Günahdan sonra edilməli olan ilk hərəkət...

The Details of the Question
Salam.bir sehv etdim.menimle taniw olmaqa caliwan birine sms vasitesile aileli olduqumu bawa salmaqa cehd etdim.indi ise yoldawima bunu anlata bilmirem.xahiw edirem gunahimin boyukluyunu islami terefden ve bu gunahdan nece qurtulmaqi mene deyesiz.cox caresizem.Allah razi olsun.
The Answer

Dear Brother / Sister,

Və aleykum Salam. Tövbəsini pozan kimsənin təkrar tövbə etməsi lazımdır. Tövbə edib təkrar tövbəsini pozan kimsənin, bir daha o günahı işləməmək üzrə səmimi olaraq tövbə etməsi lazımdır. Əks halda günaha dönməmək üzrə səy göstərməyənin tövbəsi də məqbul deyildir.

Günah işləyən adam tövbə etməklə günahlarından xilas ola bilərmi? Tövbənin sərhədi vardırmı? Nasuh tövbəsi nədir?

İnsan həm yaxşılıq, həm də pislik etməyə uyğun yaradılmışdır. Onun üçün zaman zaman istəyərək və ya istəməyərək günahlara girə bilir. Bu mövzuda Quran-ı Kərimdə,

"Allah, özünə şirk qoşulmasının xaricindəki istədiyi kəslərin bütün günahlarını bağışlayar ..." (Nisa, 4/116)

buyuraraq hansı günah olursa olsun bağışlaya biləcəyini bildirməkdədir.

Kitablarımızda cani könüldən edilən tövbənin Allah tərəfindən qəbul ediləcəyi ifadə edilir. Necə ki Allah Təala,

"Ey iman edənlər, nasuh tövbə ilə tövbə edin ki, Allah da sizin qəbahətlərinizi əfv etsin və ağacları altından çaylar axan cənnətlərinə qoysun." (Ət-Təhrim, 66/8)

buyuraraq, edilən tövbənin qəbul ediləcəyini bəyan edər. Ayədə keçən nasuh tövbə isə belədir:

1. Allaha qarşı günah işlədiyini bilərək, bu günahdan ötəri Allaha sığınmaq və peşman olmaq.

2. Bu günahı işlədiyi üçün kədərlənmək, Yaradana qarşı belə bir günah işlədiyindən ötəri vicdani olaraq narahat olmaq.

3. Bir daha belə bir cinayətə dönməyəcəyinə dair qəti bir qərar içərisində olmaq.

4. Qul haqqını ilə əlaqəlidirsı onunla halallaşmaq.

Bir rəvayətdə də "Nasuh Tövbə" belə təsvir edilmişdir:

"- Günahlara peşmanlıq.

- Fərz ibadətləri etmək.

- Zülm və düşmənlik etməmək.

- İncik və küskünlərlə barışmaq.

- Bir daha o günaha dönməmək üzrə qərar vermək. "(Bax. Kənzül-ummal, 2/3808)

İnşallah bu şərtləri yerinə yetirsək Allahın tövbələrimizi qəbul edəcəyindən ümidli olarıq.

Ancaq insan hər zaman qorxu və ümid içərisində olmalıdır. Nə ibadətlərimizə güvənib öyünə bilər, nə də günahlarımızdan ümidsizliyə düşə bilərik. "Mən çox yaxşıyam, bu işi həll etdim." demək nə qədər səhvdirsə; "Mən bitdim, məni Allah qəbul etməz." demək də o qədər səhvdir. Ayrıca, günahını anlayıb tövbə edib, Allaha sığınmaq da böyük bir ibadətdir. Günah işləyib daha sonra tövbə edirəm kimi bir düşüncə də səhvdir.

Mənəvi Kirlərdən təmizlənmək Yolu: Tövbə

Lüğətdə "Allaha dönüş və yönəliş" mənasını verən tövbə, dini termin olaraq "günahdan Allaha dönmə" mənasıyla məşhur olmuştur.1

İmam Qəzali, İbn Ərəbi, İbn Həcər kimi İslam alimləri tövbəni fərqli şəkillərdə təsvir etmişdirlər.2

Biz burada tövbəni açıq və aydın bir tərzdə təsvir edəcək olsaq belə deyə bilərik: Tövbə; edilən pisliyi, işlənən günahı və ya qəbahəti günah olduğunu bilib, onu buraxıb tərk edərək Allaha dönmək, Ondan bağışlamasını, bağışlamasını istəmək, etdiklərindən peşman olduğunu da ifadə edərək yalnız Allaha yalvarmaq deməkdir.

1. Tövbənin Əhəmiyyəti:

Sevgili Peyğəmbərimiz (s.ə.s..) Bir hədis-i şəriflərində:

"Bütün Adəm oğulları günahkardır, günahkarların ən xeyirliləri isə tövbə edənlərdir." (İbn Macə, Zühd, 30)

buyurmaqdadır. Başqa bir hədis-i şərifdə isə Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.):

"Əgər siz günah işləməsəydiniz, Allah sizi həlak edər və yerinizə, günah işləyib, arxasından tövbə edən qullar yaradardı." (Müslim, Tövbə, 9, 10, 11) buyurmuşdur.

Bu zikr etdiyimiz hədislərdən də aydın olduğu üzrə, insan, günah və savab işləmə xüsusiyyətində yaradılmış bir varlıqdır. Günah işləmək, insanı mələklərdən ayıran bir xüsusiyyətdir. Bilindiyi kimi mələklər nurdan yaradılmış olub, əsla Allaha qarşı gəlməyən, günah işləməyən varlıqlardır.

İslam fitrət dinidir. İslamda insanın günah işləyə biləcəyi qəbul edilmiş və bundan qorunma və xilas olma yolları insana öyrədilmişdir. Məhz edilən pislikdən, işlənən günah və qəbahətdən qurtulub mənəvi çirklərdən təmizlənmə yolu tövbədir. Tövbə ilə insan, etmiş olduğu günah və qüsurlardan qurtulub o günah və səhvləri heç etməmiş kimi tərtəmiz olur. Necə ki bu barədə Peyğəmbər Əfəndimiz,

"Günahdan tam dönən və tövbə edən, o günahı heç işləməmiş kimidir." (İbn Macə, Zühd 30) buyurur.

Uca Allah qullarını tövbəyə dəvət etməkdə və belə buyurmaqdadır: "Ey möminlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, nicat tapasınız. "(Nur, 24/31) Başqa bir ayədə isə Uca Allah, Peyğəmbərinə belə buyurur:" De ki: "Ey çox günah işləyərək öz öz canlarına pislik etməkdə irəli gedən qullarım! Allahın rəhmətindən ümidinizi kəsməyin. Allah diləsə bütün günahları məğfirət edər. Çünki O, çox əfv edicidir, mərhəmət və ehsanı çoxdur. "(Zumər, 39/53)

Bu ayədə Uca Allah, Peyğəmbərinə, günahkar qullara, Allahın rəhmətindən ümid kəsməməklərini söyləməsini əmr edir. Çünki çox bağışlayan, çox acıyan Allah istəsə, bütün günahları bağışlayar. Bundan ötəri qullar, Allahın əzabı gəlməzdən əvvəl Allaha yönəlməli, Ona təslim olmalı, şirki və bütün günahları tərk etməlidirlər.

Bir rəvayətə görə, çox günah işləmiş olan bəzi müşriklər, müsəlman olduqları təqdirdə günahlarının əfv edilib edilməyəcəyini Hz. peyğəmbərdən (s.ə.s.) soruşmuşlar və bundan sonra bu ayə inmiştir.3 Bu ayə, bütün insanları tövbəyə və İslama yönəltməkdə, müsəlman olduqları təqdirdə Allahın, onların bütün günahlarını bağışlayacağını bildirir, günahkarlara ümid qapılarını ardına qədər açmaqdadır.

Qullar nə qədər günah işləmiş olsalar olsunlar, ümidsizliyə qapılmadan Allaha yönəlib tövbə etsələr Allah onları bağışlayar. Bu ayələr yanında qulları ümidsizlikdən qurtarıb tövbəyə yönəldən çox hədis vardır. (Bax. Buxari, Ənbiya 54; Müslim, Tövbə 46, 47)

Günah ruhun kiri, tövbə isə cilasıdır. Günahda israr, qulun ruhunu yaxşıca pozar. Onun üçün Mövlana Cəlaləddin Rumi də hər insanı, hər nə vəziyyətdə olursa olsun mütləq günah bataqlığından tövbənin aydın düzlüyünə belə çağırır:

Gəl, gəl, nə olursan ol, yenə gəl! Kafir, məcusi, bütpərəst də olsan gəl! Bizim bu dərgâhımız ümidsizlik dərgahı deyildir. Yüz min kərə tövbəni pozmuş olsan da yenə gəl!

Uca Allah, ət-Təhrim surəsi 8. ayədə: "Ey iman gətirənlər, nasuh tövbə ilə Allaha tövbə edin. Ola bilsin ki, Rəbbiniz günahlarınızın örtüb təmizləyər və sizi ağacları altından çaylar axan Cənnətlərə yerləşdirər ... "buyurmaqdadır. Bu ayədə nəzərdə tutulan Nasuh tövbəsi nədir?

Nasuh tövbəsi nədir?

Nasuh, nush kökündən mübaliğə kimidir. Çox öyüd-nəsihət verən deməkdir. Tövbə, çox öyüd-nəsihət verici olaraq xarakterizə edilmişdir. Yəni sahibinə, günahı buraxmasını nəsihət edən, onu günahdan qurtaran sadiq bir tövbə ilə tövbə edin, Allaha qayıdın deməkdir. O halda Nasuh tövbəsi; dərhal günahı tərk etmək, keçmişdə olanlara peşman olmaq, gələcəkdə günah işləməməyə qərar vermək və üzərində olan hər haqqı sahibinə ödəmək deməkdir.4

Əfəndimiz (s.a.s.), Nasuh tövbəsini; "Qulun işlədiyi günahdan peşmanlıq duyması, Allaha tam rucu 'edib, eynilə südün məməyə dönmədiyi kimi, adamın təkrar günaha dönməməsidir." (Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, 1/446) şəklində ifadə etmişdir.

Qəzali, Nasuh tövbəsini adlandırarkən bunlara yer vermişdir: "Nasuh tövbəsi edənlər, tövbə edib ölənə qədər tövbəsində dayananlar. Bunlar keçmişdəki əskiklərini tamamlayır və bir daha günaha dönməyi xətirdən belə keçirməzlər, zəllə və sürüşmələri müstəsna. Məhz tövbədə istiqamət budur. Günahların savablarla dəyişdirilib xeyrlərdə yarışanlar bu cür tövbə sahibləridir. "5

2. Tövbənin qəbul şərtləri:

Quran-ı Kərimdə Uca Allahın tövbə edənləri mədh etməsi (Tövbə, 9/112) və tövbə qapısını çalan qullarını sevdiyini ifadə etməsi (Bəqərə, 2/222), tövbənin qəbul edəcəyinin bir dəlilidir.

Allah Rəsulu (s.ə.s.), qullarının tövbəsi qarşısında Allah 'ın nə qədər məmnun olacağını belə bir örnəklə izah edir: "Allahın qulunun tövbəsinə sevinməsi buna bənzər: Bir insan azuqəsini, su tuluğunu bir dəvəyə yükləmiş, sonra səfərə çıxmışdır . Nəhayət quraq bir yerə çatdığında yuxusu gəlmiş, dəvəsindən enərək bir ağacın altında istirahət çəkilmişdir. Qalxdığında dəvəsinin itdiyini görmüş və dəyişik təpələrə qaçaraq onu axtardığı halda tapa bilməmiş və yorğun bir vəziyyətdə, ağacın altına yatmışdır. Təkrar oyandığında dəvəsini yanında dayandığını görüb yularından yapışıb, son dərəcə sevinərək, səhvən; "Ey Allah! Sən mənim qulumsan, mən sənin Rəbbinəm. "(Buxari, Dəavat 4; Müslim, Tövbə 3) demişdir. Məhz Uca Allah, özünə tövbə edən bəndəsinə, dəvəsini itirdikdən sonra tapan adamdan daha çox sevinir.

Tövbənin Allah qatında məqbul olması üçün bəzi şərtlər var. Yalnız bu şərtlər işlənən günahın növünə görə fərqlilik kəsb edir. Günahın kimə qarşı işlənmiş olduğu, onlardan xilas olmaq üçün tövbə edilərkən əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan günahı ikiyə ayıra bilərik:

a. Allah Haqqı ilə Əlaqəli Günahlar: Allah haqqı ilə əlaqəli günahlardan tövbə etməyin üç şərti vardır: 1) O günahı işlədiyinə peşmanlıq duymaq: İnsan vicdanında, işlənən günahın bir pislik olduğu və qul ilə Allah arasında əlaqəni zədələdiyinə qərar verildiyində, bir hüzursuzluq6 və peşmanlıq başlayacaqdır.

Günah işləyən qul, tövbə qapısına; günahlarını etiraf edərək, bu günahların verdiyi narahatlıq və peşmanlıqla silkələnmiş, oyanıq bir ürək və könüllə gələcəkdir.7 Sözü edilən narahatlıq, şəxsi tövbə etməyə sövq edən bir faktordur.

Peşmanlıq tövbənin ilk şərtidir. Necə ki Allah Elçisi, əhəmiyyətinə görə, "tövbə peşmanlıqdır" (İbn Macə, Zühd 30; Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, 1/376, 423) buyurmuşdur. Peşmanlıq tövbənin özüdür. Peşmanlıq olmadan tövbə edilə bilməz. 2) Tövbə edilən günahı qətiliklə tərk etmək: Tövbə; yalnız bir ürək işi, bir ürpərti, diksinmə və gözyaşı tökmə şəklində, mücərrəd bir peşmanlıq deyil. Yəni tövbə, bəzi daxili duyğulardan ibarət deyil. Əksinə tövbə, dəruni duyğular üzərinə bəzi hərəkətlərin bina edildiyi bir prosesdir. Məsələn, tövbə edən, Allahın qadağan etdiyi günahı tərk etməli8, imkan ölçüsündə əmrlərini yerinə yetirməlidir.9 Tövbə etdiyi günaha davam etməməlidir.10 Günahlarına tövbə etdiyi halda, onları işləməyə davam edən fərd, özü ilə təzada düşmüş deməkdir. Belə bir rəftar, peşmanlıq faktı və günahı təkrar işleməyəcəyinə dair sözü ilə üst üstə düşməyəcəkdir. Halbuki şəxsin, tövbə etdiyi günahları dərhal tərk etməsi, peşimanlığının və eyni günahı təkrar işləməməkdəki qərarlılığının bir əlaməti olacaqdır. 3) Tövbə edilən günaha qətiliklə dönməmə qərarı: Keçmişdəki günahlarından peimanlıq duyan şəxsin, tövbə etmiş olması üçün, o günahı təkrar işləməməyə qəti qərar vermiş olması gərəkdir.11 peşimanlıq və tövbə edilən günaha dönməmə qərarı, bir ürək işi olduğundan, bunları gerçək mənasıyla yalnız Allah biləcəkdir . Bu səbəbdən, kimin həqiqi mənada tövbə etmiş olacağı insanlar tərəfindən bilinməyəcəkdir.12 Tövbənin səhhət tapması üçün, şəxsin tövbə etdiyi günaha təkrar dönməyəcəyinə dair Allaha söz verməsi gərəkdir.13

b. Qul Haqqı ilə Əlaqəli Günahlar: Qul haqqı ilə əlaqədar günahlardan tövbə etmənin isə dörd şərti vardır. Bu şərtlər; yuxarıda zikr etdiyimiz üç şərtlə birlikdə dördüncü şərt isə; haqqı keçən qulun haqqını sahibinə vermək və ondan halallıq almaqdır. Qul haqqları, mal növündən isə, aşağıdakı ehtimallarla qarşılaşılan biləcəkdir. 1) qəsb edilən mal, əldə mövcud və sahibi də məlum geri verilmelidir.14 Burada günahı gizləyərək tövbə etməyə çalışmaq yetməz. 2) Oğurlanan mal, oğrunun əlində mövcud olarsa, ancaq sahibi bilinmirsə, bu mal sədəqə edilərək (sədəqə cverilərək) zimmətdən çıxarılır.15 3) Bir şəxsdə əvvəlki illərə aid qul haqları var və sahibləri də müəyyən deyilsə, qəsb edilən mallar qədər sədəqə edər (sədəqə verər), xeyr-hasenat edər. 4) Günahkarın yediyi bir mal, misli deyil də; qiyməti müəyyən edilə bilən cinsdəndirsə və şəxsin imkanı da varsa, o qiyməti sahibinə verməlidir.16 Buna gücü çatmırsa, imkanı olanda verməyə niyyət etməlidir. İmkan nisbətində, malı sahibinə çatdırmağa çalışıb da bunu bacarmayanı Allahın əfv etməsi umulur.17 5) Malında nə qədər haram olduğunu bilməyən şəxs, qalib olan zənninə görə, bir miqdar ayırır və onu əvvəlki qul haqqlarını əlindən çıxarma niyyəti ilə paylayır.18

Məhz bu şəkildə, günahkar şəxs, utanaraq Rəbbindən bağışlanmasını istər və zikr etdiyimiz bu şərtləri yerinə yetirərsə, Allah belə tövbə edən qulunun tövbəsini qəbul edərək bağışlayacaq və ona əzab etməkdən həya edəcəkdir.

3. Tövbədə Zaman Ünsürü:

Günahlar, Allaha gedən yolda bir maneədir. Günahkar, zəhərlənmiş bir insan kimidir. Zehirlenen adam üçün, vaxt keçirmək nə dərəcə təhlükəli isə, günah işləyənin də tövbədə gecikməsi o dərəcə risklidir.

Günah işləyən mömin, imanının bir əlaməti olaraq narahatlıq duyacaq və dərhal ondan xilas olmanın yollarını axtaracaq. Günahın dərhal ardından tövbə etmənin fərz olduğu barəsində icma mövcuddur. Bundan başqa tövbəni gecikdirənlər bu səbəblə günah qazanmaqdadırlar.19

Qəzaliyə görə; adam etdiyinin günah olduğunu anladığı an, dərhal peşmanlıq duymalı və onun təsirini yaxşı əməl ilə silməlidir. Əks halda, pisliklər ürəyi zəbt edər və bir daha yox edilməsi mümkün olmaz.20

Necə ki hədisdə: "Mömin günah işlədikdə, qəlbində qara bir ləkə olur. Tövbə edir, günahı tərk edər və istiğfar edərsə, bu siyahlıktan xilas olar, günah artarsa ​​qaralıq da artar ... "(İbn Macə, Zühd 29) buyurulmaqdadır.

Tövbə üçün etibarlı olan zamanın son sərhədi haqqında bu hədis bizə bir fikir verməkdədir:

"Allah qulunun tövbəsini, can boğaza gəlmədikcə qəbul edər." (Tirmizi, Dəavat 100; İbn Macə, Zühd 30)

Ölüm qətiləşib, can boğaza gəldiyi zaman isə, tövbə qəbul olunmayacaq.

Son nəfəsdə tövbənin qəbul edilməməsinin səbəbləri bunlardır: İnsan o anda ümidsizlik halındadır. Halbuki tövbə, adamın həyatdan ümidini kəsmədiyi bir mühitdə olmalıdır. Son nəfəsdə fərdlərdən təklif qalxar. O anda edilən işlər üçün yaxşı və ya pis deyilməz. Halbuki tövbə dünya işlərindəndir və təklif qalxmadan yerinə yetirilməlidir. Axirətdə hər kəs peşman olacaq, ancaq o halları tövbə olaraq dəyərləndirilməyəcəkdir.21 Çünki son nəfəsdə günahkarların peşmanlıq duyduqları an, təklifin olmadığı andır.22 Son nəfəsdə edilən tövbə qəbul edilmədiyi kimi, o bir yox hökmündədir və nəticə olaraq heç bir şey ifadə etmir.23 Ömrü boyunca heç tövbə etməyənlə, ölümü anında tövbə edən, nəticə etibarilə eyni görülür.24

Nəticə olaraq, tövbə ilə əlaqədar belə bir zaman dilimi çəkə bilərik: Tövbə üçün zaman; günahın arxasından başlamaqda, irəlidəki günlərdə hər hansı bir vaxta bağlı qalmadan davam etməkdə və ölüm əlamətləri meydana çıxınca sona çatmaqdadır. Yəni, tövbənin son sərhədi olaraq; həyata ümidinin bitməsi, ölüm əlamətlərinin meydana çıxması və şəxsin son anlarını yaşamasıdır.

4. Tövbədə məkan Ünsürü:

Namaz, həcc kimi bəzi ibadətlərin, müəyyən məkanlarda edilməsi, fəzilətli və ya lazımlı olduğu halda, tövbə üçün belə bir13 məkan şərti yoxdur. Çünki tövbə, çox yönlü bir peşmanlıq olduğu üçün, yalnız bir məkanda başlayıb sona çatmayacaq.

Bu səbəblə, tövbə edə bilmək üçün, şəxsin məsciddə olması olması və.s şəklində bir şərt yoxdur. Digər tərəfdən; camaat halında, bir araya toplanaraq, xor halında tövbə etmək də şərt deyil.

Günah işləmiş insan, tövbəsini hər məkanda reallaşdıra bilər. Şəxs üçün, günahlarını göz önünə gətirdiyi, onların çirkinliklərindən qurtulmağa qərar verdiyi hər yer tövbə məkanıdır. Yəni işçi işinin başında, cütçü tarlasında, evdə qalanlar evlərində, bu qərarı verə bilər və tövbə müddətini başlada bilər.

Necə ki Yunus (ə) balığın qarnında və dənizin qaranlıqlarında;

"Ya Rəbbi Sənsən ilah, Səndən başqa ilah yoxdur, Sübhansan, bütün nöqsanlıqlardan münəzzəhsən, pak və müqəddəssən. Həqiqətən, mən özümə zülm etdim, yazı etdim. Əfvini gözləyirəm Rəbbim! "(Ənbiya, 21/87)

deyib, ən fəzilətlidir edə biləcək ikən fəzilətli olanı etdiyindən ötəri Allahdan əfv istəsəydi, tir.25 Allah da onu bağışladı.

Yenə bilindiyi kimi Hz. Adəm və Hz. Həvva cənnətdə qadağan meyvədən yeyərək, Allahın əmrinə qarşı gəlmişdilər. Cənnətdən çıxarılıb, dünyada çox müddət gəzdikdən sonra Ərəfə meydanında "Rəhmət dağı" deyilən bir dağın başında etdikləri xətadan ötəri Allaha tövbə etmişlər;

"Ey Rəbbimiz özümüzə zülm etdik, əgər bizi bağışlamasan və bizə rəhm etməsən, biz, şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlardan olarıq." (Əraf, 7/23)

deyərək Uca Allaha yalvarmışlar və əfv diləmişlər, Cənab-ı Haqq da onları bağışlamışdır.

Tövbə müddəti, günahlardan xilas olmağa ürəyin qəti olaraq qərar verməsiylə başlamaqdadır. Bu qərarın verilebildiği hər yerdə tövbə səhihdir. Tövbəni bir məkana həsr etmək, tövbə üçün müqəddəs bir yer şərtini irəli sürmək, tövbə hadisəsini bilməmək və mövzu ilə əlaqədar İslamın zərafətini tuta bilməmək deməkdir.

Nəticə:

Uca Allah, insanı savab və günah işləyə bir xüsusiyyətdə yaratmışdır. Edilən pisliklərdən, işlənən günah və kabahatten xilas olma, mənəvi çirklərdən təmizlənmə yolu tövbədir. Tövbə ilə insan, etmiş olduğu günah və qüsurlardan xilas və o günahı heç işləməmiş kimi tərtəmiz olur. Hər insanın tövbəyə ehtiyacı olduğu müzakirə edilməz bir gerçəkdir.

Tövbə, günahın dərhal arxasından ola biləcəyi kimi, ölüm döşəyinə düşüb, ölüm məhsuludur meydana çıxması əvvəlinə qədər davam edən bir zaman içində edilə bilər. İnsanın əcəli müəyyən olmadığı üçün, bir an əvvəl tövbə etməlidir.

Tövbə etmək üçün, insanın bir vasitəçiyə ehtiyacı olmadığı kimi, müəyyən zaman və məkanda tövbə hərəkətini reallaşdırmaq kimi, bir zərurət da yoxdur.

Gerçək tövbə üçün; adam keçmişə peşmanlıq duymalı, gələcəkdə eyni səhvi işlememe qərarı ilə birlikdə, yaşadığı mühitdə günahı tərk etməlidir. Qul haqlarının sahibinə qaytarılması tövbənin ən əhəmiyyətli rüknüdür.

Edilən tövbə nəticəsində, günahlardan təmizlənib temizlenilmediği şübhəsi yersiz olub, Allah hər cür günah işləyəni təmizləmək üçün tövbə qapısını açıq saxlamaqdadır. İnsanların diqqətli olması lazım olan xüsus; tövbənin səhih olaraq ortaya qoyulub qoyulmadığıdır.

Haşiyələr

1. Firuzabadi, Məhəmməd b.Ya'kub, əl-Kamûsu'l-Muhît, Beyrut 1991, I, 166; Cövhəri, İsmail b.Hammad, əs-Sihah fil-luğa vəl-Ulum, Beyrut 1974, I, 146; İbn Mənzur, Cəmaleddin Məhəmməd b.Mükerrem, Lisanü'l-Arab, Beyrut 1990, I, 233.

2. Bunun üçün bax., Qəzali, Əbu Hamid Məhəmməd, İhyau Ulumid-Din, (trc. Əhməd Serdaroğlu), İstanbul 1974, IV, 10; Muhyiddin İbn Ərəbi, əl-Futuhatu'l-Məkkiyyə, (THK. Osman Yahya), Qahirə 1988, XIII, 298; İbn Həcər, əl-Əsqalânî, Şihabuddin Əhməd b.Ali, Fəthul-Bəri bi Şərhi'l-Buxari, Qahirə 1987, XI, 106.

3. Qurtubi, Əbu Abdillah Məhəmməd b.Əhməd, əl-Cami li Ahkami'l-Quran, Qahirə 1959, XV, 268; İbn Kəsir, Təfsirul-Kur'ani'l-Azim, IV, 59.

4. İbn Mənzur, age, II, 617; İbnul-Qeyyim, Mədâricü's-Salikin, Qahirə trs, I, 356.

5. Qəzali, İhya, IV, 78.

6. Bu narahatlığın imanın bir əlaməti olduğu hədisdə belə ifadə edilmişdir: "Kişi pislik edər da, bu ona narahatlıq verirsə işdə o mömindir." Baxın., Buxari, Dəavat, 4; Tirmizi, Qiyamət, 49; Əhməd b.Hanbel, age., IV, 12.

7. Qəzali, İhya, IV, 9.

8. Qurtubi, age, V, 91.

9. Qasımi, Məhəmməd Cəmaləddin, Mehâsinü't-Te'vil, (THK. M.Fuad Abdulbaki), Qahirə trs, XII, 4597.

10. İbnul-Qeyyim, əl-Covziyyə, Məhəmməd b.ƏbuBəkir, Medâricü's-Salikin, Qahirə trs, I, 301.

11. Qurtubi, age, V, 91.

12. M.Ebu Zəhra, əl-Cərimə vəl-Ukûbe fil-Fıkhı'l-İslami, Qahirə trs, s.223.

13. İbn Həcər, age, XI, 106; Alusi, Ruhul-məani, IV, 240.

14. Səraxsi, əl-Məbsut, IX, 176; Kâsânî, Bedayi, VIII, 96; Alusi, age, VII, 96.

15. Aliyyü'l-qari, Şərhul-Fıkhı'l-Əkbər, (trc. Yunus Vehbi Yavuz), İstanbul 1979, s.415.

16. Muhyiddin İbn Ərəbi, fütuhatı, XIII, 298.

17. İbn Həcər, age, XI, 106.

18. Qəzali, Ehya, IV, 68, 69.

19. İbn Qeyyim, age, I, 297, 298.

20. Qəzali, İhya, IV, 13.

21. Alusi, age, XXVIII, 158.

22. Qurtubi, age, V, 93.

23. Süyuti, Abdurrahman Cəlaləddin, əd-Dürrü'l-Mənsur fi təfsiril Məsur-, Beyrut 1414h, II, 458.

24. Maverdi, Təfsir, I, 456.

25. Təbəri, Əbu Cəfər Məhəmməd b.Cerir, Câmiu'l-Bəyan an Tə'vili'l-Quran, Beyrut 1988, XVII, 80.

Suallarla İslam

Müəllif:
Suallarla İslam
Subject Categories:
Read 436 times
In order to make a comment, please login or register