif (rahiməhullah), bu isbat metodunu, bir əsərində ("Barla Lahiqası", s. 282), belə izah etməkdədir:
"Herbir Hakikat, üç şeyi birden ispat ediyor: Hem Vâcibü'l-Vücudun vücudunu, hem esmâ ve sıfâtını; sonra haşri onlara bina edip, ispat ediyor. En muannid münkirden, tâ en hâlis bir mü'mine kadar herkes, her Hakikatten hissesini alabilir. Çünkü, Hakikatlerde, mevcudata, âsâra nazarı çeviriyor. Der ki:
Bunlarda muntazam ef'al var. Muntazam fiil ise fâilsiz olmaz. Öyleyse bir fâili var. İntizam ve mizanla o fâil iş gördüğü için, hakîm ve âdil olmak lâzım gelir. Madem hakîmdir; abes işleri yapmaz. Madem adaletle iş görüyor; hukukları zayi etmez. Öyle ise bir mecma-ı ekber, bir mahkeme-i kübrâ olacak.
İşte Hakikatler, bu tarzda işe girişmişler."
Yəni:
(Bu "Haşr" risaləsindəki) hər bir həqiqət, 3 şeyi birdən isbat edir:
1. Həm Vacibu'l-Vücud (varlığı zəruri olan Allah)'ın varlığını;
2. Həm isim və sifətlərini;
3. Sonra da, haşrı, bu isim və sifətlər üzərinə bina edib isbat edir.
Ən inadçı münkir (inkar edən)'dən, ta ən xalis bir möminə qədər hər kəs, hər həqiqətdən hissəsini ala bilər. Çünki, həqiqətlərdə, nəzəri, mövcudata, əsərlərə çevirməkdədir.
Deyir ki:
Bunlarda, intizamlı fellər var (yəni, görünür). Müntəzəm fel isə, failsiz olmaz. Elə isə, bir faili vardır. İntizam və mizanla o Fail iş gördüyü üçün, hakim (hikmət sahibi) və adil (ədalətli) olmaq lazım gəlir. Madam ki, hakimdir, əbəs iş görməz. Madam ki, ədalətlə iş görür, hüquqları zay etməz. Elə isə, böyük bir toplantı yeri, böyük bir məhkəmə olacaqdır.
Bax, həqiqətlər, bu tərzdə işə girişmişlərdir. ("Barla Lahiqası", s. 282)
2-ci cəhət: "Haşr" risaləsində və eyni zamanda bu “Lasiyyəma” risaləsində keçən surət və həqiqətlərdə, ilk əvvəl, kainatda cari olan təkvini qanunlar nəzərə verilir. Təklifi qanunların isə, üzərindən keçildiyi üçün, isbatı görünmür. Bununla bərabər, təkvini qanunların isbatı nəticəsində, təklifi qanunlar, zəruri olaraq təzahür edir. Haşr məsələsi isə, o təklifi qanunlar üzərinə qurulur. Çünki, təklif olmazsa, haşr da olmaz. Məsələn:
~ hər şeyə, həyat haqqı vermək;
~ hər şeyi, mizan dairəsində xəlq etmək;
~ istedad, fitri ehtiyac, iztirar (çarəsizlik) dililə edilən bütün dualara cavab vermək;
~ haqsızları ədəbləndirmək,
bir ədalətin varlığını isbat edər. Bu isə, təkvini qanunların, ədalət şəklindəki təzahürüdür.
Madam ki, bu kainatda icra olunan təkvini qanunlar nəticəsində, ədalət həqiqəti təzahür edir. Əlbəttə, bütün məxluqatın rəisi və şərəflisi olan insan haqqında da, ədalətin təhəqqüq etməsi (reallaşması), yəni, Allahın və qulların haqlarının mühafizəsi üçün, bir qanuna ehtiyac vardır. O qanun isə, peyğəmbərlər vasitəsilə təbliğ edilən təklifi qanunlardır. (haşiyə)
-------------------
(Haşiyə:
Təkvini və Təklifi qanunlar üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/s%C9%99ri%C9%99t-n%C9%99dir
İsim nədir?
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/%C2%A0isim-mus%C9%99mma-v%C9...
İsim təcəllisi nədir?
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99c%C9%99lli-n%C9%99dir
--------------------
Madam ki, insanların bir qismi, Allahın və qulların haqlarından ibarət olan ədalətə riayət etməklə, "iman və saleh əməl" dairəsində hərəkət edirlər. Bir qismi isə, inkar və üsyan ilə, o ədalətdən üz çevirib şirk və səfahət yolunu ixtiyar edirlər. Zalım, izzətində; məzlum, zillətində qalıb ölüm ilə bərabər hala gəlirlər. Bunda isə, zahirən bir zülm görsənir. Allah isə, kainatdakı əsərlərilə, mütləq ədalət sahibi olduğu üçün, bu zülmdən münəzzəhdir. Elə isə, bu ədalətin, insan növü haqqında da haqqı ilə təhəqqüq etməsi (gerçəkləşməsi) üçün, bir haşr və nəşr olacaq; ədalətə riayət edənlər üçün, bir mükafat; o ədalətə baş qaldıran asilər üçün də, bir cəza olacaqdır.
Bundan sonra isə, mən, sadəcə aşağıdakı “Birinci Lasiyyəma”nı qısaca şərh edib, ardınca gələn bütün lasiyyəmaları, bu üslubla oxuyucunun fəhminə həvalə edirəm.
--------------------------
--------------------------
وَلَاسِيَّمَا: يُعْلَمُ بِالْآثَارِ أَنَّ لِصَاحِبِ هَذِهِ الدَّارِ كَرَمًا عَظِيمًا
(1) Lasiyyəma:
Əsərlərilə bilinir ki, şübhəsiz, bu diyar Sahibinin, böyük bir kərəmi vardır.
وَمِثْلُ هَذَا الْكَرَمِ يَقْتَضِي كَمَالَ الْإِحْسَانِ وَحُسْنَ الْمُكَافَأَةِ
Və belə bir kərəm (də), kamil bir ehsan və gözəl bir mükafatı iqtiza edir.
وَأَنَّ لَهُ عِزَّةً عَظِيمَةً
Və şübhəsiz, Onun, əzəmətli bir izzəti vardır.
تَقْتَضِي كَمَالَ الْغَيْرَةِ وَشِدَّةَ الْمُجَازَاةِ
(Bu əzəmətli izzət də), kamil bir qeyrət və şiddətli bir mücazatı iqtiza edir.
مَعَ أَنَّ هَذِهِ الدَّارَ لَا تَفِي بِعُشْرِ مِعْشَارِ عَشِيرِ مَا يَقْتَضِيهِ ذَلِكَ الْكَرَمُ وَتِلْكَ الْعِزَّةُ
Halbuki, bu diyar, o kərəm və izzətin iqtiza etdiyi şeyin 1/10-inin 1/10-inin 1/10-ini (yəni, 1/1000-ini) (belə) qarşılamır.
------------------
Şərhi:
Müəllifimiz Ustad Nursi (rahiməhullah), məzkur (yuxarıda zikr edilən) ifadəsində, aləmdə görünən kərəmi və izzəti, axirət həyatının dəlili qılmaqdadır. Bu "Birinci Lasiyyəma"da, kərəm felləri, əsl olaraq; izzət felləri isə, təbəi/dolaylı olaraq işlənmişdir.
✓ “Əsərlərilə bilinir ki, şübhəsiz, bu diyar Sahibinin, böyük bir kərəmi vardır. Və belə bir kərəm (də), kamil bir ehsan və gözəl bir mükafatı iqtiza edir.”
“Kərəm”: “istəmədən vermək” deməkdir. Bir digər mənası isə, “lütfü, umulanın fövqündə gerçəkləşdirmək”; başqa bir mənası isə, “kimə nə qədər lütf edərkən, hesabını aparmamaq” deməkdir.
• Birinci pilləkən: Aləmdə müşahidə edilən kərəm
Müəllif, aləmdə müşahidə edilən kərəm fellərinə, aşağıdakıları zikr etməkdədir:
• Birinci misal:
“Öyle ulvî bir keremle ziyafetler, ikramlar olunuyor ki, nihayetsiz bir kerem eli, içinde işlediğini bedaheten gösteriyor. Mesela:
Bahar mevsiminde, cennet hurileri tarzında bütün ağaçları sündüs-misal libaslarla giydirip, çiçek ve meyvelerin murassaatıyla süslendirip hizmetkâr ederek onların lâtif elleri olan dallarıyla, çeşit çeşit, en tatlı, en musannâ meyveleri bize takdim etmek..."
Yəni:
…Elə ülvi bir kərəmlə ziyafətlər, ikramlar olunur ki, nəhayətsiz bir kərəm əli, içində işlədiyini bədahətən göstərir. Məsələn:
~ Bahar mövsümündə, cənnət huriləri tərzində, bütün ağacları, işləməli-naxışlı libaslarla geyindirib, çiçək və meyvələrin murassaatı (tacın ətrafındakı mücəvhərlərdən və qiymətli daşlardan meydana gələn bəzəklər) ilə zinətləndirib xidmətçi edərək, onların lətif əlləri olan budaqları ilə, fərqli-fərqli, ən ləziz, ən sənətli meyvələri, bizə təqdim etmək...
Hər bahar mövsümündə, hər bir ağac, cənnət huriləri tərzdə bəzədilərək, yarpaq, çiçək və meyvələrlə zinətləndirilir. Ağacın hər bir budağı, bir əl kimidir ki, fərqli meyvələr, bu əllərlə təqdim edilir.
O halda, deyə bilərik ki, hər bir ağac, bir əsərdir; və bu ağaclarda, bir kərəm feli görsənir.
• İkinci misal:
~ "...hem zehirli bir sineğin eliyle şifalı, en tatlı balı bize yedirmek..."
"Zəhərli böcək", arıya işarətdir. Müəllif, bunu, bir risaləsində, belə açıqlamaqdadır:
(https://suallarlaislam.com/.../n%C9%99hl-sur%C9%99si-68...)
• Üçüncü misal:
~ "...hem en güzel ve yumuşak bir libası, elsiz bir böceğin eliyle bize giydirmek..."
"Əlsiz bir böcək", ipək qurduna işarətdir.
• Dördüncü misal:
~ "...hem rahmetin büyük bir hazinesini, küçük bir çekirdek içinde, bizim için saklamak..."
Dünyada müşahidə etdiyimiz kərəm fellərindən biri də, yaz mövsümündə, həyat sahiblərinə ehsan edilən ərzaqdır. Bu ərzaqlar, payız mövsümündə, toxum və çəyirdəklərində depolanır; ikinci bir baharda, o məhdud toxum və çəyirdəklərdən, hədsiz ərzaq, həyat sahiblərinə göndərilir. Demək, hər bir çəyirdək, hər bir toxum, bir anbar, bir depodur.
Bir depo və anbar hökmündə olan dünyadakı bütün çəyirdəklər və toxumlar toplansa, yekunu, bir şəhər qədər yer tutmaz ikən, bahar mövsümündə, yağışın gəlməsi və onlara təmas etməsilə, sanki, bütün dünyanı ərzaq ilə dolduracaq o xəzinələrin qapıları açılır; dünya qədər ərzaq, o toxum və çəyirdəklərdən çıxır. Həyat sahiblərinin ruziləri, bol-bol, hətta, saysız-hesabsız süfrələr şəklində, qarşılarına sərilir. Bu kərəm feli, dünyanın yaradıldığı gündən ta bu günə, qiyamətə qədər davam edir və edəcək.
İndi, bütün bu zaman və məkanları əhatə edən bu kərəm felini, külli bir nəzərlə düşün. Məsələn:
~ bir çəyirdəkdən, ağacın;
~ bir ağacdan, hədsiz meyvələrin;
~ o meyvələrdən, hədsiz çəyirdəklərin;
~ o çəyirdəklərdən hədsiz ağac və meyvələrin
çıxarıldığını bir təfəkkür et. Bütün ağacları nəzərə al, elə düşün. Bir ili, bir əsri deyil, bütün əsrləri birdən düşün. O vaxt, bu aləmdə, külli bir kərəm felinin işlədiyini görəcəksən...
Not:
Dəyərli oxuyucu! Burda zikr edilən kərəm felləri, Müəllifin “Haşr risaləsi”ndə kərəm fellərinə verdiyi misallardan iqtibas edilmişdir.
• İkinci pilləkən: Bu kərəmin Sahibi, Kimdir?
İndi, bir düşün:
~ Bahar mövsümündə, cənnət huriləri tərzində, bütün ağacları, işləməli-naxışlı libaslarla geyindirib, çiçək və meyvələrin murassaatı (tacın ətrafındakı mücəvhərlərdən və qiymətli daşlardan meydana gələn bəzəklər) ilə zinətləndirib xidmətçi edərək, onların lətif əlləri olan budaqları ilə, fərqli-fərqli, ən ləziz, ən sənətli meyvələri, bizə təqdim edən, Kimdir?
~ Həm, zəhərli bir həşəratın əlilə şəfalı, şirin bir balı bizə yedirən, Kimdir?
~ Həm, ən gözəl və yumşaq bir libası, əlsiz bir böcəyin əlilə bizə geyindirən, Kimdir?
~ Həm, rəhmətin ən böyük bir xəzinəsini, kiçik bir çəyirdək içində, bizim üçün saxlayan, Kimdir?
Allahdan başqa bu "kim"lərə verilə biləcək bir cavab, vardırmı?! Allahdan başqa, kimin həddi vardır ki, məxluqata belə kərəmvari davrana bilsin?!
Necə ki, günəşin işığı, günəşin varlığını isbat edir və günəşi göstərir. Eynilə bunun kimi də; bu misilsiz kərəm felləri də, pərdə arxasındakı bir Zatı, "əl-Kərim" ismilə bizə tanıtdırır və Onun varlığını isbat edir.
• Üçüncü pilləkən: “əl-Kərim” isminin, axirəti iqtiza etməsi (gərəkdirməsi)
İndi, bir düşün:
Nəhayətsiz bir kərəm, nəyi iqtiza edir (gərəkdirir)? Təbii ki, Özünə layiq bir şəkildə ikram etməyi iqtiza edir. Halbuki, bu fane dünyaya və bu qısa ömrə, bu kərəmin, -dənizdən bir damla kimi- milyonlar cüzü (parçası)'ndan ancaq bir cüzü yerləşir və təcəlli (təzahür) edir. Demək, bu dünya, o hədsiz kərəmə məhəll ola biləcək bir yer deyildir. Bu da isbat edir ki ---> o kərəmə layiq bir səadət diyarı olmalıdır və vardır.
Xülasə:
Axirəti inkar edə bilmək üçün, ilk əvvəl, kərəm fellərilə Özünü tanıtdıran "əl-Kərim" olan Allah inkar edilməlidir. "əl-Kərim" olan Allahı inkar edə bilməyən isə, axirəti inkar edə bilməz. Çünki, -yuxarıda isbat etdiyimiz kimi- kərəm, axirətin varlığını iqtiza edir.
Bununla bərabər, göz önündəki bu kərəmi inkar edə bilməyən, Allahı inkar edə bilməz. Çünki, isimlər, müsəmma (isimləndirilən, adlandırılan)'sız; sifətlər də, məvsufsuz ola bilməz. Göz önündəki bu kərəm felləri, "əl-Kərim" olan bir Zat'ın varlığını isbat etməkdədir. Şüursuz təbiət, kor qüvvət və təsadüf, bu ismə (ada, ünvana) sahib ola bilməyəcəyinə görə; bu ismin sahibi, "əl-Kərim" olan Allahdır və başqası ola bilməz.
Nəticə:
Madam ki, axirəti inkar etmək, Allahı inkar etməklə; və Allahı inkar etmək də, göz önündəki bu kərəmi inkar etməklə mümkündür. O halda, deyə bilərik ki:
Axirəti inkar edə bilmək üçün, göz önündəki bu kərəm felləri inkar edilməlidir.
Bunu isə, ağlı başında və vicdanı olan heç kim, etməz.
-----------------
-----------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ لِصَاحِبِ هٰذَا الْعَالَمِ رَحْمَةً وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ
(2) Lasiyyəma:
(Əsərlərilə bilinir ki) şübhəsiz, bu aləm Sahibinin, hər şeyi əhatə edən bir rəhməti vardır.
وَمِنْ لَطَائِفِ تِلْكَ الرَّحْمَةِ شَفقَةُ الْوَالِدَاتِ مُطْلَقًا، حَتَّى النَّبَاتَاتِ عَلَى أَوْلَادِهَا، وَسُهُولَةُ أَرْزَاقِ أَطْفَالِ الْحَيَوَانَاتِ وَضُعَفَائِهَا
Mütləq olaraq validə (analar)'ın, hətta nəbatat (bitkilər)'in övladlarına qarşı olan şəfqəti; və heyvanat (heyvanlar)'ın balalarının və (onlardan) zəif olanların ruzilərinin asanlığı (yəni, asan bir şəkildə verilməsi), bu rəhmətin lətaifi (incəlikləri)'ndəndir.
وَهٰذِهِ الرَّحْمَةُ تَقْتَضِي فَضْلًا وَإِحْسَانًا يَلِيقَانِ بِهَا
Və bu rəhmət, özünə yaraşan bir fəzl və ehsanı iqtiza edir.
اُنْظُرْ أَيْنَ مُقْتَضَى هٰذِهِ الرَّحْمَةِ، ثُمَّ أَيْنَ هٰذِهِ التَّنَعُّمَاتُ الزَّائِلَةُ الْمُنَغَّصَةُ فِي هٰذِهِ الدُّنْيَا الْفَانِيَةِ -فِي هٰذَا الْعُمُرِ الْقَصِيرِ- الَّتِي لَا تَفِي بِقَطْرَةٍ مِنْ بَحْرِ تِلْكَ الرَّحْمَةِ
Bir nəzər sal! Bu rəhmətin muqtəzası (gərəyi) harda? Sonra, bu fane dünyada, bu qısa ömürdə, bu zail və kədərlə qarışmış tənaumat (nemətlənmələr) harda? Hansı ki (yəni, o dünyəvi nemətlənmə ki), rəhmət dənizinin bir qətrəsini (belə) qarşılamır.
بَلِ الزَّوَالُ بِلَا إِعَادَةٍ يُصَيِّرُ النِّعْمَةَ نِقْمَةً، وَالشَّفقَةَ مُصِيبَةً، وَالْمَحَبَّةَ حُرْقَةً، وَالْعَقْلَ عِقَابًا، وَاللَّذَّةَ أَلَمًا
Hətta, iadəsiz (təkrarsız, geri qaytarılmadan) zaval:
~ neməti, niqmətə (əzaba);
~ şəfqəti, müsibətə;
~ məhəbbəti, hirqətə (yanğıya);
~ ağlı iqaba (şiddətli əzaba);
~ ləzzəti (də), ələmə (kədərə)
çevirər.
فَتَنْقَلِبُ حَقِيقَةُ الرَّحْمَةِ
Və (nəticədə), rəhmət həqiqəti, (öz ziddinə) inqilab edər.
فَتَلْزَمُ الْمُكَابَرَةُ بِإِنْكَارِ الرَّحْمَةِ الْمَشْهُودَةِ، كَإِنْكَارِ الشَّمْسِ مَعَ شُهُودِ امْتِلَاءِ النَّهَارِ مِنْ ضِيَائِهَا
Və ziyası ilə gündüzün dolduğunu görməyə rəğmən günəşi inkar etmək kimi; məşhud (gözlə görülən) rəhmətin inkarı ilə, mukabərə (öz sözünün haqsızlığını və qarşısındakının doğruluğunu bildiyi halda qəbul etməmək) lazım gəlir.
وَكَذَا يُعْلَمُ مِنْ تَصَرُّفَاتِ صَاحِبِ هٰذَا الْعَالَمِ أَنَّ لَهُ جَلَالَ حَيْثِيَّةٍ وَعِزَّةٍ
Və yenə, bu aləm Sahibinin təsərrüfatından bilinir ki, şübhəsiz, Onun, heysiyyət və izzət cəlalı vardır.
يَقْتَضِيَانِ تَأْدِيبَ مَنْ لَا يُوَقِّرُهُ وَقَهْرَ مَنْ يَسْتَخِفُّ بِهِ
(Bu heysiyyət və izzətinin cəlalı isə), Ona hörmət etməyənin, tə'dibini; və Onu xəfif görən (kiçimsəyən)'in (də), qəhrini iqtiza edir.
كَمَا فَعَلَ بِالْقُرُونِ السَّالِفَةِ فِي هٰذِهِ الدُّنْيَا، مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُهْمِلُ وَإِنْ أَمْهَلَ
Bu dünyada, keçmiş əsrlərdə, imhal etsə (yəni, möhlət versə) də ehmal etmədiyinə dəlalət edən şeyləri etməsi kimi...
وَكَذَا يُفْهَمُ مِنْ إِجْرَاءَاتِهِ أَنَّ لَهُ غَيْرَةً عَظِيمَةً عَلَى اسْتِخْفَافِ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ
Və yenə, icraatından fəhm edilir ki, Onun, əmr və nəhylərinin istixfafına (xəfif görülməsinə) qarşı, əzəmətli bir qeyrəti vardır.
Bəli, O kimsə ki:
يَتَعَرَّفُ إِلَى النَّاسِ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ الْمَنْظُومَاتِ
~ Bu mənzum məsnuatın misalları ilə insanlara Özünü tanıtdırır;
وَيَتَوَدَّدُ إِلَيْهِمْ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْأَزَاهِيرِ الْمَوْزُونَاتِ
~ Bu məvzun (vəznli) çiçəklərin misalları ilə onlara Özünü sevdirir;
وَيَتَرَحَّمُ عَلَيْهِمْ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الثَّمَرَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ
~ Bu müzəyyən (zinətli) meyvələrin misalları ilə onlara mərhəmət edir.
ثُمَّ لَا يَعْرِفُونَهُ بِالْإِيمَانِ
Sonra onlar:
• Onu, imanla tanımırlar;
وَلَا يَتَحَبَّبُونَ إِلَيْهِ بِالْعِبَادَةِ
• Və ibadətlə özlərini Ona sevdirmirlər;
وَلَا يَحْتَرِمُونَهُ بِالشُّكْرِ إِلَّا قَلِيلًا
• Və az bir qismi istisna olmaqla, şükrlə Ona ehtiram göstərmirlər.
أَنْ يُعِدَّ لَهُمْ فِي مَقَرِّ رُبُوبِيَّتِهِ الْأَبَدِيَّةِ دَارَ مُجَازَاةٍ وَمُكَافَأَةٍ
(Belə olduğu halda), (Onun), onlar üçün əbədi Rububiyyətinin qərargahında bir mücazat və mükafat yeri hazırlaması, şanındandır.
-----------------------------
-----------------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ لِمُتَصَرِّفِ هَذَا الْعَالَمِ حِكْمَةً عَامَّةً عَالِيَةً، بِشَهَادَاتِ رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ وَالْفَوَائِدِ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَبِدَلَالَاتِ الِانْتِظَامَاتِ وَالِاهْتِمَامَاتِ وَحُسْنِ الصَّنْعَةِ فِي جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ
(3) Lasiyyəma:
(Əsərlərilə bilinir ki), bu aləmin Mütəsərrif (təsərrüf edəni)'nin:
~ hər şeydə, maslahatlara və faydalara riayət etməsinin şəhadətlərilə; və
~ bütün məxluqatdakı intizamların, ehtimamların və hüsn-ü sənətin dəlalətlərilə,
ümumi və ali bir hikməti vardır.
فَهَذِهِ الْحِكْمَةُ الْحَاكِمَةُ فِي سَلْطَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ، تَقْتَضِي تَلْطِيفَ الْمُطِيعِينَ الْمُلْتَجِئِينَ إِلَى جَنَاحِهَا
Rububiyyət səltənətindəki bu hakim (hökm edən) hikmət, Onun (yəni, Rububiyyət səltənətinin) cinahına (qanadına) iltica edən (sığınan) mutilərin (itaət edənlərin) təltifini iqtiza edir.
وَكَذَا يُشَاهَدُ أَنَّ لَهُ عَدَالَةً مَحْضَةً حَقِيقِيَّةً بِشَهَادَاتِ وَضْعِهِ كُلَّ شَيْءٍ فِي الْمَوْضِعِ اللَّائِقِ
~ Və yenə, hər şeyi layiq olduğu mövqeyə vaz etməsi (qoyması)'nın şəhadətlərilə, Onun, tam və həqiqi bir ədaləti olduğu müşahidə edilir.
وَإِعْطَاءِ كُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ الَّذِي يَسْتَعِدُّ لَهُ
~ Və hər haqq sahibinə, hazır olduğu (yəni, istedad və qabiliyyəti olduğu) haqqının verməsinin (şəhadətilə).
وَإِسْعَافِ كُلِّ ذِي حَاجَةٍ حَاجَتَهُ الَّتِي يَطْلُبُهَا - لِوُجُودِهِ أَوْ حِفْظِ بَقَائِهِ -
~ Və hər ehtiyac sahibinin, öz varlığı və ya bəqa (davam)'ının hifzi üçün istədiyi ehtiyacına yardım etməsinin (şəhadətlərilə).
وَإِجَابَةِ كُلِّ ذِي سُؤَالٍ سُؤَالَهُ. وَبِالْخَاصَّةِ: إِذَا سُئِلَ بِلِسَانِ الِاسْتِعْدَادِ أَوْ بِلِسَانِ الِاحْتِيَاجِ الْفِطْرِيِّ أَوْ بِلِسَانِ الِاضْطِرَارِ
~ Və hər istəyənin, -xüsusilə də, istedad və ya fitri ehtiyac və ya iztirar (çarəsizlik) dililə istənildiyində- istəyinə icabət etməsinin (şəhadətlərilə).
(×):
Və yenə,
~ hər şeyi layiq olduğu mövqeyə vaz etməsi (qoyması)'nın;
~ hər haqq sahibinə, hazır olduğu (yəni, istedad və qabiliyyəti olduğu) haqqını verməsinin;
~ hər ehtiyac sahibinin, öz varlığı və ya bəqa (davam)'ının hifzi üçün istədiyi ehtiyacına yardım etməsinin;
~ hər istəyənin, -xüsusilə də, istedad və ya fitri ehtiyac və ya iztirar (çarəsizlik) dililə istənildiyində- istəyinə icabət etməsinin
şəhadətlərilə, Onun, tam və həqiqi bir ədaləti olduğu müşahidə edilir.
فَهَذِهِ الْعَدَالَةُ تَقْتَضِي مُحَافَظَةَ حَشْمَةِ مَالِكِيَّتِهِ وَرُبُوبِيَّتِهِ، بِمُحَافَظَةِ حُقُوقِ عِبَادِهِ فِي مَحْكَمَةٍ كُبْرَى
Bu ədalət, böyük bir məhkəmədə, qullarının haqqlarını mühafizə etməklə, Malikiyyət və Rububiyyət'inin ehtişamının mühafizəsini iqtiza edir.
مَعَ أَنَّ هَذِهِ الدَّارَ الْفَانِيَةَ أَقَلُّ وَأَحْقَرُ وَأَضْيَقُ وَأَصْغَرُ مِنْ أَنْ تَكُونَ مَظْهَرًا لِحَقِيقَةِ تِلْكَ الْعَدَالَةِ
Halbuki, bu fane diyar (yəni, dünya), o ədalətin həqiqətinə mazhar olmaqdan, çox az, çox həqir, çox dar və çox kiçikdir.
فَلَابُدَّ حِينَئِذٍ لِهَذَا الْمَلِكِ الْعَادِلِ وَالرَّبِّ الْحَكِيمِ ذِي الْجَمَالِ الْجَلِيلِ وَالْجَلَالِ الْجَمِيلِ مِنْ جَنَّةٍ بَاقِيَةٍ وَجَهَنَّمَ دَائِمَةٍ
Elə isə, cəlil (uca) Camal sahibi və cəmil (gözəl) Cəlal sahibi olan bu adil Məlik və hakim (hikmətli) Rəbbin, əbədi bir cənnət və daimi bir cəhənnəm(inin olması), labüddür.
-----------------------
-----------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ لِصَاحِبِ هَذَا الْعَالَمِ وَالْمُتَصَرِّفِ فِيهِ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ، سَخَاوَةً وَجُودًا عَظِيمًا، وَخَزَائِنَ مَشْحُونَةً
(4) Lasiyyəma:
(Əsərlərilə bilinir ki), bu aləm Sahibi və bu fellərlə onda təsərrüf edənin, səxavəti, əzəmətli bir comərdliyi və dolu xəzinələri vardır.
وَمِنْ ظَرَائِفِ ظُرُوفِ تِلْكَ الْخَزَائِنِ هَذِهِ الشُّمُوسُ الْمَمْلُوءَةُ مِنَ الْأَنْوَارِ، وَهَاتِيكَ الْأَشْجَارُ الْمَشْحُونَةُ مِنَ الْأَثْمَارِ
Nurlarla dolu bu günəşlər (yəni, ulduzlar); və meyvələrlə doldurulmuş həmin o ağaclar, o xəzinələrin zərflərinin zərifliklərindəndir.
وَهَذِهِ السَّخَاوَةُ السَّرْمَدِيَّةُ مَعَ هَذِهِ الثَّرْوَةِ الْأَبَدِيَّةِ تَقْتَضِيَانِ وُجُودَ دَارِ ضِيَافَةٍ أَبَدِيَّةٍ، وَدَوَامَ وُجُودِ مُحْتَاجِينَ بِأَنْوَاعِ الْحَاجَاتِ فِيهَا
Bu əbədi sərvətlə bərabər bu sərmədi (əbədi) səxavət:
~ əbədi bir ziyafət yurdunun varlığını; və
~ ordakı növbənöv hacətlərlə bərabər möhtacların varlığının davamını
iqtiza edirlər.
إِذِ الْكَرَمُ بِلَا نِهَايَةٍ يَقْتَضِي الْاِمْتِنَانَ وَالتَّنْعِيمَ بِلَا نِهَايَةٍ
Çünki, nəhayətsiz bir kərəm, nəhayətsiz bir imtinan (yaxşılıq etmə) və tənim (nemətləndirmə)'yi iqtiza edir.
وَهُمَا يَقْتَضِيَانِ قَبُولَ الْمِنَّةِ وَالتَّنَعُّمَ بِلَا نِهَايَةٍ
O ikisi (yəni, nəhayətsiz yaxşılıq etmə və nemətləndirmə) (də) ---> yaxşılıq və tənaum (nemətlənmə)'nin qəbulunu, nəhayətsiz olaraq iqtiza edirlər.
وَهُمَا يَقْتَضِيَانِ دَوَامَ وُجُودِ الشَّخْصِ الْمُكْرَمِ عَلَيْهِ، لِيُقَابِلَ بِدَوَامِهِ فِي التَّنَعُّمِ شُكْرَ الْمِنَّةِ الدَّائِمَةِ
O ikisi (yəni, yaxşılıq və nemətlənmənin qəbulu) (da) ---> tənaum (nemətlənmə) içindəki davamlılığı ilə; (özünə edilən) daimi yaxşılığın şükrünə müqabilə etməsi (qarşılıq verməsi) üçün, mükrəm aleyh olan (yəni, özünə ikram edilən) şəxsin varlığının davamını iqtiza edirlər.
وَإِلَّا لَانْحَصَرَتْ مُقَابَلَةُ كُلِّ وَاحِدٍ فِي دَقَائِقِ عُمُرِهِ الزَّائِلِ
Əks halda (isə), (yaxşılıq və nemətə nail olanlardan) hər birinin müqabiləsi, zail ömürlərinin dəqiqələrində məhdudlaşar.
وَلَصَارَ بِحَيْثُ لَا يَهْتَمُّ بِمَا لَا يُرَافِقُهُ
Özünə rəfiqlik etməyən (nemətlər)'ə, əhəmiyyət verməz bir halda olar(lar).
بَلْ يَتَنَغَّصُ عَلَيْهِ ذَلِكَ التَّنَعُّمُ الْجُزْئِيُّ أَيْضًا
Hətta, o cüzi nemətlənmə belə, (onların həyatlarını) zəhərə çevirər (və ya onları kədərləndirər).
وَكَذَا لِفَاعِلِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْحَكِيمَةِ الْكَرِيمَةِ كَمَالَاتٌ مَسْتُورَةٌ
Və yenə, bu hakim (hikmətli) və kərim fellərin Fail'inin, məstur (sətr edilmiş, örtülmüş, gizli) mükəmməllikləri vardır.
يُفْهَمُ مِنْ تَظَاهُرِهِ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ أَنَّهُ يُحِبُّ أَنْ يُشَهِّرَ تِلْكَ الْكَمَالَاتِ عَلَى رُؤُوسِ الْأَشْهَادِ الْمُسْتَحْسِنِينَ الْمُقَدِّرِينَ
Bu müzəyyən (zinətli) möcüzələrlə təzahüründən fəhm edilir ki: Şübhəsiz O, müstəhsin (bəyənib) müqəddir (təqdir edən) şahidlərin başları üzərində o mükəmməllikləri təşhir etməyi sevir.
نَعَمْ، إِنَّ مِنْ شَأْنِ الْكَمَالِ الدَّائِمِ التَّظَاهُرَ بِالدَّوَامِ، وَوُجُودَ نَظَرِ الْمُسْتَحْسِنِ الدَّائِمِيِّ
Bəli! Şübhəsiz, davamla təzahür etmək; və daimi müstəhsin (istehsan edən, bəyənən)'in nəzərinin varlığı, daimi bir kamalın şanındandır.
فَالنَّاظِرُ الَّذِي لَا يَدُومُ يَسْقُطُ مِنْ نَظَرِ مَحَبَّتِهِ قِيمَةُ الْكَمَالَاتِ
Çünki, davam etməyən (yəni, davamlı olmayan) nazir (nəzər edən, tamaşaçı)'nın məhəbbət nəzərindən, kamilliklərin qiyməti süqut edər.
وَكَذَا لِصَانِعِ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ الْجَمِيلَاتِ الْمَلِيحَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُنَوَّرَاتِ، مَحَاسِنُ جَمَالٍ مُجَرَّدٍ مَعْنَوِيٍّ بِلَا مِثْلٍ
Və yenə, Bu cəmil (gözəl), məlih (məlahətli), müzəyyən (zinətli) və münəvvər (nurlu) məsnuatın Sani'sinin, mücərrəd və mənəvi camalının misilsiz gözəllikləri vardır.
وَلَهُ لَطَائِفُ حُسْنٍ مَخْفِيٍّ يَلِيقُ بِهِ بِلَا نَظِيرٍ
Və Onun -Özünə layiq və bənzərsiz olan- məxfi (gizli) hüsnünün lətifələri (incəlikləri) vardır.
بَلْ فِي كُلِّ اسْمٍ مِنْ أَسْمَائِهِ كُنُوزٌ مَخْفِيَّةٌ مِنْ جَلَوَاتِ ذَلِكَ الْحُسْنِ الْمُنَزَّهِ وَالْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ
Hətta, isimlərindən hər bir isimdə, o münəzzəh hüsn və mücərrəd camalın cilvələrindən, məxfi (gizli) xəzinələr vardır.
نَعَمْ، أَيْنَ عُقُولُنَا وَأَيْنَ فَهْمُ جَمَالِ مَنْ مِنْ بَعْضِ مَرَايَاهُ الْكَثِيفَةِ وَجْهُ الْأَرْضِ الْمُتَجَدِّدَةِ
Bəli! Ağıllarımız harda; mütəcəddid (yenilənən) yer üzü Onun bəzi kəsif aynalarından olan Zat'ın camalını fəhm etmək harda?!
الَّتِي تُظْهِرُ وَتَصِفُ لَنَا فِي كُلِّ عَصْرٍ - بَلْ فِي كُلِّ فَصْلٍ، بَلْ فِي كُلِّ وَقْتٍ - ظِلَالَ جَلَوَاتِ ذَلِكَ الْجَمَالِ الدَّائِمِ التَّجَلِّي، مَعَ تَفَانِي الْمَرَايَا وَسَيَّالِيَّةِ الْمَظَاهِرِ
Hansı ki (yəni, o yer üzü ki), hər əsrdə, hətta hər fəsldə, hətta hər bir vaxtda, -aynaların fane olması və mazharların səyyaliyyəti (axıb-getməsi)'nə rəğmən- daim təcəlli edən o camalın cilvələrinin kölgələrini, bizə izhar və vəsf edir.
وَمِنْ بَعْضِ أَزَاهِيرِهِ وَنَقْشِهِ: الرَّبِيعُ
Və (yenə), bahar (fəsli), (camalını fəhm etməkdən aciz qaldığımız bu Kimsənin), bəzi çiçəkləri və naxışındandır.
ثُمَّ إِنَّهُ مِنَ الْحَقَائِقِ الْمُسْتَمِرَّةِ الثَّابِتَةِ أَنَّ كُلَّ ذِي جَمَالٍ فَائِقٍ يُحِبُّ أَنْ يُشَاهِدَ جَمَالَهُ بِنَظَرِهِ، وَبِنَظَرِ غَيْرِهِ
Sonra, müstəqarr (qərar qılmış) və sabit həqiqətlərdəndir ki, hər faiq (üstün) camal sahibi, Öz nəzəri və qeyrisinin nəzərilə, camalını müşahidə etməyi sevər.
وَيَنْظُرَ إِلَى مَحَاسِنِهِ بِالذَّاتِ، وَبِالْوَاسِطَةِ
Və məhasininə (yəni, gözəlliklərinə), bi'z-zat (şəxsən) və bir vasitə ilə nəzər edər.
وَيَشْتَاقُ إِلَى مِرْآةٍ فِيهَا جَلْوَةُ جَمَالِهِ الْمَحْبُوبِ
Və özündə məhbub (sevilən) camalının cilvəsi olan bir aynanı, şövqlə istəyər.
وَإِلَى مُشْتَاقٍ فِيهِ مَقَايِيسُ دَرَجَاتِ حُسْنِهِ الْمَرْغُوبِ
Və özündə mərğub (rəğbət edilən) hüsnünün dərəcələrinin miqyasları (ölçüləri) olan bir müştaqı (yəni, şövqlə istəyəni) (arzulayar).
فَالْحُسْنُ وَالْجَمَالُ يَقْتَضِيَانِ الشُّهُودَ وَالْإِشْهَادَ
Çünki, hüsn və camal, şuhud (görmə) və işhad (başqasını şahid tutma)'ğı iqtiza edirlər.
وَهُمَا يَقْتَضِيَانِ وُجُودَ مُسْتَحْسِنِينَ مُتَنَزِّهِينَ فِي مَنَاظِرِهِمَا، وَوُجُودَ مُشْتَاقِينَ مُتَحَيِّرِينَ فِي لَطَائِفِهِمَا
O ikisi (yəni, şuhud və işhad) da, onların (yəni, o hüsn və camalın) mənzərələrində tənəzzüh edən (gəzən) müstəhsin (bəyənən)'lərin varlığını; və onların (yəni, o hüsn və camalın) lətaifləri (incəlikləri)'ndə mütəhayyir (heyrətdə) olan müştaqların varlığını iqtiza edirlər.
ثُمَّ لِأَنَّ الْجَمَالَ سَرْمَدِيٌّ، يَقْتَضِي أَبَدِيَّةَ الْمُسْتَحْسِنِ الْمُتَحَيِّرِ
Sonra, camal sərmədi olduğu üçün, mütəhayyir müstəhsinlərin əbədiyyətini (də) iqtiza edir.
إِذِ الْجَمَالُ الدَّائِمُ الْكَامِلُ لَا يَرْضَى بِالْمُشْتَاقِ الزَّائِلِ الْآفلِ
Çünki, daimi (və) kamil bir camal, zail və afil (uful edən, batıb gedən) bir müştaqa razı olmaz.
إِذْ بِسِرِّ أَنَّ الشَّخْصَ الْمُقَيَّدَ بِنَفْسِهِ، لَهُ نَوْعُ عَدَاوَةٍ لِمَا لَا يَصِلُ إِلَيْهِ فَهْمُهُ أَوْ يَدُهُ، وَلِمَنْ يَرُدُّهُ أَوْ يَطْرُدُهُ مِنْ دَائِرَةِ حُضُورِهِ.
Çünki, nəfsilə müqəyyəd (qeydlənmiş) olan bir şəxsin,
~ fəhminin və ya əlinin çata bilmədiyi bir şeyə; və
~ onu rədd edən (yəni, geri çevirən) və ya onu hüzur dairəsindən qovan kimsəyə,
bir növ ədavəti olması sirrilə...
فَيَحْتَمِلُ حِينَئِذٍ أَنْ يُقَابِلَ هَذَا الشَّخْصُ ذَلِكَ الْجَمَالَ - الَّذِي يَسْتَحِقُّ أَنْ يُقَابَلَ بِمَحَبَّةٍ بِلَا نِهَايَةٍ، بِشَوْقٍ بِلَا غَايَةٍ وَاسْتِحْسَانٍ بِلَا حَدٍّ - بِعَدَاوَةٍ وَحِقْدٍ وَإِنْكَارٍ
O vaxt, ehtimal verir ki, bu şəxs, nəhayətsiz bir məhəbbət, sonsuz bir şövq və həddsiz bir istihsan ilə müqabilə edilməyə haqq qazanan o camala; ədavət, kin və inkar ilə müqabilə etsin.
اَلْحَاصِلُ: أَنَّ هَذَا الْعَالَمَ كَمَا يَسْتَلْزِمُ صَانِعَهُ بِالْقَطْعِ وَالْيَقِينِ، كَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ صَانِعُهُ الْآخِرَةَ بِلَا شَكٍّ وَلَا رَيْبٍ
Xülasə: Şübhəsiz, necə ki, bu aləm, Sani'sini qətilik və yəqinliklə istilzam edir. Eynilə bunun kimi də; onun Sani'si (də), axirəti (elə) şəkksiz və şübhəsiz istilzam edir.
---------------------
---------------------
وَلَا سِيَّمَا: أَنَّ لِمَالِكِ هَذَا الْعَالَمِ رَحِيمِيَّةً شَفِيقَةً فِي سُرْعَةِ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ الْمُسْتَغِيثِ، وَفِي إِجَابَةِ الدَّاعِي الْمُسْتَجِيرِ
(5) Lasiyyəma:
(Əsərlərilə bilinir ki), bu aləmin Malik'inin,
~ mustəğis (istiğasə edən, dili ilə yardım diləyən) məlhuf (köməyə möhtac olan)'a sürətli iğasə (yardım etmə); və
~ mustəcir (sığınmaq istəyən) dai (dua edən)'ə icabət (cavab vermə)
xüsusunda, şəfqətli bir Rahimiyyəti vardır.
إِذْ قَدْ نَرَى أَنَّهُ يُرَاعِي أَدْنَى حَاجَةٍ مِنْ أَدْنَى خَلْقِهِ، بِدَلِيلِ قَضَائِهَا وَقْتَ وُجُودِهَا مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ.
Çünki, biz görürük ki,
(I). -(Hacətin) varlığı vaxtında, hesab etmədiyi (ummadığı) yerdən onu qəza etməsi (yəni, o hacəti yerinə yetirməsi) dəlili ilə- şübhəsiz O, ən kiçik bir məxluqundan, ən kiçik bir hacəti (belə) nəzərə alır.
وَأَنَّهُ يَسْمَعُ أَخْفَى نِدَاءٍ مِنْ أَخْفَى خَلْقِهِ، بِدَلِيلِ إِسْعَافِ مَسْؤُولِهِ وَلَوْ بِلِسَانِ حَالِهِ.
(II). Və -hal dililə olsa belə, məsul (o məxluqun istəyi)'nə isaf (tez yardım etməsi) dəlili ilə- şübhəsiz O, ən gizli bir nidanı, ən gizli bir məxluqundan eşidir.
فَانْظُرْ إِلَى حُسْنِ تَرْبِيَةِ أَطْفَالِ ذَوِي الْحَيَاةِ وَضُعَفَائِهَا، كَيْ تَرَى هَذِهِ الشَّفقَةَ كَالشَّمْسِ فِي ضِيَائِهَا.
Ziyası içindəki günəş kimi (yəni, ziyası içində günəşi gördüyün kimi), bu şəfqəti görməyin üçün, həyat sahiblərinin balalarının və zəiflərinin hüsn-ü tərbiyəsinə bir nəzər sal!
فَهَذِهِ الشَّفَقَةُ الرَّحِيمَةُ الْكَرِيمَةُ تَقْتَضِي اقْتِضَاءً ضَرُورِيًّا قَطْعِيًّا أَنْ تُسْعِفَ أَعْظَمَ حَاجَةٍ وَأَشَدَّهَا، مِنْ أَعْظَمِ عِبَادِهِ وَأَحَبِّ خَلْقِهِ إِلَيْهِ.
Bu rəhim və kərim şəfqət, zəruri və qəti bir şəkildə:
• Hacətin ən böyüyü və ən şiddətlisinə -qullarının ən böyüyündən və məxluqatından Özünə ən sevgili olanından- kömək etməyi iqtiza edir.
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا كَانَتِ الْحَاجَةُ عَامَّةً بِحَيْثُ يُؤَمِّنُ عَلَى دُعَاءِ ذَلِكَ الْحَبِيبِ جَمِيعُ الْخَلْقِ بِأَلْسِنَةِ الْأَقْوَالِ وَالْأَحْوَالِ.
• Və xüsusilə, cəmi məxluqat, -sözləri və hallarının dillərilə- O həbib'in duasına "amin" deyəcək qədər hacət ümumi olduğunda...
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا كَانَتْ مُهِمَّةً عِنْدَ كُلِّ شَيْءٍ، لِكَوْنِهَا سَبَبًا لِصُعُودِ قِيمَةِ الْأَشْيَاءِ إِلَى أَعْلَى عِلِّيِّينَ.
• Və xüsusilə, (o hacət) -əşyanın qiymətinin ala-yı illiyyin'ə yüksəlməsi üçün, onun (yəni, o hacətin) varlığı bir səbəb olduğundan- hər şeyin nəzdində mühim olduğunda...
وَبِدُونِهَا تَسْقُطُ قِيمَةُ كُلِّ شَيْءٍ إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ.
(Halbuki), onsuz, hər şeyin qiyməti, əsfəl-i safilinə süqut edər.
فَحِينَئِذٍ يَشْتَرِكُ فِي تَضَرُّعِ ذَلِكَ الْحَبِيبِ جَمِيعُ الْمَوْجُودَاتِ بِأَلْسِنَةِ اسْتِعْدَادَاتِهَا.
O vaxt, cəmi mövcudat, -istedadlarının dililə- O Həbib'in tədərrusu (yalvarıb-yaxarması)'na iştirak edər.
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا كَانَتْ مَطْلُوبَةً لِكُلِّ الْأَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ فِي الْكَائِنَاتِ.
• Və xüsusilə, (o hacət), kainatda təcəlli edən hər bir isim üçün mətlub olduğunda (yəni, hər bir isim, o hacəti istədiyində)...
نَعَمْ، تِلْكَ الْحَاجَةُ كَمَخْزَنِ الْغَايَاتِ لِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ وَلِكَمَالَاتِهَا فِي ظُهُورِهَا بِإِجْرَاءِ أَحْكَامِهَا.
Bəli! O hacət, -o isimlər və o isimlərin, hökmlərini icra etməklə zühur edən kamillikləri üçün- qayələrin bir məxzəni (deposu) kimidir.
فَحِينَئِذٍ تَشْفَعُ جَمِيعُ الْأَسْمَاءِ عِنْدَ مُسَمَّاهَا لِإِسْعَافِ حَاجَةِ ذَلِكَ الْحَبِيبِ
O vaxt, bütün isimlər, O həbibin hacətini ödəmək üçün, Müsəmmaları (yəni, o isimlərin sahibi olan Allah) nəzdində, şəfaət edərlər.
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا كَانَتْ تِلْكَ الْحَاجَةُ كَلَمْحِ الْبَصَرِ سَهْلَةً يَسِيرَةً عَلَى مَالِكِهَا الْكَرِيمِ..
• Və xüsusilə, o hacət, onun kərim Malik'inə, bir göz qırpımı kimi asan və yüngül olduğunda.
وَبِالْخَاصَّةِ إِذَا تَضَرَّعَ ذَلِكَ الْحَبِيبُ بِأَنْوَاعِ التَّضَرُّعَاتِ الْحَزِينَةِ، مُتَذَلِّلًا بِأَنْوَاعِ الْاِفْتِقَارَاتِ الْمُشَفَّعَةِ، مُتَحَبِّبًا بِأَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ الْمَقْبُولَةِ.
• Və xüsusilə, O həbib:
~ həzin tədərrunun;
~ mütəzəllil (təzəllül edən) bir halda, şəfaəti məqbul olan iftiqarların (Allaha qarşı fəqirliyini bilib elan etmələrin);
~ mutəhəbbib (Allaha məhəbbətini göstərən) bir halda, məqbul ibadətlərin
növlərilə tədərru etdiyində...
وَقَدِ اصْطَفَّ خَلْفَهُ - مُؤْتَمِّينَ بِهِ مُؤَمِّنِينَ عَلَى دُعَائِهِ - جَمِيعُ أَفَاضِلِ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ الْخِلْقَةِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ وَالْأَصْفِيَاءِ، وَهُوَ إِنَّمَا يَطْلُبُ مِنْ رَبِّهِ الْكَرِيمِ الْجَنَّةَ وَالْبَقَاءَ وَالسَّعَادَةَ الْأَبَدِيَّةَ وَالرِّضَاءَ.
Və O, kərim olan Rəbb'indən, ancaq, cənnəti, bəqanı (əbədiliyi), əbədi səadəti və rizanı istəyərkən; ənbiya (nəbilər), övliya (vəlilər) və asfiya'dan (ibarət olan) xilqət (yaradılış) ağacının meyvələrinin əfdallarının bütünü, Onu imam qəbul edərək və duasına "amin" deyərək, Onun arxasında səff tutmuşdur.
فَبِالضَّرُورَةِ لَا يُمْكِنُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ أَنْ يَقْبَلَ جَمَالُ هَذِهِ الشَّفَقَةِ الشَّامِلَةِ الْمَشْهُودَةِ بِآثَارِهَا، قُبْحًا غَدَّارًا بِعَدَمِ قَبُولِ مِثْلِ هَذَا الْمَطْلُوبِ الْمَعْقُولِ، مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْمَحْبُوبِ الْمَقْبُولِ!
Bundan dolayı, -zərurətlə- əsərlərilə məşhud və şamil olan bu şəfqətin camalı, belə məqbul Məhbubdan, belə məqul (əqlə uyğun) bir mətlubu qəbul etməməklə qəddar bir çirkinliyi qəbul etməsi, heç bir vəchlə mümkün deyildir.
نَعَمْ، كَمَا أَنَّ ذَلِكَ الْحَبِيبَ الَّذِي هُوَ مَدَارُ الشُّهُودِ وَالْإِشْهَادِ لِلشَّاهِدِ الْأَزَلِيِّ رَسُولٌ.
Bəli! Necə ki,
~ Əzəli Şahid'in şuhud və işhadının mədarı olan O həbib, rəsuldur.
وَبِرِسَالَتِهِ كَاشِفُ طلْسمِ الْكَائِنَاتِ.
~ Və risalətilə, kainat tilsiminin kaşif (kəşf edəni)'dir.
وَدَلَّالُ الْوَحْدَةِ فِي غَمَرَاتِ الْكَثْرَةِ.
~ Və kəsrətin bulurğanları içində, Vəhdətin dəllalıdır.
وَسَبَبٌ لِوُصُولِ السَّعَادَةِ فِي الْجَنَّةِ..
~ Və cənnətdəki səadətin vüsulu üçün bir səbəbdir…
كَذَلِكَ عَبْدٌ؛ فَبِعُبُودِيَّتِهِ كَشَّافُ خَزَائِنِ الرَّحْمَةِ.
Eynilə bunun kimi də; (O):
~ bir abd (qul)'dur; ubudiyyəti (qulluğu) ilə, rəhmət xəzinələrinin kəşşafıdır.
وَسَبَبٌ لِحُصُولِ مَدَارِ السَّعَادَةِ.
~ Və səadət mədarının hüsulu üçün, bir səbəbdir.
وَسَبَبٌ لِوُجُودِ الْجَنَّةِ.
~ Və cənnətin vücudu (varlığı)'na bir səbəbdir.
فَلَوْ فُرِضَ عَدَمُ جَمِيعِ الْأَسْبَابِ غَيْرِ الْمَحْصُورَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلْجَنَّةِ إِلَّا مِثْلُ هَذَا الطَّلَبِ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ الْحَبِيبِ.
-Belə bir Həbib'dən belə bir tələb müstəsna- cənnəti iqtiza edən saysız-hesabsız səbəblərin adəmi (yəni, yoxluğu) fərz edilsə...
لَكَفَى لِإِيجَادِ هَذِهِ الْجَنَّةِ وَوُجُودِهَا مِنْ جُودِ جَوَادٍ يُوجِدُ فِي كُلِّ رَبِيعٍ جِنَانًا مُزَيَّنَةً كَأَنْمُوذَجَاتٍ لِتِلْكَ الْجَنَّةِ.
Hər baharda -o cənnətin nümunələri kimi- müzəyyən baxçaları icad edən bir Cavvad'ın cudu (comərtliyi)'ndən dolayı, (O həbib'in tək bir duası), bu cənnətin icadı və vücuduna kifayət edərdi.
فَمَا هَذِهِ بِأَسْهَلَ مِنْ تِلْكَ، وَمَا هِيَ بِأَصْعَبَ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ.
Bu (yəni, hər baharda müzəyyən baxçaları icad etmək), ondan (yəni, axirəti icad etməkdən), daha asan deyildir. Və o (yəni, axirəti icad etmək), bundan (yəni, hər baharda müzəyyən baxçaları icad etməkdən), Ona daha çətin deyildir.
فَكَمَا يَحِقُّ - وَحَقٌّ أَنْ يُقَالَ، وَقَدْ قِيلَ -: "لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ"
Necə ki, "Əgər Sən olmasaydın, əgər Sən olmasaydın, Mən, fələkləri xəlq etməzdim." demək doğru olur; və deyilməsi, haqqdır və deyilmişdir (də).
يَسْتَحِقُّ أَنْ يُقَالَ: لَوْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا دُعَاؤُكَ لَخَلَقْتُ الْجَنَّةَ لِأَجْلِكَ.
(Eynilə bunun kimi də), "Əgər sadəcə Sənin duan olsaydı, Sənin üçün cənnəti yaradardım." deyilməsinə (də) haqq qazanır.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى ذٰلِكَ الْحَبِيبِ الَّذِى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَفَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَحَيَاةُ الدَّارَيْنِ وَوَسِيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَذُو الْجَنَاحَيْنِ وَرَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَعَلٰى اٰلِهِ وَصَحْبِهِ اَجْمَعِينَ وَعَلٰى اِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ، اٰمِينَ.
Ey Allahımız!
~ 2 kövnün Seyyidi;
~ 2 aləmin Fəxri;
~ 2 yurdun Həyatı;
~ 2 səadətin Vəsiləsi;
~ Zü'l-cənaheyn (2 cinah Sahibi);
~ Səqaleyn (ağır yük daşıyan 2 varlıq: cin və ins)'in Rəsulu
olan O həbib'inə, Onun bütün ailəsi və əshabına və Onun nəbi və mürsəllərdən olan qardaşlarına, salat və salam et. Amin!
----------------------
----------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّهُ يُشَاهَدُ فِي جَرَيَانِ هَذَا الْعَالَمِ آثَارُ سَلْطَنَةٍ مُحْتَشَمَةٍ فِي تَسْخِيرِ الشُّمُوسِ وَالْأَقْمَارِ وَالْأَشْجَارِ وَالْأَنْهَارِ
(6) Lasiyyəma:
Bu aləmin cərəyanında, -günəşlər və ayların; ağaclar və çayların təsxiri (boyun əydirilməsi)'ndə- ehtişamlı bir səltənətin əsərləri müşahidə edilir
فَيُعْلَمُ أَنَّ لِمُتَصَرِّفِ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ سَلْطَنَةً مُحْتَشَمَةً فِي رُبُوبِيَّةٍ مُعَظَّمَةٍ
Və (bununla) bilinir ki, bu mövcudatın Mütəsərrif'inin, müəzzəm (əzəmətli) Rububiyyət içində möhtəşəm bir səltənəti vardır.
مَعَ أَنَّ هَذِهِ الدَّارَ -بِسُرْعَةِ تَحَوُّلِهَا أَوْ زَوَالِهَا- كَمَنْزِلٍ فِي خَانٍ أُعِدَّ لِلْمُسَافِرِينَ
Bununla bərabər; -təhəvvül və ya zavalının sürəti (səbəbi) ilə- bu yurd (yəni, dünya):
~ Səfərilər üçün hazırlanan xandakı bir mənzil kimidir.
يُمْلَأُ وَيُفْرَغُ فِي كُلِّ يَوْمٍ
Hər gün doldurulur və boşaldılır.
وَكَمَيْدَانِ امْتِحَانٍ يَتَبَدَّلُ فِي كُلِّ وَقْتٍ
~ Və hər vaxt təbəddül edən (dəyişən) bir imtahan meydanı kimidir.
وَكَمَشْهَرِِ أُحْضِرَ لِإِرَاءَةِ أُنْمُوذَجَاتِ غَرَائِبِ صَنْعَةِ صَاحِبِ الْمَوْجُودَاتِ، وَنمُونَاتِ إِحْسَانَاتِهِ
~ Və mövcudat Sahibinin sənət qəribəliklərinin ənmucəz (nümunə)'lərini və ehsanlarının nümunələrini göstərmək üçün hazırlanan bir məşhər (təşhir/sərgi yeri) kimidir.
وَهَذَا الْمَشْهَرُ يَتَحَوَّلُ فِي كُلِّ زَمَانٍ
Bu məşhər (də), hər zaman təhəvvül edir (dəyişir).
مَعَ أَنَّ الْخَلْقَ وَالْعِبَادَ الَّذِينَ هُمْ كَالرَّعِيَّةِ وَمَدَارِ السَّلْطَنَةِ اجْتَمَعُوا فِي ذَلِكَ الْمَنْزِلِ
Bununla bərabər,
~ Rəiyyət və səltənətin mədarı kimi olan xəlq (yəni, məxluqat) və ibad (yəni, qullar), o mənzildə ictima etmiş (toplanmış)'lardır.
وَحَضَرُوا ذَلِكَ الْمَيْدَانَ مُسْتَمِعِينَ نَاظِرِينَ بِمِقْدَارِ سُؤَالٍ وَجَوَابٍ
~ Və o meydanda, -dinləyici və nəzər edənlər olaraq- bir sual və cavab miqdarı qədər hazır olmuşlardır (və ya iştirak etmişlərdir).
وَهُمْ عَلَى نِيَّةِ الْخُرُوجِ فِي كُلِّ زَمَانٍ
~ Və onlar, hər an, xuruc (çıxma) niyyətindədirlər.
وَتَوَقَّفُوا قَلِيلًا فِي ذَلِكَ الْمَشْهَرِِ وَهُمْ عَلَى قَصْدِ التَّفَرُّقِ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَأَوَانٍ.
~ Və onlar, o məşhərdə, -hər vaxt və hər an ayrılma qəsdində olaraq- az bir vaxt dayanmışlardır.
فَهَذِهِ الْحَالَةُ تَقْتَضِي بِالضَّرُورَةِ أَنْ يُوجَدَ خَلْفَ هَذَا الْمَنْزِلِ الْفَانِي وَالْمَيْدَانِ الْمُتَغَيِّرِ وَبَعْدَ هَذَا الْمَشْهَرالْمُتَبَدَّلِ، قُصُورٌ دَائِمَةٌ وَمَسَاكِنُ أَبَدِيَّةٌ وَخَزَائِنُ مُفَتَّحَةُ الْأَبْوَابِ مَشْحُونَةٌ مِنْ جَيِّدَاتِ أُصُولِ تِلْكَ الْأُنْمُوذَجَاتِ الْمَغْشُوشَاتِ لِتَقُومَ تِلْكَ السَّلْطَنَةُ السَّرْمَدِيَّةُ الْمَشْهُودُ عَلَيْهَا
Bundan dolayı, bu hal, zəruri olaraq, üzərinə şahid olunan o sərmədi səltənətin qaim olması üçün, bu fane mənzil və mütəğayyir (dəyişən) meydan arxasında; və bu mutəbəddəl (dəyişən) məşhərdən sonra, daimi qəsrlər və əbədi məskənlərin; və qapıları açılmış və məğşuş (qatqısı olan, əsl olmayan) o nümunələrin əsllərinin yaxşıları ilə doldurulmuş xəzinələrin mövcud olmasını iqtiza edir.
إِذْ مِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَكُونَ قِيَامُ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُحْتَشَمَةِ بِأَمْثَالِ هَذِهِ الْفَانِيَاتِ الْوَانِيَاتِ الزَّائِلَاتِ الذَّلِيلَاتِ!
Çünki, bu möhtəşəm (ehtişamlı) Rububiyyətin qiyamı (ayaqda durması, var olması)'nın, bu zəif fanelər və zəlil zaillərin misillərilə olması, muhaldandır.
نَعَمْ، كَمَا يَتَفَطَّنُ مَنْ لَهُ أَدْنَى شُعُورٍ إِذَا صَادَفَ فِي طَرِيقِهِ مَنْزِلًا أَعَدَّهُ مَلِكٌ كَرِيمٌ فِي الطَّرِيقِ لِمُسَافِرِيهِ الَّذِينَ يَذْهَبُونَ إِلَيْهِ.
Bəli! Necə ki, kiçik bir şüuru olan, kərim bir Məlik'in, Özünə gəlməkdə olan qonaqları üçün, yolda hazırlamış olduğu bir mənzilə yolu üzərində təsadüf etdiyində, başa düşər ki...
ثُمَّ إِنَّ المَلِكَ قَدْ صَرَفَ مَلَايِينَ الدَّنَانِيرِ لِتَزْيِينِ المَنْزِلِ لِتَنَزُّهِ لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ
-Sonra-, şübhəsiz, (bu) Məlik, mənzilin təzyini; və tək bir gecənin tənəzzühü üçün, milyonlar dinar xərcləmişdir.
ثُمَّ رَأَى أَنَّ أَكْثَرَ المُزَيَّنَاتِ صُوَرٌ وَأَنْمُوذَجَاتٌ!
Sonra gördü ki, müzəyyənat (təzyin edilənlər)'in əksəriyyəti, surətlər və nümunələrdir.
ثُمَّ رَأَى المُسَافِرِينَ يَذُوقُونَ مِنْ هَذَا
Sonra, qonaqları gördü, (ki) onlar, bundan (yəni, təzyinin bir qismindən) dadmaqdadırlar.
وَذَلكَ لِلطَّعْمِ لَا لِلشِّبَعِ
Halbuki o, dad üçündür; doymaq üçün deyil.
إِذْ لَا يَشْبَعُونَ مِنْ شَيْءٍ
Çünki, heç bir şeydən doymurlar.
وَيَأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ بِـ "فُوتُوغْرَافِهِ" المَخْصُوصِ صُوَرَ مَا فِي المَنْزِلِ
Və (qonaqlardan) hər biri, xüsusi foto aparatı ilə, mənzildəki şeylərin surətlərini əxz edir (götürür, qeyd edir).
وَيَأْخُذُ خُدَّامُ المَلِكِ أَيْضًا صُوَرَ مُعَامَلَاتِهِمْ بِغَايَةِ الدِّقَّةِ..
Və Məlik'in xidmətçiləri də, onların muamələlərinin surətlərini, nəhayət diqqətlə əxz (yəni, qeyd) edirlər.
ثُمَّ رَأَى أَنَّ المَلِكَ يُخَرِّبُ فِي كُلِّ يَوْمٍ أَكْثَرَ تِلْكَ المُزَيَّنَاتِ الغَالِيَاتِ القِيمَةِ، وَيُجَدِّدُ لِضُيُوفِهِ الجُدُدِ مُزَيَّنَاتٍ أُخْرَى..
Sonra gördü ki, Məlik, hər gün, qiyməti bahalı olan o müzəyyənatın əksəriyyətini təxrib edir; və təzə qonaqları üçün başqa müzəyyənat ilə təzələyir.
وَيَتَفَهَّمُ بِلَا شَكٍّ أَنَّ لِصَاحِبِ هَذَا المَنْزِلِ المُؤَقَّتِ مَنَازِلَ عَالِيَةً دَائِمَةً، وَثَرْوَةً غَالِيَةً مَخْزُونَةً، وَسَخَاوَةً عَظِيمَةً كَرِيمَةً
(Kiçik bir şüuru olan), şəkksiz fəhm edər ki, bu müvəqqəti mənzil Sahib'inin, ali və daimi mənzilləri; bahalı və məxzun (depolanmış) sərvəti; əzəmətli və kərim səxavəti vardır.
وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يُشَوِّقَ إِلَى مَا عِنْدَهُ وَيُرَغِّبَهُمْ فِيمَا ادَّخَرَهُ لَهُمْ..
Və O, nəzdində olanlara təşviq etmək; və onları, onlar üçün iddixar etdiyi (yığıb ehtiyata qoyduğu; depoladığı) şeylərə rəğbətləndirmək istəyir.
كَذَلِكَ؛ لَا بُدَّ أَنْ يَتَفَطَّنَ الْإِنْسَانُ أَنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لِذَاتِهَا وَبِذَاتِهَا
Eynilə bunun kimi də;
• İnsanın başa düşməsi labüddür ki, şübhəsiz, bu dünya, zatı üçün deyildir (yəni, öz zatı üçün deyil; qonaqları üçün yaradılmışdır); və zatı ilə deyildir (yəni, öz-özünə meydana gəlməmişdir).
بَلْ إِنَّمَا هِيَ مَنْزِلٌ تُمْلَأُ وَتُفْرَغُ بِحُلُولٍ وَارْتِحَالٍ.
Əksinə, o, ancaq, gəlmək ilə doldurulan; və köçmək ilə boşaldılan bir mənzildir.
وَأَنَّ سَاكِنِيهَا مُسَافِرُونَ، يَدْعُوهُمْ رَبٌّ كَرِيمٌ إِلَى دَارِ السَّلَامِ..
• Və şübhəsiz, (insanın başa düşməsi lazımdır ki), onun (yəni, dünyanın) sakinləri, qonaqdırlar. Kərim olan bir Rəbb, onları, daru's-salam (salam, əmin-amanlıq yurdu olan cənnət)'ə dəvət edir (çağırır).
وَأَنَّ هَذِهِ التَّزْيِينَاتِ لَيْسَتْ لِلتَّلَذُّذِ بِالتَّنَزُّهِ فَقَطْ،
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), bu təzyinat, sadəcə tənəzzüh (gəzmək) ilə tələzzüz (ləzzətlənmək) üçün deyildir.
بِدَلِيلِ أَنَّهَا تُلِذُّكَ آنًا، ثُمَّ تُؤْلِمُكَ بِفِرَاقِهَا أَزْمَانًا
Belə olmasının dəlili ilə:
Şübhəsiz o (yəni, təzyinat), sənə:
~ bir an ləzzət; sonra da,
~ firaqı (ayrılığı) ilə də, çox zamanlar ələm
verir.
وَتُذِيقُكَ وَتَفْتَحُ اشْتِهَاءَكَ
Sənə daddırır və iştahını açır;
ثُمَّ لَا تُشْبِعُكَ لِقِصَرِ عُمُرِهَا أَوْ قِصَرِ عُمُرِكَ
Sonra isə, səni -(ya) onun; ya da sənin ömrün qısa olduğu üçün- doyurmur.
بَلْ إِنَّمَا هِيَ لِلْعِبْرَةِ وَلِلشُّكْرِ، وَلِلشَّوْقِ إِلَى أُصُولِهَا الدَّائِمَةِ وَلِغَايَاتٍ عُلْوِيَّةٍ..
Əksinə, bu (təzyinat), ancaq:
~ ibrət;
~ şükr;
~ daimi əsllərinə təşviq; və
~ ülvi qayələr
üçündür.
وَأَنَّ هَذِهِ الْمُزَيَّنَاتِ صُوَرٌ وَأَنْمُوذَجَاتٌ لِمَا ادَّخَرَهُ الرَّحْمَنُ فِي الْجِنَانِ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), bu müzəyyənat, Rahmən (olan Allah)'ın, əhl-i iman üçün, cənnətlərdə iddixar etdiyi nemətlərin surət və nümunələridir.
وَأَنَّ هَذِهِ الْمَصْنُوعَاتِ الْفَانِيَاتِ لَيْسَتْ لِلْفَنَاءِ
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), bu fane məsnuat (sənət əsərləri), fəna (fanelik) üçün deyildir.
بَلِ اجْتَمَعَتِ اجْتِمَاعًا قَصِيرًا
Əksinə, onlar, qısa bir ictima ilə ictima etmişlərdir; (ta ki):
لِتُؤْخَذَ صُوَرُهَا وَتَمَاثِيلُهَا وَمَعَانِيهَا وَنَتَائِجُهَا،
~ Surətləri, timsalları, mənaları və nəticələri əxz edilsin; və
فَيُنْسَجَ مِنْهَا مَنَاظِرُ دَائِمَةٌ لِأَهْلِ الْأَبَدِ،
~ əhlul-əbəd üçün, ondan daimi mənzərələr nəsc edilsin (toxunulsun); və ya
أَوْ يَصْنَعَ مِنْهَا مُحَوِّلُهَا مَا يَشَاءُ فِي عَالَمِ الْبَقَاءِ.
~ məsnuat (sənət əsərləri)'ni təhvil edən (Allah), bəqa (əbədiyyət) aləmində, istədiyini ondan düzəltsin.
وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ، بَلِ الْفَنَاءُ الصُّورِيُّ تَمَامُ الْوَظِيفَةِ وَتَرْخِيصٌ لَهُ، أَنَّ الْفَانِيَ يَفْنَى بِوَجْهٍ وَيَبْقَى بِوُجُوهٍ غَيْرِ مَحْصُورَةٍ!
Və fane (olan bir şey)'in, bir cəhətlə fane olub (yəni, faneləşib) saysız cəhətlərlə daimi qalması, əşyanın, bəqa üçün olub, fəna (fanelik) üçün olmadığına dəlildir. Hətta, suri (yəni, zahiri) fəna, vəzifənin tamamlanmasıdır və onun üçün bir tərxisdir.
مَثَلًا: انْظُرْ مِنْ كَلِمَاتِ الْقُدْرَةِ إِلَى هَذِهِ الزَّهْرَةِ الَّتِي تَنْظُرُ إِلَيْنَا فِي وَقْتٍ قَصِيرٍ، ثُمَّ تَفْنَى
Məsələn, qüdrət kəlimələrindən olan -qısa bir vaxtda bizə nəzər edib sonra fane olan- bu çiçəyə bir nəzər sal!
تَرَاهَا كَالْكَلِمَةِ الَّتِي تَزُولُ
Sən, onu, yox olan bir kəlimə kimi görərsən.
لَكِنْ تُودِعُ بِإِذْنِ اللهِ فِي الْآذَانِ أُلُوفَ تَمَاثِيلِهَا، وَفِي الْعُقُولِ -بِعَدَدِ الْعُقُولِ- مَعَانِيَهَا
Lakin, -Allahın iznilə- minlər timsallarını, qulaqlarda; və mənalarını (da), ağıllar ədədincə ağıllarda əmanət buraxar.
إِذْ هِيَ وَقْتَ تَمَامِ الْوَظِيفَةِ تُبْقِي وَتُودِعُ فِي حَافِظَتِنَا وَفِي حَافِظَةِ كُلِّ مَنْ رَآهَا فِي الشَّهَادَةِ، وَفِي بُذُورِهَا فِي الْغَيْبِ صُوَرَهَا وَمَعَانِيَهَا
Çünki o (yəni, o çiçək), vəzifəsinin tamamlanması vaxtında, surət və mənalarını, şəhadət (aləmi)'ndə hafizə (yaddaş)'larımızda və onu görənlərin bütününün hafizəsində; qeyb (aləmi)'ndə isə toxumlarında əbədi buraxar və əmanət edər.
حَتَّى كَأَنَّ حَافِظَةَ كُلِّ مَنْ نَظَرَ إِلَيْهَا وَكُلَّ بُذَيْرَاتِهَا فُوتُوغْرَافَاتٌ لِحِفْظِ زِينَةِ صُوَرِهَا، وَمَنَازِلُ لِبَقَائِهَا.
Ta ki, ona nəzər edən hər kəsin hafizəsi və bütün toxumcuqları, surətlərinin zinətinin hifzi üçün, bir foto aparat; və bəqası (əbədiliyi) üçün (isə), mənzillər kimidir.
وَقِسْ عَلَيْهَا مَا فَوْقَهَا وَمَا فَوْقَ مَا فَوْقَهَا مِنْ ذَوِي الْأَرْوَاحِ الْبَاقِيَةِ.
Və onu (yəni, o çiçəyi), onun fövqündə olan və onun fövqünün fövqündə olan ilə, (yəni), baqi (əbədi) ruh sahiblərilə qiyas et!
وَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ سُدًى غَارِبُهُ عَلَى عُنُقِهِ يَسْرَحُ كَيْفَ يَشَاءُ
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), insan, ipi boynunda olan və istədiyi yerdə dolaşan başıboş (öz-başına) deyildir.
بَلْ تُؤْخَذُ صُوَرُ أَعْمَالِهِ، وَتُكْتَبُ وَتُحْفَظُ نَتَائِجُ أَفْعَالِهِ لِيُحَاسَبَ
Əksinə, mühasibə edilmək üçün, əməllərinin surətləri əxz edilir; fellərinin nəticələri yazılır və hifz edilir.
وَإِنَّ التَّخْرِيبَاتِ الْخَرِيفِيَّةَ لِلْمَصْنُوعَاتِ الْجَمِيلَاتِ الرَّبِيعِيَّةِ، إِنَّمَا هِيَ
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), bahara aid cəmil məsnuatın payıza aid təxribatı, ancaq:
تَرْخِيصَاتٌ بِتَمَامِ الْوَظِيفَاتِ
~ vəzifələrinin tamamlanması ilə tərxislərdir;
وَتَفْرِيغَاتٌ لِوُفُودِ مَخْلُوقَاتٍ جَدِيدَاتٍ،
~ yeni məxluqat heyəti üçün (yer) boşaltmalardır;
وَإِحْضَارَاتٌ لِنُزُولِ مَصْنُوعَاتٍ مُوَظَّفَاتٍ،
~ müvəzzəf (vəzifəli) məsnuatın qonaqlaması üçün hazırlıqlardır;
وَتَنْبِيهَاتٌ لِلْغَفَلَاتِ وَالسَّكَرَاتِ.
~ və qəflət və sərxoşluqlar üçün tənbehlərdir.
وَإِنَّ لِصَانِعِ هَذَا الْعَالَمِ عَالَمًا آخَرَ بَاقِيًا يَسُوقُ إِلَيْهِ عِبَادَهُ وَيُشَوِّقُهُمْ إِلَيْهِ
• (Və insanın başa düşməsi lazımdır ki), bu aləmin Sani'sinin, başqa (və) əbədi bir aləmi vardır. Qullarını ora sövq və onları ora təşviq edir.
وَإِنَّهُ قَدْ أَعَدَّ لَهُمْ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ.
• Və (insanın başa düşməsi lazımdır ki), O, onlar üçün elə şeylər hazırlamışdır ki:
~ nə göz görmüş;
~ nə qulaq eşitmiş;
~ nə də bəşər qəlbinə xutur etmiş (gəlmiş)'dir.
---------------------
---------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ لِمُتَصَرِّفِ هَذَا الْعَالَمِ حَفِيظِيَّةً تَامَّةً
(7) Lasiyyəma:
(Əsərlərilə bilinir ki), bu aləm Mütəsərrif'inin, tam bir hafiziyyəti vardır.
بِحَيْثُ لَا تُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا تَحْفَظُهَا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ.
Elə ki, nə kiçik-nə böyük (heç bir şeyi) buraxmır; onları, mübin bir kitabda hifz edir.
وَمِنْ أَبْوَابِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبِينِ النِّظَامُ وَالْمِيزَانُ الْمَشْهُودَانِ
Və məşhud nizam və mizan, bu mübin kitabın bablarındandır.
إِذْ نُشَاهِدُ أَنَّ كُلَّ مَا تَمَّ عُمُرُهُ بِتَمَامِ وَظِيفَتِهِ، وَذَهَبَ عَنِ الْوُجُودِ فِي عَالَمِ الشَّهَادَةِ
Çünk biz, müşahidə edirik ki, vəzifəsinin tamamlanması ilə ömrü tamamlanan; və şəhadət aləmində vücud (yəni, varlıq)'dan gedən şeylərin hamısını,
يُثْبِتُ فَاطِرُهُ كَثِيرًا مِنْ صُوَرِهِ فِي أَلْوَاحٍ مَحْفُوظَةٍ،
~ Onun Fatir'i, onun surətlərindən bir çoxunu, lövh-i məhfuz (qorunan lövhələr)'də sabit edir (yerini bərkidir);
وَيَنْقُشُ أَكْثَرَ تَارِيخِ حَيَاتِهِ فِي نَوَاتَاتِهِ وَنَتَائِجِهِ،
~ Əksər tarixçe-i həyatını, toxumları və nəticələrində nəqş edir;
وَيُبْقِيهِ فِي مَرَايَا مُتَعَدِّدَةٍ غَيْبًا وَشَهَادَةً.
~ Və qeyb (aləmin)'də və şəhadət (aləmin)'də, bir çox aynalarda, onu əbədiləşdirir.
حَتَّى كَأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَشْيَاءِ مُوَظَّفُونَ بِأَخْذِ صُورَةِ جَرَيَانِ مُعَامَلَةِ الْأَشْيَاءِ الْمُجَاوِرِينَ لَهَا.
Ta ki, sanki əşyadan bir çoxu, özünə qonşu olan əşyanın muamələsindəki cərəyanın surətini əxz etməklə vəzifəlidirlər.
فَإِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ إِلَى حَافِظَةِ الْبَشَرِ وَثَمَرَةِ الشَّجَرِ وَنَوَاةِ الثَّمَرِ وَبِذْرِ الزَّهْرِ، لِتَفْهَمَ عَظَمَةَ إِحَاطَةِ قَانُونِ الْحِفْظِ وَالْحَفِيظِيَّةِ، حَتَّى فِي السَّيَّالَاتِ الزَّائِلَاتِ.
Əgər hifz və hafiziyyət qanunun əhatəsinin əzəmətini -hətta, zail səyyalat (axıb gedən şeylər)'də belə- fəhm etmək istəyirsənsə, bəşərin hafizəsi (yaddaşı), ağacın meyvəsi, meyvənin çəyirdəyi və çiçəyin toxumuna bir nəzər sal!
فَقِسْ مِنْ هَذَا قُوَّةَ جَرَيَانِ هَذِهِ الْحَفِيظِيَّةِ فِي الْأُمُورِ الْمُهِمَّةِ الْمُثْمِرَةِ فِي الْعَوَالِمِ الْغَيْبِيَّةِ وَالْأُخْرَوِيَّةِ.
Bundan (yəni, hafiziyyətin, zail səyyalat/axıb gedən şeylərdə və qiymətsiz əşyadakı əhatəsinin əzəmətindən) də, qeybi və uxrəvi (axirətə aid) aləmlərdə, mühim və müsmir (səmərə, meyvə verən) işlər haqqında, bu hafiziyyətin cərəyan etmə qüvvətini bir qiyas et!
فَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْمُحَافَظَةِ التَّامَّةِ
Bu tam mühafizədən fəhm edilir ki:
أَنَّ لِصَاحِبِ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ اهْتِمَامًا عَظِيمًا بِانْضِبَاطِ مَا يَجْرِي فِي مُلْكِهِ
~ Bu mövcudat Sahib'inin, mülkündə cərəyan edən şeyləri zəbt etmək (xüsusun)'da, əzəmətli bir ehtimamı vardır;
وَأَنَّ لَهُ نِهَايَةَ دِقَّةٍ فِي وَظِيفَةِ حَاكِمِيَّتِهِ
~ Və Onun, hakimiyyət vəzifəsində, nəhayət diqqəti vardır.
وَانْتِظَامًا تَامًّا فِي سَلْطَنَةِ رُبُوبِيَّتِهِ
~ Və Rububiyyət səltənətində, tam bir intizamı vardır.
بِحَيْثُ يَكْتُبُ وَيَسْتَكْتِبُ أَدْنَى حَادِثَةٍ وَأَهْوَنَ عَمَلٍ وَأَقَلَّ خِدْمَةٍ
Elə ki, ən kiçik bir hadisəni, əhvən (ən asan) bir əməli və ən kiçik bir xidməti (belə), yazır və yazdırır.
وَيَأْمُرُ -بِالْأَمْرِ التَّكْوِينِيِّ- بِأَخْذِ صُورَةِ كُلِّ مَا يَجْرِي فِي مُلْكِهِ
Təkvini bir əmrlə, mülkündə cərəyan edən bütün hər şeyin surətini əxz etməyi əmr edir.
وَيَحْفَظُ وَيَسْتَحْفِظُ كُلَّ فِعْلٍ وَعَمَلٍ.
Hər bir feli və əməli hifz edir və hifz edilməsini istəyir.
فَهَذِهِ الْحَفِيظِيَّةُ تُشِيرُ بَلْ تُصَرِّحُ بَلْ تَسْتَلْزِمُ الْمُحَاسَبَةَ.
Bu hafiziyyət, bir mühasibəyə işarət edir; hətta, təsrih (açıqca bəyan, elan) edir; hətta istilzam edir.
وَبِالْخَاصَّةِ فِي أَعْظَمِ الْأَعْمَالِ وَأَهَمِّهَا مِنْ أَكْرَمِ الْمَخْلُوقَاتِ وَأَشْرَفِهَا أَيْ الْإِنْسَانِ.
Və xüsusilə, məxluqatın əkrəmi (ən kərimi)'ndən, əşrəfi (ən şərəflisi)'ndən, yəni insandan (sadir olan) ən əzəmətli və ən mühim əməllərdə, (bir mühasibəni istilzam edir)…
لِأَنَّ الْإِنْسَانَ:
Çünki insan,
كَالشَّاهِدِ عَلَى كُلِّيَّاتِ شُؤُونِ الرُّبُوبِيَّةِ،
~ Rububiyyətin külli şuunatına bir şahid kimidir.
وَكَالدَّلَّالِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي دَوَائِرِ الْكَثْرَة
~ kəsrət dairələrində, İlaha aid vahdaniyyətə bir dəllal kimidir;
وَكَالْمُشَاهِدِ وَالضَّابِطِ عَلَى تَسْبِيحَاتِ الْمَوْجُودَاتِ، وَهَكَذَا..
~ Və mövcudatın təsbihlərinə, bir müşahid (müşahidə edən) və zabit (zəbt edən) kimidir. Və beləcə...
مِمَّا لَا يُعَدُّ مِنْ أَسْبَابِ تَكْرِيمِهِ بِالْأَمَانَةِ وَتَقْلِيدِهِ بِالْخِلَافَةِ.
(Yuxarıda zikr edilən bu vəsflər), insanı əmanətlə şərəfləndirməyin; və xilafəti onun boynuna asmağın (yəni, vəzifələndirməyin) saysız-hesabsız səbəblərindəndir.
فَمَعَ هَذَا ﴿أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى﴾ [القيامة: ٣٦] وَلَا يُسْأَلَ غَدًا؟ كَلَّا..
Bununla bərabər, “İnsan, öz başıboş buraxılacağını və sabah sorğu-sual edilməyəcəyinimi hesab edir?” (Qiyamət: 36) Xeyr.
بَلْ لَيُحَاسَبُ عَلَى السَّبَدِ وَاللَّبَدِ
Əksinə, qıldan və yundan (yəni, ən əhəmiyyətsiz şeylərdən belə) hesaba çəkiləcəkdir.
وَسَيَذْهَبُ إِلَى الْحَشْرِ وَالْأَبَدِ.
Və haşr və əbədə gedəcəkdir.
وَمَا الْحَشْرُ وَالْقِيَامَةُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَتِهِ إِلَّا كَالرَّبِيعِ وَالْخَرِيفِ.
Haşr və qiyamətin Onun qüdrətinə nisbəti, ancaq bahar və payız kimidir.
فَكُلُّ الْوُقُوعَاتِ الْمَاضِيَةِ مُعْجِزَاتُ قُدْرَتِهِ
Keçmişə aid bütün vaqeələr, Onun qüdrət möcüzələridir.
تَشْهَدُ قَطْعًا عَلَى أَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ الْإِمْكَانَاتِ الِاسْتِقْبَالِيَّةِ.
(Bu möcüzələr), qətiyyətlə şəhadət edir ki, O, gələcəyə aid bütün imkanata, qadirdir.
-----------------------
-----------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ مَالِكَ هَذَا الْعَالَمِ قَدْ وَعَدَ مُكَرَّرًا بِمَا إِيجَادُهُ عَلَيْهِ هَيِّنٌ سَهْلٌ يَسِيرٌ
(8) Lasiyyəma:
Bu aləmin Maliki, icadı Özünə yüngül, asan və bəsit olan şeyi (yəni, axirəti), mükərrərən (təkrar-təkrar) vəd etmişdir.
وَوُجُودُهُ لِخَلْقِهِ وَعِبَادِهِ مُهِمٌّ بِلَا نِهَايَةٍ، وَغَالٍ بِلَا غَايَةٍ.
Və onun (yəni, vəd etdiyi şeyin) varlığı, məxluqatı və qulları üçün, nəhayətsiz mühim və son dərəcə qiymətlidir.
مَعَ أَنَّ خُلْفَ الْوَعْدِ فِي غَايَةِ الضِّدِّيَّةِ لِعِزَّةِ اقْتِدَارِهِ وَمَرْحَمَةِ رُبُوبِيَّتِهِ
Bununla bərabər, xulfu'l-və'd (vədinə xilaf çıxması), iqtidarının izzəti və Rububiyyətinin mərhəmətinə, nəhayət ziddiyyət içindədir.
إِذْ خُلْفُ الْوَعْدِ نَتِيجَةُ الْجَهْلِ أَوَّلًا وَالْعَجْزِ آخِرًا.
Çünki, xulfu'l-və'd, əvvələn, cəhalətin; axirən də, acizliyin nəticəsidir.
فَخُلْفُ الْوَعْدِ مُحَالٌ عَلَى الْعَلِيمِ الْمُطْلَقِ وَالْقَدِيرِ الْمُطْلَقِ.
Və xulfu'l-və'd, mütləq Alim və Qadir (olan Allah)'a (yəni, Onun üçün) muhaldır.
فَلَيْسَ إِيجَادُ الْحَشْرِ بِانْقِلَابَاتِهِ وَبِجَنَّاتِهِ بِأَعْسَرَ عَلَيْهِ مِنْ إِيجَادِ الرَّبِيعِ بِتَحَوُّلَاتِهِ وَبِجِنَانِهِ.
Haşrın, (bütün) inqilabları və cənnətlərilə icadı; baharın, (bütün) təhəvvülləri və baxçaları ilə icadından, Ona (yəni, Onun üçün) daha çətin deyildir.
وَأَمَّا وَعْدُهُ سُبْحَانَهُ فَثَابِتٌ بِتَوَاتُرِ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ بِإِجْمَاعِ جَمِيعِ الْأَصْفِيَاءِ.
O (subhənəhu)'nun vədinə gəlincə, (o vəd), bütün Nəbi'lərin təvatürü; və bütün asfiyanın icması ilə sabitdir.
اِسْتَمِعْ قُوَّةَ وَعْدِهِ سُبْحَانَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ:
Bu ayədən, O (subhənəhu)'nun vədinin qüvvətinə bir qulaq ver:
اَللّٰهُ لٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيٰمَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدَيثًا
"Özündən başqa ilah olmayan Allah, baş verəcəyinə şübhə edilməyən Qiyamət günü, sizi mütləq bir yerə toplayacaqdır. Verdiyi xəbərdə Allahdan daha doğru söyləyən kim ola bilər?" (Nisa/87)
قُتِلَ الْاِنْسَانُ مَا اَكْفَرَهُ
"Qoy ölsün kafir insan! O, necə də nankordur!" (Əbədə/17)
لَا يُصَدِّقُ حَدِيثَ مَنْ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتُ كَلِمَاتُهُ الصَّادِقَةُ بِالْحَقِّ، وَهَذِهِ الْكَائِنَاتُ آيَاتُهُ النَّاطِقَةُ بِالصِّدْقِ
(O kafir),
~ bu mövcudat, Onun haqq ilə sadiq kəlimələri; və
~ bu kainat, Onun sidq ilə natiq ayələri
olan Kimsə'nin sözünü təsdiq etmir.
وَيَعْتَمِدُ عَلَى هَذَيَانَاتِ وَهْمِهِ وَحَمَاقَاتِ نَفْسِهِ وَأَبَاطِيلِ شَيْطَانِهِ.
Vəhminin həzəyanlarına; nəfsinin axmaqlıqlarına; və şeytanının batillərinə etimad edir.
نَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الْخِذْلَانِ وَمِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَالشَّيْطَانِ.
Xizlən (xəyanət); və nəfs və şeytanın şərrindən, Allaha sığınırıq.
--------------------
--------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّا نُشَاهِدُ فِي هَذَا الْعَالَمِ تَظَاهُرَاتِ رُبُوبِيَّةٍ مُحْتَشَمَةٍ سَرْمَدِيَّةٍ، وَآثَارَ سَلْطَنَةٍ مُشَعْشَعَةٍ مُسْتَقِرَّةٍ.
(9) Lasiyyəma:
Şübhəsiz biz, bu aləmdə, ehtişamlı (və) sərmədi bir Rububiyyət'in təzahürlərini; və muşə'şə (şaşaalı, parlaq) və müstəqarr (qərar qılmış) bir səltənətin əsərlərini müşahidə edirik.
وَقِسْ عَظَمَةَ صَاحِبِ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةِ مِنْ كَوْنِ هَذِهِ الْأَرْضَ بِسُكَّانِهَا كَحَيَوَانٍ مُسَخَّرٍ مُذَلَّلٍ تَحْتَ أَمْرِهِ
~ Bu yer (kürəsi), sakinlərilə bərabər; Onun əmri altında müsəxxər (təsxir edilmiş, boyun əydirilmiş) və müzəlləl (zəlil qılınmış) bir heyvan kimi olmasından, bu Rububiyyət sahibinin əzəmətini qiyas et!
يُحْيِيهَا وَيُمِيتُ، وَيُرَبِّيهَا وَيُدَبِّرُ.
Ona həyat verir və öldürür; onu tərbiyə və tədbir edir.
وَالشَّمْسَ بِسَيَّارَاتِهَا مُسَخَّرَةً مُنَظَّمَةً بِقُدْرَتِهِ
~ Və günəşin, səyyarələrilə bərabər qüdrətinə müsəxxər və münəzzəm (nizamlı) olmasından, (bu Rububiyyət sahibinin əzəmətini qiyas et!)
يُنَظِّمُهَا وَيُدَوِّرُ، وَيُقَدِّرُهَا وَيُكَوِّرُ.
Onu tənzim və tədvir edir (yəni, dairə kimi döndərir); onu təqdir edir (yəni, ona bir qədər yazır) və (sonra da) bükür.
مَعَ أَنَّ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةَ السَّرْمَدِيَّةَ الْمُسْتَمِرَّةَ وَالسَّلْطَنَةَ الْمُسْتَقِرَّةَ الْمُحِيطَةَ - بِشَهَادَةِ تَصَرُّفَاتِهَا الْعَظِيمَةِ الْمُحَيِّرَةِ لِلْعُقُولِ - لَا تَقُومَانِ عَلَى هَذِهِ الْأُمُورِ الزَّائِلَةِ الْوَاهِيَةِ الْمُتَبَدِّلَةِ السَّيَّالَةِ.
Bununla bərabər, bu sərmədi, müstəmirr Rububiyyət; və müstəqirr, muhit səltənət, -əzəmətli və ağılları heyrətə salan təsərrüfatının şəhadətilə- bu zail, vahi (zəif), mütəbəddil (dəyişən) və səyyal (axıb gedən) işlər üzərinə, qaim ola bilməzlər.
وَلَا تُبْنَيَانِ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الدُّنْيَا الْفَانِيَةِ الْمُغَيّرَةِ الْمُتَخَاذِلَةِ الْمُنَغَّصَةِ.
Və fani, muğayyər (dəyişdirilən), mutəxəzil (zəif, öz-özünə dağılan) və munəğğas (zəhərlənmiş və ya kədərə bulanmış) bir dünya üzərinə, (bu sərmədi, müstəmirr Rububiyyət; və müstəqirr, muhit səltənət) bina edilməzlər.
بَلْ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الدُّنْيَا فِي سُرَادِقَاتِ هَذِهِ الرُّبُوبِيَّةِ إِلَّا كَمَيْدَانٍ بُنِيَتْ فِيهِ مَنَازِلُ مُؤَقَّتَةٌ لِلتَّجْرِبَةِ وَالِامْتِحَانِ وَالتَّشْهِيرِ وَالْإِعْلَانِ
Əksinə, bu Rububiyyətin (icraat) pərdələri içindəki bu dünyanın, ancaq, təcrübə, imtahan, təşhir və elan üçün, özündə müvəqqəti mənzillərin bina edildiyi bir meydan kimi olması, mümkündür.
ثُمَّ تُخَرَّبُ وَتُبَدَّلُ بِقُصُورٍ دَائِمَةٍ وَيُسَاقُ إِلَيْهَا الْخَلْقُ.
Sonra, təxrib ediləcək; və daimi qəsrlərə təbdil ediləcək; və məxluqat, ora sövq ediləcəkdir.
فَبِالضَّرُورَةِ لَابُدَّ أَنْ يُوجَدَ لِرَبِّ هَذَا الْعَالَمِ الْفَانِي الْمُتَغَيِّرِ عَالَمٌ آخَرُ بَاقٍ مُسْتَقِرٌّ.
Və zərurətlə, fane və mütəğayyir (dəyişən) bu aləmin Rəbbi üçün, başqa, əbədi və istiqrarlı bir aləmin mövcud olması, labüddür.
وَمَعَ ذَلِكَ قَدْ أَخْبَرَ كُلُّ مَنْ ذَهَبَ مِنَ الظَّاهِرِ إِلَى الْحَقِيقَةِ مِنْ ذَوِي الْأَرْوَاحِ النَّيِّرَةِ وَالْقُلُوبِ الْمُنَوَّرَةِ وَالْعُقُولِ النُّورَانِيَّةِ، وَدَخَلَ فِي حُضُورِ قُرْبِهِ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ أَعَدَّ لِلْمُطِيعِينَ وَالْعَاصِينَ دَارَ مُكَافَأَةٍ وَمُجَازَاةٍ، وَأَنَّهُ يَعِدُ وَعْدًا قَوِيًّا وَيُوعِدُ وَعِيدًا شَدِيدًا
Və bununla bərabər, zahirdən həqiqətə gedən (yəni, keçən) bütün nurlu ruh, münəvvər (nurlandırılmış) qəlb, nurani ağıl sahibləri və O (subhənəhu)'nun "yaxınlığı hüzuru"na daxil olan hər kəs, Onun, mutilər və asilər üçün bir mükafat və mücazat yeri hazırladığını, qüvvətli bir şəkildə vəd və şiddətli bir şəkildə vəid (təhdid) etdiyini xəbər vermişlərdir.
وَهُوَ أَجَلُّ وَأَقْدَسُ مِنْ أَنْ يَذِلَّ وَيَتَذَلَّلَ بِخُلْفِ الْوَعْدِ
Və O, xulfu'l-və'd ilə zəlil olmaq və (Özünü) zəlil etməkdən, son dərəcə uca və müqəddəsdir.
وَأَعْلَى وَأَعَزُّ مِنْ أَنْ يَعْجِزَ عَنْ إِنْجَازِ الْوَعِيدِ.
Və vəid (təhdid)'ini yerinə yetirməkdən aciz olmaqdan da, son dərəcə uca və izzətlidir.
مَعَ أَنَّ الْمُخْبِرِينَ الَّذِينَ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالْأَوْلِيَاءُ وَالْأَصْفِيَاءُ مُتَوَاتِرُونَ، وَأَهْلُ اخْتِصَاصٍ لِمِثْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bununla bərabər, müxbir (xəbər verən)'lər olan Nəbilər, vəlilər və asfiya(lar), mütəvatirdirlər; və belə bir məsələdə, əhl-i ixtisasdırlar.
وَقَدْ أَجْمَعُوا وَاتَّفَقُوا - مَعَ تَخَالُفِهِمْ فِي الْمَسَالِكِ وَالْمَشَارِبِ وَالْمَذَاهِبِ - عَلَى هَذَا الْإِخْبَارِ الَّذِي تُؤَيِّدُهُ الْكَائِنَاتُ بِآيَاتِهَا.
Məsləkləri, məşrəbləri və məzhəblərində bir-birilərinə müxalifət etmələrinə rəğmən, kainatın, ayələrilə təyid etdiyi (dəstəklədiyi) bu ixbar (xəbər vermə)'də, onlar, icma və ittifaq etmişlərdir.
فَهَلْ عِنْدَكَ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ حَدِيثٌ أَصْدَقُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ؟
Ey insan! Sənin nəzdində, bu sözdən daha sadiq bir söz, vardırmı?
فَهَلْ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ خَبَرٌ أَصْدَقَ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ وَأَحَقَّ؟
Və bu xəbərdən daha sadiq və daha haqq bir xəbərin olması, mümkündürmü?
------------------------
------------------------
وَلَاسِيَّمَا: أَنَّ مُتَصَرِّفَ هَذَا الْعَالَمِ يُظْهِرُ فِي كُلِّ وَقْتٍ - يَوْمًا وَسَنَةً وَقَرْنًا وَدَوْرًا - فِي مَيْدَانِ الْأَرْضِ الْمُؤَقَّتِ الضَّيِّقِ كَثِيرًا مِنْ أَمْثَالِ ذَلِكَ الْمَيْدَانِ الْأَكْبَرِ الْأَوْسَعِ، وَمِنْ نَمُونَجَاتِهِ وَمِنْ إِشَارَاتِهِ.
(10) Lasiyyəma:
Bu aləmin Mütəsərrifi, hər vaxt, -hər gün, hər il, hər əsr və hər dövr- müvəqqət və dar yer (kürəsi) meydanında, daha böyük və geniş olan o meydanın bir çox misallarını, nümunələrini və işarətlərini izhar edir.
فَإِنْ شِئْتَ فَتَأَمَّلْ فِي كَيْفِيَّةِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ فِي الْحَشْرِ الرَّبِيعِيِّ
Əgər istəyirsənsə, bahara aid haşrda, yerin ihya keyfiyyəti haqqında bir təəmmül et (dərindən-dərinə bir düşün)!
كَيْ تَرَى قَرِيبًا مِنْ ثَلَاثِمِائَةِ أَلْفِ حَشْرٍ وَنَشْرٍ بِكَمَالِ الِانْتِظَامِ فِي مِقْدَارِ سِتَّةِ أَيَّامٍ
300.000-ə yaxın haşr və nəşri mükəmməl intizam ilə 6 gün miqdarında görməyin üçün...
وَبِكَمَالِ الِامْتِيَازِ وَالتَّشْخِيصِ مَعَ غَايَةِ اخْتِلَاطِ تِلْكَ الْأَمْوَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ الْمُشْتَبِكَةِ الْمُنْتَشِرَةِ
Bu qeyr-i məhsur (həsr edilə bilməyən, saysız-hesabsız), müştəbək (şəbəkələnmiş, bir-biri içinə keçmiş) və müntəşir (yayılmış) olan ölülərin, son dərəcə ixtilat (qarışıqlıq) ilə bərabər, mükəmməl imtiyaz və təşxis ilə.
مُتَدَاخِلَةً فِي صَحِيفَةِ الْأَرْضِ!
Yer səhifəsində mütədaxil (iç-içə girmiş).
(×:)
Bu qeyr-i məhsur (həsr edilə bilməyən, saysız-hesabsız), müştəbək (şəbəkələnmiş, bir-biri içinə keçmiş) və müntəşir (yayılmış) olan ölülərin, -son dərəcə ixtilat (qarışıqlıq) ilə bərabər, 6 gün miqdarında mükəmməl imtiyaz və təşxis ilə 300.000-ə yaxın- haşr və nəşrini, yer səhifəsində mütədaxil (iç-içə girmiş) görmək üçün, bahara aid haşrda, yerin ihya keyfiyyəti haqqında, bir təəmmül et (dərindən-dərinə bir düşün)!
فَمَنْ يَفْعَلُ هَذَا كَيْفَ يَؤُودُهُ شَيْءٌ؟
~ Bunu edə bilənə, bir şey necə ağır gələr?
وَكَيْفَ لَا يَخْلُقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ؟
~ Və göyləri və yeri, 6 gündə necə yaratmaz?
وَكَيْفَ لَا يَكُونُ حَشْرُ الْإِنْسَانِ كَلَمْحِ الْبَصَرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ؟!
~ Və insanın haşrı, -Ona nisbətlə- bir göz qırpımı kimi necə olmaz?
نَعَمْ، مَنْ يَكْتُبُ ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ كِتَابٍ قَدِ انْمَحَتْ حُرُوفُهَا فِي صَحِيفَةٍ وَاحِدَةٍ مَعًا، وَمُخْتَلِطَةً بِلَا غَلَطٍ وَلَا مَرَجٍ وَلَا مَزْجٍ، كَيْفَ يَعْجِزُ عَنْ اسْتِنْسَاخِ كِتَابٍ عَنْ حَافِظَتِهِ - هُوَ أَلَّفَهُ أَوَّلًا ثُمَّ مَحَاهُ - كِتَابَةً ثَانِيَةً
~ Bəli, hərfləri silinmiş 300.000 kitabı, bərabər və muxtəlit (qarışıq) bir halda, ğalatsız (xətasız), mərcsiz (qarışdırmadan) və məzcsiz (qarışdırmadan) tək bir səhifədə yaza bilən; (eyni) kitabı, ikinci dəfə hafizəsindən nüsxələməkdən, necə aciz ola bilər?! (Ki), ilk olaraq, onu təlif etmiş; və sonra da, onu silmişdir.
فَإِنْ شِئْتَ فَانْظُرْ إِلَى آيَةِ:
﴿ فَانظُرْ إِلَىٰ آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَىٰ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾
لِتَرَى فِي تِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ حَقِيقَةَ هَذَا التَّمْثِيلِ.
Əgər istəyirsənsə, bu təmsilin həqiqətini o keyfiyyətdə görməyin üçün, (bu) ayəyə bir nəzər sal:
فَٱنظُرْ إِلَىٰٓ ءَاثَـٰرِ رَحْمَتِ ٱللَّهِ كَيْفَ يُحْىِ ٱلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ
"Allahın rəhmət əsərlərinə bir nəzər sal! Yeri, ölümündən sonra necə dirildir. Şübhəsiz ki, O, ölüləri də mütləq dirildəcəkdir. O, hər şeyə qadirdir." (Rum/50)
فَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ التَّصَرُّفَاتِ وَيُتَحَدَّثُ مِنْ هَاتِيكَ الشُّؤُونِاتِ، أَنَّ مَا يُشَاهَدُ مِنْ هَذِهِ الِاجْتِمَاعَاتِ وَالِافْتِرَاقَاتِ، لَيْسَتْ مَقْصُودَةً لِذَاتِهَا
Bu təsərrüfatdan fəhm edilir və bu şuunatdan nəticəyə varılır ki, müşahidə edilən bu ictima (toplanma) və iftiraq (ayrılma, dağılma)'lar, zat(lar)'ı üçün məqsud deyil(lər)dir.
لِعَدَمِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ تِلْكَ الِاحْتِفَالَاتِ الْمُهِمَّةِ وَبَيْنَ الثَّمَرَاتِ الْجُزْئِيَّةِ الْفَانِيَةِ فِي زَمَانٍ قَصِيرٍ!
(Çünki), o mühim mərasimlər ilə qısa bir zamandakı cüzi və fane meyvələr arasında, bir münasibət yoxdur.
بَلْ إِنَّمَا هِيَ تَمْثِيلٌ وَتَقْلِيدٌ
Əksinə, o (yəni, ictima və iftiraqlar), ancaq, bir təmsil və təqliddir.
لِتُؤْخَذَ صُوَرُهَا
~ Surətləri əxz edilsin deyə;
وَتُرَكَّبَ وَتُحْفَظَ نَتَائِجُهَا
~ Və nəticələri tərkib edilsin və mühafizə edilsinə deyə;
وَتُكْتَبَ لِتَدُورَ الْمُعَامَلَةُ فِي الْمَجْمَعِ الْأَكْبَرِ عَلَيْهَا
~ Böyük bir məcma (toplanma yeri)'ndə, onun üzərinə bir muamələ dönməsi üçün yazılsın deyə;
وَتَدُومَ الْمُشَاهَدَةُ فِي الْمَحْضَرِ الْأَشْهَرِ بِهَا
~ Ən məşhur mahdar (hazır olma yeri)'ndə, onunla müşahidə davam etsin deyə;
فَتُثْمِرَ هَذِهِ الْفَانِيَاتُ صُوَرًا دَائِمَةً وَأَثْمَارًا بَاقِيَةً وَمَعَانِيَ أَبَدِيَّةً وَتَسْبِيحَاتٍ ثَابِتَةً.
~ Və bu fane olan şeylər, daimi surətləri, əbədi meyvələri, əbədi mənaları və sabit təsbihləri meyvə versin deyə.
(Ya da):
Əksinə, o (yəni, ictima və iftiraqlar):
~ surətlərin əxz edilməsi;
~ nəticələrinin tərkib və mühafizə edilməsi;
~ böyük bir məcma (toplanma yeri)'ndə, onun üzərinə bir muamələ dönməsi üçün yazılması;
~ ən məşhur mahdar (hazır olma yeri)'ndə, onunla müşahidənin davam etməsi; və
~ bu fane olan şeylərin, daimi surətləri, əbədi meyvələri, əbədi mənaları və sabit təsbihləri meyvə verməsi
üçün, bir təmsil və təqliddir.
فَمَا هَذِهِ الدُّنْيَا إِلَّا مَزْرَعَةٌ،
Bu dünya, ancaq bir tarladır.
وَالْبَيْدَرُ الْحَشْرُ،
Xırman, haşrdır.
وَالْمَخْزَنُ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ
Məxzən də, cənnət və atəş (yəni, cəhənnəm)'dir.
-----------------------
-----------------------
وَلَاسِيَّمَا: إِذَا أَظْهَرَ ذَلِكَ الرَّبُّ السَّرْمَدِيُّ وَالسُّلْطَانُ الْأَزَلِيُّ الْأَبَدِيُّ، فِي تِلْكَ الْمَنَازِلِ الزَّائِلَةِ وَالْمَيَادِينِ الْآفِلَةِ وَالْمَشَاهِرِ الرَّاحِلَةِ، آثَارَ حِكْمَةٍ بَاهِرَةٍ مَاهِرَةٍ، وَعِنَايَةٍ ظَاهِرَةٍ زَاهِرَةٍ، وَعَدَالَةٍ عَالِيَةٍ غَالِيَةٍ، وَمَرْحَمَةٍ وَاسِعَةٍ جَامِعَةٍ
(11) Lasiyyəma:
O sərmədi Rəbb və əzəli (və) əbədi Sultan,
~ o zail mənzillərdə;
~ o afil (uful edən, batıb-gedən) meydanlarda;
~ o rahil (köçüb-gedən) məşhərlərdə,
• bahir (açıq) və mahir bir hikmətin;
• zahir və parlaq bir inayətin;
• ali və ğali (bahalı) bir ədalətin;
• vasi (geniş) və cami (cəm edən) bir mərhəmətin
əsərlərini izhar etdiyində...
بِدَرَجَةٍ يَعْرِفُ بِالْيَقِينِ مَنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى عَيْنِهِ غَيْنٌ وَفِي قَلْبِهِ رَيْنٌ، أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْإِمْكَانِ أَكْمَلُ مِنْ حِكْمَتِهِ، وَأَجْمَلُ مِنْ عِنَايَتِهِ، وَأَشْمَلُ مِنْ مَرْحَمَتِهِ، وَأَجَلُّ مِنْ عَدَالَتِهِ.
Gözündə, pərdə; və qəlbində pas olmayan kimsənin, yəqin ilə biləcəyi bir dərəcədə ki, imkanda:
~ Onun hikmətindən əkməli (daha mükəmməli);
~ Onun inayətindən əcməli (daha gözəli);
~ Onun mərhəmətindən əşməli (daha şamili); və
~ Onun ədalətindən əcəlli (daha cəlil, ucası),
yoxdur.
فَلَوْ لَمْ تَكُنْ فِي دَائِرَةِ مَمْلَكَتِهِ - فِي مُلْكِهِ وَمَلَكُوتِهِ - أَمَاكِنُ دَائِمَةٌ عَالِيَةٌ، وَمَسَاكِنُ قَائِمَةٌ غَالِيَةٌ، وَسَوَاكِنُ مُقِيمَةٌ خَالِدَةٌ، لِتَكُونَ تِلْكَ الْأُمُورُ مَظَاهِرَ لِتَظَاهُرِ حَقَائِقِ تِلْكَ الْحِكْمَةِ وَالْعِنَايَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْعَدَالَةِ.
O hikmət, inayət, rəhmət və ədalətin həqiqətlərinin təzahürünə, o işlərin mazharlar ola bilməsi üçün, Onun məmləkət dairəsində, mülk və mələkutunda, daimi və ali məkanlar, qaim (sabit) və qiymətli məskənlər; və muqim və xalid (davamlı qalan) sakinlər olmasa...
لَلَزِمَ حِينَئِذٍ إِنْكَارُ هَذِهِ الْحِكْمَةِ الْمَشْهُودَةِ لِذِي عَقْلٍ، وَإِنْكَارُ هَذِهِ الْعِنَايَةِ الْمُبْصَرَةِ لِذِي بَصِيرَةٍ، وَإِنْكَارُ هَذِهِ الرَّحْمَةِ الْمَنْظُورَةِ لِذِي قَلْبٍ، وَإِنْكَارُ هَذِهِ الْعَدَالَةِ الْمَرْئِيَّةِ لِذِي فِكْرٍ؛
O vaxt,
~ ağıl sahibi üçün, bu məşhud hikmətin;
~ bəsirət sahibi üçün, bu mubsir (görünən) inayətin;
~ qəlb sahibi üçün, bu mənzur (görünən) rəhmətin;
~ fikr sahibi üçün, bu məri (görünən) ədalətin
inkarı
lazım gəlir.
وَلَلَزِمَ قَبُولُ كَوْنِ صَاحِبِ هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْحَكِيمَةِ الرَّحِيمَةِ الْكَرِيمَةِ الْعَادِلَةِ - حَاشَا، ثُمَّ حَاشَا! - سَفِيهًا لَعَّابًا، وَظَالِمًا غَدَّارًا
Və bu hakim (hikmətli), kərim və adil fellərin Sahibinin, -haşa, sümmə haşa- oyunçu bir səfeh və qəddar bir zalım olduğunun qəbulu lazım gəlir.
فَيَلْزَمُ انْقِلَابُ الْحَقَائِقِ بِأَضْدَادِهَا،
Və həqiqətlərin, ziddlərinə inqilabı (çevrilməsi) lazım gəlir.
وَهُوَ مُحَالٌ بِاتِّفَاقِ جَمِيعِ أَهْلِ الْعَقْلِ غَيْرِ السُّوفِسْطَائِيِّ الَّذِي يُنْكِرُ وُجُودَ الْأَشْيَاءِ، حَتَّى وُجُودَ نَفْسِهِ.
(Halbuki), o (yəni, həqiqətlərin zidlərinə inqilabı), -əşyanın varlığını; hətta öz nəfsinin varlığını inkar edən sofistlər xaric- cəmi əhl-i ağlın ittifaqı ilə, muhaldır.
فَمَنْ لَمْ يُصَدِّقْ فَهُوَ كَالسُّوفِسْطَائِيِّ
Kim (bunu) təsdiq etməzsə, o, sofist kimidir.
أَحْمَقُ مِنْ هَبَنَّقَةَ الْمَشْهُورِ الَّذِي كَانَ لَا يَعْرِفُ إِلَّا نَفْسَهُ، وَلَا يَعْرِفُ نَفْسَهُ إِلَّا بِقَلَنْسُوَتِهِ
Sadəcə öz nəfsini tanıyan; özünü də, ancaq öz papağı ilə tanıyan məşhur Həbənnəqa'dan daha axmaqdır.
حَتَّى إِذَا رَآهَا عَلَى رَأْسِ أَحَدٍ ظَنَّ أَنَّهُ نَفْسُهُ!
Hətta o (yəni, Həbənnəqa), öz papağını birinin başında gördüyündə, onun, özü olduğunu zənn edərdi.
فَفِكْرُ الْمُنْكِرِ كَقَلَنْسُوَةِ هَذَا!
Bax, münkirin fikri (də), bunun papağı kimidir.
----------------
----------------
فَيَا مَنْ رَافَقَنِي بِفَهْمِهِ مِنْ أَوَّلِ الْمَسْأَلَةِ إِلَى هُنَا!
Ey məsələnin əvvəlindən bura qədər, fəhmi ilə Mənə rəfiqlik edən kimsə!
لَا تَظُنَّنَّ انْحِصَارَ الدَّلَائِلِ فِيمَا سَبَقَ.
Dəlillərin, (bundan əvvəl) keçən şeylərlə məhdudlaşdığını zənn etmə!
كَلَّا! بَلْ يُشِيرُ الْقُرْآنُ الْحَكِيمُ إِلَى مَا لَا يُعَدُّ وَلَا يُحْصَى مِنْ أَمَارَاتٍ:
أَنَّ خَالِقَنَا سَيَنْقُلُنَا مِنْ هَذَا الْمَشْهَرِ الْمُؤَقَّتِ إِلَى مَقَرِّ سَلْطَنَةِ رُبُوبِيَّتِهِ الدَّائِمَةِ..
Xeyr! Əksinə, hikmətli Quran, Xaliq'imizin, bizi, bu müvəqqəti məşhərdən, daimi olan Rububiyyət səltənətinin qərargahına nəql edəcəyinə dair, saysız-hesabsız əmarələrə işarət edir.
وَيُلَوِّحُ إِلَى مَا لَا يُحَدُّ وَلَا يُسْتَقْصَى مِنْ عَلَامَاتٍ: أَنَّهُ سَيُبَدِّلُ هَذِهِ الْمَمْلَكَةَ السَّيَّالَةَ السَّيَّارَةَ بِتِلْكَ الْمَمْلَكَةِ الْمُسْتَمِرَّةِ السَّرْمَدِيَّةِ..
Və (yenə, Quran), Onun, bu səyyal (axıb-gedən) və səyyar (mütəmadi hərəkət içində olan) məmləkəti, o müstəmirr və sabit məmləkət ilə dəyişdirəcəyinə dair hədsiz və sonuna çatıla bilməyəcək əlamətlərə işarət edir.
وَكَذَا لَا تَحْسَبَنَّ أَنَّ مَا يَقْتَضِي الْآخِرَةَ وَالْحَشْرَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى، مُنْحَصِرٌ عَلَى: "الْحَكِيمِ وَالْكَرِيمِ وَالرَّحِيمِ وَالْعَادِلِ وَالْحَفِيظِ".
Və yenə, (əsla) zənn etmə ki, əsmau'l-hüsna (Allahın gözəl isimləri)'ndən axirət və haşrı iqtiza edənlər, Hakim, Kərim, Rahim, Adil və Hafiz isimlərilə məhduddur.
كَلَّا، بَلْ كُلُّ الْأَسْمَاءِ الْمُتَجَلِّيَةِ فِي تَدْبِيرِ الْكَائِنَاتِ، تَقْتَضِيهَا بَلْ تَسْتَلْزِمُهَا.
Xeyr! Əksinə, kainatın tədbirində təcəlli edən bütün isimlər, axirəti iqtiza edir; hətta, onu istilzam edir.
اَلْحَاصِلُ: إِنَّ مَسْأَلَةَ الْحَشْرِ مَسْأَلَةٌ قَدِ اتَّفَقَ عَلَيْهَا:
Xülasə: Şübhəsiz, haşr məsələsi, üzərində ittifaq etdikləri bir məsələdir:
اَلْحَقُّ سُبْحَانَهُ بِجَمَالِهِ وَجَلَالِهِ وَجَمِيعِ أَسْمَائِهِ..
• Haqq (subhənəhu), camalı, cəlalı və bütün isimlərilə;
وَالْقُرْآنُ الْمُبِينُ الْمُتَضَمِّنُ لِإِجْمَاعِ كُلِّ كُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ وَالْأَصْفِيَاءِ..
• Və Nəbilərin, vəlilərin və asfiyanın bütün kitablarının icmasını təzəmmun (ehtiva) edən mübin Quran...
وَأَكْمَلُ الْخَلْقِ مُحَمَّدٌ الْأَمِينُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، الْحَامِلُ لِسِرِّ اتِّفَاقِ ذَوِي الْأَرْوَاحِ النَّيِّرَةِ الصَّافِيَةِ الْعَالِيَةِ، مِنَ الرُّسُلِ وَالنَّبِيِّينَ وَمِنْ أَهْلِ الْكَشْفِ وَالصِّدِّيقِينَ..
• Və məxluqatın ən mükəmməli; nurlu, saf və ali ruh sahibləri olan Rəsullar və Nəbilər'in; əhl-i kəşf və siddiqlərin ittifaq sirrini daşıyan Muhammədu'l-Əmin (aleyhi's-salatu və's-sələm).
وَهَذِهِ الْكَائِنَاتُ بِآيَاتِهَا
• Və bu kainat, ayələrilə.
(×):
Xülasə:
Şübhəsiz, haşr məsələsi:
~ camalı, cəlalı və bütün isimlərilə, Haqq (subhənəhu)'nun...
~ Nəbilərin, vəlilərin və asfiyanın bütün kitablarının icmasını təzəmmun (ehtiva) edən mübin Quran'ın...
~ məxluqatın ən mükəmməli, nurlu, saf və ali ruh sahibləri olan Rəsullar və Nəbilər'in; əhl-i kəşf və siddiqlərin ittifaq sirrini daşıyan Muhammədu'l-Əmin (aleyhi's-salatu və's-sələm)'in...
~ ayələrilə bu kainatın,
üzərində ittifaq etdikləri bir məsələdir.
حَتَّى إِنَّ لِكُلٍّ مِنْ هَذِهِ الْمَوْجُودَاتِ -كُلًّا وَجُزْءًا وَكُلِّيًّا وَجُزْئِيًّا- وَجْهَيْنِ:
Hətta, şübhəsiz, bu mövcudatdan hər biri üçün, -küll (olsun), cüz (olsun); külli (olsun), cüzi (olsun)- 2 cəhət vardır:
فَوَجْهٌ؛ يَنْظُرُ إِلَى خَالِقِهِ
• Bir cəhət: Xaliq'inə nəzər edir.
وَفِي ذَلِكَ الْوَجْهِ أَلْسِنَةٌ كَثِيرَةٌ، تَشْهَدُ وَتُشِيرُ إِلَى الْوَحْدَانِيَّةِ..
Bu cəhətdə, Vahdaniyyətə şəhadət və işarət edən çox dəlillər vardır.
وَوَجْهٌ آخَرُ؛ يَنْظُرُ إِلَى الْغَايَةِ وَالْآخِرَةِ،
• Digər cəhət: qayəyə və axirətə nəzər edir.
وَفِي هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا أَلْسِنَةٌ كَثِيرَةٌ تَدُلُّ وَتَشْهَدُ عَلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Bu cəhətdə də, axirət yurdu və axirət gününə dəlalət və şəhadət edən çox dillər vardır.
مَثَلًا: كَمَا تَدُلُّ أَنْتَ -بِوُجُودِكَ فِي حُسْنِ صَنْعَةٍ- عَلَى وُجُوبِ وُجُودِ صَانِعِكَ وَوَحْدَتِهِ..
Məsələn, necə ki, sən, -hüsn-ü sənət içindəki varlığın ilə- Sani'nin vücub-u vücudu (varlığının vacib olması)'na və vəhdətinə dəlalət edirsən.
كَذَلِكَ تَدُلُّ -بِزَوَالِكَ بِسُرْعَةٍ مَعَ جَامِعِيَّةِ اسْتِعْدَادِكَ الْمُمْتَدِّ آمَالُهُ إِلَى الْأَبَدِ- عَلَى الْآخِرَةِ، فَتَأَمَّلْ!
Eynilə bunun kimi də; arzuları əbədə uzanan istedadının cəm ediciliyinə rəğmən, sürətlə zavalınla, axirətə dəlalət edirsən. (Elə isə), təəmmül et!
وَقَدْ يَتَّحِدُ الْوَجْهَانِ
Bəzən, 2 cəhət ittihad edir.
مَثَلًا: إِنَّ مَا يُشَاهَدُ عَلَى كُلِّ الْمَوْجُودَاتِ مِنْ انْتِظَامِ الْحِكْمَةِ، وَتَزْيِينِ الْعِنَايَةِ، وَتَلْطِيفِ الرَّحْمَةِ، وَتَوْزِينِ الْعَدَالَةِ، وَحُسْنِ الْحِفْظِ؛ كَمَا تَشْهَدُ عَلَى الصَّانِعِ الْحَكِيمِ الْكَرِيمِ الرَّحِيمِ الْعَادِلِ الْحَفِيظِ.
Məsələn:
Şübhəsiz, bütün mövcudatda müşahidə edilən:
~ hikmətin intizamı;
~ inayətin təzyini;
~ rəhmətin təltifi;
~ ədalətin təvzini;
~ hifzin hüsnü,
necə ki, bir Hakimə, Sani'yə, Kərimə, Rahimə, Adilə və Hafiz'ə şəhadət edir.
كَذَلِكَ تُشِيرُ بَلْ تُصَرِّحُ بِحَقَّانِيَّةِ الْآخِرَةِ وَبِقُرْبِ السَّاعَةِ وَبِتَحْقِيقِ السَّعَادَةِ.
Eynilə bunun kimi də; axirətin haqqaniyyətinə, saatın (yəni, qiyamətin) yaxınlaşdığına və səadətin təhqiqi (gerçəkləşəcəyi)'nə, işarət, hətta təsrih edir (açıqca bildirir, elan edir).
اَللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ أهْلِ السَّعَادَةِ
Allahım! Bizi, səadət əhlindən qıl.
وَاحْشُرْنَا فِي زُمْرَةِ السُّعَدَاءِ
Bizi, səidlər zümrəsində haşr et.
وَأدْخِلْنَا الْجَنَّةَ مَعَ السُّعَدَاءِ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ
Və bizi, səidlərlə, muxtar Nəbi'nin şəfaətilə, cənnətə daxil et.
فَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلى اٰلِهِ كَمَا يَلِيقُ بِرَحْمَتِكَ وَبِحُرْمَتِهِ
Sənin rəhmətinə və onun hörmətinə layiq bir şəkildə, Ona və ailəsinə, salat və salam et.
آمِينَ آمِينَ آمِينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Amin, amin, amin. Və'l-həmdulilləhi Rabbi'l-aləmin.
Bədiü'z-zaman Said Nursi, "əl-Arabiyyu əl-Məsnəviyyu ən-Nuriyyu", "Lasiyyəma" risaləsi
