Loğman surəsi 34-cü ayə
إِنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥ عِلْمُ ٱلسَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ ٱلْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِى ٱلْأَرْحَامِ ۖ وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا ۖ وَمَا تَدْرِى نَفْسٌۢ بِأَىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌۢ
"Həqiqətən:
~ o Saat haqqında elm, yalnız Allahdadır;
~ yağışı, O yağdırır; və
~ bətnlərdə olanı, O bilir;
~ heç kəs sabah nə qazanacağını bilə bilməz;
~ heç kəs harada öləcəyini də bilməz.
Allah isə, şübhəsiz ki, Alim'dir, Xabir (xəbərdar)'dır." (Loğman/34)
------------------------------
"Ehl-i ilhad tarafından tenkit suretinde, Mugayyebât-ı Hamseden yağmurun gelmek vaktine ve rahm-ı mâderdeki cenînin keyfiyetine itiraz edilmiş. Demişler ki: 'Rasathanelerde bir âletle yağmurun vakt-i nüzulü keşfediliyor. Onu da, Allah'tan başkası da biliyor. Hem röntgen şuâıyla rahm-ı mâderdeki cenînin müzekker, müennes olduğu anlaşılıyor. Demek, Mugayyebât-ı Hamseye ıttıla kàbildir."
Yəni:
Dinsizlər tərəfindən bir tənqid surətində, "qeybi olan 5 şey"dən:
~ yağışın yağma vaxtına; və
~ ana rəhmindəki uşağın keyfiyyətinə
etiraz edilmişdir.
(Dinsizlər) deyirlər ki:
1. Rəsədxanalarda, bir alətlə, yağışın eniş/yağma vaxtı kəşf edilir. Bunu da, Allahdan başqası da bilir;
2. Həm rentgen şüası ilə, ana rəhmindəki uşağın kişi (və ya) qadın olduğu başa düşülür.
Demək, qeybi olan 5 şeydən xəbərdar olmaq, mümkündür.
Qeyb nədir?
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/qeyb-n%C9%99dir
--------------------------
Elcevap: Yağmurun vakt-i nüzulü bir kaideye merbut olmadığı için, doğrudan doğruya meşiet-i hassa-i İlâhiye ile bağlı ve hazine-i rahmetten hususî iradeye tâbi olduğunun bir sırr-ı hikmeti şudur ki:
Kâinatta en mühim hakikat ve en kıymettar mahiyet nur, vücut, hayat, rahmettir ki, bu dört şey perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya kudret-i İlâhiye ve meşiet-i hassa-i İlâhiyeye bakar. Sair masnuatta zâhirî esbab kudretin tasarrufuna perde oluyorlar. Ve muttarid kanunlar ve kaideler, bir derece irade ve meşiete hicap oluyor. Fakat vücut, hayat, nur ve rahmette o perdeler konulmamış. Çünkü perdelerin sırr-ı hikmeti o işte cereyan etmiyor.
Yəni:
Cavab olaraq deyirəm:
Yağışın nüzul/eniş vaxtı, bir qaydaya bağlı olmadığı üçün:
~ bir başa Allahın xüsusi məşiyyəti/istəyi ilə bağlı olmasının; və
~ (Allahın) "rəhmət xəzinəsi"ndən xüsusi bir iradəyə tabe olduğunun
hikmətindəki bir sirr budur ki:
Kainatda ən mühim həqiqət və ən qiymətli mahiyyət:
1. Nur;
2. Varlıq;
3. Həyat; və
4. Rəhmət'dir
ki, bu 4 şey, pərdəsiz, vasitəsiz, bir başa Allahın qüdrəti və xüsusi məşiyyətinə baxmaqdadır.
Digər sənət əsərlərində isə, zahiri səbəblər, qüdrətin təsərrüfünə pərdə olurlar. Və intizamlı qanunlar və qaydalar, bir dərəcə iradə və məşiyyətə hicab/pərdə olurlar.
Lakin varlıq, həyat, nur və rəhmətdə, o pərdələr qoyulmamışdır. Çünki, pərdələrin hikmətindəki sirrlər, o işdə cərəyan etmir.
İzahı:
İlk əvvəl, "Həqiqət" və "Mahiyyət" üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/%C9%99syanin-h%C9%99qiq%C9%9...
Həyat, varlıq, nur və rəhmət kimi nemətlərdə heç bir qüsur, heç bir çirkinlik, heç bir nöqsan olmadığı üçün, səbəblər araya girmir; ya da səbəblərin araya girməsinə heç bir lüzum qalmır. Çünki bu nemətlər, hər tərəflərilə rəhmət və lütfdürlər.
1. Nurun, pərdəsiz, vasitəsiz, bir başa, Allahın qüdrəti və məşiyyətindən gəlməsi:
"Nur" deyilincə, ağlımıza, Ustad Said Nursi'nin, "İman, həm nurdur, həm qüvvətdir." sözü gəlməkdədir.
İman, ən böyük nurdur və bir başa, Allahın ehsanı ilə qəlbdə təhəqqüq edir/gerçəkləşir. Bu təhəqqüq, ağacın meyvə verməsinə, yaxud arının bal düzəltməsinə bənzəməz. Peyğəmbərlər və öndər imamlar, bu nurun təhəqqüq etməsinə bir vəsilədirlər.
Sad ət-Taftazani'nin təfsirinə görə, iman: "Haqq Taala'nın, istədiyi qulun qəlbinə, iradəsinin sərfindən sonra ilqa etdiyi/buraxdığı bir nurdur."
İmana nail olmaq üçün, iradənin sərf edilməsi bir şərtdirsə də, biz, iradəmizi sərf edərək iman yoluna yönəlməklə, qəlbimizə imanın yerləşməsi cəhətində, çox iş görmüş sayılmırıq. Gözünü açan bir insan, "Mən, bu görünən əşyanın görüntüsünü, öz qüdrətimlə gözümün içinə qoydum." deyə bilməyəcəyi kimi; bəsirət gözünü açan bir insan da, imanın qəlbə yerləşməsi cəhətində, çox iş görmüş deyildir. İman, qəlbə buraxılan bir nurdur və bu nuru o qəlbə ehsan edən, Allahdır.
2. Varlığın, pərdəsiz, vasitəsiz, bir başa, Allahın qüdrəti və məşiyyətindən gəlməsi:
Vücud/varlığ'a gəlincə, bunun səbəbsiz yaradıldığı, açıqdır. Biz, ümumiyyətlə, bədənə "vücud/varlıq" dediyimiz üçün, vücudun səbəbsiz yaradıldığını başa düşmək, bir az çətinləşir. Əslində, vücud, var olmaq; ziddi isə, adəm/yoxluq deməkdir.
Varlığa səbəb axtardığımızda, qarşımıza, sadəcə "yoxluq" çıxır. Yəni, "vücud/varlıq", ya səbəbsiz olaraq bir başa yaradılmışdır, ya da əşyanın var olmasına, "yoxluq" səbəb olmuşdur. İkincinin ağıldan uzaqlığı açıq olduğuna görə, birincinin doğruluğu, qətidir.
3. Həyatın, pərdəsiz, vasitəsiz, bir başa, Allahın qüdrəti və məşiyyətindən gəlməsi:
Həyatın da, səbəbsiz yaradıldığı, məlumdur. Elm adamları, həyata bir səbəb təyin edə bilməməkdə; sadəcə, həyatın ortaya çıxmasında İlahi iradə ilə təsbit edilən təbiət qanunlarını, elementləri, mövsümləri ard-arda sıralamaqdan iləri gedə bilmirlər.
Meyvəyə, ağac; uşağa, ana və ata səbəbdir. İstilik və işıq da, günəş vasitəsilə göndərilir. Bəs həyat nə ilə gəlir? Hansı səbəb ilə göndərilir? Elementlərin heç birində həyat olmadığı və atomların bir araya gəlməsindən həyat cövhəri meydana gələ bilməyəcəyi bir həqiqət olduğu üçün, bunun, səbəblər cəhətindən bir izahı yoxdur. Bunun tək izahı, həyatın, səbəbsiz və vasitəsiz olaraq, bir başa Allahın qüdrəti və iradəsilə yaradılmış olmasıdır.
4. Rəhmətin, pərdəsiz, vasitəsiz, bir başa, Allahın qüdrəti və məşiyyətindən gəlməsi:
Bu mövzuda, Ustad Said Nursi (rahmətullahi aleyh), "Ləmalar" adlı əsərinin 14-cü Ləma'sında (s. 97), belə deyir:
"Şu hadsiz kâinatı şenlendiren, bilmüşahede rahmettir. Ve bu karanlıklı mevcudatı ışıklandıran, bilbedahe yine rahmettir. Ve bu hadsiz ihtiyacat içinde yuvarlanan mahlukatı terbiye eden, bilbedahe yine rahmettir. Ve bir ağacın bütün heyetiyle meyvesine müteveccih olduğu gibi, bütün kâinatı insana müteveccih eden ve her tarafta ona baktıran ve muavenetine koşturan, bilbedahe rahmettir..."
Yəni:
~ Bu hədsiz kainatı şənləndirən, görüldüyü kimi, rəhmətdir; və
~ bu qaranlıqlı mövcudatı işıqlandıran, bədahətlə yenə rəhmətdir; və
~ bu hədsiz ehtiyaclar içində yuvarlanan məxluqatı tərbiyə edən, bədahətlə yenə rəhmətdir; və
~ bir ağacın bütün heyətilə meyvəsinə yönəlməsi kimi; bütün kainatı insana yönləndirən və hər tərəfdə ona baxdıran və yardımına qaçırdan, bədahətlə rəhmətdir...
Cansızların yoxluqdan qurtulub var olmaları, öz səylərilə deyil; ancaq, İlahi rəhmətlə olduğu kimi; bitkilərin də, cansız olmayıb yarı canlı olmaları, yenə hər hansı bir səbəblə deyil; sadəcə rəhmət ilədir. Heyvanların bitkilərdən üstün qılınmaları və nəhayət, insanın yerə xəlifə olması da, sırf rəhmətdir.
Rəhmət də, eynilə həyat kimi, hər yönü ilə gözəl və şəffaf bir nemət olduğu üçün; sanki, səbəbsiz meydana çıxmaqdadır. Məsələn, hər canlını parçalama təbiətində olan şirin, öz balasına mükəmməl və etinalı bir şəfqət göstərməsi, səbəblər cəhətindən izah edilə bilməz bir rəhmət təcəllisi deyilsə, nədir görəsən?! Allahın ər-Rahmən ismi, belə vəhşilərdə də, səbəbaiz olaraq təcəlli etməkdədir.
(Not:
Rahmən və Rahim isimlərinin şərhi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/r%C9%99hman-v%C9%99-r%C9%99h...)
"Digər sənət əsərlərində isə, zahiri səbəblər, qüdrətin təsərrüfünə pərdə olurlar. Və intizamlı qanunlar və qaydalar, bir dərəcə iradə və məşiyyətə hicab/pərdə olurlar. Lakin varlıq, həyat, nur və rəhmətdə, o pərdələr qoyulmamışdır. Çünki, pərdələrin hikmətindəki sirrlər, o işdə cərəyan etmir."
İzahı üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/s%C9%99b%C9%99b-n%C9%99dir-s...
-----------------------------------
"Madem vücutta en mühim hakikat rahmet ve hayattır. Yağmur, hayata menşe ve medar-ı rahmet, belki ayn-ı rahmettir. Elbette vesâit perde olmayacak, kaide ve yeknesaklık dahi meşiet-i hassa-i İlâhiyeyi setretmeyecek. Tâ ki, her vakit, herkes, herşeyde şükür ve ubudiyete ve sual ve duaya mecbur olsun. Eğer bir kaide dahilinde olsaydı, o kaideye güvenip, şükür ve rica kapısı kapanırdı."
Yəni:
Madam ki, varlıq (aləmin)'də ən mühim həqiqət, rəhmət və həyatdır. Yağış (da), həyatın mənşəyi, rəhmətin mədarı (yəni, ətrafında döndüyü yer), rəhmətin məhz özüdür. (Elə isə), əlbəttə ki, vasitələr, (bu yağışa) pərdə olmayacaq; qayda və monotonluq da, Allahın xüsusi məşiyyətini örtməyəcəkdir. Ta ki, hər vaxt, hər kəs, hər şeydə, şükr və qulluğa, sual və duaya məcbur olsun. Əgər bir qayda daxilində olsaydı, o qaydaya güvənib, şükr və ümid qapısı bağlanardı.
----------------------------------------
"Güneşin tulûunda ne kadar menfaatler olduğu malûmdur. Halbuki muttarid bir kaideye tâbi olduğundan, güneşin çıkması için dua edilmiyor ve çıkmasına dair şükür yapılmıyor. Ve ilm-i beşerî, o kaidenin yoluyla yarın güneşin çıkacağını bildiği için, gaipten sayılmıyor. Fakat yağmurun cüz'iyâtı bir kaideye tâbi olmadığı için, her vakit insanlar rica ve dua ile dergâh-ı İlâhiyeye ilticaya mecbur oluyorlar. Ve ilm-i beşerî vakt-i nüzulünü tayin edemediği için, sırf hazine-i rahmetten bir nimet-i hassa telâkki edip hakikî şükrediyorlar. İşte bu âyet, bu nokta-i nazardan yağmurun vakt-i nüzulünü Mugayyebât-ı Hamseye idhal ediyor."
Yəni:
Günəşin doğmasında nə qədər mənfəətlər olduğu, məlumdur. Halbuki, intizamlı bir qaydaya tabe olduğundan, günəşin çıxması üçün, dua və şükr edilmir. Bəşərin elmi, o qayda yolu ilə, sabah günəşin çıxacağını bildiyi üçün, qeybdən sayılmır. Lakin yağışın cüziyyati, bir qaydaya tabe olmadığı üçün, insanlar, hər vaxt, ümid və dua ilə Allahın dərgahına sığınmağa məcbur olurlar. Və bəşərin elmi, yağışın yağma vaxtını təyin edə bilmədiyi üçün, bunu, sırf rəhmət xəzinəsindən xüsusi bir rəhmət görüb həqiqi şükr edirlər.
Bax (Loğman surəsinin bu 34-cü) ayəsi, bu nöqte-yi nəzərdən, yağışın eniş vaxtını, qeybi olan 5 şeyə daxil edir.
---------------------
"Rasathanelerdeki âletle bir yağmurun mukaddemâtını hissedip vaktini tayin etmek gaibi bilmek değil, belki gaipten çıkıp âlem-i şehadete takarrubu vaktinde bazı mukaddemâtına ıttıla suretinde bilmektir. Nasıl en hafî umur-u gaybiye vukua geldikte, veyahut vukua yakın olduktan sonra, hiss-i kablelvukuun bir nev'iyle bilinir. O gaybı bilmek değil, belki o, mevcudu veya mukarrebü'l-vücudu bilmektir. Hattâ ben kendi âsâbımda bir hassasiyet cihetiyle, yirmi dört saat evvel, gelecek yağmuru bazan hissediyorum. Demek yağmurun mukaddemâtı, mebâdileri var. O mebâdiler, rutubet nev'inden kendini gösteriyor, arkasından yağmurun geldiğini bildiriyor. Bu hal, aynen kaide gibi, ilm-i beşerin gaipten çıkıp daha şehadete girmeyen umura vusule bir vesile olur. Fakat daha âlem-i şehadete ayak basmayan ve meşiet-i hassa ile rahmet-i hassadan çıkmayan yağmurun vakt-i nüzulünü bilmek, ilm-i Allâmü'l-Guyûba mahsustur."
Yəni:
Rəsədxanalardakı alət ilə bir yağışın müqəddimələrini hiss edib vaxtını təyin etmək isə, qeybi bilmək deyildir. Əksinə, (belə bir şəkildə bilmək), qeybdən çıxıb şəhadət aləminə yaxınlaşdığı vaxtda, (yağışın) bəzi müqəddimələrindən xəbərdar olmaq surətində bilməkdir. Necə ki, ən gizli qeybi işlər vaqe olduqlarında; və yaxud vaqe olmağa yaxınlaşdıqlarında, "hiss-i qablə'l-vuqu/olmadan əvvəl bir şeyi hiss etmək (hissi)"nin bir növü ilə bilinir. Bu isə, qeybi bilmək deyil; əksinə, bu, mövcudu və ya olması yaxın olanı bilmək deməkdir. Hətta Mən, Öz sinirlərimdə, bir həssassiyyət olması (revmatizma) cəhətilə, 24 saat əvvəl, gələcək yağışı bəzən hiss edirəm. Demək ki, yağışın müqəddimələri, məbdə (başlanğıc)'ları var. Bu məbdələr, rütubət növündən özünü göstərir; arxasından yağışın gəldiyini bildirir. Bu hal, eynilə bir qayda kimi, bəşər elminin, qeybdən çıxıb daha şəhadət aləminə girməyən işlərə vasil olmasına, bir vəsilə olur. Lakin, hələ şəhadət aləminə ayaq basmayan və Allahın xüsusi diləməsi və rəhmətindən çıxmayan yağışın nüzul vaxtını bilmək, qeybi bilən Allaha məxsusdur.
Not:
Yağışla bağlı olaraq əvvəlcədən deyilənlər, hələ təxmini bilik olmaqdan iləri keçə bilməmişdir. Elm isə, qəti bilikdir; zənni və təxmini olan bir şeydə isə, elmdən bəhs edilə bilməz. Bu səbəblə, barometr və ya süni peyklərdən alınan şəkillərlə verilən hava proqnozları, hal-hazırda elm deyilə biləcək qətilik qazanmış deyildir. Elə isə, bu təxminlərin, Quranın, yağışın qeybi olan 5 şeydən biri olma hökmünü, cərh etməz. Bil!
Bununla bərabər, bunu da nəzərdən qaçırmamaq lazımdır:
Yağışın yağacağına dair təxminlər, yağışı xəbər verən əlamətlərə baxılaraq verilməkdədir. Elə isə, bu əlamətlərin zühuru/zahir olması, yağışı, "qeybilik"dən çıxarmış sayılır. Bu haldakı qeyb isə, mütləq deyil, izafi qeybdir. (Yuxarıda "Qeyb nədir?" linkinə bax.) Yəni bu, bəzilərinə qeyb ikən, digər bəzilərinə məlumdur. Çünki, əlamətləri üzə çıxmışdır və bu əlamətləri bilib dəyərləndirmək ixtisasına sahib olanlar, yağışın yağacağını söyləyə bilir, təxmin edə bilirlər. Əgər biz, bu hala, qeybi bilmək desək, o qədər şey "qeybi bilmə" deyə vəsflənər ki, bununla, Quranın bu məsələdə nə demək istədiyindən, uzaqlaşılmış olar. Məsələn:
Müəyyən qanunlara bağlı olaraq vaqe olan elə hadisələr var ki, qanunu bilənlər nəzərində, məlum; bilməyənlərə görə isə, məchuldur. Ay və günəşin tutulması, gecə və gündüzün uzanması, qısalma müddətləri, buna misal verilə bilər. Heç kim, ayın nə vaxt tutulacağını söyləyən kimsəyə, "qeybi bildiyini iddia edir" deyə etiraz edə bilməz. Bu halda, ayə, yağışın qəti bir qanuna bağlanmadığını, onun bağlandığı qanuna, hər an dəyişməyə məruz bir çox şərtlərin, müəssir amillərin iştirak etdiyini xəbər vermiş olmaqdadır.
---------------------------
---------------------------
Kaldı ikinci mesele: Röntgen şuâıyla rahm-ı mâderdeki çocuğun erkek ve dişisini bilmekle وَيَعْلَمُ مَا فِى اْلاَرْحَامِ âyetinin meâl-i gaybîsine münâfi olamaz.
Yəni:
İkinci məsələ: Rentgen şüası ilə ana rəhmindəki uşağın kişi və ya qadın olmasını bilmək, "Rəhmlərdə olanı, O bilir." ayətinə zidd ola bilməz!
----------------------
Çünkü, âyet yalnız zükûret ve ünûset keyfiyetine değil, belki o çocuğun acip istidad-ı hususîsi ve istikbalde kesb edeceği vaziyetine medar olan mukadderât-ı hayatiyesinin mebâdileri, hattâ simasındaki gayet acip olan sikke-i samediyet muraddır ki, çocuğun o tarzda bilinmesi, ilm-i Allâmü'l-Guyûba mahsustur.
"Çünkü, âyet yalnız zükûret ve ünûset keyfiyetine değil..."
Yəni:
Çünki ayə, yalnız (ana rəhmindəki uşağın) kişilik və qadınlıq keyfiyyətinə deyil...
"...belki o çocuğun acip istidad-ı hususîsi ve istikbalde kesb edeceği vaziyetine medar olan mukadderât-ı hayatiyesinin mebâdileri, hattâ simasındaki gayet acip olan sikke-i samediyet muraddır..."
Əksinə, o uşağın:
1. Qeyr-i adi xüsusi istedadı muraddır.
İstedad nədir?
"İstedad": "əşyada, bəzi şərtlərin və səbəblərin gerçəkləşməsi və bəzi əngəllərin qalxması ilə meydana gələn şey"dir. "Şərhu'l-Qanunçə"də isə, istedad, belə tərif edilir: "Nütfə, bi'l-quvvə/potensial olaraq insandır. Yəni, insan surətinin özündə meydana gəlməsi, nütfənin xüsusiyyətidir. Əngəllərin qalxması və şərtlərin meydana gəlməsi cəhətindən, nütfədə, bəhsi keçən bu surəti hazırlayan bir keyfiyyət meydana gəlir. Bax bu keyfiyyət, istedad deyə adlandırılır. Onun gərəyi olan qəbul/qabiliyyət isə, istedadi imkan və yenə qüvvə deyə adlandırılır."
Buna görə, istedad, 2 mənaya gəlir:
a. Hazırlayıcı keyfiyyət;
b. Bu keyfiyyətin gərəyi və feli müqabili olan qəbul (qabiliyyət).
İstedad və qabiliyyət arasındakı fərq, budur:
Qabiliyyət, xaricdən gələn təsirləri götürə bilmə gücü, qəbul edə bilərlik mənası daşıyır. Halbuki istedad, ruhda potensial olaraq var olan, inkişafa əlverişli bütün xüsusiyyətlərdir. Məsələn:
Hər insanın ruhunda, rəssamlıq istedadı, potensial olaraq vardır. İnsan, rəssamların təcrübələrini götürə bilmə gücünə (qabiliyyətinə) kifayət qədər sahib olarsa, onları, bu qüvvə ilə götürə və ruhundakı rəssamlıq istedadını inkişaf etdirə bilər.
Burdan başa düşülən budur ki, qabiliyyət, istedadın feli gərəyidir. Və Müəllifimizin xüsusi istedadla qəsdi, "uşağın qabiliyyəti"dir. Yəni, ayə ilə bərabər düşündüyümüzdə, ayənin mənası: "Ana rəhmindəki uşağın qabiliyyətinin nə olduğunu, ancaq Allah bilir." demək olur.
2. Gələcəkdə kəsb edəcəyi vəziyyətə qaynaq olan həyat müqəddəratının məbdələri muraddır.
Ayədən murad: "Məbdə (başlanğıc, yəni, nütfənin) həyat müddətincə keçirəcəyi hərəkət, şəkil, əməl və s. kimi şeylər"dir.
3. Simasındakı çox qeyr-i adi olan "Samədiyyət sikkəsi" muraddır.
"Sikkə": "pulun üzərinə vurulan damğa"dır. Bu damğa ilə, o pulun, dövlətə aid olduğu isbat edilir. Allah Taala da, hər varlıq üzərinə, xüsusilə insanın simasına, Özünə məxsus sikkəsini vurmuşdur. Bu sikkə'nin hal dililə, "Bütün simalar, Mənə məxsusdur; bu simaları qazanmaqda, varlıqlar Mənə möhtacdırlar." deməkdədir.
Müəllif, bir digər risaləsində, hər simanın/üzün bir-birindən fərqli olması ilə, tövhidə belə dəlil gətirir:
"Eşya, vücut ve teşahhusatlarında, nihayetsiz imkânat yolları içinde mütereddit, mütehayyir, şekilsiz bir surette iken, birden bire gayet muntazam, hakîmâne öyle bir teşahhus vechi veriliyor ki, meselâ herbir insanın yüzünde, bütün ebnâ-yı cinsinden herbirisine karşı birer alâmet-i farika o küçük yüzde bulunduğu ve zâhir ve bâtın duygularıyla, kemâl-i hikmetle teçhiz edildiği cihetle, o yüz, gayet parlak bir sikke-i ehadiyet olduğunu ispat eder." (Sözlər, 33-cü Söz, 2-ci Pəncərə, s. 636)
Yəni:
Əşya, varlıq və təşəxxüsündə (fərdi şəxsiyyət qazanmasında), sonsuz mümkün olan yollar içində "tərəddüddə, heyrətdə", şəkilsiz bir surətdə ikən, birdən-birə, sima cəhətindən çox müntəzəm, hikmətli bir təşəxxüs verilir. Məsələn: Hər bir insanın üzündə, öz cinsindən olan hər bir insana qarşı fərqli bir əlamətin o kiçik üzdə mövcud olması və zahiri və batini hisslərilə mükəmməl hikmətlə təchiz edildiyi cəhətlə, o üz, parlaq bir Əhədiyyət (Allahın birliyini ifadə edən) sikkə olduğunu isbat edər.
Əşyanın varlıq və təşəxxüsündə sonsuz imkan yolları içində olmasından məqsəd, budur:
Birincisi, əşya, yaradılmaya da bilərdi. Ancaq yaradılmışdır. Üstəlik, hər hansı bir şey olaraq da gələ bilərdi. Yəni, nə qədər məxluqat növü varsa, onlardan biri olaraq varlıq meydanına çıxa bilərdi. Məsələn, dünya. Dünyanın ən faydalı şəkli, bu böyüklükdə olması, bu şəkildə olması və s.'dir. Ancaq bu hadisə, sonsuz imkan yolları içindən tək bir yol ilə olmaqdadır. Yəni dünya, bundan da böyük və kiçik ola bilərdi və s. Bütün bunların hamısı da, 1/∞ ehtimal ilə olmaqdadır. Riyaziyyatda, belə bir qayda vardır: 1/∞ = 0. Yəni, sonsuzda 1 ehtimal ilə, bir şey meydana gəlməz.
Mətndəki "mütehayyir = heyrətdə" sözü, məcaz olaraq gətirilmişdir. Yəni, məsələn göz, düşünür: "Başın hansı hissəsində yer alım? Hansı şəkli alım?" Sanki bu işdə, heyrət içərisindədir.
Müəllif Nursi (rahiməhullah), hər bir insanın fərqli simasını, tövhidə belə dəlil gətirir:
Bir insanın siması, milyonlarla imkan və seçim içindən seçilib təxsis edilir. Və elə ki, o seçim edilərkən, yəni, bir insana fərqli bir üz bəxş edilərkən, digər verilmiş olanlara bənzəməmək üçün, onların da nəzərdən keçirilməsi lazımdır ki, bu üzlər, bir-birinə bənzəməsin. Bu, eyni anda, hal hazırda 7-8 milyardın; ümumilikdə isə, 150 milyard insanın, eyni anda görülə bilməsi deməkdir. Çünki günümüzə qədər, 150 milyard insanın yaşadığı təxmin edilməkdədir. Yoxsa, hər kəsin üzü, bir-birindən fərqli olmaz; hər şey, bir-birinə bənzəyərdi. Fərqli olduğundan başa düşürük ki, hər bir insanın üz seçimində, Allahın iradəsi günəş kimi parlamaqdadır.
------------------------
"Yüz bin röntgen-misal fikr-i beşerî birleşse, yine o çocuğun umum efrad-ı beşeriyeye karşı birer alâmet-i farikası bulunan yalnız hakikî sima-yı veçhiyesini keşfedemez. Nerede kaldı ki, sima-yı veçhîsinden yüz defa daha harika olan, istidadındaki sima-yı mânevîyi keşfedebilsin!"
Yəni:
Yüz min rentgen misal bəşər fikri birləşsə, yenə o uşağın bəşərin ümum fərdlərinə qarşı fərqli bir əlaməti olan simasını (yəni, üzünü) kəşf edə bilməz. Hələ qalsın, üzündən 100 dəfə xariqə olan, istedadındakı mənəvi simanı kəşf edə...
(Said Nursi, "Ləmalar", 16-cı Ləma, s. 112-113)
