Müharibə zamanı hansı kateqoriya insanları öldürmək olmaz?

Sualın detalları

Müharibə zamanı hansı kateqoriya insanları öldürmək olmaz?

The Answer

Dear Brother / Sister,

İmam Malik və İmam Əbu Hənifə demişlər: 

"Korları, ağıldankəmləri, ahıl qocaları, məbəddəki insanları öldürmək olmaz. Var-dövlətlərindən onlara yaşamalarına bəs edəcək qədər saxlamaq lazımdır" (İbn Rüşd. Bidaya əl-müctəhid nihayə əl-müqtəsid. Ər-Riyad: "Məktə ər-Riyad əl-hədisə" nəşriyyatı, I cild, səh. 310-311.)

İmam Övzai və İmam Sövri demişlər: "Təkcə qocaları öldürmək olmaz”. (Yenə orada)

İmam Şafei demişdir:

"Bütün bu insanlar öldürülməlidir”. (Yenə orada)

İbn Rüşd yazırdı:

"Onların (imamların) bu məsələdə fərqli düşünmələrinin sabəbi Kitab və səhih hədislərdəki ümumi məzmundur. (Məsə lən:) “Allahdan başqa ilah yoxdur” demədikcə insanlarla savaşmaq mənə əmr olunub” hədisi, "Haram aylar başa çatdıqdan sonra harada görsəniz müşriklərlə savaşın” ayəsi rahib və digər müşriklərin öldürülməsini zəruri edir...

Onların bütün fikir ayrılıqlarının kökündə qətli zəruri edən səbəb ətrafında fərqli düşünmələri dayanır. Bəziləri deyir ki, qətli zəruri edən səbəb küfrdür, deməli, hər bir müşrik öldürülməlidir. Digərləri isə iddia edir ki, döyüşməyi bacaranlar öldürülməlidir. Deməli, kafir olsalar da, qadınları öldürmək olmaz. Elə isə döyüşməyə gücü yetməyənlər, o cümlədən əkinçi və günəmuzdçularda olduğu kimi özlərini döyüşçü hesab etməyənləri öldürmək yolverilməzdir. Peyğəmbərin (aleyhisselam) dediyi kimi: "Uşaqları, günəmuzdlular və qadınları öldürmək olmaz". (Yenə orada)

Müasir müsəlman müəlliflərindən biri bu mövzunu müzakirəyə çıxarmışdır. Onun fikrincə, fəqihlər, bir tərəfdən, "dində məcburiyyət yoxdur” qaydasını  əsdiqləyir, digər tərəfdən, məsuliyyətə cəlb olunmada seçim azadlığını şərt kimi irəli sürürlər. Təbii ki, bu, açıq-aşkar ziddiyyətdir. (Əbdülmütəali əs-Səidi. İslamda din azadlığı. Qahirə: "Dar al-fikir əl-ərəbi" nəşriyyatı, (tarix göstərilməyib), səh. 46.)

Başqa müəllif isə bildirmişdir ki, bütün fiqhi hökmlərin müqayisəsi aparılarsa, fəqihlər arasında ciddi fikir ayrılıklarının mövcudluğu məlum olacaqdır. Bəzən bu fikir ayrılıqları o qədər ciddidir ki,bir fəqih müəyyən məsələyə görə bir şəxsin "ölümünə fitva çıxarır, digəri isə həmin vəziyyətdə qətlin qeyri-vacibliyini bildirir. Elə də olur ki, bir fəqih müttəhimə mülkiyyət hüququ tanıyır, digər isə tanımır və s. (Məhəmməd Fəthi Osman. Hicrətdən sonra İslam peyğəmbərinin qurduğu ideya dövləti: tarixdə ilk ideoloji dövlət təcrübəsi. Küveyt: "ad-Dar əl-küveytiyyə" nəşriyyatı, 1968, səh. 83.)

İlk dəfə bu məsələni bir problem kimi İbn al-Müqəffə qaldırmışdır. O, xəlifə Mənsura təklif etmişdi ki, *bütün fiqhi görüşlər lazımi dəlilləri ilə bir kitabda cəm olunsun və xəlifə həmin görüşləri təsdiqləsin. Bununla da bütün hökmlər dəqiq və oxşar olacaqdır. (Sübhi Məhmasani. Ərəb dövlətlərində qanunvericiliyin vəziyyəti: keçmişdə və indi. Beyrut: "Dar al-elm lil-məlayin” nəşriyyatı, 1965, səh. 158-159.)

Deyilənə görə, xəlifə Mənsur İmam Malikdən istəyir ki, fiqhi görüşlərini yazıb dövlətin qanunvericilik aktı halına salsın. İmam Malik fiqhə dair mühüm mənbə "Müvətta" kitabını yazmışdı. Amma buna rəğmən o, "Müvətta”nın islam dövlətində hamının icbari qəbul edəcəyi yeganə ana qanun kitabına çevrilməsini qəbul etmədi. (Məhəmməd Fathi Osman. Hicrətdən sonra İslam peyğəmbərinin qurduğu ideya dövləti: tarixdə ilk ideoloji dövlət təcrübəsi. Küveyt: "əd-Darəl-küveytiyyə" nəşriyyatı, 1968, səh. 83.)

Məlumdur ki, tarix boyu alimlər məhkəmə qazılarının işlərini görmüş, fitvalar vermişlər. Bəzən elə olurdu ki, Osmanlı sultanları qanunvericilik işini öz boyunlarına götürür, qanunlar çıxarır, dini əmrlər verirdilər. Bəzən də bunu siyasi və inzibati maraqları əsas tutan şəxslərə tapşırırdılar. (H.A.R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam. Ed. By Stanford J. Shaw and William R. Polk (Boston: Beacon Press, 1962), PP. 7-14, 148-149; H.A.R. Gibb, "Religion and Politics in Christianity and Islam", J. Procter ed., Islam and International Relations, (New York: Frederick A. Praeger, 1965), pp. 10-12; Thomas Naff, "The Setting and Rationale of Ottoman Diplomacy in the Region of Selim III (1789. 1807), pp. 3-4.)

Fiqhin beynəlxalq münasibətlərlə məşğul olan hissəsi yalnız cihaddan, onunla əlaqəli anlayışlardan (cihad və "siyər") bəhs edirdi. Əslində bu məsələlər siyasi məzmun daşıyırdı. Bu məsələləri hakimiyyətdən, qanunverici aparatdan yavaş-yavaş uzaqlaşdırılan alimlərin görüşlərinin tətbiqi hesab etmək, demək olar ki, çətindir. (Thomas Naff, "The Setting and Rationale of Ottoman Diplomacy in the Region of Selim III (1789-1807), pp. 17.)

Deməliyik ki, fiqh bütöv bir sistem kimi Müsəlman mədəniyyətinin çiçəkləndiyi dövrdə ənənəvi islam fikrinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Ali Xəlifəlik adı ilə məşhur olan bu mədəniyyət təxminən 1100-cü ilədək davam etmişdir. Bu müddət ərzində ənənəvi həyat tərzinin cizgiləri və əsas komponentləri bütün aydınlığı ilə özünü büruzə vermişdi. Belə bir həyat tərzinin təsiri ilə sağlam cəmiyyət yaranmış, üstün mədəniyyət formalaşmış, siyasi-iqtisadi, sosial, əxlaqi və hüquqi sahələrdə nailiyyətlər əldə olunmuşdu. Fiqh və "siyər” qərarnamələrin hazırlanmasında vasitələr hesab olunurdu. İndiki dövrdə isə fiqh və "siyər”i islam qanunvericiliyinin mənbələri hesab etmək lazımdır, qanunvericiliyin özü deyil!

Fiqhə məhz bu nöqteyi-nəzərdən yanaşmaq lazımdır. Bununla da müasir müsəlman zehniyyəti yeni tələblər və təhlükələr əsasında fiqhi çalışmaları yenidən nəzərdən keçirmək ehtiyacı hiss edəcəkdir. Təbii ki, söhbət şəriətin mahiyyəti ilə səsləşən tələblərdən gedir. Biz bunu "ictihad qapısı"nın yenidən açılması da adlandıra bilərik. Bu cür sağlam yanaşma yeni islam qanunvericiliyinin formalaşdırılmasında alimlərin qarşılaşdığı bəzi nəzəri çətinliklərin aradan qaldırılmasına da kömək edəcəkdir. Müsəlman fəqihlərinin görüşləri, bir gün də olsun, indiki məna ilə desək, qanun rolunu oynamamış, əksinə, qanunun mənbəyi kimi çıxış etmişdir. Fiqhin əhəmiyyəti həm də ona görə böyükdür ki, Quran və Pak Sünnə onun mənbələri kim çıxış edir. Bu iki mənbə müsəlman psixikasına təsir etmək baxımından müstəsna rola malikdir. Müsəlmanların vəziyyəti ilə əlaqəli görüşlərin müvafiqliyi bu mənbəyə (fiqhə) xüsusi çəki vermişdir.

Ali Xəlifəlik zamanı islam hökumətinin qanunvericilik, icra yə və məhkəmə funksionallığı yeknəsəq olmamışdır. Hökumət qurumları arasındakı əlaqə dövrdən dövrə, xanədandan xanadana, xəlifədən xəlifəyə dəyişmişdir. İndiki dövrdə isə islamın sosial-inzibati bazisindəki köklü dəyişikliklərin baş verməsi, ictimai quruluş və idarəetmədə sistematikliyə ehtiyacın yaranması nəticəsində müsəlman rejimlər ali islam prinsiplərinə, məqsəd və ideallara riayət etməyə, fəal surətdə siyasi bazalarını möhkəmləndirməyə, hökumətin funksiyalarını yenidən tənzimləməyə başlamışdır. Təbii ki, bu prosesin uğurla başa çatması üçün həmin islam prinsipləri və məqsədlərinin əks olunduğu təlim-tərbiyə və konstitusiya sistemlərində islahatlar aparılmalı, yeni tələblər və vəzifələr nəzərə alınmalıdır. Müsəlman alimləri və fəqihləri yeni layihə üçün öz ideyalarını irəli sürməli, onun hazırlanmasında fəal iştirak etməlidirlər. Amma bu görüşlər qanunlarla dolaşıq salınmazsa, islam cəmiyyətində müxtəlif sahələrin ziddiyyəti az hallarda baş verəcəkdir ki, bu da ənənəvi iqtidar mexanizminə öz vəzifəsini daha asan, daha çevik icra etmədə köməklik göstərəcəkdir.

Mənbə: Əbdülhəmid əbu Süleyman/ İslam görə beynəlxalq münasibətlərin nəzəri əsasları, 2014,

Suallarla İslam

Müəllif:
Suallarla İslam
Read 42 times
In order to make a comment, please login or register