Most Read in the Category of İman

Şübhə, insanı gəmirən və yavaş yavaş ölümə aparan qorxunc bir xəstəlikdir. İnsan; bir dəfə inanc, düşüncə və təsəvvürləriylə özünü bu xəstəliyə saldısa, artıq həyati bütün funksiyalarıyla, ruhi bütün bacarıqlarıyla iflic olmuş deməkdir.

 

Şübhə və şübhəçiliyin iki əsasa dayanılması mümkündür:

 

1- İradi olaraq mənimsənən,

2- İç idrak və xarici müşahidə problemindən; niyyət və nəzər dəyişməsindən; məlumatda, tərkib qabiliyyətinə sahib ola bilməyişindən doğan digər bir şübhəçilik...

 

İkinci şübhəçilik, az qala hər yerdə üzərində dayandığımız bir mövzudur və qənaətim tərəfindən aradan qaldırılması da mümkündür. Birinci şübhəçilik isə; o, fitrət xəstəliyidir. Kaş ki bu nəsihəti dinləmiş olsaydılar. Heç olmazsa zərərləri başqalarına toxunmaz; nəfslərinə bağlı qalardı.

 

Nəhayət şübhənin, bir də elmi məqsəd ilə şərtləndirilmiş və keçici olanı da vardır ki, o müxtəlif şübhəyə kimsənin deyəcəyi bir şey yoxdur. Nə var ki, bizim burada xəstəlik dediyimiz şübhə, Dr. Paul Sollierin də ifadə etdiyi kimi "Həll edilməsi qeyri-mümkün və həll edilməyəcək kimi olan şübhədir. " Belə bir şübhə, davamlı olaraq şüurumuzu təzyiq altına alar və davam edər. Sonra bütün əhvalımızı və bütün zehin fəaliyyətlərimizi iflic edər. Bu hala gəlmiş bir insan ruhu, min bir tərəddüdün mərkəz nöqtəsi olduğu kimi, min bir qərarsızlığın, iç içə kəsişib dayandığı kompleks və içindən çıxılmaz yollara bənzər.

 

Şübhələrini aşa bilməmiş və onlara söz dinlətməmiş bir insan üçün; bədəni iqtidarsızlıq, zehini və əxlaqi qarışıqlıq qabağına keçilməz zorla icra olunan hadisələrdəndir.

 

Şübhə insanın rəftarlarında qatılıq, ruhunda çətinlik və bacarıqsızlıq hasil edər. Buna görə də şübhəçi kəslər, bədənə aid işlərdə həmişə qaçmaq arzusu; yorğunluq gətirən şeylərə qarşı da nifrət göstərərlər. Heç bir iş görmədən yorulmuş bu cür tiplərə, psixiatriyanın qoyacağı diaqnozlar nə qədər iddialı olursa olsun, bunlar haqqında, iç boşluğun funksiyasını inkar etmək qabil olmayacaq.

 

Şübhənin zehin üzərindəki təsirinə gəlincə. Az çox beyini uzun müddət şübhə dalğalarıyla sarsılmış bir insanın salamat düşünə bilməsi bir xeyli müşküldür. Belələrin ən aşkar yanları, diqqətlərinin zəifliyə çatması, zehinlərinin daim hərəkətliliyi itirməsi və yaddaşlarının çətinliyə düşməsi kimi hallardır. Artıq, bu tiplər üçün, hər şey get-gedə qeyri mümkün bir şəklə girər və önlərinə "olmazlardan" aşılmayan təpələr tikilər. Onların qarşısında bir tək açıq qapı və gedilə bilər bir tək yol vardır; o da başqalarını tənqid yolu. Bununla yaşar və bununla varlıqlarını davam etdirərlər.

 

Bir də şübhənin, əxlaqı təzyiq altında tutması bəhs mövzusudur ki, mənə görə ən təhlükəlisi də budur. Arzu və istəklərin; ehtirasa meyl etməklərin; xülasə şəxsiyyətin ən qərbi və səmimi əsasını təşkil edən şeylərin məruz qaldıqları sarsıntılar və zidd dalğalanmalar, şübhəli insanların zehinlərində meydana gətirdikləri nəticələrin bir eynini də əxlaqi sahədə meydana gətirərlər.

 

Böyük şübhəçilərdə, bəzən heç bir şeydən üzülmə olmama kimi bir sərtlik, qatılıq və cansızlıq hökm etdiyi kimi, bəzən də, tamamilə yıxılmış mənəvi şəxsiyyətləri etibarilə, cəmiyyət insanı olma xüsusiyyətini tamamilə itirərlər.

 

Şübhə, ictimai nəticələri etibarilə də çox təhlükəli bir xəstəlikdir. Ətrafından və ətrafında olub bitən şeylərdən şübhəyə düşmüş bir kimsə, göz görə görə özünü min bir narahatlıq içinə soxar, həm özünü həm də ətrafını narahat edər. Və hələ, tərəddüdlü və şübhələrə dərdli olanların, məsuliyyət narahatlığıyla, hərəkət etmənin lazımlı olduğu yerdə geri çəkilmələri və yaxud hərəkət vaxtını qaçırma kimi vəziyyətləri o qədər təhlükəlidir ki; bəzən bir camaatın tamamilə məhv olmasına səbəbiyyət verə bilər. Xüsusilə əhəmiyyətli və böyük işlərdə, siyasət və hərblərdə, başı olanların tərəddüd və şübhələri millətləri və orduları batırmağa yetər və artar.

 

Əslində, özündən şübhə edən başqaları üçün də bunu düşünə bilməz, çünki, özündən şübhə edənin, necə hərəkət edəcəyi müəyyən olmur

 

 

 

M. Fəthullah Gülən

İnsanlıq tarixi ilə var olan və bütün cəmiyyətləri əhatə edən nəhayət olaraq din, ictimai həyatın sadə bir anlayışı kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki hər cəmiyyətdə və hər insan ruhunda bir uca bir qüdrətə sığınma ehtiyacı və ilahi aləmə yönəlmə arzusu və meyli mövcuddur. Bu vəziyyət dinin fitri bir ehtiyac olduğunun göstəricisidir. Bununla birlikdə dinin qüvvətli bir ictimai idarə vasitəsi və təməl funksiyalarından birinin də cəmiyyəti inteqrasiya olundurmaq və ahəngini gücləndirmək olduğu həmişə dilə gətirilmişdir. Gərək cəmiyyətdəki ictimai təşkilat və quruluşlarla, gərəksə özündən qaynaqlanan təriqət, məzhəb kimi qruplarla əlaqəsindən ötəri din, cəmiyyəti təsiri altına almada əhəmiyyətini hər cəmiyyətdə və bütün zamanlarda davam etdirmişdir.

Beləliklə din, özünü təşkil edən əxlaqi ünsürlərin cəmiyyətə əks olunması nəticəsi ictimai hadisələrin bir çoxunda təyin edici olmuşdur. Bir çox təşkilat və hadisənin, tanınması və işıqlandırılması da bu dini təsirin başa düşülməsi ilə daha da açıqlıq qazanacaq. Xüsusi ilə Ərəb cəmiyyətinin bir çox, adət və ənənəsinin arxasında, səhv də olsa atadan qalma anlayışların yatdığı diqqətə alınsa, Cahiliyyə dövrünün araşdırılmasında, dini həyatın əhəmiyyəti daha yaxşı aydın olacaq.

Elə isə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in davam etdirdiyi Cahiliyyə Dövrünə aid bəzi xüsusların necə başa düşülməsi lazım olduğu əhəmiyyət ifadə etməkdədir. Ayrıca Onun sərgilədiyi bəzi rəftar və davranışların necə başa düşülməsi lazım olduğu, Müsəlmanların bunlara uyğun gəlməsinin dini ölçüsünün nə olduğu kimi mövzular da bir çox mübahisəyə səbəb olmuşdur. Mövzunu mümkün olduğu qədər bu baxımdan qiymətləndirməyə çalışacağıq.

1. Hz. Peyğəmbərin cahiliyyə ənənə və adətlərinə baxışı

Hz. Adəmdən Peyğəmbər Əfəndimizə gələnə qədər bütün peyğəmbərlər haqq dini təbliğ etmişlər. Dinin təməli olan iman əsasları həmişə eyni qalmışdır. Lakin şəriət dediyimiz, ibadət və dünyaya aid işlərdə Hz. Adəmdən Peyğəmbərimizə qədər hər dövrün zərurətlərinə, insanların ehtiyaclarına görə bəzi hökmlər dəyişərək gəlmişdir. Cənabı Haqq hər dövrün insanının yaşayışını və mənfəətini güdərək hər ümmətə ayrı bir şəriət göndərmişdir. Maidə Surəsinin 48-ci ayəsində bu barədə, "Sizin hər biriniz üçün Biz bir şəriət və açıq bir yol təyin etdik" buyurulur.

Allah heç bir qövmü peyğəmbərsiz buraxmamış, onlara haqqı təbliğ edəcək peyğəmbərləri göndərmişdir. 124.000 peyğəmbərin insanları təbliğ üçün göndərildiyi hədisdə ifadə edilən bir həqiqətdir. Ayrıca bütün peyğəmbərlərin ən böyük iddiası tövhid və iman həqiqətlərini təbliğ etməkdir. Bu səbəblə keçmiş dinlərdə olan tövhid inancı və bəzi hökmlərin Quranda olması çox normaldır. Çünki, peyğəmbərlərin iddiası bir olduğu kimi, həmsöhbətləri insan, o dinlərin sahibi də Allahdır.

İslam tövhid inancını gətirərək bütpərəstliyə qarşı qəti vəziyyət almış, dinə zidd olan hər şeyi rədd etmiş, bu inancın əsəri olan və insan qüruruna yaraşmayan bütün pis adətləri ortadan qaldırmışdır. Hüquqi və əxlaqi cəbhəsiylə də Cahiliyyə ruhu ilə sonuna qədər mübarizə etmiş, səfeh, qeyri əxlaqi və zalımanə davranışlara son vermiş və Cahiliyyə dövrünün bütün təzahürlərini ortadan qaldıraraq yerinə, elmlə bəslənən davranışların hakim olduğu yeni bir həyat nizamı qurmuşdur.

Bununla birlikdə Hz. Peyğəmbərin Cahiliyyə dövrü Ərəblərinin, mədəni quruluşunu, dəyərlərini, dərklərini hamısı ilə rədd etmədiyi görülməkdədir. Məsələn Onun bir səhabəyə xitab olaraq söylədiyi "Ey Saib! Cahiliyyə çağında etdiyin fəzilətli şeylərə İslam dövründə də davam et; qonağı qarşıla, yetimə kömək et və qonşuna yaxşı davran." tərcüməsindəki sözləri buna bir nümunədir. "İnsanların Cahiliyyə dövründə xeyirli olanları, İslam dövründə də xeyirlidir. Hədisi də eyni anlayışa işarə edər.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Uca Allah adına bəyanda olmaq səlahiyyəti və məsuliyyəti daşıyırdı. Bəyanın isə ehtiyac anında edilmiş olması lazımdır. Beləliklə o, özünə yönəldilən hər suala cavab vermək, qarşılaşılan problemlərə həll gətirmək və meydana gələn bir hadisəni hüquqi və əxlaqi təmələ oturtmaq vəziyyətində idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bəzən mövcud Cahiliyyə tətbiqlərini əsas ala bilirdi. Çünki bunlar, tamamı ilə cəhalətdən qaynaqlanan şeylər olmayıb, əslində İsmayıl (ə.s.) oğullarının şəriətinin bir davamı mahiyyətində idi. Özünə əri tərəfindən zıhar edilən Havle bt. Malik (r.ə.)a Rəsulullahın, "Sənin haqqında mənim edə biləcəyim bir şey yoxdur." buyurması, mövcud mövqenin Rəsulullah tərəfindən mühafizə edildiyini göstərər. Sonradan Quran ayələri enərək, zıhar kəffarə üsuluna bağlanar.

Hz. Peyğəmbərin və onun gətirdiyi İslam şəriətinin Cahiliyyə dövrü tətbiqlərinə baxışı, onları kökdən silib atmaq deyil. Əlbəttə ləğv edilən və ortadan qaldırılan tətbiqlər vardır, amma bir çox xüsus ya eynilə ya da islah edilərək qorunmuşdur. Bu barədə Dihləvinin etdiyi qiymətləndirməyi əhəmiyyətinə görə götürmək istəyirik. "Sizi O seçdi; din barəsində üzərinizə heç bir çətinlik yükləmədi; İbrahimin dini …." ayələrində ifadə edildiyi kimi, Rəsulullahın Hənif yəni İsmayılı şəriətlə göndərilmiş olduğunu, vəzifəsinin isə zaman içində meydana gələn azmaların istiqamətləndirilməsi, təhriflərin aradan qaldırılması, nurunun ortaya çıxarılması olduğunu ifadə ilə sözə başlayan Dihləvi, belə davam edər:

"Vəziyyət belə olunca, bu şəriətin əsaslarının Ərəblər tərəfindən  müsellem, tutacağı yolun diqqətə çarpan olması lazımdır. Çünki bir peyğəmbərin, haqq yolun hələ izlərini daşıyan bir qövmə göndərilməsi halında, onun bütündən dəyişdirilməsi və yerinə başqasının qoyulması mənasız olar. Çünki bu kimi vəziyyətlərdə lazımlı olan, daha əvvəldən mövcud olan şəriətin mənimsənməsi və yerləşdirilməyə çalışılmasıdır."

Əsasən cəmiyyətdə tevarüs edilən həniflik, onsuz da Allahın razı olduğu əsaslardan idi. Elə isə Hz. Peyğəmbər, heç pozulmamış eyni ilə davam etdirilmiş olanlarını, heç dəyişdirmədən davam etdirəcək, pozularaq gələnləri təshih və təkmil edəcək, səhv tətbiq və düşüncələri də tamamı ilə qaldıracaq.

Bütün tətbiqləri təfərrüatı ilə işləmək mümkün olmayacağı üçün inanc, ibadət, ənənə və adətlərlə əlaqədar mövzulara ana xəttləri ilə təmas edərək bəzi misallar verəcəyik.

1.1.  İnancla əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı

1.1.1.  Allah inancı

İslamdan əvvəlki Cahiliyyə dövründə bütə ibadət etmək, Allaha şirk qoşmaq və Allah haqqında uyğun olmayan inanc və düşüncələr olduğu kimi, uca bir varlıq olaraq tək bir Allaha iman məfhumu da mövcud idi.

Hənif dininə mənsub olduğunu söyləyənlərin bəziləri, Hicaz bölgəsində mövcud olan şirki, bütpərəstliyi tənqid edirdilər. Allah haqqında, Ona uyğun inanc içərisində qala bilirdilər. Necə ki həniflərin içində olduğu vəziyyəti izah etməsi baxımından Əbu Zər (r.ə.) hadisəsi əhəmiyyətlidir. Yeni dinin varlığını eşidən Əbu Zər (r.ə.), qardaşını göndərib məlumat əldə etməsini istər. Qardaşı dönüşündə belə deyər: "Hz. Məhəmməd, sənin kimi tək Allaha ibadət edir, yaxşılıqla rəftar etməyi əmr edir".

Yenə Zeyd b. Əmr, Kəbəyə gedib səcdəyə bağlanır və belə dua edir: "Allahım mən sənə necə ibadət ediləcəyini bilmirəm. Sənin razı olacağın ibadəti bilsəm elə ibadət edərəm. Lakin bunu bilmədiyim üçün başımı yerə qoyub səcdə edirəm".

Züheyr b. Əbi Sülmanın bu beyti onun, Allahın tək bir olduğuna inanması deyil, eyni zamanda irəli bir mərtəbə olan Onun hər şeyi hətta içimizdə gizlədiklərimizi belə  bildiyinə, hər şeyin yazılıb bir gün hesaba çəkiləcəyinə olan inancını ifadə edər.

"İçimizdəki şeyləri gizləməyə çalışıram, nə qədər gizlənsə Allah onları bilər. (Etdiyimiz şeylərin  cəzası) təxirə salınar, bir kitaba qoyular, ya da hesab günü üçün saxlanar və ya hesabı tez görülər intiqam alınar".

 İbrahim (ə.s.) və İsmayıl (ə.s.)ın dinindən geriyə qalan inanc əsasları işığında Allaha dümdüz inanaraq şirk qoşmayanlar olduğu kimi, bir tərəfdən Allaha inanıb digər tərəfdən  müxtəlif varlıqları və ya bütləri Ona ortaq qoşanlar da  vardı. Bu ibadət etdikləri şeyləri vasitəçi qəbul edirlər, etdikləri şirkə guya özlərincə bəraət qazandırırdılar. Göy cisimlərindən günəşə ibadət edənlər olduğu kimi, ulduzları Allahın ən böyük məxluqları gördüklərindən, hörmətlərindən ötəri zamanla onlara da ibadət edənlər vardı. Mələk, cin və ruhaniləri, təbiət varlıqlarını ortaq qoşanlar olduğu kimi tamamı ilə inkar edənlər də mövcud idi.

Belə bir mühitdə gələn İslam, daha əvvəldən var olan doğru inancları mühafizə edərək, Allahı özünə layiq bir şəkildə vasfetmiş, ortaqlardan, şirkdən, bənzətməkdən, vasitədən uzaq olduğunu ifadə etmiş, inkarçılığın hər növünü qaldıraraq üluhiyyətin bütün istiqamətlərini kamalı vuzuhla izah və isbat etmişdir.

1.1.2. Axirət inancı

Cahiliyyə dövründə Tanrı inancında olduğu kimi Axirət inancı da fərqli şəkillərdə təzahür etməkdə idi. Yenə "hənif" olanlar İslamı inanc istiqamətində bir inanca sahibkən digərlərindən bəziləri inkar edir, bir qisimi də müşrik adətlərini qarışdırırdı. Yuxarıda Züheyrin şeirində keçən, cəzaların təxirə salınacağı, hesab gününə saxlandığı ifadələri həm axirət aləminin varlığına həm də orada hesabın olacağına və mücərrəd imandan daha irəli bir dərəcədə imanın mövcudiyyətini göstərər.

Bu cür inancların varlığını Yəhudi və Xristianlığın təsirinə bağlamanın çox məntiqli bir izahı yoxdur. Bu düşüncələrin qaynağını Hz. İbrahim (ə.s.)ın gətirdiyi hənifliyin geriyə qalanları olaraq  görmək daha məqsədəuyğun olacaq.

Quranda, təkrar dirilmə sözü ilə ifadə edilər. Sözün Ərəb cəmiyyətində eyni ilə başa düşülməsi, axirətə aid anlayışların onlar tərəfindən bilindiyini göstərməkdədir. Ölüm bir dəfədir, təkrar dirilməyəcəyik demələri, axirəti inkar etmələri belə, bu iki sözü, ölünün təkrar diriləcəyi və hesab verəcəyi mənasında anladıqlarını və başdan bəri də bu fikri bildiklərini göstərər.

Bütün şeirlərində, danışmalarında doğru və ya səhv bəhsi keçən axirət inancı, Həniflər arasında İslami anlayış istiqamətində, müşriklər və inkarçılar arasında hər şeyi rədd edən bir düşüncə şəklində təzahür etməkdədir. Lakin axirəti inkar edənlər belə bu mövzuya yer verməklə, inkarlarının ənənəvi dini mədəniyyətin təməlini təşkil edən Həniflikdən azmadan qaynaqlandığını göstərməkdədir.

Həyatdan sonra dirilməyi xurafat və qeyri-mümkün sayan anlayışlar olduğu kimi Axirətə inanmanın, cəmiyyətlərdə  birliyi pozacağını və ictimai dincliyi qaçıracağını ifadə edənlər də vardı.

Quran və Sünnə, cəmiyyətdə olan bu anlayışları  ya eyni ilə almış və ya təshih etmiş ya da tamamı ilə qaldırmışdır. Ayə və hədislərdə insanların oradakı vəziyyətləri, hesaba çəkilmələri, mükafat və cəza görmələri, cənnət, cəhənnəm, axirət, mizan, sırat kimi xüsuslar qəti bir dillə izah edilib isbat edilmişdir.

Edilən hər hərəkət və işin nəticəsiz və mənasız olmadığı mütləq bir qarşılığı olacağı "Dünya axirətin tarlasıdır" kimi hədislərlə ifadə edilmiş, dünya və axirət tarazlığının qorunması istənərək, Cahiliyyə dövrü anlayışlar yenidən şərh olunmuş, batil inanc və anlayışlar rədd edilmiş, beləcə axirət inancı həqiqi fikrə oturdulmuşdur.

1.1.3. Mələk, cin və şeytan inancı

Bu mövzunun iki ölçüsü var. Biri bunların Allaha  ortaq qoşulması və bunlara ibadət edilməsi, digəri bunların özləri haqqındakı inancları. Burada ikinci qisim üzərində dayanılacaq.

Digər mövzularda olduğu kimi bu mövzularda da, İslami anlayışa uyğun düşüncələr olduğu kimi,  tamamilə zidd və ya qismən səhv anlayışlar və fikirlər də vardı.

Kiramən katibin adında, günahları və savabları yazan mələklərə inananların varlığı, mələk inancının rast gələ bir inanc olmayıb onları vəzifələrinə qədər bilənlərin və bu inancın təməlini mühafizə edənlərin varlığını göstərməkdədir. Necə ki əl-Aşanın şeirində bunu açıqca görməkdəyik: "Sənin nemətini inkar etdiyimi sanma. Şahidim üzrə ey Allahın şahidi, şahid ol" sözünün, ağzımdan çıxana ey Allahın mələyi dediklərimə şahid ol, mənasını verdiyini görürük.

Mələkləri, Allahın qızları şəklində səhv təsəvvür edən düşüncələr olduğu kimi, Cəbrayıl (ə.s.)a "Namusu Əkbər" deyərək İbrahim (ə.s.)ın anlayışını davam etdirən Varaka b. Nevfel kimi həniflər də vardı.

Qurani Kərim və hədislər səhv anlayışları rədd edərək, onların ikrama məzhər qullar olduqlarını, əmr edilən hər şeyi etdiklərini və üsyan etməyən varlıqlar olduqlarını ifadə edər.

Cin və şeytan anlayışına gəlincə, cinlər ilə Allah arasında haşa qohumluq olduğunu, onların Allahın ortağı olduğunu söyləyənlər, cinlər adına əhdlər həsr edib qurban kəsənlər və onlardan kömək tələb edənlər mövcud idi.

Digər tərəfdən tanrını dost, cinləri düşmən qəbul edən anlayışa görə, pislik və xəstəliyin qaynağı cindir. Bunlar eyni zamanda şairlər və kahinlərin məlumat qaynağıdır.

Bəzi anlayışlara görə, cin və şeytanın ikisi də, pislik, düşmənlik, qorxu və fəlakət xatırladan ifadələr idi. Bu səbəblə zərərlərindən çəkinmək üçün cadu və tilsim etməyə, təsvirlərini çəkməyə və onları ilahlaşdırmağa başlamışlar, əhdlər və qurbanlar kəsmişlər.

Cin və şeytandan həm Qurani Kərimdə həm də hədislərdə bəhs edilməkdədir. Cinlərin və şeytanların, Allahın məxluqu və eyni zamanda mükəlləf varlıqlar olduğu izah edilər. Şeytanların pislik timsalı olduğu zikr edilərkən, cinlərin müsəlman olanlarından, Quran dinləyənlərindən bəhs edilər.

1.2. İbadətlə əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı

1.2.1. Qüsl, boy dəstnamazı almaq

Təmizliklə əlaqədar gözə dəyən ən əhəmiyyətli xüsusun qüsl dəstnamazı olduğunu söyləyə bilərik. Cahiliyyə dövrü həniflərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərinin başında, Hz. İbrahim (ə.s.) zamanına qədər uzanan və onun manevrində iştirak etdiyi yazılmış olan qüsl almaq olduğu ifadə edilər. Necə ki, həcc etmək, sünnət olmaq, qüsulsuzluqdan ötəri qüsl almaq hənifliyin göstəricilərindən sayılardı.

Cahiliyyə dövründə Ərəblərin qüsulsuzluqdan ötəri boy dəstnamazı almaq, mazmaza, istinşak edib, misvak istifadə etdikləri də gələn rəvayətlər arasındadır.

Yalnız həniflərin deyil, müşrik olan Ərəblərin belə qüsl etdikləri, qüsulsuzluğu alçaq gördükləri, Bədir döyüşündə məğlub olan Əbu Süfyanın Hz. Peyğəmbər ilə döyüşənə qədər qüsulsuzluqdan ötəri yuyunmayacağına and içməsi hadisəsi göstərməkdədir.

Qaynaqlar qüsulsuzluqdan ötəri qüsl almanın, Cahiliyyə dövründə həcc və nikah kimi Hz. İbrahim və Hz. İsmayıl (ə.s.)ın dinindən qalma bir iz olaraq əməl edilən xüsuslardan olduğunu zikr edər.

Digər tərəfdən dəyişik mülahizələrlə aybaşılı qadınların belə bütlərə təmas etməkdən qaçınmaları da qüsla verdikləri əhəmiyyətin bir ifadəsi ola bilər.

Cahiliyyə dövründə, ənənə, adət və ya başqa mülahizələrlə qüslun davam etdiyini söyləyə bilərik. Heç olmasa həniflərin, aybaşı, nifas, qüsulsuzluq kimi hallardan ötəri qüsl aldıqlarını açıqca ifadə edə bilərik.

Qüsulla əlaqədar olaraq Peyğəmbərimiz ağız və buruna su verməyi fitrətdən saymış bunun da əvvəlki peyğəmbərlərin sünnələrindən olduğunu ifadə emiştir..

Hədislərdə keçən fitrətlə əlaqədar xüsuslar yəni bir mənasıyla əvvəlki peyğəmbərlərin sünnələri, fərqli şəkillərdə sıralanmış isə də bunların ümumiyyətlə bunlar olduğu görülər:

Ağıza su almaq, buruna su çəkmək, misvak istifadə etmək, bığları qısaltmaq, saqqal buraxmaq, dırnaq kəsmək, barmaqların arasını yumaq, sünnət olmaq. Görülür ki, Hz. Peyğəmbər, Cahiliyyə dövrünün bir çox tətbiqini, Cahiliyyə dövrü adətləridir deyə deyil, daha əvvəlki peyğəmbərlərin tətbiqləri olaraq mənimsəyir, ümmətini təşviq edir və islamın bunları təsdiq edib davamına hökm etdiyini tərifləyərək elan edir.

Nəticə olaraq deyilə bilər ki, Cahiliyyə dövründə istifadə edilən qüsl, ağıza, buruna su vermək kimi xüsuslar, Hz. İbrahimin (ə.s.) və daha əvvəlki peyğəmbərlərin manevrlərindən geriyə qalanlardır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bu kimi tətbiqləri davam etdirmişdir.

Hədislərdə keçən barmaqların arasını yumaq, ağıza, buruna su vermək təbirləri, dəstnamazı xatırladır isə də buna aid bir şərhə rast gələ bilmədik.

1.2.2. Gündəlik, həftəlik və illik ibadətlər

Namazla əlaqədar olaraq Cahiliyyə şeirlərində səcdə etməyə dair izahlar varsa da, rükulu, qıyamlı, səcdəli bir ibadət mənasıyla namazın varlığını bilməyirik. Ancaq Peyğəmbərimizin (s.ə.s.)ın özündə rüku olmayan bir dində xeyr yoxdur buyurması Qurani Kərimdə isə, "…təvaf edənlər, orada qıyam ilə dayananlar, rüku edənlər və səcdəyə qapılanlar üçün evimi təmiz tut" deyə Hz. İbrahim (ə.s.)a edilən xitabın, hənif dininin əslində namaza bənzər bir ibadətin olduğu anlayışını verdiyi deyilə bilər. Demək ki, Cahiliyyətdəki təvaf və səcdələr həmişə bu dinin miraslarından geriyə qalanlar idi.

Həftəlik bir ibadət olub olmadığı da qəti deyil. Ancaq Cahiliyyət dövründəki bəzi tətbiqlərin varlığını görməkdəyik. Ka'b b. Züheyrin Cümə günləri Qureyşi yığıb içində bir də xütbə olan həftəlik bir ibadət etdiyi rəvayət edilər. O dövrdə bu ibadətə "Yevmü'l-Arube" və ya "ma'ruzat" adı verilməkdə idi. Ka'b b. Züheyrin Cümə günü etdiyi bu xütbələrin bəziləri günümüzə qədər gəlmişdir.

Bu kimi xüsuslar Cümə ibadətinin Hz. İbrahim (ə.s.) deyil qaldığını və Ka'b zamanında hələ davam etdiyini göstərməkdədir. Bəlkə də zamanla digər bəzi xüsusların tərk edilməsi kimi bu da tərk edilmiş və ya fərdiləşmiş ola bilər.

Qurban bayramının Hz. İbrahim dinindən olduğu da aydın olmaqdadır. Necə ki Hz. İbrahimin qurban kəsdiyi rəvayət edilər. Qurani Kərimdə "hənif olan İbrahimin dininə uyğun gəl" əmri ilə bu kimi xüsuslara işarə edilmiş ola bilər.

Mədinəlilərin ilin iki günü bayram etdiklərini öyrənən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) "Allah Təala sizin bu iki bayramınızı, onlardan daha xeyirli ikisi ilə dəyişdirdi. Ramazan və Qurban Bayramı" buyuraraq, köhnələrini qaldırıb yerlərinə bu iki bayramı gətirmişdir.

Cahiliyyə dövrü adətlərindən biri də yağış duasına çıxmaq idi. Yağışı ulduzların yağdırdığına inanan insanlar ruzilərini də onların göndərdiklərini zənn edirdilər.

Digər tərəfdən həm babası Abdulmuttalib həm də əmisi Əbu Talib'in Peygamber  Əfəndimizi yanlarına alaraq yağış duasına çıxmaları və şirk qarışmayan bir üslubla Peyğəmbərimizi şəfaətçi edib yağış istəmələri, onların bu ibadəti həm hənifliyin davamı olaraq etdiklərini həm də az da olsa pozulmadan mühafizə etdiklərini göstərməkdədir.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) insanlığın ehtiyacı olan yağış duasını davam etdirmiş, ancaq səhv anlayış və düşüncələri də təshih etmişdir.

İllik ibadətlərdən biri də Orucdur. Rəcəb ayında oruc tutulması rəvayət edilir. Digər tərəfdən heç danışmayaraq bir gün boyunca susmaq surəti ilə oruc tutanların və işlədikləri günaha qarşı kəffarə üçün oruc tutanların da varlığı bilinməkdədir.

Hz. İbrahim (ə.s.)ın hər ayın üç günü oruc tutduğu rəvayət edilməkdədir. Hz. Peyğəmbər də, oruc ibadətini davam etdirmiş və Rəcəb ayında oruc tutmağı təsdiq etmişdir. Haram ayların Cümə axşamı, Cümə, Şənbə günlərində, Zilhiccənin ilk doqquz günündə oruc tutmanın müstəhəb olduğu ifadə edilmişdir.

1.2.3 Cənazə mərasimləri:

Cahiliyyə dövründə belliyye deyə bir tətbiq olmasına baxmayaraq, cənazələrini yuyub kəfənləyənlərin və torpağa basdırdıqdan sonra dua oxuyanların olduğunu; heç olmasa bu cür məlumatların varlığını görürük.

Necə ki Ubey b. Ka'bdan gələn bir şeirdə o belə deyir:

Hz. Adəm (ə.s.)ın ruhunu mələklər kabzetti. Sonra yudular, kəfənlədilər, torpağı qazaraq dəfn etdilər. Cənazə namazını qıldılar qəbrinə girib üzərinə kərpic qoydular, sonra torpaqla üzərini örtdülər və ey Adəm oğulları yolunuz budur dedilər. Cahiliyyə dövrü hənifləri də bu tətbiqi davam etdirərək, cənazələrini yuyarlar, kəfənlərlər və üzərinə dua oxuyardılar. Tabuta qoyduqdan sonra, vəlisi ayağa qalxaraq onun yaxşılıqlarını sayar tökərdi və "Allahın rəhməti üzərinə olsun" deyilərdi. Bu xüsus bir cür cənazə namazı sayılar, sonra da dəfn edilərdi.

Qaynaqlar Əbu  Talibin cənazəsinin yuyunub kəfənləndiyini, hələ cənazə namazı fərz qılınmadığı üçün anamız Hz. Xədicə anamıza və Sekran b. Amanın cənazələrinə də eyni tətbiqlərin edildiyini bildirməkdədir.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), Hz. Adəm (ə.s.)dan bəri davam edən və Hz. İbrahim (ə.s.)ın hənif dini ilə davam edib, Cahiliyyəyə qədər davam edən cənazələrin yuyunub kəfənlənməsi, dua oxunub dəfn edilməsi tətbiqlərini davam etdirmiş, cənazə ilə əlaqədar dinə uyğun gəlməyən tətbiqləri isə rədd etmişdir.

1.2.4. Həcc ilə əlaqədar ibadətlər:

Cahiliyyə dövrünün gözə dəyən ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də, həcc ibadəti və bununla əlaqədar tətbiqlərdir. Ehrama girmək, vəqf etmək, telbiye gətirmək, təvafda olmaq, gərək Həniflikdən qalma əsli ilə, gərəksə şirk qarışdırılmaq surəti ilə davam edən ünsürlər idi. Qurban kəsilməsi, şeytanın daşlanması kimi xüsuslar da davam etdirilmişdi.

Menat bütü üçün və ya Uzza və Nailə bütləri üçün telbiye gətirərək ehrama girənlər vardı. Ehrama girənlərdən heyvan əti və yağ yeməyərək pəhriz saxlayanlar vardı. İslam buna bir açıqlıq gətirərək, ov heyvanlarının ətini müəyyən şərtlərlə qadağan etmiş, digər yemək və ətlərə hər hansı bir məhdudlaşdırma gətirməmişdir. Yenə ehramlı birinin kölgədə oturması, evinə normal qapıdan girməsi xoş qarşılanmazdı. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu cür ənənələri də qaldırmış, Qureyşdən çoxunun etdiyi kimi evlərə qapılarından girib çıxma adətini davam etdirmişdir.

Ehramlı ikən xüsusi bir paltar geyilərdi. Bu paltarı tapa bilməyən isə çılpaq olaraq təvaf edərdi. Ayrıca ehramdan çıxmaq üçün təraş olduqlarını, ancaq bəzilərinin bunları bütlərin yanında etdiyini görməkdəyik.

Hz. Peyğəmbər, ehtimalla Hz. İbrahim (ə.s.)dan qalan bu tətbiqlərin səhv olanlarını təshih etmiş, doğru olaraq davam edənlərini isə tasvib etmişdir. Məkkənin hörmətə layiq olduğu, orada adam öldürülmədiyi, bəzi ağacların belə kəsilmədiyi köhnədən bəri bilinməkdədir. Qısacası Kəbənin ətrafı İslamdan əvvəl də "Haram", yəni müqəddəs və toxunulmaz sayılmaqda idi. Bu anlayışın Hz. İbrahim (ə.s.)ın etdiyi duanın qəbul edilməsinin və tətbiqlərinin davamı olduğu deyilə bilər. İslam Məkkənin haramlığını qəbul etmiş, qan tökülməsini qadağan etmişdir. Telbiyeyə gəlincə, bu tətbiqin Hz. İbrahim  (ə.s.) və həcc edən digər peyğəmbərlər  tərəfindən edildiyini və "Lebbeyk Allahümme lebbeyk" deyə telbiyede olduğunu rəvayət edilər.

1.3. Muamelatla əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı:

1.3.1. Ad qoymaq və sünnət olmaq:

Uşaq dünyaya gəlincə edilən ilk əməliyyatın başında, ad qoyma, sünnət olma kimi  xüsuslar gəlir.

Cahiliyyə dövründə ad qoyma ilə əlaqədar müxtəlif tətbiqlərin varlığını görməkdəyik. Uşağın bir adı olmasına baxmayaraq İbn. Falan, Əbu Falan kimi ləqəbləri də olar və bir şəxs ən az üç adla bilinərdi. Adların başında "Abd" sözü olardı, ancaq bu ifadə "Allah" adına nisbət edildiyi kimi bütlər adına da və bəzən də Kəbəyə nisbət edilirdi.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), büt, Kəbə kimi şeylərə nisbətlə verilmiş adları dəyişdirmiş, ən sevimli adların Allahın adlarına nisbətlə verilən adlar olduğunu bildirmiş və adların gözəl qoyulmasını çünki, qiyamətdə bunlarla çağırılacağımızı ifadə etmişdir.

Ayrıca, zalım və cabbar kəslərin adını verməyi qadağan etmiş, Üsyankar, Berre kimi sifətləri və hüzn, kədər, qəm ifadə edən sözləri, Muti, Cəmilə, Zeynəb, Cüveyriye, Sehl, Bəşir kimi adlarla dəyişdirmişdir.

Cahiliyyə dövründə mövcud olan, uşaqların qulaqlarının deşilməsi məsələsi də sərbəst buraxılmış hər hansı bir qadağan etməyə gedilməmişdir.

Uşaqların sünnət edilməsi isə Cahiliyyə dövrünün ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri idi. Barnaba İncilində keçən Hz. Adəm (ə.s.)ın sünnət olması ilə əlaqədar hökm diqqətə alınsa, Allahın bu sünnəti  insanlığa da ən başdan əmr etmiş olma ehtimalı doğular. Bu vəziyyətdə sünnət olmanın çox köhnələrə uzanması və müxtəlif millətlərə şamil olması lazımdır.

Hz. İbrahim (ə.s.)ın sünnət olduğu qəti olaraq neçə yaşında edilməsi ixtilaf edilmiş, Hz. İsmayıl (ə.s.) isə, 13 yaşında ikən sünnət olmuşdur.

1.3.2. Nigah:

Cahiliyyə dövründə qızı vəlisindən istəmək adətdən idi. Mehir və ya başlıq qıza deyil atasına və ya yaxınlarına verilərdi. Vəlinin qızı istədiyi kişiyə verməsi adətdən sayılar və qızın fikri heç alınmazdı.

Dul qadınların belə  icazəsinin alınmadığı bu dövrdə, dul qalmaq pis sayılar və quş uçurdaraq şərhlər edilərdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) istər dul, istər qız olsun icazələrinin alınmasını şərt qoymuş və icazəsi olmadan edilən bir nigahı ləğv etmiş və ya mümkünsüz buraxmışdır.

Cahiliyyə dövründə qızlar ümumiyyətlə buluq çağına gəlincə evləndirilərdilər. İslam bu tətbiqi eyni ilə davam etdirmiş, ancaq birini istəyən varsa bir başqasının da ona talib olma adətini qaldırmış, əvvəlcə istəyənin nəticəsi müəyyən olmadan başqasının təklifdə ola bilməyəcəyini bildirmişdir. Evliliklə əlaqədar hədislərdə görülən bəzi tətbiqlərin, Cahiliyyə dövrü adətlərlə bənzərlik ifadə etdiyi irəli sürülür. Ancaq, Cahiliyyə tətbiqlərinin hamısı pis deyildi. Hz. İbrahim (ə.s.)dan qalan və ya dinə uyğun olan tətbiqləri İslamın mənimsəməsi çox normal idi. Bu nöqtənin göz ardı edilməsi, səhv düşüncə və qənaətlərə apara bilər.

Cahiliyyə dövründə görülən "vəlimə" yəni toy yeməyi, toydan sonrakı gün, kasıb füqəraya verilərdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu adəti davam etdirmiş, ancaq yeməyi zifaftan əvvəl verdirmişdir. Ayrıca gəlin, toyun evinə aparılarkən "sizə gəldik, sizə gəldik. Allah sizə də bizə də ömür versin" deyə deyilən adəti də təsdiq edərək davam etdirmişdir.

Digər tərəfdən dəyiş toqquş deyilən "şığar" ilə mehirsiz evlənmə adəti də görülməkdə idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu tətbiqi qaldırmışdır. Ayrıca məğlub etdikləri insanların qızları ilə qarşılıqsız evlənmə adəti də mövcud idi. Peyğəmbər Əfəndimizin, Hz. Safıya (r.ə.) ilə evlənməsini bu tətbiqə bənzədənlər varsa da, onların bu səhvi, nökərlərin azad edilmələrinin, mehir yerinə keçdiyini bilmədiklərindən qaynaqlanmaqdadır.

O cəmiyyətdə əmzikli xanımla cima etmək, hamilə qadının uşağını əmizdirməsi xoş görülməzdi. Həkimlər bunun zərərli olacağını söyləyərdilər. Peyğəmbər əfəndimiz (s.ə.s.), bunun zərərsiz olduğunu söyləyərək icazə vermişdir. Yenə Yəhudilərin xoş görmədiyi, ancaq Cahiliyyə Ərəblərinin etdiyi azl tətbiqinin də təsdiq edildiyini görməkdəyik. Ayrıca öz analar, qızlar, bibilər, xalalar və süd qardaşlarla evlənmə qadağanı davam etdirilmiş, digər tətbiqlər isə ya qaldırılmış və ya təshih edilmişdir.

Övladlıqların xanımları ilə evlənmə qadağanı qaldırılmış, çox xanımla evlənmə adəti dördə endirilmişdir. O dövrdə görülən bir müddətə evlənmək demək olan "muta", dəyiş toqquş olan "şığar", aşna həyatı demək olan "haden", soylu birindən uşaq əldə etmək üçün xanımını başqasına göndərmək, xanımlarını qarşılıqlı dəyişdirmək kimi xoş olmayan nigah növləri qadağan edilmişdir.

Bütün bu mənfi nikah növlərinə baxmayaraq, bir nigah növü daha vardı. Buna görə bir kimsə, digər bir kimsədən qızını və ya bacısını istər, o da razılaşsa istəyən şəxsə nigah edilər və qadının mehri verilərdi. Həniflikdən qalan bu nigah, əskik istiqamətləri tamamlanaraq, qəbul edilmiş və davam etdirilmişdir.

Dihləvinin də dediyi kimi, Cahiliyyə insanları bir çox gözəl adətlərə sahib idi. Onlar bəzilərinə şirk qarışdırmış olsa belə şirksiz, safı olan tətbiqlər də vardı. Necə ki dəstnamaz almaq, səcdə etmək olan namaz qılmaq, dua və zikrdə olmaq, qonaqları və yolçuları qarşılamaq, zəif və düşgünlərə köməkdə olmaq, itikafa girmək, kölə azad etmək, heyvanlarını boğazdan və ya sinəsindən kəsmək, doğru və ya səhv olaraq yemə, içmə, geyinmə, ziyafət, bayram, ölülərin basdırılması, nigah, talaq, iddət, yas tutma, alış-veriş və digər rəftarlar kimi qaydalara uyğun gəlmək cəmiyyətdə qəbul görən adətlərdən idi.

3. Sünnənin qaynağı haqqında alimlərin fikirləri

Əshab-ı kiram (r.ə.), Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in tətbiqlərindən, izahlarından və ifadələrindən Quran xaricində vəhy aldığını bilirdilər. Bunu bir çox dəfələr ifadə etmişlər. Alimlər də Quran, hədis və səhabələrin ifadələri istiqamətində sünnənin qaynağı haqqında fikir və bəyanda olmuşlar, hamısı olmasa belə sünnənin qaynağının vəhyə daynadığını ifadə etmişlər.

Aişə (r.ə.) anamız, Hz. Xədicə haqqında vəhy gəldiyini ifadə edər və Ona cənnətdən bir köşk verildiyinin bildirildiyini söyləyər.

Rəvayətlərdə keçən, Cəbrayıl, Quranı endirdiyi kimi sünnəni də endirdi. Ayrıca qonşuya yaxşı davranmağı, dəstnamaz almağı, namaz qılmağı, telbiyenin yüksək səslə edilməsini, müqəddəs akik vadisində namaz qılınmasını, namazların vaxtlarını, ümməti Məhəmmədin (s.ə.s.) girəcəyi cənnət qapısını, seyyidü's-şüheda olan Hz. Həmzə (r.ə.)ın adının səma əhli tərəfindən lövhələşdirilməsi  kimi məlumatların Cəbrayıl (ə.s.) vasitəsi ilə alması da Quran xaricində vəhy olduğunu göstərər.

Evzai, "Sənə Rəsulullahdan (s.ə.s.) bir hədis çatdığında əsla başqa bir şeylə hökm etmə; çünki Rəsulullah (s.ə.s.), Uca Allahdan bir təbliğçi idi" deyərək, sünnənin vəhyə istinad etdiyini ifadə etmişdir.

Bu mövzuda əhəmiyyətli şərhləri olanlardan biri də İmam Şafidir. Mövzunu elminə güvəndiyi bir şəxsə söykədiyi və özünün də qəbul etdiyi anlayışa görə Sünnə; ya vəhydir, ya vəhyin bəyanıdır, ya da Allahın özünə təqdim etmiş olduğu bir vəziyyətdir. Bu da özünə xas etdiyi peyğəmbərliyə və buna dayanaraq ilham etdiyi hikmətə dayanır. Bu halda hansı vəziyyət əsas alınırsa alınsın, Allah, insanların Rasullaha itaətini əmr etmiş, sünnənin gərəyi ilə əməl etmələrini istəmişdir. Sünnənin Quranı şərhi, ya Allahdan gələn Risalət yoluyla, ya ilhamla ya da özünə verilmiş "əmr" ilə reallaşar.

Eyni qənaətləri paylaşan İbn Hazm, Sünnəni vəhyi qeyri metluv olaraq ifadə edər və vəhyi metluv olan Qurana uyğun gəlməmiz lazım olduğu kimi, ikinci vəhy olan sünnəyə də uyğun gəlməmizin əsas olduğunu ifadə edər. Çünki asılılığı və Allahdan olmaları baxımından ikisi də eynidir.

Qəzali həzrətləri də sünnənin vəhyə istinad etdiyini ifadə ilə, vəhyi ğayrı metluv olduğunu ifadə edər.

Sünnənin hamısı vəhy olaraq qəbul edilsə, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) necə Quranı Kərimi dəyişdirə bilmirsə, sünnəni də dəyişdirə bilməyəcəyi mənası özbaşına ortaya çıxmaqdadır.

4. Sünnə "Takriri Vəhy"dir

Sünnəni təsvir edərkən bir qisiminin də takriri sünnət olduğu bilinən bir həqiqətdir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), hüzurunda gördüyü və ya eşitdiyi halda susması və ya təsdiq etməsindən  ibarət olan sünnədir.. Yəni Əshab-ı kiram gərək əvvəlki Cahiliyyə dövründən qalma bəzi tətbiqləri, gərəksə öz anlayışları gərəyi olaraq etdikləri danışma, davranış kimi xüsuslardan birini Hz. Peyğəmbər, gördüyündə və ya eşitdiyində onları bəzən düzəldir, bəzən dəyişdirir, bəzən də səsləndirmirdi. Əshab-ı kiram Onun bu susmasını təsdiq olaraq qiymətləndirirdi. Çünki ümmətin etdiyi bir səhvi eynilə buraxması, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) adına uyğun olmazdı. Bu səbəblə Onun susmaları belə o hərəkət və ya sözün səhv olmadığı mənasını verirdi.

Səhabələr (r.ə.), Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın idarəsində olduğu kimi, Rəsulullah (s.ə.s.)də İsmət sifətinin bir gərəyi olaraq, davamlı vəhyin idarəsi altında idi. Bu səbəbdən Onun səhvinin düzəldilmədən buraxılmayacağı və bu xəbərdarlığın da gecikdirilmədən dərhal ediləcəyi bilinməlidir. Bu xüsusiyyəti ilə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bütün insanlardan ayrılmaqdadır.

Daha peyğəmbər olaraq vəzifələndirilmədən əvvəl belə bəzi davranışlarından ötəri xəbərdarlıq edildiyi bilinməkdədir.

Bir dəfə, Qureyş uşaqları ilə oyun oynayarkən izarını çıxarıb daş daşımaq istəmiş ancaq bu vəziyyətdən şiddətlə daşınmağa çağırılmışdır. Yenə zəmzəm quyusunun təmiri üçün əmisi Əbu Talibə kömək məqsədi ilə izarını çıxarıb üzərinə daşı qoymaq istəmiş, lakin huşunu itirmə keçirmişdir. Özünə gəldiyində isə, üzərində ağ paltar olan birinin örtünməsini istədiyini söyləmişdir.

Bədəninin görülməsi uyğun olmayan xüsuslar üçün mühafizə edildiyi kimi, o günün cəmiyyətində görülən bəzi naxoş tətbiqlərdən də qorunmuşdur. Öz ifadəsi ilə, toy kimi yerlərdə edilən oyun və əyləncələrə baxmaq istəmiş ancaq onları eşidə bilməmiş və yatıb qalmış, ondan sonra da Peyğəmbərliklə vəzifələnənə qədər pisliyə bulaşmamışdır.

Hələ peyğəmbər deyilkən və ümmətinə və insanlığa nümunəliyi qəti olaraq ifadə edilməmişkən belə qoruma altında olan bir şəxsin, bütün istiqamətləri ilə ümmətinə və insanlığa nümunə olduğu bir dövrdə mühafizə edilməməsi, səhvli və əskik bir vəziyyət varsa düzəldilməməsi düşünülə bilər?

Necə ki Qurani Kərimdə bunun misallarını görməkdəyik.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) vəhyi mühafizə üçün narahatlıq etmiş, ancaq Allah Təala, buna yer olmadığını bildirərək narahatlığını götürmüşdür.

İnsanların hidayətə gəlmələri, Allahın əmrinə uyğun gəlmələri barəsində Onun vəzifəsinin tək təbliğ olduğu vəhyin ancaq Allahın diləməsi ilə olacağı, nəticəsi Allahın diləməsinə bağlı olduğu kimi xüsuslarda xəbərdar edilmiş; bağışlama dilədiyi əmisi Əbu Talib haqqında, xəbərdarlıq edilərək dua etməkdən məhrum edilmişdir.

Digər tərəfdən, Uhud döyüşündən sonra düşmənlərinə lənətdə olmaqdan və Hz. Həmzə (r.ə.)a edilən rəftarlardan sonra müsle etmək arzusundan da imtina etdirilmişdir.

Ayrıca, Bədir döyüşündə əldə edilən əsirlərlə əlaqədar fidyə qarşılığı vermə fikirindən ötəri xəbərdar edilmiş, münafiqlərlə əlaqədar onları qazanma arzusu ilə etdiyi tətbiqdən məhrum edilmiş, əsirlərin arzusu üçün Allahın halal etdiyi şeyi özünə haram etməsi səbəbi ilə də xəbərdarlıq edilmişdir.

Bu və bənzəri ayələr Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in etdiyi bəzi qənaətlərinin razılığı İlahiyyə müvafiq olmadığı vəziyyətlərdə təshih edildiyinin açıq göstəriciləridir. Allah Təala, Onu, əvvəl azad buraxır və icdihad etməsini, səhabələri ilə müşavirə etməsini istəyir. Nəticədə Allahın razılığına uyğun isə eləcə qalır, deyilsə təshih edilirdi. Necə ki, əvvəl müşrik uşaqlarının ataları hökmündə olduğunu bəyan edib, sonra cənnətlik olduqlarını söyləməsi, sonra bu fikirindən vəhyin xəbərdarlığı ilə imtina etməsi, qəbir əzabı haqqındakı görüşün Yəhudi fitnəsi olduğunu söylədikdən sonra, vəhyin xəbərdarlığı ilə qəbir əzabının varlığını bəyan edib, dualarında ondan Allaha sığınması kimi xüsuslar, Quran vəhyi xaricində də özünün xəbərdar edilib təshih edildiyini göstərməkdədir.

Bu halda, Alim, Həbir, Səmi, Basar, Hakim olan Allah (c.c.), Peyğəmbər Əfəndimizdən sadır olan hər cür söz, hərəkət və davranışı ya təshih etmişdir, ya da eynilə davam etdirmişdir.

Bundan hərəkətlə, Hz. Peyğəmbərin içində olduğu cəmiyyətin bəzi ənənə və adətlərini eyni ilə davam etdirməsi, onların Allahın idarəsindən keçdiyi və bir cür vəhyi takriri olması səbəbi ilə, onlara yalnız bir adət və ənənə olaraq baxmanın doğru olmayacağını düşünürük. Onsuz da o tətbiqlərin təməldən Hz. İbrahimə və ya başqa peyğəmbərlərə dayandığını əvvəldən ifadə etmişdik.

Bu halda Hz. Peyğəmbərin sərgilədiyi davranış və hərəkətlər, eyni ilə Cahiliyyədə olsa belə, səhv olsaydı, mütləq vəhy tərəfindən təshih ediləcəkdi. Təshih edilməyənlər isə təsdiq edilmiş deməkdir deyilə bilər.

5.  Sünnənin bağlayıcılığı

Sünnənin bağlayıcılığı ilə əlaqədar edilən təsniflər uzandıqca başa düşülməsi və şərh olunması baxımından faydalı olsa belə praktikada Müsəlmanlara gətirəcəyi faydalar baxımından qısa və öz olanının seçilməsi lazım olduğuna inanırıq.

Əsasən sünnənin tərifindəki fərqli anlayışlar, hökmün də fərqliliyinə səbəb olmuşdur. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) etdiyi hər şeyi sünnə kateqoriyasına qatan anlayışı olduğu kimi qəbul edib Onun bütün həyatının ümməti üçün mütləq itaət edilməsi lazım olan bir model olduğunu söyləmək bağlayıcılığın zəruriliyi anlayışı içində mümkün deyil. Digər tərəfdən, "Hz. Peyğəmbərin etdiyi bəzi davranışlar, ənənədən, cəmiyyətdən, fırti davranışlarından ortaya çıxmışdır" anlayışı içərisində, "mübahdır, elə isə bunları etmənin heç bir fəziləti yoxdur" demək, də bir çox sünnənin yox olmasına səbəb ola biləcək. Bu iki uc arasında gedib gələn bütün anlayışların tək hədəfi olsa gərək: Görəsən Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) hər rəftar və hərəkətində risalət və peyğəmbərlik gərəyi davranmış, yoxsa bəzi bəşəri vəziyyətləri zərurəti sərbəstmi qalmış. Beləliklə bütün davranışlarından istəsə fiqhi və ictihadı da olsun bir məna çıxarmaq mümkündür?

Vəzifəli bir insanın vəzifəsi davam etdiyi müddətcə o vəzifəyə və layiq olduğu mövqeyə uyğun hərəkət etməsi, o mövqeyə zidd rəftarda olması düşünülə bilməz.

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da həm rəsuldur, həm də quldur. Ancaq qul olması, bəşəriyyət ilə məşğul olması Onun bu işləri edərkən peyğəmbərlik nurundan istifadə etmədiyini söyləmək mənasını verməz.

Digər tərəfdən etdiyimiz işlərə dəyər qazandıranın niyyət olduğu unudulmamalıdır. Sözgəlişi, dişlərimizi sırf təmizlik olsun, gözəl görünsün deyə fırçala ilə bu nəticələrlə birlikdə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in də bu işi etdiyini bilərək və ona uyğun gələrək etmək fərqli şeylərdir. Çünki, Onu xatırlamaq, birbaşa Allah Təalanı xatirimizə gətirir. Çünki O peyğəmbər Allahın elçisidir. Bu anlayış da bizim Allahı xatırlamamıza səbəb ola bilir. Adamın Allahı xatırlaması isə tam bir ibadətdir. Demək ki, bəşəri davranışlarımızda, kavli bir əmr olmasa belə Hz. Peyğəmbərin hərəkətinə mümkün mərtəbə irtiba etmək, nəticə etibarı ilə ibadət ruhu qazandırır.

Ayrıca sünnənin təqdimatını ümumi qiymətləndirdiyimizdə üçə ayırmaq mümkündür.

1- Fərz və vacib olanlar. Onsuz da bu barədə hər hansı bir ixtilaf olmadığı kimi bütün alimlərin ittifaqı var. Burada cəmiyyətin ənənəsidir anlayışının yeri yoxdur.

2- İbadətlərlə əlaqədar sünnələrdir. Nafilə dediyimiz bu qisimində uyğun gəlilməsinin savabı var cəzası isə yoxdur.

3- Əsas məsələ olan isə fərz və vaciblərdən olmayan ibadətlərlə əlaqədar sünnələr əhatəsinə də girməyən, ənənə və adət dediyimiz qisimlərə girən davranışlardır. Bütün qiymətləndirmələr işığında deyə bilərik ki; Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu növ hərəkətləri:

a) İbrahim və İsmayıl (ə.s.)ın dinlərindən və sünnələrindən geriyə qalan bir qisim tətbiqlərin davamı ola bilər.

           b) Heç olmasa pis bir şey olmadığı aydın olur. Çünki vəhy düzəltməmişdir. Elə isə İlahinin süzgəcindən keçmişdir.

           c) Peyğəmbərlik nurunun təcəllisinə məzhər bir şəxsin hərəkətidir. Elə isə bu hərəkətlərə uyğun gəlmənin lazımsızlığı ola bilməz.

            Nəticə olaraq deyilə bilər ki, Hz. Peyğəmbərin bəşəriyyət gərəyi etdiyi yemək, yatmaq, getmək və bəşəri rəftar və davranışları, o fitri hərəkətlərin ədəbləridir. Bu ədəbə riayət edən əcr və savabını alsa da riayət etməyənin məsuliyyəti yoxdur.

6.  Qiymətləndirmə

Qurani Kərim və Sünnənin indiki vaxtda müzakirələrə səbəb olan istiqamətlərindən biri də onların bütün zamanları əhatə etməyi, hər dövr və şərtlərdə etibarlılığını davam etdirib etdirmədiyi məsələsidir. Bu mövzunu ilk gündəmə gətirənlərin başında qərbli araşdırmacıların olduğu deyilə bilər. Bu məsələnin xüsusi ilə sünnə mövzusunda sıxlaşması diqqət çəkməkdədir.

 

Məlumdur ki, Allah Təala, Hz. İsa (ə.s.)a Xristian Dininin təməl əsaslarını İncil ilə təyin etmiş, ancaq Hz. İsa (ə.s.) bu əsasları şəxsən manevrə müvəffəq ola bilməmişdir. Bundan ötəri, İncili Şərifin şərh, izah və tətbiqləri, həvarilər və digərləri  tərəfindən edilmişdir. Bu xüsus İncil adına edilən şərh və tətbiqlərin, müəyyən bir dövrə aid olduğu, bütün zaman və şərtləri içinə almayacağı anlayışına səbəb olmuşdur. Eyni düşüncənin davamı olaraq, Qurani Kərimin şərh, izah və manevri demək olan Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın həyatının, öz zamanının ənənəsi olduğu və ümməti bağlamayacağı iddiasına çatmışdır.   

Əvvəla, Hz. İsa (ə.s.) İncili manevrə qoyma imkanı tapa bilməmiş. Ancaq, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Qurani Kərimi bütün təfərrüatıyla, həyatın hər istiqamətini içinə alaraq şəkildə şərh, izah və tətbiq imkanı tapmış, Quranın canlı bir timsali olmuşdur. Bu baxımdan İncili Şərif üçün edilən bu qiymətləndirmənin bilərək və ya bilməyərək Qurani Kərim üçün də edildiyini görməkdəyik.

Digər tərəfdən, Cahiliyyə Dövrünə aid bəzi xüsusların, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) tərəfindən davam etdirilməsi, onların yalnız o cəmiyyətə aid ənənə və adətlər olduğu mənasını verməz. Allah Təala, insanları hər vaxt vəhyin nurundan ziyalandırmışdır. Xüsusi ilə Hicaz bölgəsi bu nurdan ən çox istifadə edən bölgələrdən biri olmuşdur. Bu səbəblə, o bölgədə olan bir çox ənənə və adət, bilərək və ya bilməyərək, daha əvvəlki Peyğəmbərlərin bəzi tətbiqlərinin davam etdirilməsindən ibarət idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bu tətbiqlərin pozulmadan qalanlarını eynilə davam etdirmiş, qismən pozulan və ya əskik qalanlarını ya təshih ya da təkmil etmişdir. Bir qisimini də tamamı ilə qaldırmışdır. Bu səbəblə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in cəmiyyətdə sərgilədiyi və əvvəldən də var olan bəzi davranışları cahiliyyə cəmiyyətinə mal etmək doğru deyil. Məsələn, Əbu Cəhilin sünnət olması, bir Müsəlmanın sünnət olmasına maneə deyil. Bəziləri bunu adət deyə edər, bir Müsəlman isə sünnət olduğu üçün edər. Hər hansı bir kimsə bundan yalnız tıbbən istifadə edərkən, bir Müsəlman həm tıbbən, həm də dayanan faydasını görər. Eyni şəkildə, bu gün Müsəlman olmayanların dişlərini fırçalaması, bu hərəkətin sünnət olmasına mane deyil. Biri yalnız təmizlik etmiş olar, digəri həm təmizlik həm də  Hz. Peyğəmbərə uyğun gəlmə niyyətindən ötəri savab qazanmış olacaq.

Cahiliyyə Dövrünün hər şeyi pis olmadığı kimi, şəxsən Hənif olaraq bilinən və İbrahim və İsmayıl (ə.s.)ın dinindən geriyə qalanları yaşayan bir çox insan vardı. Onsuz da Allahın muradı olan bu gözəlliklər eyni ilə davam etdirilmiş və ya varsa səhvli istiqamətləri təshih edilmişdir. Elə isə bu cür davranışların  yenə vəhyə dayandığını söyləyə bilərik.

Ayrıca, vəzifəli insanların, gördükləri bir səhvi düzəltmədən səhv üzrə buraxmaları, vəzifələrinə zərər verər. Bu səbəbdən,  Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın eşitdiyi və ya gördüyü bir şeyə, səs çıxarmayıb susmuşsa bunun ümmətə nümunə olacağı həqiqəti aydın olmuş və Sünnənin tərifinə girmişdir. Çünki, səhv olanı düzəltmək Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in vəzifələri arasındadır. Düzəltməzsə vəzifəsinə zərər gələcəkdir.

İndi düşünək. Allah Təalanın razı olmayacağı bir vəziyyətin, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)dan süduru vəziyyətində, onu düzəltmədən səhv üzrə davam etdirəcəyinə ehtimal verilə bilər? Beləliklə, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in həyatının vəhyin süzgəcindən keçdiyini, heç olmasa muradı İlahiyyə zidd bir rəftarın və hərəkətin səhv üzrə davam etməyəcəyini rahatlıqla ifadə edə bilərik. Elə isə, Sünnəyə, bir cür takriri vəhy deyə bilərik. Bu xüsus, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in sərgilədiyi həyat tərzinin nəticə olaraq vəhyə istinad etdiyinin göstəricisidir.

Həyatın bir çox istiqamətləri vardır. Etməmiz şərt olanlar və etsək də olar, etməsək də olar dediyimiz şeylər vardır. Çörək və susuz yaşanmaz, ancaq meyvəsiz yaşana bilər. Bunun kimi Dinin uyğun gəlməmiz lazım olan əmr və qadağanları olduğu kimi, uyğun gəldiyimiz zaman savab qazandığımız, uyğun gəlmədiyimizdə isə məsul olmayacağımız xüsuslar da vardır. Bu səbəblə, Sünnə, bağlayıcılığı baxımından bir qisim hissələrə ayrılmış, dəyişik təsniflər edilmişdir. Fərz və vacib olanlarda onsuz da bir ixtilaf çıxmamış, uyğun gəlilməsinin lazımlı olduğu, edilmədiyi təqdirdə məsul olunacağı ifadə edilmişdir. İbadətlərlə əlaqədar nafilələrin isə edildiyi təqdirdə bir çox savabının olduğu, edilmədiyində isə əzabın lazım olmadığı ifadə edilmişdir.

Əsas üzərində durulan mövzu isə,  Hz. Peyğəmbərin bəşəriyyəti gərəyi etdiyi hərəkətlərdir. Bunlara uyğun gəlməmənin bir məsuliyyəti olmadığı və onlara müxalif çıxmanın bidət olmadığı açıqdır. Ancaq bir Müsəlman Hz. Peyğəmbərə olan sevgisindən ötəri, Onun həyatının hər istiqaməti ilə nümunə götürməyə işini də yadırğamamaq lazımdır. Necə ki, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) özünü hər istiqaməti ilə nümunə götürən səhabələrə qarışmamışdır. Ayrıca, insanın Allahu Təalanı xatırlamağa vəsilə olacağından da böyük bir xeyrin qapısını açacaq.

 

 

Qaynaqlar:

 

Günay, Ünver, Din Sosiolojisi, İst. 1998, s. 202.

Dönməzər, Sülhü, Cəmiyyət elm, Beta Yay. II. Nəşr, İst. 1994, s. 242.

Aydın, Mustafa, Təşkilatlar Sosiolojisi, Vadi Yay. 1997, s. 129-130.

baxın.: Müsnəd 5/265-266; İbn Hibban, əs-Səhih, 2/77.

Müsnəd, III, 425.

Buxari, Ebbiya, 8; Menakıb, 1.

Baxın. Nəhl, 44,64

Baxın. Abdülğani, Hucciyyetys-Sünnə,  Darul-Vəfa, 1993, s. 202, vd.; Krş. Bacı, Əbul-Velid Süleyman, Ahkamü'l-füsus  fi Ahkami'l-Usul, Beyrut, 1989, s. 217 vd.

Baxın. İslam Peyğəmbəri, trc. Saleh Tuğ, Mədəniyyət yay. 5. Nəşr, İst. 1993, II, 898; Əhməd Əmin, Fecru'l-İslam, Qahirə, 1975, s. 227.

İbn Macə, Talaq, 25; Beyhaki, əs-Sünenü'l-Kübra, Beyrut, ts. VII, 382.

Mübarizə, 1-4; Bu və bənzəri hadisələr, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in hər hansı bir tətbiqinin Allahın  razılığına uyğun olmadığı təqdirdə düzəldildiyinin, eyni ilə buraxıldığı vəziyyətdə isə razılığına uyğun olduğunun göstəricisidir deyilə bilər.  

Dihləvi, Şah Veliyullah b. Əbdürrəhman, Hüccetü'l-lahi'l-Baliğa, trc. Məmməd Ərdoğan, İst. 1994, I, 457 vd.

Bəqərə, 135.

Baxın. M. Hamidullah, İslam Müəssisələrinə Giriş, Düşüncə yay. İst. 1981, s. 31.

Uğur, M. Hicri Mücteba, Hicri Birinci Əsrdə İslam Cəmiyyəti Çağırış yay, İstanbul, 1980, s. 13; Qureyşli müvahidlərdən bəzilərinin Məkkəni tərk edib yeni din axtarışlarına girmələrini (İbn İshak Sire, s. 95), onsuz da bir qisimini yaşadıqları amma hamısını bilmədikləri Hənifliyi və ya gələcəyini bildikləri İslamı axtarış səyləri deyə anlamaq daha uyğun olacaq.

Müslim, Fedailü's-Sahabe, 131.

M. Hamidullah, İslam Müəssisələrinə Giriş, s. 39.

Muallakatı Sebə, trc. Şerafettin Yaltkaya, Yeddi Asqı, İst. s. 24.

Yeddi ilaha inandığını söyləyən Husayna  Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Müsəlmanlığı öyrədər və müsəlman olar: Tirmizi, Daavat, 70.

Baxın. İbn Kuteybe, Əbu Muh. Abdullah, Şərhi Muhtelifi'l-Hadis, Beyrut, 1972, s. 154; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 215-216; Krş. Nəml, 22-24; Zumər, 3.

Dəyişik ulduzları müqəddəs gördükləri ilə əlaqədar baxın. Buxari, Menakibu'l-Ensar, 27; Müslim, Cenaiz, 29; Müsned, II, 455. Krş. Doğuşdan günümüzə İslam tarixi, Komissiya, Çağ Yay. İst. 1992, I, 175. Günəş haqqındakı bu düşüncələr Ay haqqında var olmuş, İslam bu səhv anlayışları tamamilə qaldırmışdır. Ancaq indiki vaxtda bəzi zəif və xəstə uşaqların Aya göstərilərək, "Ya al ya ver" deyilməsi, uşaqların yeni çıxan dişlərini günəşə göstərərək yaxşısıyla dəyişdir deyilməsi, hələ bəzi səhv anlayışların davam etdiyini göstərər. (Baxın. Kalafat, Y. D. Anadoluda köhnə Türk İnanışlarının İzləri, T. T. K. Y. Ank. S. 31; Polad, Əli, İslamın Qəbul və ya Rədd etdiyi Xalq İnancları, İst. 1995, s. 72.)

Baxın. Al-İmran, 80; İbn Kəsr, Təfsir, Beyrut, 1969, IV, 377; Yazar, Haqq Dini, Haqq Dini Quran Dili, Əsər Nəşriyyat, ts., VIII, 5381; İzutsu, Quranda Allah və İnsan, trc. Süleyman Atəş, Ankara ts., s. 19; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 197; Krş. Saffat, 158; Ənam, 100.

İbnü'l-Kelbi, Kitabü'l-Esnam, s. 11-16; Qurani Kərim bunları dəyişik adlarla xatırlayar: Əraf, 128; Ənam, 74; Ənbiya, 52; Şuəra, 71, Maidə, 90.

Baxın. Casiyə, 24; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 220; Allaha inanıb Peyğəmbəri inkar edənlər üçün baxın. Furqan, 7.

Baxın. Ənam, 29; Nəhl, 23; Hud, 7; Cevad, Əli, VI, 123-125.

Baxın. Muallakatı Sebə, s. 24.

Baxın. İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 84.

Qiymətləndirmələr üçün baxın. M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 594, 666.

Duxan, 35; Təğabun, 7;Hac, 5.

Duxan, 35-36.

Təğabun, 7; Həcc, 5.

Baxın. İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 79-85.

Baxın. Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 309; Cevad, Əli, əl-Mufassal fi tarihi'l-Arab kable'l-İslam, VI; 134.

Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 198; Cevad, Əli, VI, 126.

Baxın. Polad, Əli, Xalq İnancları, s. 97.

Baxın. Müslim, Cənnət, 3,9,10,21, 29, 80; Buxari, Rikat, 28-29, 45, 50, 52, 52.

Aclını, İsmayıl b. Məhəmməd, Keşfu'l-Hafa, Beyrut, 1985, I, 412.

Sehavi, Mekasidü'l-Hasene, Misir, 1956, s. 497.

Baxın. Müslim, İman, 5,7; Buxari, İman, 37; Əbu Davud, Sünnə, 16; Tirmizi, İman, 4.

Baxın. İbn Kuteybe, s. 134.

Zumər, 3; Nəcm, 27; Nəhl, 57-58: Üluhiyyət isnad edib onlar adına, büt edib ibadət edənlərdə mövcud idi; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 197.

İbn İshak, Sire, s. 102.

Baxın. İsra, 40; Ənbiya, 26; Zuxruf, 16-17; Al-İmran, 80; Mürselat, 1-5; Müslim, Cənnət, 29; Müsned, I, 414; Geniş məlumat üçün baxın. Taftazani , Şerhü'l-Akaid, trc. Süleyman Uludağ, İst. 1982, s. 304-5.

Sırası ilə baxın. Saffat, 158; Ənam, 100, 128; Cin, 6.

Alusi, Buluğu'l-Ereb, III, 269; İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 159.

Alusi, Buluğu'l-Ereb,III, 197; Krş. Ənam, 100.

Cin anlayışı 22 yerdə, şeytan isə dəyişik ifadələrlə, 88 yerdə keçməkdədir. Abdulbaki, M. F. Mu'cemü'l-Müfehres, Cnn və Ştn md.

Cinlərin tüstüsüz alovdan (Hicr, 27) Şeytanların isə alovdan yaradıldıqları ifadə edilər. Səhv düşüncə və anlayışlar üçün baxın. Kalafat, a. g. e. 20-29; Polad, Əli, Xalq İnancları, s. 88-90.

" Mən cinləri və İnsanları tək mənə ibadət etsinlər deyə yaratdım." Zariyat, 56; baxın, Ənkəbut, 29; Razi, mükəlləf varlıqların "İnsanlar, Mələklər, Cinlər və Şeytanlar" olduğunu , cinlərin yaxşı və pislərinin olduğunu söyləyərək şeytanların pis cinlər olduğunu ifadə edər. Razi, Fahruddin, Mefatihu'l-Ğayb, (et -Tefsiru'l-Kebir), Tahran, ts., I, 82. Cinlərlə əlaqədar müzakirələr üçün baxın. Atəş, S. İslama Etirazlara Qurani Kərimdən cavablar, Kövsər yay. Ank. 1972, s. 47.

Nisa, 24; Ənkəbut, 38; Mübarizə, 19.

Cin, 1-2.

 

Müsned, III, 301-306, 319, 386; IV, 395; Müslim, Eşribe, 97 kimi: Cinlər və şeytanlar da insanlar kimi mükəlləf və iradə sahibi olunca, necəki insan iradəsi ilə bir şeyi istər Allahda  yaradar. Onun kimi cin və şeytanların istəyi istiqamətində yaradan Allahdır. İnsan zərər vermə qabiliyyətinə sahib olduğu kimi cin və şeytan da malikdir. Amma yaradan Allahdır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu kimi xəbis varlıqlardan Allahın icazəsi ilə necə xilas olacağımızı göstərməkdədir.

Müslim, Eşribe, 97.

Zebidi, Seyid Məhəmməd əl-Huseyni, Tacu'l-Arus min Cevheri'l-Kamus, thk. İbrahim ət-Dərzi, ət-Türasü'l-Arabi, 1392/1972, VI, 77.

İbn Həbib, Əbu Cəfər Məhəmməd, əl-Muhabber, Beyrut, ts. Ofset, s. 319; Baxın. Şehristani, əl-Milel vən-Nihal, Misir, 1961, II, 248.

Taberi, Tarix, thk. Muh. Əbul-Fadl, Qahirə, ts. V. Nəşr, II, 483-484, İbn İshak, Sire, s. 291.

 

Baxın. Şehristani, əl-Milel vən-Nihal, Misir, 1961, II, 248.

Şeirlər və məlumatlar üçün baxın. İbnu'l-Kelbi, a. g. e. 19,37.

Baxın. Buxari, İstizan, 51, Libas, 63; Müslim, Təharət, 50, 56; Nəsəi, Zinət, 1; İbn Macə, Təharət, 8.

Hədislərdə keçən fitrətin daha əvvəlki Peyğəmbərlərin sünnələri olduğu ifadə edilmişdir. Baxın. İbnü'l-Esir, Mecduddin, ən -Nihayə fi Ğaribi'l-Hadis, Məkkə, Ofset III, 457; Nevevi, Əbu Zəkəriyyə, Yəhya b. Şərəf, əl-Minhac fi Şərhi Səhihi Müslim, Qahirə, ts.  Daru'r-Rayya li't-Türas, III, 147-148; Azımabadi, Əbu Tayyib, Avnü'l-Ma'bud Şərhi Süneni Əbi Davud, Beyrut, 1990, II, 63.

İbn Macə, Təharət, 8.

Əbu Davud, Xərac, 26; Müsned, IV, 218; Məhəmməd Həmdi Yazarın rükulu namaz Ümməti Məhəmmədə məxsusdur deməsi (Haqq Dini, I, 194) izaha möhtacdır. Mövzumuz etibarı ilə bizim üçün əhəmiyyətli olan şəkli və mənası fərqli belə olsa, səcdə ifadə edən bir ibadət şəklinin Cahiliyyədə var olmasıdır.

Həcc, 26; Həcc əsnasındakı tətbiqlərin Hz. İbrahimə daynadığı  (İ. İshak, Sire, s. 79-80; Taberi, Tarix, I, 262; ) Hz. İshak, Hz. Yaqub (Ənbiya, 72-73; Məryəm, 58-59) Hz. Musa ( Hud, 87), Hz. Şuayb (Nesefi, Medarik, IV, 168) kimi Peyğəmbərlərin də namaz ibadəti ilə əmr olunmaları bu günkü namaz kimi olmasa belə onların da xüsusi bir ibadət etdiklərinin ifadəsidir. Ayrıca baxın. Quzğun, Hz. İbrahim və Həniflik, s. 176-177.

M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 34; Məsudu, Ahkamü's-Sultaniyye, trc. A. Şəfəq, I, 182.

İ. İshak, Sire, s. 80; Taberi, Tarix, I, 162; Krş. İ.A.İdi Adha md.

Əli İmran, 95.

Əbu Davud, Salat, 245; Nəsəi, Salat, 19; Müsned, III, 103, 235, 250.

Rəvayətlərdən bu anlayışın varlığını anlamaqdayıq. Buxari, Menakibü'l-Ensar, 27-29; Müslim, Cenaiz, 10. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu adəti rədd etmiş  bu anlayışın ulduzlara iman olub, Allaha və Onun nemətinə küfr olduğunu ifadə etmişdir. (Baxın. Buxari, İstiska, 28; Müslim, İman, 312-315.)

Peyğəmbərimizi yanına alan Abdulmuttalib  Qureyşin önünə düşərək yağış duasına çıxmış, Əfəndimizin yüzü hörmətinə dua etmiş və dərhal yağış yağmışdır. Belazur, Əhməd b. Yəhya, Ensabü'l-Eşraf, Misir, 1959,; M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 46.

Əbu Talib Qardaş oğlu Məhəmməd (s.ə.s.)i yanına alaraq Kəbəyə gəlir və Ona (s.ə.s.) dua etdirər. Məkkə dərələri dolub daşacaq qədər yağış yağar. Baxın. Buxari, II, 15; Müsned, I, 7, III, 93.

Baxın. Buxari, İstiska, 3; İbn Macə, İkametü's-Salat, 154.

Baxın. Suyuti, Dürrü'l-Mensur, Beyrut, ts. III, 235; Yetkin, Tahir, Müsəlmanlıqda İbadət Tarixi, İst. 1963, s. 102.

Hz. Peyğəmbər bu cür orucu qadağan etmişdir. Baxın. Buxari, Menakib, 26; Əbu Davud, Vesaya, 9.

Baxın. Cilaçı, Osman, İlahi Dinlərdə Oruc, Həcc və Qurban, İzmir, 1980, s. 28.

İbn Kəsr, əl-Bidaye vən-Nihayə, Beyrut, 1969, I, 118; Suyuti, Camiu's-Sağir, II, 46.

Baxın. İbn Macə, Sıyam, 32; Digər ümmətlərə də orucun fərz olduğu haqqında bx. Bəqərə, 183.

Suyuti, Camiu's-Sağir, II, 180; Krş. Nevevi, Minhac, VIII, 38-39.

Cənazənin başına bir dəvə gətirilər və dəvə ölənə qədər məzarın başında bağlı buraxılar, və ya məzara basdırılar. (bx. İ. Həbib, Əbu Cəfər Məhəmməd, əl-Muhabber, Beyrut, ts. Ofset, s. 323; N. Çağatay, Neşet, İslam Əvvəli Ərəb Tarixi və Cahiliyyə Çağı, A. Univ. Mətbəə, 1971, s. 138)

Habilin Qabili öldürdükdən sonra dəfn işini bir qarğadan öyrəndiyini izah edən ayə ( Maidə, 31) də bu rəvayəti dəstəkləməkdədir. Deməli cənazə  ilə əlaqədar tətbiqlər, Hz. Adəm (ə.s.) ın gətirdiyi tövhid dinində bəri davam etməkdə idi.

Baxın. Müsned, V, 136; Davudoğlu, Əhməd, Salamat Yolları, (Buluğu'l-Meram tərcüməsi,) İst. ts. II, 269.

İ. Həbib, Muhabber, s. 319-320; Şehristani, Milel, II, 248-249; Yetkin, s. 99

Əbu Davud, Cenaiz, 70.

Baxın. İbn Sad, Tabakat, VIII, 8; Yetkin, a. g. e. s. 99; Atəş, Əli Osman, İslama Görə Cahiliyyə və Əhli Kitab Ənənə və Adətləri, Bəyan, İst. 1996, s. 84.

Buxari, Cenaiz, 8,24, 59; Müslim, Cenaiz, 12-13.

Tirmizi, Cenaiz, 12; İbnü'l-Esir, ən -Nihayə, V, 86; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 280. İndiki vaxtda da bu cür tətbiqlərə rast gəlinməkdədir. Diqqət yetirmək lazımdır.

İbn Macə, Cenaiz, 17.

Baxın. Nevevi, Minhac, VI, 229; Muallakatı Sebə, s. 48;Krş. Buxari, Cenaiz, 34; Eyni, Umde, VIII, 79; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 323.

Buxari, Menakibu'l-Ensar, 23; Müslim, Cenaiz, 10; Tirmizi, Cenaiz, 23; Müsned, II, 455; IV, 101.

Baxın. İbn Macə, Cenaiz, 59; Əbu Davud, Cenaiz, 30; Tirmizi, Cenaiz, 21; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 326.

Baxın. Buxari, Cenaiz, 35-41; Müslim, İman, 165-167;Ebu Davud, Cenaiz, 28-29; Tirmizi, Cenaiz, 22-23; Nəsəi, Cenaiz, 17-20; Eyni, Bedruddin Əbu Məhəmməd, Umdetu'l-Kari Şərhi Sahihil Buxari, Qahirə, 1972, VIII, 93.

Baxın. Müslim, Həcc, 43; Əbu Davud, Menasik, 56; Nəsəi, Menasik, 168; İslam Allahdan başqası adına telbiye gətirməyi, ehrama girməyi qadağan etmişdir.

Əraf, 32; Maidə, 95-96; Əbu Davud, Menasik, 41; Miras, Naim, Əhməd Naim-Kamil Miras, Təcridi Sarih Tərcüməsi və Şərhi, DİB yay. Ank. 1978, XII, 98-99; Yetkin, a. g. e. s. 179; Atəş,   Əli Osman,  Ənənə və Adətlər, s. 136

Baxın. Bəqərə, 189; Eyni, Umde, X, 136; Yazar, Haqq Dini, I, 685;Olgun, a. g. e. s. 179 

Baxın. Əraf, 31; İ. Hişam, Sire, I, 216; Krş. Buxari, Həcc, 91; Müslim, Həcc, 22; Tirmizi, Həcc, 44.

Baxın. Müslim, Həcc, 43; İbnü'l-Kelbi, a. g. e., s. 130

Ehramlı ikən təraş olunmaz, ehramdan çıxınca saçların qısaldılması lazımdır. Baxın. Müslim, Həcc, 10, 17; Tirmizi, Həcc, 107; İbn Macə, Menasik, 86.

Baxın. Brockelmann, C. İslam Millətləri Və Dövlətləri Tarixi, trc. Neşet Çağatay, Ankara, 1954, s. 13; Wensinck, İ. A. Kəbə md.

" Ya Rəb! Buranı təhlükəsiz et." Bəqərə, 126

Sırası ilə baxın,. Al-İmran, 97; Buxari, Həcc, 44; Müslim, Həcc, 82.

İbn İshak, Sire, s. 72-73; Digər Peyğəmbərlərin də telbiye gətirdikləri hk. Baxın. Ezraki, Əbul-Velid Məhəmməd, Kəbə və Məkkə Tarixi, trc. Y. Vehbi Yavuz, İst. 1974, s. 59; Cahiliyyə dövrü telbiye növləri üçün baxın. Kutrub, Kitabü'l-Ezmine, thk. Məhərrəm Çələbi, Nəşr edilməmiş Dosentlik tezisi, Ərzurum, 1981, s. 45-47.

Bzk. İbn İshak, Sire, s. 75.

İbnü'l-Kelbi, a. g. e., s. 27; İbn Həbib, Muhabber, s, 311

Müslim, Həcc, 4; İbn İshak, Sire, s. 100.

İbn İshak, Sire, s. 79-80; İbn Həbib, Muhabber, s. 319; Krş, Atəş, Əli Osman, Ənənə və Adətlər, s. 136, 146-147.

Baxın. İbn İshak, Sire, s. 76-80-100; Miras, Naim, Təcrid, XI, 56; Hədislər üçün baxın.  Müslim, Həcc, 21; Əbu Davud, Menasik, 58; Ayə üçün baxın. Bəqərə, 199.

Yetkin, a. g. e. s. 184

Baxın. Bəqərə, 203; Tirmzi, Həcc, 57.

Taberi, Tarihü'l-Ümem, Tarix, thk. Muh. Əbul-Fadl, Qahirə, ts. V. Nəşr, I, 123; Buhl, İ. A. Təvaf md.

Bəqərə, 125.

Buxari, II, 164; Müslim, II, 963, 983; Nəsəi, V, 221-222, 234; Bütləri də təvaf etmək, Kəbəni təvaf edərkən lüm-lüt fit çalaraq etmək kimi ənənə və adətlər qaldırılmış Hiradan dönənlərin kəbəni təvaf etməsi, təvafı yeddi dəfə etmək kimi xüsuslar davam etdirilmişdir. Baxın. Muallakatı Sebə, s. 28; İbnü'l-Kelbi, a. g. e. s. 43; İbn İshak, Sire, s. 100; Cilaçı, a. g. e. s. 76; Ayələr və hədislər üçün baxın. Nəcm, 19-23; Ənfal, 35; Müsned, VI, 380; Krş. Miras, Naim, Təcrid, XII, 98; Yetkin, s. 179-180; Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 153 vd.

İbn İshak, Sire, s. 74-75; Yetkin, a. g. e. s. 164.

Cahiliyyə dövründə Kəbənin yenidən  inşası əsnasında Həcəri Esvedin eyni yerinə qoyulması məsələ olmuş, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ın hakimliyi ilə hadisə həll olunmuşdur. Baxın. İbn Həbib, Muhabber, s. 311; M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 75.

Buxari, II, 161-162; Müslim, 893; Əbu Davud, II, 441; Nevevi, Minhac, IX, 14; Krş. Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 161 vd. Öpməklə əlaqədar baxın. Buxari II, 159-161; Müslim, II, 925-926.

Baxın. Ezraki, a. g. e. 14-55, 58; Taberi, Tarihü'l-Ümem, I, 261-262; Şeytanın Hz. İbrahimlə (ə.s.) 'a göründüyü bunun üzərinə şeytanı üç yerdə daşladığı rəvayət edilər.

Buxari, II, 192; Müslim, II, 945; Nəsəi, V, 271-272; Daşlarkən "sənə  sənə " təbirlərini də ilğa etmişdir. Tirmizi, III, 247.

Sayla əlaqədar səhv tətbiqlər də rədd edilmiş, Səfa ilə Merve ararsında say etmək əmr olunmuşdur. Baxın. Bəqərə , 158; Buxari, II, 169; Ezraki, a. g. e. s. 327;  Həcər anamızın Hz. İsmayıl (ə.s.)a su axtarmaq üçün Səfa ilə Merve arasında qaçdığı və bundan ötəri Həccin menasikine girdiyi nəql edilər. Ezraki, a. y.

İbn İshak, Sire, s. 78; Qurban ilə əlaqədar geniş məlumat üçün baxın. Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 212 vd., 231-237.

Həcc, 28.

Müslim, II, 893; Əbu Davud, II, 465; Qurbanlıqların boyuna Allah rizası üçün boyunbağı ilişməsinə icazə verilmişdir. Buxari III, 18; Müsned, III, 352; Muvatta, II, 937; Müslim, II, 921.

M. Hamidullah, İslam peyğəmbəri, II, 1110-1111; İbnü'l-Kelbi, a. g. e. 29-42.

Abdu'l-Ka'be kimi adları Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ın Abdı Rabbi'l-Ka'be, Əbdürrəhman kimi adlarla dəyişdirdiyini görməkdəyik. Baxın. Müsned, II, 161; İbn Sad, Tabakat, I, 93; III, 124; VIII, 367.

Abdullah, Əbdürrəhman kimi baxın. Müslim, III, 1682; Əbu Davud, V, 236; Müsned, V, 194.

Baxın. Tirmizi, Tesmiyetü Səhabələrin-Nəbi, nşr. Əli Kömək,. 1985, II, 300-325; Krş. Buxari, VII, 117; Müslim, III, 1686- 1688; Əbu Davud, V, 238-241; Müsned, V, 84 .

Şövqəni, Məhəmməd b. Əli,  Neylü'l-Evtar, Misir, ts. V, 155; Geniş məlumat və qiymətləndirmələr  üçün baxın. Üsruşeni,  Əbul-Fəth məhəmməd, İslam Hüququnda Uşaqlarla Əlaqədar Hökmlər, trc. İbrahim Canan, İst, 1984, 93-159; Davudoğlu, Salamatlıq Yolları, IV, 210.

Buxari, I, 6-7; Həniflərin Hz. İbrahim( ə.s.) ın dininə uyğun gələrək sünnət olduqları haqqında. baxın. Taberi, Təfsir, I, 566.

Bəqərə, 124; İbn Həcər, Fehu'l-Bari, thk. Muhibuddin əl-Natiq, Qahirə, 1407, X, 288;, Celaleyn, II, 19.

Canan, İbrahim, Hz. Peyğəmbərin Sünnəsində Tərbiyə, Ank. 1980, s. 89.

Baxın. Buxari, IV, 11; Müslim, IV, 1839; Nevevi, Minhac, XV, 122; Buxari, əl-Edebü'l-Müfred, s. 426; İbn. Sad, Tabakat, I, 47.

İbn. Sad, Tabakat, I, 51.

Müsned, V, 75.

Baxın. Buxari, əl-Edebü'l-Müfred, s. 427; Canan, Tərbiyə, s. 92.  

Baxın. M. Şemseddin, Kable'l-İslam Ərəblər və Tedeyyünleri, İst, DFİF Məcmuəsi, 1926, s. 88.

Çağatay, Neşet, Cahiliyyə Çağı, s. 136; Ancaq həniflərdən icazələ evlənənlər vardı. Baxın. Köksal, Asam, İslam Tarixi, Şamil Yay. İst. 1987, II, 153-155.

Baxın. Əbu Davud, III, 257-258; Buxari, IV, 135; Müslim, II, 1036-37; Əbu Davud, II, 573.

Buxari, VI, 135; Əbu Davud, II, 576-579; Nəsəi, VI, 86-87.

Buxari, VI, 136; Müslim, II, 1032-1033; Əbu Davud, II, 564-565.

Baxın. Heffening, İ. A. Toy Mərasimi md.

M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, II, 1114-1115; Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bi'setten əvvəl Hz. Xədicə ilə evləndiyi zaman yemək vermişdir. Baxın. Köksal, İslam tarixi, II, 154 vd.

Buxari, Vı, 142; Müslim, II, 1048-1052; Tirmizi, III, 403; Nəsəi, VI, 128-129.

Baxın. Müsned, IV, 78; İbn Macə, I, 612-613.

M. Hamidullah, Məqalələr, trc. İ. Süreyya Sırma, İst. 1986, s. 22-23; Krş. Spies. İ. A. Mehir md.

İbnü'l-Esir, Üsdü'l-Ğabe, I, 23; baxın. Köksal, İslam Tarixi, II, 156-157.

Buxari, VI, 128; Müslim, II, 1035.

Spies, a. g. md.

Buxari, VI, 121; Müslim, II, 1043-45; Nəsəi, VI, 114-115; Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in zina mehrinden daşınmağa çağırması, o dövrdə nökərlərin fahişəliyə məcbur edilərək qarşılığında pul alındığını qüvvətləndirməkdədir. Tirmizi, III, 439; Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 291-292.

Darımı, III, 147; Baxın. Müslim, II, 1066-67; Nəsəi, VI, 107.

Əbu Davud, II, 623-624; Tirmizi, III, 442-443.

İbn Həbib, Muhabber, s. 309, 325; Çağatay, Cahiliyyə Çağı, s. 136; Hədislər üçün baxın. Müslim, II, 1055-1057; Tirmizi, III, 426-428; Nəsəi, VI, 93-99, 212; Ayə üçün baxın. Nisa, 33; İki bacının eyni adamın  eyni zamanda nikahında olmasının qadağan edildiyi, Nisa, 23; Buxari, VI, 127-128; Əbu Davud, II, 678; İ. Həbib, Muhabber, s. 327.

Əhzab, 5, 40; Buxari, VI, 122; Tirmizi, V, 353; Əbu Davud, II, 549-551.

Nisa, 3, 129; Əbu davud, II, 600-601; Tirmizi, III, 447.

Nikah növləri üçün baxın. Buxari, VI, 132-133; Əbu Davud, II, 707; Geniş məlumat üçün baxın, Uğur, Hicri Birinci Əsrdə, s. 18; Atəş, Ənənə və Adətlər, 331 vd.; Altıntaş, Cahiliyyə, , s. 207; Sahilçi, Ənənə, s. 79-82.

Baxın. Buxari, VI, 132; Əbu davud, II, 702.

Baxın. Dihlevi, Hüccetü'llahi,l-Baliğa, I, 457-467.

Buxari, Nigah, 108.

Sırası ilə baxın, Suyuti, Miftahu'l-Cenne, s. 29; Müsned, II, 85,160; Buxari, Ədəb, 28; Müslim, 1,140; Əbu Davud, Menasik, 24,27; Tirmizi, Həcc, 14; Əbu Davud, Salat, 2; Buxari, Bedu'l-Halk, 6; Əbu Davud, Sünnə, 9; Müsned, I, 191; İbn Hişam, Sire, III, 101-102.

Suyuti, Miftah, 29.

Abdülğani Abdülhalik, Hucce, 337; Sünnənin vəhyə dayandığı barəsində icma olduğu deyilər. Bx, a. e., s. 338; Həsən b. Atıyyenin də Sünnənin Quran kimi vəhyə dayandığı söylədiyi rəvayət edilər. Darımı, Müqəddimə, 49.

Vəhyi Metluv olan Qurandır, vəhyi ğayrı mevlut isə sünnədir, deyən Şafi həzrətləri, Sünnənin Quranı Kərimdə keçən "hikmət" olduğunu söyləyər. (ər-Risalə, thk. Əhməd Muh. Şakir, II. Nəşr, Daru't-Türas, Qahirə, 1979, 3-4,10; əl-Ümm, Daru'l-Mısriyye, Qahirə, 1987, V, 127,128.)

Bu mövzuda geniş məlumat üçün bx. İbn Həzm, Əbu Məhəmməd Əli b. Əhməd, əl-İhkam fi usuli'lahkam,

Qahirə, 1984, I, 93-265; Krş. Kırbaşoğlu, M. Xeyiri, İslam Düşüncəsində Sünnə, Ank. 1993, s. 260-261.

Qəzali, əl-Mustasfa bin İlmi'l-Usul, Bulak, 1322, I, 83; Hattabinin də eyni qənaətdə olduğu haqqında. baxın. Hattabi, Mealimu's-Sünen, V, 10.

Bir qadının xalasıyla və bibisiylə eyni nigah altında ola bilməyəcəyini ifadə edən hədis bu qabildəndir. Buxari, Nigah, 27; Müslim, Nigah, 37-38.

İpək paltar geymək haram olduğu halda, xəstəliyindən ötəri Əbdürrəhman b. Avfə (r.ə) Hz. Peyğəmbərin icazə verməsini misal verər. Baxın, Buxari, Cihad, 91; Libas, 29; Müslim, Libas, 24-26.

İbn Kuteybe, Şərh, s. 196 vd.

Ruhu'l-Kudüs ürəyimə üflədi, kimi ifadələr bu qabildən vəhydir. İbn Macə, Ticarət, 2; Beyhaki, Sünen, VII, 76; Suyuti, Miftah, 30.

Serahsi, Şemsuddin, Usulü's-Serahsi, Beyrut, 1973, II, 90-96.

Şatıbi, Əbu İshak İbrahim b. Musa, əl-Rza fi Usuli'ş-Şeria, Misir, ts, IV, 19; Bənzər görüşlər üçün baxın, Abdülgani, Hucce, s. 334 vd.

Baxın, Aydınlı, Hədis Terminləri Lüğəti, Timaş yay., İst. 1987, s. 148; Ayrıca baxın, Buxari, İTiysəm, 24.

Peyğəmbərlərin sifətlərindən olan İsmət, Onların küfrdən, Allahı bilməməkdən, yalan danışmaqdan, səhv etməkdən, yanılmaya düşməkdən, laqeydlikdən, şəriətin təfsilatını bilməməkdən uzaq olduğu, bunlardan günahsız ol/tapıldığı deməkdir. Səhv üzrə davam etmələrinin də mümkün olmadığı mənasındadır. Baxın, Qəzali, Mustasfa, II, 212-214; Sabunu, Maturidiyye Əqaidi, trc. Bəkir Topaloğlu, Ank. 1979, s. 212-212; Yazar, Haqq Dini, IX, 6357; Abdülgani, Hucce, 108 vd.

Serahsi, Üsul, II, 68.

Sabunu, Maturidiyye, 121; Abdülğani, Hucce, s. 222; İbn Teymiyyenin Peyğəmbərlərin səhv üzrə buraxılmayacağı fikiri üçün baxın. Abdülcelil İsa, İctihadü'r-Rasül, Misir, ts. S. 33.

Allahu Təalanın, Onu (s.ə.s.) Cahiliyyə pisliklərindən mühafizə etməsi haqqında. baxın. İbn sad, Tabakat, I, 121; Əbu Nuaym, Delail, Beyrut, 1991, I, 129; Beyhaki, Delailü'n-Nübüvve, Qahirə, 1969, I, 313.

Əbu Nuaym, Delail, I, 147; Ayrıca baxın, Buxari, I, 96; Müslim, I, 268; Beyhaki, Delail, I, 313-314.

Baxın. Taberi, Tarix, II, 196; Əbu Nuaym, Delail, I, 143; Beyhaki, Delail, I, 315; Bir dəfə Onu (s.ə.s.) zorla  bir əyləncəyə aparmışlar, ancaq O itmiş, daha sonra ortaya çıxınca demiş ki; Ağ və uzun boylu bir adam mənə; "Ey Məhəmməd! Əsla o bütə əl sürmə, geriyə dön" dedi. Krş. Müsned, II, 68-69; Köksal, İslam Tarixi, II, 117-121.

Geniş məlumat üçün baxın. Serahsi, Üsul, II, 91; Qəzali, Mustasfa, II, 214; Sabunu, Maturidiyye, s. 121; Abdülğani, Hucce, 221-222; Abdülcelil İsa, İctihad, s. 31-33; Çaxan, İxtilaflar, s. 96,113; Ərdoğan, ağıl-Vəhy Tarazlığı Baxımından Sünnə, MÜİFY, 192 vd.

Qiyamət, 16-17.

Sırası ilə baxın. Gaşiye, 21-22; Hud, 12; Kəhf, 23; Qəsəs, 56; Yunus, 99; Şuəra, 3.

Tövbə, 113.

Tirmizi, Təfsir, surə 3/12; Ali imran, 128; Abdülcelil İsa, İctihad, s. 95.

Hz. Həmzənin Qulaq burun kimi orqanları kəsilmiş, ciyəri sökülmüşdü. İbn Hişam, Sire, III, 101-103. Ayə üçün baxın. Nəhl, 126-127.

Ənfal, 67-68. Baxın. Abdülğani, Hucce, 185.

Tövbə, 88, 84; Baxın. İbn Kəsr, Təfsir, II, 378; Abdülcelil İsa, s. 105.

Təhrim, 1-2.

Baxın. Abdülcelil İsa, İctihad, s. 59-66.

Baxın, Serahsi, II, 90-91; Tehanevi, Muh.Ali b. Əli, Keşşafu İstilahati'l-Fünün, İst, 1984, II, 1523.

İbn Hıbbanın etdiyi 400-lü bölünmə üçün baxın. əl-Lütfkarlıq fi Təqribi Səhihi İbn Hıbban bi Tərtibi İbn Belban əl-Farası, Beyrut, 1988, I, 102-149.

İman nədir?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/iman-islam-v%C9%99-ihsan-h%C...

----------------------

----------------------

1. Allaha İman

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/tovhidin-%C9%99qli-isbati

----------------------

----------------------

2. Mələklərə İman

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/m%C9%99l%C9%99kl%C9%99rin-va...

-----------------------

-----------------------

3. Peyğəmbərlərə İman

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/peyg%C9%99mb%C9%99r%C9%99-im...

 https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/peyg%C9%99mb%C9%99rliyin-%C9...

----------------------

----------------------

4. Kitablara İman

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/qurana-etirazlar-v%C9%99-cav...

------------------------

------------------------

5. Axirətə İman

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/axir%C9%99t-h%C9%99yatinin-%...

 -------------------------

--------------------------

6. Qədərə İman

 

Biz “Həyat” haqqında fikirləşərkən böyümə və inkişaf xüsusiyyətləri daşıyan, bütün kainatla münasibət və ya əlaqə qura bilən bir varlıq düşünürük.

İman dedikdə: bir iynənin ustasız, bir kitabın hərfsiz olmayacağını bilən bir insan özünün və yaradılan hər şeyin də ustasının var olduğuna inanmasıdır. İman üçün bədii üz zaman  “İman, insanı Sani-i Zülcəlalinə nisbət edir” deyir. Yəni, iman Kainatın Sultanı və bütün varlıqlarla əlaqə qurmasıdır.

Necə ki, bir varlıq həyat sayəsində günəş, hava, su, küləklə qısacası bütün kainatla əlaqə qurduğu kimi, iman da bir insanın həyatına girsə, yəni həyatı imanla canlansa, o insan əbədiyyətə uzanan bir varlığa qovuşar.

Göz üçün günəşin işıqları nə qədər qiymətlidirsə, qəlb üçün də iman nuru o qədər qiymətlidir. Çünki göz işıq ilə hər şeyi görür, qəlb də iman nuru ilə hər şeyin sahibini tapır. Hadisələrin nə məna ifadə etdiyini görə bilər. Gözündə həyat olan biri günəşi, ulduzu görə bilərkən, kor olan birisi heç önünü görə bilmir. Qəlbində iman nuru olan biri əbədiyyəti arzulayıb, cənnətin xəyalını qurarkən, iman nuru qəlbində olmayan biri sabahın problemləri ilə qıvrılır.

İnsan İmanın həyata bənzər, imansızlıq da cansız bir ölü doğuluşa. Cansız bir varlığın heç bir şeydən faydalana bilməyəcəyi kimi, imansız bir insan  dünyada bir çox şeydən, əbədiyyət həyatından da məhrum olacaq. Dünyada hər gün açılan möcüzəvi mənzərələri, sərgiləri təqdir etməyənə “Gerçək həyat olan Axirət həyatında” daha gözəl sərgilər göstərmək olarmı? Onsuz da imansız olaraq ölən bir insan, əbədiyyət yurdu olan axirətə “ölü olaraq doğulmuş” olar.

Dünyada imansızlığın zərərləri

İnsan “İman” ilə dünyanın bir sahibi olduğunu qəbul etmədiyi üçün başına gələn hər bəla və müsibəti imtahan sualı olaraq qəbul edə bilməz. Tarlada rahatı axtaran insan narahatçılığı sərgiləyib durar. Əbədiyyəti bilmədiyi üçün hər istəyinin yerinə gəlməsini arzu edər. Çünki ona görə həyat bir dəfədir, o da zövq ilə yaşanmalıdır. Hiylə etməkdən, oğurluqdan və qul haqqı yeməkdən çəkinməz. Polisin olmadığı yerdə özünü kimsənin görmədiyini və yaxud güddüyünü düşünməz. Kamera qarşısında diqqətli olarkən ilahi yaddaşında hər an qeydə aldığından xəbərsizdir. Haram-halal sözlərinin onun lüğətində yeri yoxdur. Yoxsula kömək, ana-ataya itaət, qonşu haqqı kimi daha nə qədər gözəl xüsusiyyətləri imansızlığından qaynaqlanan səhv anlayışından ötəri layiqincə qiymətləndirə bilməz.

Özü hər şeyi mənfəətinə görə qiymətləndirdiyi üçün hər kəsi də öz xeyri arxasında qaçan insanlar hesab edər. Elə bir vəziyyətə gələr ki, qardaşına belə etibar etməz.

Ruh cəsəddən çıxdıqda bədənin bütün orqanlarında pozulmanın başlaması kimi, həyatımızda da iman olmasa, iç dünyamızda pozulmalar, sıxıntılar, stresslər əskik olmayacaqdır.

Bəli, imanı həyata tətbiq etmək lazımdır. İmanın insanların qəlblərində bir mənəvi gözətçi rolunu oynaması lazımdır. Hər etdiyinin görüldüyünü qeyd edildiyini bilən bir insan necə başıboş yaşayar?

Siz düşünün. İlahi yaddaşında qeyddə olduğunu bilən bir insan necə qul haqqı yeyər, necə kasıbı görməməzlikdən gələr, necə əxlaqsızlıq edə bilər?..

İman həyata girincə insan qəlbdə olan pis işlərdən uzaqlaşar. Buna bir misal:

Əshabənin məşhurlarından Muaz bin Cebel Həzrətləri Həzrəti Ömər dövründə zəkat məmurluğu vəzifəsində çalışırdı. Qəbilələri gəzib onların verdikləri zəkatları yığaraq Xəlifəyə gətirirdi. Muaz yenə bir gün Mədinə ətrafındakı qəbilələri gəzib, onların zəkatlarını almış, Xəlifəyə təslim etdikdən  sonra evinə dönərək istirahət edirdi.

Muaz kasıb idi. Bu kasıblıq bəzən xanımını çox bezdirirdi. Ərinin evə əliboş gəldiyini görüncə ona bu şəkildə gileylənməyə başlayardı:

- Hər gün çöllərdə gəzib, xalqın zənginlərindən zəkatlarını yığırsan. İnsan bu vaxt özünə də bir şey ayırar, evə gətirər. Kim biləcək, kim eşidəcək? Hz. Muaz xanımının sitəminə bu savabı verdi:

- Bunu necə edərəm xanım? Arxamda hər an gözətçi var. Biri məni müşahidə edir.

- Nə söyləyirsən bəy, demək sənə Allahın Elçisi güvəndi, Əbu Bəkir güvəndi, Ömər isə güvənməyib, arxana gözətçi qoydu, səni müşahidə etdirir ha? İndi mən ona göstərərəm...

Qadın hirslə getdi, Xəlifənin hüzuruna çıxaraq ərinin arxasına nə üçün gözətçi qoyduğunu soruşdu. Lakin Xəlifədən belə bir vəziyyətin olmadığını öyrənincə xəcalətli olaraq geri döndü. Bu səfər də ərinə :

- Mənə Xəlifənin hüzurunda xəcalət verməyə nə haqqın var? Niyə yalan danışırsan. Xəlifə arxama gözətçi qoydu, deyirsən? Muaz xanımına bu mənalı cavabı verdi:

- Xeyr xanım, yalan danışmıram. Mənim arxamda gözətçi var, biri məni müşahidə edir, dedim. Lakin o gözətçini Xəlifə arxama qoyub demədim. Arxamdakı gözətçi Xəlifənin deyil, Allahın gözətçisi idi. Allahın Kiramən katibin mələkləri yaxşı və pis hər şeyi yazıb qeyd etmirlərmi? Allah hər etdiyimiz işdən xəbərdar deyilmi?. Onun elmindən qaçmaq, məlumatından uzaq qalmaq mümkündürmü?. Zərrə qədər yaxşılığın da, zərrə qədər pisliyin də sabah axirətdə hesabı soruşulmayacaqmı?. Muazın xanımı bu cavabdan sonra dərin-dərin düşüncəyə daldı. Kasıblığın verdiyi çətinlik ilə necə səhv düşüncələrə daldığını anladı. Ərinə haqq verərək, ona bir daha bu mövzuda giley etməməyə qərar verdi.

Bu gün cəmiyyətdə iman edənlər arasında da çox fərqlər görünür. Bunun səbəbi də qənaətimcə bu cümlələrdə gizlidir.

“Cənabı Haqqı tanıyan və sevən, sonsuz səadətə, nemətə, ənvara, esrara ya bilquvvə və ya bilfiil məzhərdir.”

Çəyirdək “bilquvvə”yə, ağac isə “bilfiil”ə nümunə verilə bilər. Yəni çəyirdəkdəki bilquvvənin bilfiil halına gəlməsinə ağac deyirik. Çünki çəyirdəyin ağac olması üçün içərisində şifrlənmiş olan proqramın müəyyən şərtlərin yerinə gəlməsi ilə ortaya çıxması lazımdır. Torpaq altında gözləməli, sulanmalı, gübrələnməli, işıq ehtiyacı ödənməlidir  ki, ağac  inkişaf edib böyüsün və nəticədə hər kəsin kölgəsindən, meyvəsindən faydalansın. Əgər çəyirdəkə lazımi şərait yaradılmasa, bu gözəlliklərin heç birini nümayiş etdirə bilməyəcək.

Eynilə də bir insan iman etsə, amma ibadət torpağına özünü atmazsa, İslamiyyət günəşindən bəslənməzsə, Quran suyu ilə sulanmazsa, imanın gözəllikləri onda necə görünəcək ?!

İmanın həyata tətbiq olunmasını, lazımı qaydalara əməl etməklə olar. Yoxsa iman etdiyi halda pis əməllər törətsən, bir qüsurun olsa “bu necə müsəlman, bu necə mömindir ?” şəklində etirazlar yüksəlməyə başlayar. Buradakı qüsur imanda və islamda deyil.

Bəli, gəlin daha dünyada ikən cənnət həyatının havasını hiss edək, əbədi həyatın sevinci ilə gələcəyə baxaq. Bizi yoxluq qaranlıqlarından çıxarıb əziz bir qonaq olaraq yaradan Rəhim bir sahibimiz olduğunu düşünərək ona əl açaq. Bax əsl o zaman həyatın necə həyat ola biləcəyini görək. Bunun üçün də həyatımızı iman ilə canlandıraq!

 

"İman hissələri qəbul etməz". Yəni, iman həqiqətləri bütündür; birinə iman etməmək insanı dindən çıxarmağa yetər. Allaha inanan bir mömin ONun kitabı olan Qurana da iman edəcək ki Rəbbini haqq bir etiqad üzrə bilsin. İnsan ağlı ancaq özünü və bu aləmi bir yaradanın olduğunu bilər, amma onun sifətlərini, hərəkətlərini, adlarını, əmr və qadağanlarını, əbədi yurdunu, cənnətin yollarını, Allah bildirmədikcə bilə bilməz. O halda Allaha və Qurana imanın bir-birindən ayrı düşünülməsi qəbul deyil. Qurana inanan insan, Peyğəmbərimizin risalətinə və vəhy mələyi Cəbrayıla (ə.s.) da inanma vəziyyətindədir. Bu isə peyğəmbərlərə və mələklərə imanın ilk və ən böyük addımı. Qurana və peyğəmbərə inanan bir insan isə Quranın bildirdiyi və Allah Rəsulunun (s.ə.s.) öyrətdiyi bütün həqiqətlərə inanar və bütün ibadətlərə sarılar.

 

Yalnız Allaha inanmaqla qurtuluşa çata biləcək topluluq, heç bir dindən, heç bir peyğəmbərdən xəbəri olmayan, özünə vəhy təbliğ edilməyən, ibadət nədir bilməyən kəslərdir. Əsrimizdə bu tip insanlar olduğun, bilmirəm. Əgər varsa onlar üçün yalnız özlərini birinin yaratdığına inanmaları kafi gələ bilər. Biz digər insanları bu yazıqların dərəcəsinə endirməklə deyil, bunları axtarıb tapıb özlərinə həqiqi imanı izah etməklə mükəlləfik.

 

Həqiqətə Doğru C: 3, Zəfər Nəşrləri

 

 

 

İslamda Allaha imandan sonra ən böyük iman şərti axirətə imandır. Çünki;

 

Digər bütün iman əsasları bir baxımdan axirətə baxar. Yəni onlar, axirət həyatına baxan cəhətiylə əhəmiyyətlidir.

 

a. Məsələn, Qurana iman etmək, Allaha imandan sonra insanların ən çox möhtac olduğu axirət həyatını müjdə verdiyi üçün çox qiymətlidir. Axirət müjdəsini verməyən bir kitabın, insanlar üçün nə qədər qiyməti olar?

 

b. Məsələn, Mələklərin varlığı -insan üçün- axirətə istiqamətli əməllərini yazdıqlarından əhəmiyyətlidir. Qəbirə girərkən o qəribə məmləkətdə bizə rəhbərlik edəcəkləri üçün əhəmiyyətlidir.

 

c. Məsələn, peyğəmbərlərə imanın ən əhəmiyyətli yanı, onların insanları əbədi cəzadan qurtaran əbədi bir həyatı müjdə vermələridir.

 

d. İnsanlarda -yaradılışdan var olan- iki əhəmiyyətli ehtiyac qaynaqları vardır. Bunlardan birincisi: istinad nöqtəsidir: Aciz, kasıb, möhtac, gücsüz bir varlıq olan insanın -bir mikrob, bir virusdan bir zəlzələyə qədər- özünə hücum edən minlərlə düşmənə qarşı tək dayaq nöqtəsi, hər şeyi görən, hər şeyə gücü çatan Allaha imandır. İkincisi isə, düşdüyü haqsızlığın aradan qaldırılacağı, etdiyi yaxşı işlərinin qiymətləndiriləcəyi, aşiq olduğu əbədi bir həyata girəcəyi, itirdiyi bütün qohum və dostlarına qovuşacağı bir yer olan axirətə iman qədər insanın ağlını, vicdanın qurdalayan başqa bir məsələ yoxdur.

 

 

Özü iman edib nəfsi iman etməyən bir insan cənnətə gedəcək? Nəfsin imanı qəbul etməməsi, adamı imandan çıxarar?

 

- Həqiqətdə, insanın nəfsi, insanın özü, insanın ruhu mənasına da gəlir.

 

 "Nəfsin  iman etməməsi" ifadəsinə, məcazi və tasavvufu bir məna yüklənmişdir. Yəni, bir insanın ağlı və ürəyi tam bir təslimiyyət içərisində olduğu halda, nəfsinə bəzi vəsvəsələr keçirə bilər. Şeytanın təbliğləri qarşısında, şübhə kimi görünən bəzi hallar meydana gələ bilər. Lakin, iman ağlın və ürəyin məhsulu olduğundan, nəfsin bu mövzuda laqeyd qalması, imana zərər verməz, deməkdir.

 

Necə ki, Allah Təala, Qurani Kərimdə Yusuf (ə.s.)in dilindən nəfsin pislikləri işləməyi, həva və həvəsi istiqamətində Allahın əmrlərinə müxalif çıxmağı arzuladığını və sahibini buna yönəltmək üçün məcbur etdiyini bildirməkdədir: "Mən özümü təmizə çıxartmıram. Rəbbimin rəhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlər görməyi (şəhvətə uymağı) əmr edər. Həqiqətən, Rəbbim bağışlayandır, rəhm edəndir!” (Yusuf Surəsi, 53).

 

İmanla əlaqədar mövzunu xatırladacaq, əməllə əlaqədar bir nümunə verməkdə fayda görürük. Məsələn, ağılımız və ürəyimizdəki imanımızla gündə beş vaxt namaz qılmaq lazım olduğuna inandığımız halda, nəfsimiz, şeytanın təbliğləriylə və tənbəllik qulağıyla vicdanın dərinliklərindən qopub gələn bu qulluq səsini eşitmək istəməyə bilər və onu lazımsız görə bilər. İnsanın ürəyində iman olduğu zaman, nəfsin bu boş sözü, onu imandan çıxarmaz. Halbuki əgər, imanı olan ürək və ağlıyla namazı kiçik görsə, dindən çıxmış olar.

 

- İslamdan xəbəri olduğu halda, imansız  bir kimsə, tövbə etməyib imansız olaraq ölsə -ölüm şəkli nə olursa olsun- əsla cənnətə girə bilməz, qalacaq tək yeri əbədi cəhənnəmdir.  Ayə və hədisləri təməl istinad alan əhli sünnənin etiqadı budur. "Allah, vətən uğrunda -lakin kafir olaraq- ölən kimsəyə rəhmət nəzəriylə baxar" demək, Allaha böyük bir böhtandır.

 

Ancaq islamdan xəbəri olmayanların vəziyyəti fərqlidir.

 

 

İlk insan Adəm (ə.s.)dan bəri insanlıq, bir-birinə zidd iki yolda getmişdilər. Bu, qiyamətə qədər də belə davam edəcək.

Bu yollardan biri, iman və hidayət yolu; digəri də küfr və dəlalət yoludur.

 

İnsaf və vicdan işığında baxıldığında, bütün gözəlliklərin, xeyr və kəmalatın, hüzur və səadətin iman yolunda; çirkinlik, şər, pislik və haqqa təcavüzlərin də küfr yolunda olduğu açıq bir şəkildə görüləcək.

 

Xarici dünyadakı bu qütbləşmə və ziddləşmə, insanın iç dünyasında da cərəyan etməkdə, duyğular və hisslər arasında qarşıdurma şəklində ortaya çıxmaqdadır. Ürək, ağıl, vicdan insanı iman yoluna sövq edərkən, nəfs, hiss, həva və qorxu da inkar yoluna aparar.

İnsanın iç dünyası bu ziddlərin vuruşmalarına hər vaxt səhnə olar. Bunlardan hansı üstün olsa, insan o cəbhədə yerini alar, o yolda getməyə başlar.

 

Bu sahədə, insanı küfrə sövq edən, fikri pozğunluğa (dəlalətə) salan səbəblərin mühümləri üzərində dayanacağıq.

1 - Cahillik

Keçmişdə və indiki vaxtda insanların küfrə girməsinə səbəb olan səbəblərin başında Cahillik gəlir. Göy araşdırmaları edən insan da əgər Allaha inanmırsa, inanmamasındakı birinci səbəb Cahillikdir.

Cahilliyin bir səbəbi də, fanatizm və təqliddir. Keçmiş Peyğəmbərlər, qövmlərini imana və tövhidə dəvət edərkən, qarşılarına çıxan ən böyük maneə, bu olmuşdur. Onlar, qövmlərinin fanatizmi və atalarının pozğun inanclarına kor-koranə bağlılıqları ilə ciddi mübarizə aparmışlar.

Quranda da bu xüsus üzərində əhəmiyyətlə dayanılar.

Əmr bin Asın, bir gün: "Sən ağıllı bir adamsan, İslamı qəbulda gecikməyinə nə səbəb oldu?" deyə soruşulmuşdu. Əmr bin Asın cavabı düşündürücü və mövzumuza işıq tutucudur:

"Biz, bizdən əvvəlki qurşaqdan yaşlı-təcrübəli, bizə hakim bir birliklə bir yerdə olurduq. Onlar qarşılıqlı dağlar arasındakı bir dağ yolunu tutub getdilər. Biz də oraya çıxana qədər onlara tabe olduq. Onlar Peyğəmbəri (s.ə.s.) inkar etdilər. Onlarla birlikdə biz də inkar etdik. O zaman etdiyimiz iş üzərində heç düşünmədik. Yalnız onları təqlid etdik. Onlar ölüb gedincə, işlər bizə qaldı. Özümüz düşünüb qərar vermək məcburiyyətində qaldıq. Peyğəmbərin (s.ə.s.) işinə şəxsən baxıb doğruluğunu anlayınca, İslam sevgisi ürəyimizə düşdü..."

İndiki vaxtda da vəziyyət dəyişmiş deyil. Müasir inkarçılar da, özlərinə böyük tanışları, ustad qəbul etdikləri şəxslərin qanunlarına, ideoloji fikirlərinə, fanatizmlə bağlı, kor-koranə sadiqdirlər.

 

2 - Qürur

İnsanların iman yoluna girmələrinə mane olan ikinci xüsus, qürurdur. Şeytanın Haqqdan azmasına və rəhmətdən qovulmasına, bu duyğu səbəb olmuşdur.

Qürur, böyüklənmə və özünü yüksək görmə hissidir. Qürur duyğusunun əsl yeri, Allah hesabına, bütün kafir və inkarçılara qarşı üstün olmaq, imanın izzətini qorumaq uğrunda heç kimə baş əyməməkdir. Lakin düşüncəsizlik və qəflət üzündən bu duyğu insanı yoldan çıxarar, Allaha və Rəsuluna üsyan bayrağını açdırar. Necə ki Nəmrudun və Fironun qüruru, onları, Allaha qarşı üstünlük göstərməyə sövq edərkən; Əbu Cəhilin qüruru da özünü Hz. Peyğəmbərə qarşı üstün görməyə sövq etmişdir.

 

3 - Duyğu yanılmaları və səhv qiymətləndirmələr

İnsanı küfrə atan mühüm bir səbəb də, pozulma deyilən duyğuların yanılmasıdır. Eynilə suyun içindəki bir cisimi qırılmış kimi səhv görmə, hökmü ona görə vermə və o hökm üzərində fikir icra etmədir.

Bu xüsusu Bədiüzzaman Həzrətləri belə ifadə edər:

"İnsan fitrətən hörmət edilən olduğundan haqqı axtarır. Bəzən batil əlinə gəlir, haqq zənn edərək qoynunda saxlayar. Həqiqəti qazarkən, qocasız dəlalət başına düşər, həqiqət zənn edərək başına geydirir."

Adamı inkarçılığa sürüyən pozulmanın bir çox səbəbləri vardır. Mühümlərindən bəzilərini bu şəkildə sıralaya bilərik:

a) Maddi məsələlərlə davamlı məşğuliyyət, insanı mənəviyyatdan uzaqlaşdırar. İman həqiqətlərinə qarşı insanı anlayışsız hala gətirər.

b) Allah Təalanı yaratdığı varlıqlara (məxluqata) müqayisə etmək də, mühüm bir yanılma və inkar səbəbidir. Allah kainatın yaradıcısıdır. Hər şey ONun məxluqudur. Usta, əsərinə bənzəməyəcəyi kimi Kainatın yaradıcısı da kainata bənzəməyəcək.

c) İmani məsələlərin ucalığı səbəbiylə, ağlın onların mahiyyətini tamamilə qavraya bilməyəcəyini düşünməmək... Bir şeyin varlığını bilmək başqa, mahiyyətini bilmək başqadır. Kainatda varlığını bildiyimiz halda, mahiyyətlərini bilmədiyimiz o qədər çox şey var ki... Mahiyyətini qavraya bilməyişimiz, o şeylərin varlığını inkar etməyi necə tələb etmirsə Allah Təalanın, mələklərin, Cənnət və Cəhənnəmin mahiyyətlərini bilməməmiz də onları inkar etməyi tələb etməz.

d) Kafirlərin say tərəfdən çoxluğu, onların bəzi imani məsələlərin inkarında birləşmələri də insanı dəlalətə atan səbəblərdən biridir. Halbuki, qiymət və əhəmiyyət, say çoxluğunda deyil. Necə ki, heyvanlar, say tərəfindən böyük bir əksəriyyətə sahibkən, insan bütün heyvan növləri üstündə hakim olmuşdur.

e) Mənəviyyatda ixtisas sahibi kəslərə müraciət etməmək... Bir elmin münaqişə mövzusu olmuş bir məsələsində, o elmi bilməyən kəslərin, başqa bir elmdə nə qədər böyük və qüdrətli də olsalar, sözləri etibarlı deyil. Məsələn, böyük bir mühəndisin, bir xəstəliyi diaqnoz və müalicəsində bir Tibb şagirdi qədər sözü keçməz. Eyni şey mənəvi məsələlərdə də etibarlıdır. Maddə ilə çox məşğul olduğundan mənəviyyatdan uzaqlaşmış, ağlı gözünə gəlmiş, mənəvi məsələləri idrakı daralmış kəslərin mənəvi məsələlərdəki inkarları etibarlı ola bilməz. Başda Peyğəmbərimiz olaraq ümumi 124 min Peyğəmbər və əsrlərcə yetişmiş böyük alimlər imani məsələlərdə ixtisas sahibidirlər. O məsələlərdə onların sözləri dinlənir.

 

4 - Günahlara mübtəla olmaq

İşlənən hər bir günah, insanın ürək və ruhunda yaralar açar, iman nurunu qarartmağa başlar, insan günahda israr etdikcə ürəyi, qaralaşıb qatılaşaraq iman nurunu tamamilə itirəcək dərəcəyə gəlir. Bu baxımdan hər günah içində küfrə gedəcək bir yol vardır.

İşlənən günahların ləkələri tövbə ilə dərhal silinməzsə, ürəyi tamamilə örtüb insanı küfrə qədər apara bilər.

 

Namaz qılmayan insanın inancına baxılar, qılmayış səbəbinə nəzər edilər. Namaz qılmağın fərz olduğuna inanmır, yoxsa tənbəllik və laqeydlik edir? Əgər (Allah qorusun) namazın fərz olduğuna inanmadığı üçün namaz qılmırsa imanı gedər, küfrə düşmüş olar. Nə özünə qız verilər, nə də kəsdiyi yeyilər?

 

Ancaq, namazını imansızlıqdan deyil, laqeydlik və tənbəllikdən etmirsə o adam iman sahibi amma günahkar Müsəlmandır. Günahkar Müsəlmana isə qız da verilə bilər, kəsdiyi də yeyilər.

 

Rəsulu Əkrəm Əfəndimiz, qızını fasiq birinə verənə Allahın lənət edəcəyini hədisində xəbər vermiş, qız və oğlan ana-atalarını beləcə xəbərdarlıq etmişdir.

 

Ətrafımızda reallaşan hadisələri səthi olaraq qiymətləndirmək onları çox vaxt səhv qəbul etməyə və səhv şərh etməyə səbəb ola bilər. Çöldə, uzaqdan baxıldığında ilğım su zənn edilər. Göy yüzünə baxıldığında günəşin hərəkət etdiyi dünyanın dayandığı müşahidə edilər; halbuki həqiqətdə, hərəkət edən dünya sabit dayanan isə günəşdir. Yenə eyni şəkildə, uzaqdan baxıldığında bir ulduz, şam alovu kimi göründüyü kimi nə qədər həqiqətlər vardır ki uzaqdan baxıldığında layiqiylə aydın ola bilməz.

 

İlahi həqiqətlərə qarşı qeydsiz qalmaq, lazım olan ciddiliyi göstərməmək də bu həqiqətlərin gizlənməsinə səbəb olar. Qəflət olaraq təyin etdiyimiz vəziyyət qarşısında insan, bu aləmi başdan başa qucaqlayan incə nizamı, mükəmməl intizamı, möcüzə ahəngi, göz qamaşdıran gözəlliyi görə bilməz. Məsələn, bu kainatın bir fabrik kimi asan və ahəngli idarə edilməsinə, sistemli bir şəkildə işlədilməsinə baxa bilməz. Bütün canlıların hava sayəsində həyatlarını davam etdirməsini, gecə-gündüz və mövsümlərin bir-biri ardı sıra hikmətlə düzülməsini, yağışın buludlardan vedrəylə deyil də dənə dənə yağmasını, zərərli Günəş işıqlarının atmosferdə süzülməsini görə bilməzlər.

 

Bütün nüvə və toxumlardan növ növ ağacların sənətli bir şəkildə yaradılmasını, sperma və yumurtalardan bir çox canlının hikmətlə yaradılmasını diqqətlə düşünə bilməz. Hər baharda yenidən yaradılan minlərlə yarpaq və çiçəyin şəkil baxımından bir-birinə oxşamaqla birlikdə çox incə nüanslarla bir-birindən ayrılmasını fərq edə bilməz.

 

Heyvanların yaradılış baxımından bir-birindən fərqlərini, müxtəlif hiss və orqanlarını, nizamlı bir şəkildə bəslənməsini, doğulub, böyümə və ölməsini qavraya bilməz.

 

Nəticə olaraq, bu aləmdə əks olunmaları görülən sonsuz bir qüdrətin güc və qüvvət sahibindən, sonsuz bir elmin, elm sahibindən, bütün varlıqların faydalı istiqamətlərinin bir hikmət sahibindən gəldiyini anlaya bilməz.

 

Allahın adlarının əks olunma sahəsi olan bu kainata səthi bir dünyagörüşüylə baxan kimsə onlardakı ilahi hikmətləri sezə bilməz, qavraya bilməz, anlaya bilməz. Allahın varlıq və birliyindən, böyüklük və qüvvətindən qəflət edər. Kainatdakı varlıq və hadisələrin həqiqi səbəblərini nə üçün yaradıldıqlarını kəşf edə bilməz.

 

 

Məmməd Qırxıncı

 

Çox sevdiyinizdən ola bilər. Bundan ötəri isə təbrik edirik. Allah’ı sevdiyinizin ölçüsü, Peyğəmbərimizə tabe olmanızdır. Ona nə qədər tabe olarsınızsa o qədər Allah’ı sevirsiniz deməkdir.

Bu bir həqiqətdir ki, iman insana həyatı və varlığı doğru anlayıb qiymətləndirmək üçün zəngin dünyagörüşü qazandırır. Məsələn, imanlı bir insan varlığa nəzər yetirəndə hər şeyi mehriban bir dost, səmimi bir yoldaş kimi görür. Yəni, imanlı insan, nə yolun, nə də yoldaşın ayrılığını hiss edir. Eyni zamanda o, imanın həyatına saçdığı nur sayəsində keçmiş və gələcəyi aydın görür. Belə ki, onun nəzərində nə keçmiş qorxunc bir qəbirstanlıqdır, nə də gələcək qaranlıq bir ölüm çuxuru.

Əslində insanın gələcəklə bağlı qorxu və nigarançılığının olması təbii haldır. Fəqət imandan gələn ümid və nur gələcəklə bağlı qorxulara qələbə çalır. Belə ki, inancını sağlam bünövrəyə oturdan insan bu qorxu və nigarançılığın çarəsiz, müşkül şeylər olmadığını anlayaraq bu cəfadan və iztirabdan qurtuluş yolu tapır. İnsan qəbir qaranlığındanmı nigarandır? İman orada bir nurdur. Siratdan necə keçəcəyinimi düşünür? İman onu körpüdən keçirəcək bir Buraqdır.[1] Yoxsa aqibətindən narahatdır? İman onu Cənnətə aparan təhlükəsiz yoldur. Aqibətindən qorxur? İman onu Cəhənnəmdən qoruyan ən etibarlı bir sığınacaqdır. Bəli, iman insanın çıxdığı bu uzun səfərdə yolun sağında və solunda durub ona düzgün istiqaməti göstərən, onu qoruyan bir rəhbər və mürşiddir.

Ölüm həqiqəti və dəvəquşu

Həzrəti Pirin ifadəsi ilə desək, iman mahiyyətində mənəvi Cənnət ağacının çəyirdəyini daşıdığına görə, imanlı insan dünyada da hüzur içində yaşayır. Belə ki, o, imanı sayəsində çürüyüb yox olmaq qorxusundan, heçliyə qarışıb getmək dərdindən qurtular. Kim nə deyir desin, kim necə yanaşır yanaşsın, bu, bir həqiqətdir ki, Allaha inanmayan insanın yox olmaq əndişəsini (qorxusunu) fikrindən və qəlbindən yerli-dibli çıxarıb atması mümkün deyildir. Hətta bəzən bu qorxu və nigarançılıq o insanı elə sıxır ki, o, bu dünyada ola-ola cəhənnəm həyatını yaşayır. İnsan, bu sıxıntılardan uzaqlaşmaq üçün çox vaxt özünü əyləncə və zövqü-səfanın qoynuna atır. Bəzən içki düşkünlüyü ilə, bəzən cismani arzulara dalaraq, bəzən də narkotikdən istifadə edərək yox olma, heçliyə getmə, çürüyüb torpağa qarışma düşüncəsinin ruhunda meydana gətirdiyi təlatümlərdən (vəlvələlərdən) xilas olmağa çalışır. Yəni kefdə-damaqda, başıboş və nəfsani həyat yaşayaraq aqibətini düşünmək, hiss etmək istəmir. Bu, insanın bir növ öz-özünü hipnoz etmə cəhdidir. Bu çırpınışlar insanı müvəqqəti olaraq yüngülləşdirsə də, əslində, onun narahatlığına heç bir fayda vermir. Ovçunun gözündən yayınmaq istəyən dəvəquşu başını quma soxmaqla gizlənə bilmədiyi kimi, bu cür əyləncələrlə vaxt keçirmək də insanı aqibət narahatlığından qurtarmır. İnsanı bütün bu qorxu və nigarançılıqdan qurtaracaq və onu sahilə salamat çıxardacaq sağlam bir gəmi, dürüst, etibarlı bir rəhbər və güclü bir ümid qaynağı varsa, o da imandır.

Bir insan nə qədər günahkar olur-olsun, imanı varsa, aqibətinə daim ümidlə baxar. Çünki bu həqiqət imanın mahiyyətində var. Əhli-sünnə əqidəsinə görə, qəlbində zərrə qədər iman olan şəxs əbədi cəhənnəmlə cəzlandırılmayacaq. Belə ki, insanda iman kimi bir gözəllik varsa, demək, günahlar da fitri deyildir, sonradan işlənmişdir, yəni günahların kökündə iman dayanmır. Günahlar iman zəifliyindən törəyən viruslardır. İman həqiqətlərini inkar etmək məsələsinə (küfrə) gəlincə, günah və üsyanlar onun (küfrün) mahiyyətindən qaynaqlanır. Bir daha qeyd edək ki, əhli-sünnənin əqidəsinə görə zərrə qədər iman sahibi olan şəxs Cənnətə girəcək. Yəni ki, Allah qorusun, insan zina etsə, oğurluq etsə, ya da başqa bir günah işləsə belə, əgər imanı varsa, nəticə etibarilə əbədi xoşbəxtlik yurduna qovuşacaq. Əgər insan pis əməllərindən tövbə eləsə, Allah da onun tövbəsini qəbul etsə, günahlarının cəzasını görmədən də Cənnətə gedə bilər. Məhz bunlar imanın insana vəd etdiyi əvəzsiz gözəlliklərdir. Deməli, iman insan üçün çox güclü bir ümid qaynağıdır. İnsan bu tükənməz güc qaynağı ilə istənilən vaxt öz məhdud dünyasından ayrılıb əbədi həyatın gözəlliklərinə yelkən aça bilər.

Səmimi qardaşlığın axirətdə əksi

Digər tərəfdən iman sayəsində insan cəmiyyətə, hətta bütün varlığa qarşı etibarlı bir fərdə çevrilir. Onun məhdud dünyası iman sayəsində cahanşümul dünyaya dönər. Mömin kainata qardaşlıq beşiyi nəzəri ilə baxır. Yəni, hər kəsi müəyyən mənada qardaş kimi görür. Həzrəti Əlinin sözləri ilə desək, müsəlmanları dində qardaş, müsəlman olmayanları da bir insan kimi qardaş hesab edər. Əlbəttə, onun müsəlmanlara münasibəti tamam fərqli olmalıdır. Çünki müsəlmanlarla eyni duyğu və düşüncəni daşıyır, bərzəxdə və məhşərdə din qardaşları ilə bir yerə toplanacağına, birlikdə sorğu-suala çəkiləcəyinə, siratı onlarla birgə keçəcəyinə inanır. Bu əqidəyə sahib bir insan ətrafı ilə münasibətlərini müvəqqəti mənfəət və mənafe üzərində qurmayacaq, əksinə, onlarla axirətdə də davam edən bir münasibət qurmağa çalışacaq. Bu cür axirət düşüncəsinə əsaslanan münasibətə Allahın fərqli bir nəzəri varsa, bu, insanı Rəbbinə yaxınlaşdırar. İnsanı həm bu dünyada, həm də axirətdə müvəffəq edər. Bu da imanın vəd etdiyi gözəlliklərdən biridir.

“Allahın əli camaatın üstündədir”[2] qüdsi bəyanına bir də bu prizmadan baxaq. Yəni Allah (c.c.) camaat şəklində hərəkət edən insanları bu dünyada şərdən qoruduğu, onlara fəaliyyətlərində müvəffəqiyyət lütf etdiyi kimi, axirətdə də müxtəlif nemətlər bəxş edəcəkdir. Başqa sözlə desək, birlikdə hərəkət etmək dünyada müsbət nəticələr verməklə yanaşı, o biri tərəfə də öz səmərəsini verəcək. Qurani-Kərimin: “Bir gün Yer başqa bir yerlə, göylər də başqa göylərlə əvəz olunacaq”[3] məallı ayəsindən də gördüyümüz kimi, o biri tərəfdə zərrədən planetlərədək hər şey dəyişikliyə məruz qalacaq. Dolayısilə, insanların duyğu-düşüncələri də fərqli bir mahiyyət kəsb edəcək, ərsəyə gətirilən gözəlliklər, qardaşlıq münasibətləri orada ayrı bir mahiyyətə bürünəcəkdir. Kim bilir, orada bundan necə zövq duyacaq və mömin qardaşlarınızla necə gözəl münasibətdə olacaqsınız! Bəlkə də, dostlarla üz-üzə gəlmək, onun göyçək üzünə baxmaq sizə elə bir könül rahatlığı verəcəkdir ki, onu Cənnət nemətləri ilə bərabər tutacaqsınız.

Onsuz: “Əməli-salehlərə gözlərin görmədiyi, qulaqların eşitmədiyi və qəlblərin təsəvvürə gətirmədiyi nemətlər hazırlamışam.”[4] hədisində də ifadə edildiyi kimi, oranın nemətləri düşüncənin fövqündədir. Allah orada insana ağılagəlməz nemətlər lütf edəcəkdir. Məhz bu nemətlər sizin burada-dünyada ortaya qoyduğunuz saleh əməllərin dəfələrlə dəyişərək fərqli bir mahiyyətə bürünüb qarşınıza çıxmasıdır.

Sualın ikinci hissəsi ilə əlaqədər qısaca bu xüsuslara diqqət yetirmək olar. İmanın gözəlliklərini hər bir insan imanının ənginliyi və dərinliyi nisbətində hiss edir və yaşayır. Bəziləri bunu yalnız nəzəri planda duyur və hiss edir. Bu insanlar iman həqiqətlərinə dair ilk dəfə müəllimdən eşidib öyrəndiyi şeylərlə kifayətlənirlər. Halbuki bu, hələ işin başlanığıcıdır. Bəziləri isə nəzəri biliyinə elm və təfəkkürlə dəlillər tapır, sağlam əsaslarla əsaslandırır, əməl və ibadətlə xarakterinə mənimsədir və onu mərifətə çevirir. Başqa sözlə desək, nəzəri bilkdən elmül-yəqinə (müşahidə nəticəsində əldə olunan biliyə) yüksəlir və oradan da eynül-yəqinə pərvazlanırlar. Eynül-yəqin mərtəbəsinə çatanda orada ehsan həqiqəti öz sirrini açır. Yəni insan bu mərtəbədə Haqq-Təalanın hər an onu gördüyünü düşünərək və Onu görürmüş kimi oturub-durur və daima bu səviyyədə ömür sürür. Siz buna heyvani hislərdən uzaqlaşma, cismani istəklərdən əl çəkmə, bədən qəfəsindən azad olma və ruha xas həyat mərtəbəsinə səyahət etmə kimi də baxa bilərsiniz. Burada hər şey daha ətraflı, daha aydın və özünəxas cazibədar gözəllikləri ilə daha parlaq görünür və hiss edilir. Bu həyat mərtəbəsində cismani və dünyəvi həyat onun gözündə öz əhəmiyyətini itirir. Bu məqamdaki insan sırf əmr edildiyi və vəzifə verildiyi üçün burada (dünyada) qalır. Tərxis əmri gələndə isə böyük şadlıq hissi keçirir, ölüm bir bayram sevinci kimi qarşlanır və insan axirətə imanın vəd etdiyi bu gözəlliklərlə gedir, Rəbbinə qovuşur.

Yanlış anlaşılan və bu səbəblə bir çox insanın haqsız təkfirə məruz qaldığı məsələlərdən biridə, Allahdan başqasının qeybdən xəbərdar olması məsləsidir.

Bəzi müsəlmanlar Qurani Kərimdəki ümumi ayələrə dayanaraq. Heç bir təfsilata getmədən qeyb bilgisi iddia edən hər kəsin kafir olduğuna hökm edirlər.

Qurani Kərimin bu haqda olan ayələrini iki qismə bölmək mükündür. Mütləq mənada qeybin Allaha aid olduğunun zikr edildiyi ayələr və Allahın öz elçilərinə qeybi bildirdiyinə dair olanlar.

Sünnətdəki dəlillər də eyni təqsimə tabedir. Allah Rəsulu ona "qeybdən xəbərdar" deyildiyi zaman etiraz etmiş, çox zaman isə özü qeybdən xəbərlər vermişdir.

Rəsulların, Allahın bildirməsiylə qeybi bildiyini yəqin ki, heç bir ağıl sahibi inkar etməz. Çünki, buna dəlalət edən açıq ayələr və hədislər çoxdur.

Misal üçün, ayədə zikr edilən İsanın – aleyhissəlam – insanlara evdəki ərzaqlarını xəbər verməsi, Yusufun – aleyhissəlam – həbsxanaya gətiriləcək yeməkləri öncədən bildirməsi, Nəbimizin – sallallahu aleyhi və alə alihi və səlləm – Bədrdə öldürüləcək kafirlərin düşəcəyi yerləri xəbər verməsi, Məkkəyə yazılmış gizli məktubu ifşa etməsi, irəlidə nəvəsi Hüseynin – kərrəməllahu vəchəh – öldürələcəyi yeri bilməsi və buna bənzər yüzlərlə örnək.

Bu mövzuda ancaq nassları cəm etməkdən aciz kimsələr tərəddüdə düşər.

 

Lakin ixtilafın qızğın olduğu və işin təkfirə qədər getdiyi digər nöqtə Allahın vəli qullarının, salihlərin ilham yoluyla qeybi bilib bilməyəcəyidir. Bəziləri ayələrin ümumu arxasında gizlənərək bunu küfr adlandırlar.

Bəs alimlərimizin bu haqda rəyləri nədir? Əhli Sünnət alimlərinə görə vəlilər, Allahın onlara ilham etməsiylə qeybi bilərmi?

 

Bu məqaləylə günümüzdə insanların malını haqsızlıqla yeyən, onlarla Allah arasına haqsızca soxulmuş, onları fərzlərdən qəsdli şəkildə uzaqlaşdıran saxta "vəliləri" müdafiə etmək məqsədi güdmürəm.

Məqsəd məsələ haqqında elm əhlinin görüşlərini təsbit etmək və düzgün etiqada sahib olmayan müsəlmanları bu mövzuda haqqa irşad etməkdir.

Müvəffəqiyyət ancaq Allahdandır.

 

***

 

Şeyxul İslam İbn Həcər Əl Asqalani (773-852 h/1372-1449 m) bu məsələ haqda deyir:

 

وأما قوله تعالى { عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً, إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } الآية فيمكن أن يفسَّرَ بما في حديث الطيالسي , وأما ما ثبَت بنصِّ القرآن أن عيسى عليه السلام قال إنه يُخبِرهم بما يأكُلون وما يدَّخِرون , وأن يوسفَ قال إنه يُنبِّئهم بتأويل الطعام قبْل أن يأتيَ إلى غير ذلك مما ظهَر مِن المعجزات والكرامات فكلُّ ذلك يُمكِن أن يُستفادَ مِن الاستثناء في قوله { إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } , فإنه يقتضي اطلاعَ الرسول على بعض الغيب

والولي التابع للرسول عن الرسول يأخُذ وبه يُكرَّم , والفرق بينهما أن الرسولَ يطَّلع على ذلك بأنواعِ الوحْي كلِّها والولي لا يطَّلع على ذلك إلا بمنامٍ أو إلهامٍ

 

"Uca Allahın: "O qeybi biləndir. Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna, heç kimi öz qeybindən xəbərdar etməz." (Əl Cinn: 72/26-27) ayəsinə gəlincə, bunun Tayəlisi hədisiylə təfsir edilməsi mümkündür.

Quran ayələrində sabit olmuş, İsanın – aleyhissəlam – insanlara nə yediklərini və evdə nə topladıqlarını xəbər verdiyini deməsi, Yusufun – aleyhissəlam – yemək gəlmədən öncə onun nə olduğunu açıqladığını deməsi, möcizə və kəramətlərdən olan digər şeylərə gəlincə, bütün bunları ayədəki "Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna" istisnasıyla anlamaq olar. Ayədəki bu ifadə, elçilərin qeybin bir qismindən xəbərdar olduğunu ifadə edir.

Vəli də (bu mövzuda) Rəsula tabedir. (Öz gücünü) rəsuldan alar, onun vasitəsiylə şərəf qazanar.

Bu ikisinin (Rəsulla vəlinin) arasındakı fərq bundan ibarətdir ki, Rəsul qeybdən vəhyin bütün növləriylə, vəli isə ancaq yuxu və ya ilhamla xəbərdar olar."

 

Qaynaq: İbn Həcər: Fəthul Bari: 10/487

Riyad: Daru Teybə: 1426/2005

 

Qeyd: Bu nəqldən aşıq aşkar aydın olur ki, İbn Həcər – rahiməhullah – vəlilərin Rəsullar kimi bəzi qeybi məsələlərə vaqif olacağını qəbul edir. Fərq isə bu məlumatı əldə etmə yollarındadır. Məlumatları Rəsullar vəhylə, vəlilər isə ilhamla alarlar.

 

***

 

İbn Həcər, məşhur təfsir sahibi Qadi Nəsiruddin Əl Beydavidən (v. 680 h/1286 m) nəqlən deyir:

 

وقال القاضي البيْضاوي : يخصَّص الرسولُ بالملَك في اطلاعه على الغيب , والأولياءُ يقع لهم ذلك بالإِلهام

 

"Qadi Əl Beydavi dedi: Qeybdən xəbərdar olması üçün Rəsula mələk ayrılar. Vəlilər üçün isə bu (qeybi bilmək) ilham vasitəsilə baş verər."

 

Qaynaq: İbn Həcər: Fəthul Bari: 17/316

Riyad: Daru Teybə: 1426/2005

 

***

 

İbn Həcər, Təqiyyuddin Əs Subki və digər elm dənizlərinin belə məclisinə faydalanmaq üçün getdiyi İbn Ataillah Əl İskəndərinin (658-709 h/1260-1309 m) "Kim mənim bir vəlimə düşmənlik edərsə..." hədisinə açıqlamasını nəql edir:

 

وفيه دِلالةٌ على جواز اطلاعِ الولي على المغيَّبات بإطلاعِ الله تعالى له , ولا يمنَع مِن ذلك ظاهرُ قوله تعالى : { عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنْ اِرْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } ,فإنه لا يمنَع دخولَ بعضِ أتباعه معه بالتبعية لصدْق قولنا : ما دخَل على الملِك اليومَ إلا الوزيرُ , ومن المعلوم أنه دخَل معه بعضُ خَدَمِه

 

"Bu hədisdə, Allahın ona bildirməsiylə, vəlinin qeybdən xəbərdar olmasının caizliyinə dəlil vardır.

Uca Allahın: "O qeybi biləndir. Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna, heç kimi öz qeybindən xəbərdar etməz." (Əl Cinn: 72/26-27) ayəsinin zahiri buna mane deyildir. Çünki, Rəsullarla bərabər onlara tabe olaraq başqalarının da daxil olmasına əngəl deyildir.

Biz "Bu gün kralın yanına vəzirdən başqa heç kim daxil olmadı" desək, vəzirlə bərabər bəzi xidmətçilərinin də girməsinə baxmayaraq sözümüz doğru olar."

 

 

Qaynaq: İbn Həcər: Fəthul Bari: 14/681

Riyad: Daru Teybə: 1426/2005

 

***

 

Hənəfi alimlərindən İbn Abidin (1198-1252 h/1784-1836 m) "Əd Durrul Muxtar Şərhu Tənviril Əbsar" isimli əsərə yazdığı haşiyədə bu haqda Mötəziləyə cavab olaraq deyir:

 

قوله : قيل بكفُر , لأنه اعتقَد أن رسولَ الله صلى الله عليه وسلم عالمُ الغيب , قال في التتارْخانية : وفي الحجة ذكَر في الملْتقَط أنه لا يكفُر , لأنَّ الأشياءَ تُعرَض على روحِ النبي صلى الله عليه وسلم وأنَّ الرسلَ يعرِفون بعضِ الغيب , قال تعالى : { عَالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَداً, إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } الآية

 

قلت : بل ذكَروا في كتُبِ العقائد أن مِن جملةِ كراماتِ الأولياء الاطلاعُ على بعضِ المغيبات , وردوا على المعتزلة المستدلِّين بهذه الآية على نفْيها بأنَّ المرادَ الإظهارُ بلا واسطةٍ , والمرادُ مِن الرسول الملَك أي لا يُظهِر على غيبه بلا واسطةٍ إلا الملكَ ، أما النبي والأولياء فيُظهِرهم عليه بواسطةِ الملك أو غيرِه ، وقد بسطنا الكلامَ على هذه المسألة في رسالتنا المسمَّاة [ سَلُّ الحُسام الهنْدي لنُصرة سيِّدنا خالدِ النقشبَندي ] فراجِعْها فإن فيها فوائدَ نفيسةً

 

"Şarihin (Nigahda Allah və Rəsulu şahiddir deməsinin) küfr olduğu söylənmişdir sözünə gəlincə, buna səbəb olaraq Rəsulun – sallallahu aleyhi və alə alihi və səlləm – qeybi bildiyinə etiqad etməsi göstərilmişdir.

"Ət Tətərxaniyyə" adlı kitabın sahibi deyir: "... "Əl Huccə"də "Əl Multəqat" adlı kitabdan nəqlən, belə deyənin kafir olmayacağı hökmü zikr edilmişdir. Çünki, baş verən hadisələr Nəbinin – sallallahu aleyhi və alə alihi və səlləm – ruhuna ərz edilər və rəsullar qeybin bir qismini bilər.

Uca Allah buyurur: "O qeybi biləndir. Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna, heç kimi öz qeybindən xəbərdar etməz." (Əl Cinn: 72/26-27)…"

 

Mən (İbn Abidin) deyirəm: Hətta əqidə kitablarında zikr edilmişdir ki, qeybin bir qismini bilmələri övliyanın kəramətlərindəndir.

Bu ayəni, (qeybi bilmə şəklindəki) kəraməti inkar üçün dəlil gətirən Mötəziləyə isə, ayədə qəsd edilənin, "qeybə vasitəsiz xəbərdar etmə" olduğunu söyləyərək cavab vermişlər.

Ayədəki elçilərdən qəsd mələklərdir. Yəni Allah öz qeybindən, vasitəsiz olaraq ancaq mələkləri xəbərdar edər.

Nəbi və vəlilərə gəlincə, onları qeybdən mələk və ya başqa vasitəylə xəbərdar edər.

Biz bu məsələni "Səllul Husamil Hindi li Nusrati Seyyidinə Xalidin Nəqşibəndi" adlı risaləmizdə geniş açıqladıq. Ora müraciət et! Çünki, o risalədə nəfis faydalar vardır."

 

Qaynaq: İbn Abidin: Rəddul Muxtar aləd Durril Muxtar: 4/99

Daru Aləmil Kutub: 1423/2003

 

***

 

Alimlərin sultanı ləqəbiylə tanınan məşhur Şafi fəqihi İzzuddin bin Abdis Səlam (577-660 h/1181-1262 m) bizim mövzumuzla bağlı deyir:

 

الضرْبُ الثاني : علومٌ إلهاميةٌ ، يُكشَف بها عما في القلُوب ، فيرى أحدُهم بعينيْهِ مِن الغائبات ما لمْ تجرِ العادةُ برُؤيَتِه , ويسمَع بأُذْنيْه ما لمْ تجْرِ العادةُ بسَماعِ مثلِه , وكذلك شَمُّه ومَسُّه ولَمْسُه

وكذلك يُدرِك بقلْبِه عُلومًا متعلِّقةً بالأكوانِ ، وقد أُرِيَ إبراهيمُ مَلكوتَ السمواتِ والأرضِ ، ومنهم مَن يرى الملائكةَ والشّياطينَ والبِلادَ النائيةَ ، بل ينظُر إلى ما تحْتَ الثَّرَى ، ومنهم مَن يرى السمواتِ وأفلاكَها وكَواكِبَها وشمْسَها وقمرَها على ما هي عليه ، ومنهم مَن يرى اللوْحَ المحفوظَ ويقرَأُ ما فيه . وكذلك يسمَع صَرِيرَ الأقلامِ وأصْواتَ الملائكةِ والجانِّ ، ويفهَم أحدُهم مَنْطِقَ الطََّيْرِ

فسبحانَ مَن أعَزَّهم وأدْناهم ، وأَذَلَّ آخرِينَ وأقْصاهم ، ومن يُهِنْ اللهُ فما له مِن مُكرِمٍ ، إنَّ اللهَ يفعَل ما يَشاءَ

 

"(Nəbilərə və Vəlilərə verilən elmlərdən) ikinci qismi: İlhamla alınan elmlərdir. Bu yolla qəlblərdə olan bilinər, bu elmə sahib olanlar gözləriylə adətən görülməyən qeybdəki şeyləri görərlər, qulaqlarıyla adətən eşidilməyən şeyləri eşidərlər. Qoxu alma, toxunma və hiss etmələridə beləcə qeyri adi olar.

Eləcədə bu kimsələr, qəlblərilə yaradılmışlarla əlaqəli elmləri idrak edərlər.

İbrahimə - aleyhissələm - göylərin və yerin hökmdarlığı göstərilmişdi.

Onlardan elə kimsələr vardır ki, mələkləri, şeytanları, uzaq diyarları, hətta hətta torpağın altındakıları görərlər.

Onlardan elə kimsələr vardır ki, səmaları, onların orbitlərini, ulduzlarını, günəşi və ayı olduqları (orijinal) halda görərlər.

Onlardan elə kimsələr vardır ki, "Əl Ləvhul Məhfuz"u görər və orada olanları oxuyar, qələmlərin qıcırtısını, mələklərin və cinlərin səslərini duyar.

Onlardan elə kimsələr vardır ki, quşların dilini bilər.

Onları (Nəbilərini və Vəlilərini) izzətləndirib yaxınlaşdıran, digərlərini zəlil edib uzaqlaşdıran Allah nöqsanlardan münəzzəhdir.

Allahın alçaltdığını ucaldacaq kimsə yoxdur. Şübhəsiz ki, Allah dilədiyini edər."

 

Qaynaq: İzzuddin bin Abdis Səlam: Qavaidul Əhkəm fi İsləhil Ənəm: 1/195-196

Darul Qələm: 1421/2000

 

***

 

Şafi alimlərindən Abdur Rauf Əl Munəvi (952-1031 h/1545-1622 m) "Qeybin açarları beşdir. Onu Allahdan başqa kimsə bilməz" məzmunlu hədisi açıqlarkən deyir:

 

وأما قوله (لا يعلمها إلا هو) فمفسَّر بأنه لا يعلَمها أحدٌ بذاته ومِن ذاته إلا هو , لكن قد تعلَّم بإعلام الله , فإن ثَمَّةَ مَن يعلَمها , وقد وجَدنا ذلك لغير واحدٍ كما رأينا جماعةً علموا متى يموتون وعلِموا ما في الأرحام حالَ حمْل المرأة بل وقبْله

 

"Hədisdəki "Bunları (beş şeyi) Ondan başqası bilməz" ifadəsinə gəlincə, açıqlaması belədir: Bunları bizatihi (öz özünə) və zatından (qaynaqlanan bilgiylə) ancaq O bilər. Digərləri isə Allahın bildirməsiylə öyrənmiş olarlar.

Bunları (beş şeyi) bilənlər mövcuddur. Biz bunu bir çox insanda müşahidə etmişik. Necəki, bir qrup insan gördük ki, nə zaman öləcəklərini bilirdilər, qadın hamiləykən, hətta hamilə olmadan öncə bətnində nə olduğunu bilirdilər..."

 

Qaynaq: Abdur Rauf Əl Munəvi: Feydul Qadir: 5/526 (8190)

Beyrut: Darul Məarifə: 1391/1972

 

***

 

Hənəfi alimlərindən Mulla Əli Əl Qari (v. 1014 h/1606 m) eyni məzmunlu hədisin şərhində deyir:

 

فإن قلتَ : قد أخبر الأنبياءُ ، والأولياءُ بشيءٍ كثيرٍ مِن ذلك فكيف الحصْر ؟ قلتُ : الحصر باعتبار كليَّاتها دونَ جزْئيَّاتها ، قال تعالى: { فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا - إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } الآية

 

"Əgər desən ki, Nəbilər və vəlilər bu şeylərdən bir çoxu haqda məlumat verdiyi halda hasr (qeybi ancaq Allaha xas qılma) necə mümkündür? Cavab olaraq deyərəm: Buradakı hasr, cüzi bilgilər deyil külli/ümumi bilgilər etibarilədir.

Uca Allah buyurur: "… Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna, heç kimi öz qeybindən xəbərdar etməz." (Əl Cinn: 72/26-27)."

 

Qaynaq: Mulla Əli Əl Qari: Mirqatul Məfatih Şərhu Mişkətil Məsabih: 1/128

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1422/2001

 

***

 

İmam Muhyiddin Ən Nəvəvi (631-676 h/ 1233-1277 m) "Əl Məsəilul Mənsura" adlanan fətvalar kitabında deyir:

 

ما معنى قوله تعالى : { قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ } , وقول النبي صلى الله عليه وسلم « لاَ يَعْلَمُ مَا فِى غَدٍ إِلاَّ اللَّهُ » وأشباه هذا في القرآن والحديث مع أنه قد وقَع علْمُ ما في غدٍ في معجزاتِ الأنبياء - صلوات الله وسلامه عليهم - وكراماتِ الأولياء - رضي الله عنهم ؟

 

الجواب : معناه لا يعلَم ذلك استقلالاً وعلْمَ إحاطةٍ بكلِّ المعلومات إلا اللهُ تعالى ، وأما المعجزاتُ والكراماتُ فحصَلتْ بإعلام الله تعالى للأنبياءِ والأولياءِ ، لا استقلالاً

 

"Sual: Uca Allahın "De: Göylərdə və yerdə qeybi Allahdan başqası bilməz." (Ən Nəml: 27/65) ayəsi və Nəbinin - sallallahu aleyhi və səlləm - "Sabah nə olacağını Allahdan başqası bilməz" hədisi, Quranda və Hədisdə buna bənzər şeylər necə anlaşılmalıdır? Halbuki gələcəkdə olacaq şeylər haqda bilgi Nəbilərin - salavatullahi və sələmuhu aleyhim - möcizələrində və vəlilərin - radiyallahu anhum - kəramətlərində ortaya çıxır.

 

Cavab: Bunun mənası, qeybi bilgiləri müstəqil olaraq və bütün məlumatı əhatə edəcək şəkildə uca Allahdan başqası bilməz deməkdir.

Möcizə və kəramətlərə gəlincə, bunlar uca Allahın Nəbilərə və vəlilərə bildirməsiylə baş verir, yoxsa müstəqil şəkildə deyil."

 

Qaynaq: Muhyiddin Ən Nəvəvi: Fətəvəl İmamin Nəvəvi: 131

Məcəllətul Əzhər: 1411

 

***

 

Şafi fəqihlərindən Xatib Əş Şirbini (v. 977 h/1570 m) rahiməhullah özünün "Əs Siracul Munir" adlı təfsirində deyir:

 

وقال الزمخشَري : في هذه الآية إبطالُ الكراماتِ , لأنّ الذين تُضاف إليهم وإن كانوا أولياءَ مُرتضيْنَ فليسوا برُسلٍ ، وقد خصَّ الله تعالى الرُّسل مِن بين المرتضيْنَ بالإطْلاع على الغيب ، وفيها إبطالُ الكَهانة والتنجيمِ لأنّ أصحابَهما أبعد شيءٍ مِن الارتضاء وأدْخلَه في السُّخط

 

وإنكار الكراماتِ مذهَبُ المعتزِلة , وأمّا مذهَب أهلِ السُّنة فيُثبتونَها ، فإنّه يجوز أن يُلهِمَ الله تعالى بعضَ أوليائِه وقوعَ بعضِ الوَقائع في المُستقبَل فيخْبِر به وهوَ مِن إطْلاع الله إياه على ذلك ، ويدلُّ على صِحّة ذلك ما رُوِي عَن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنه قال : "لقدْ كان فيمَن قبلَكم مِن الأمَمِ ناسٌ محدَّثونَ مِن غيرِ أن يكونوا أنبِياءَ , وإنْ يكنْ في أمّتي أحدٌ فإنّه عمَر" أخرجه البخاري , قال ابن وهب : تفسير محدَّثون مُلهَمون

ولمسلم عن عائشةَ عن النّبيّ صلى الله عليه وآله وسلم أنّه كان يقول : "في الأمَمِ قبلَكم محدَّثون ، فإنْ يكنْ في أمّتي منهم أحدٌ ، فإنّ عمرَ بنَ الخطّاب مِنهم" , ففي هذا إثباتُ كراماتِ الأولياء

 

"Zəməxşəri demişdir: Bu ayədə kəramtlərin ibtalına dəlil var. Çünki özlərinə (kəramət) nisbət edilənlər, övliya və razı qalınmış kəslərdən olsalar da rəsul deyillər. Allah Təala, qeybi göstərmədə Rəsulları digər razı qalınan kəslərdən ayırıb seçmişdir. Bu ayətdə həmçinin kahinliyin və münəccimliyin ibtalına işarə var. Çünki bu iki şeyin əhli, razı qalınmadan ən uzaq, (Allahdan gələn) qəzəbin içində ən çox olan kəslərdir. (Zəməxşərinin sözü burda bitdi.)

 

Kəramətləri inkar etmək mötəzilənin görüşüdür. Əhli Sünnətin görüşünə gəlincə onlar kəraməti isbat edirlər. (Əhli Sünnətə görə) Allah Təalanın, bəzi ovlyalarına gələcəkdə olanları ilham edib xəbər verməsi mümkündür. Bu, Allahın onu (övliyanı) qeybə xəbərdar qılmasıdır.

Bu görüşün doğruluğuna, Əbu Hureyrənin Peyğəmbərdən – sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm – rəvayət etdiyi bu hədis dəlildir: "Sizdən öncəki ümmətlərin içində, Peyğəmbər olmadıqları halda muhəddəs/ilham verilən kəslər olmuşlar. Mənim ümmətimnən olacaq olsa Ömər olar''. Buxari rəvayət etmişdir.

İbn Vəhb demişdir: "Muhəddəslər sözünün anlamı ilham alanlardır."

Müslimin rəvayətində Aişədən Peyğəmbərin – sallAllahu aleyhi və əlihi və səlləm – belə dediyi gəlir: "Sizdən öncəki ümmətlər içində muhəddəslər var idi. Mənim ümmətimdə də belə biri olsaydı Ömər bin Əl Xattab onlardan olar".

Bütün bunlar övliyaların kəramətlərini isbat etməyə dəlildir."

 

Qaynaq: Xatib Əş Şirbini: Əs Siracul Munir: 4/447

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə

 

***

 

Maliki alimlərindən Əhməd bin Muhəmməd Əs Savi (1175-1241 h/1761-1825 m) "Cəlaleyn" təfsirinə yazdığı haşiyəsində deyir:

 

قوْله تعالى : { وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذا تَكْسِبُ غَداً } أيْ مِن حيْث ذاتِها , وأما بإعْلام الله لِلعبد فلا مانعَ مِنه كالأنْبِياء والأوْلياء , قال الله تعالى : { وَلاَ يُحِيطُونَ بِشَيءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَآءَ } , وقال تعالى : { عالم الغيب فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِن رَّسُولٍ} , قالَ العُلماء : وكذا وليٌّ فلا مانعَ مِن كوْنِ الله يُطلِع بعضَ عِباده الصّالحِينَ على بعضِ هذه المغيباتِ لتكونَ معجِزةً للنّبِي وكرامةً لِلولي

 

"Allahın "Heç bir nəfs sabah nə kəsb edəcəyini bilməz" ayətinə gəlincə, yəni öz özünə bilə bilməz. Lakin Allahın, Peyğəmbərlər – aleyhimussələm – və övliyalar kimi bəzi qullarına bildirməsi ilə (onların) qeybi bilməsinə bir əngəl yoxdur.

Allah Təala buyurur: "Onun elmindən dilədiyindən başqa heç bir şeyi əhatə etməzlər".

Yenə Allah Təala buyurur: "O qeybi biləndir. Elçilərdən razı olduğu kimsələr müstəsna, heç kimi öz qeybindən xəbərdar etməz".

Alimlər demişlər: Övliya da bu cürdür. Allahın, saleh qullarından bəzisinə qeybin bir qismini, Peyğəmbər - əleyhissalam - üçün möcüzə, övliya üçün kəramət olaraq bildirməsinə bir əngəl yoxdur."

 

Qaynaq: Əhməd bin Muhəmməd Əs Savi: Haşiyətus Savi alə Təfsiril Cəlaleyn: 3/215

Birinci Nəşr: 1345/1926

 

***

 

İmam Muhyiddin ən Nəvəvi (631-676 h/1233-1277 m) "Əl Məcmu" adlı əsərində imam əl Buveyti və əl Muzəni haqda danışarkən deyir:

 

وكان الشّافعي قال لجماعةٍ مِن أصْحابِه : أنت يا فلانُ يجري لك كذا , وأنت كذا , وقال لِلْبُوَيْطيّ ستَموت في حديدِك , فكان كما تفرَّس جرى لكُلّ واحدٍ ما ذكَره

 

“İmam əş Şafii əshabından bir qrupa “Ey filankəs! Sənin başına belə belə hadisələr gələcək” deyərdi. İmam əl Buveyti haqda “Sən öz dəmirində/qandalında öləcəksən” demişdi. Hər birinin başına əvvəlcədən öngördüyü hadisələr gəldi.”

 

Qaynaq: Muhyiddin Ən Nəvəvi: Əl Məcmu: 1/107

İdarətut Tıbəatil Muniriyyə

 

Təliq: Ola bilər bəzi dar düşüncəlilər “bu qeybi bilmək yox fərasətdir” desinlər. Cavabımız odur ki fərasət bir şeyin əlamətləri ortaya çıxdıqda əqli təxminlərin təqdim etdiyi qərinələrə dayanaq hasil olur. Sözsüz ki İmam əş Şafiinin məclisində əl Buveytinin nə zamansa qandallanacağına və bu şəkildə oləcəyinə dair hansısa bir əlamət olduğunu demək gülüncdən də o tərəfə səslənir. Bu açıq aydın qeybi bilməkdən başqa bir şey deyil. Ona qeybi açan Allaha həmd olsun!

 

***

 

Şafii alimlərindən böyük mühəddis və fəqih İbn Həcər əl Heytəmi (909-974 h/1504-1567 m) rahiməhullah, insanı dindən çıxaran şeylər haqqında yazdığı “əl İlam bi Qavatiil İslam” kitabında Ənam surəsi 59 və Cin surəsi 26-cı ayələri hüccət gətirərək qeybi bildiyini iddia edənin bu ayələrə müxaləfət etdiyi üçün kafir olduğunu iddia edənlərin ittihamına cavab olaraq deyir:

 

ويُجَاب بأنّ قوْلَه ذلك لا يُنافي النّص , ولا يتضَمّن تكذيبَه لصِدقِه بكونِه يعلَم الغيْب في قضِيّةٍ , وهذا ليْس خاصًّا بالرُّسل , بلْ يُمكِن وجودُه لغيرِهم مِن الصّدِّيقينَ

على أنّ في الآية الثّانِيةِ قولاً أنّ الاستثناءَ منقطِعٌ فيكون الرُّسُلُ كغيْرِهم , وعلى كُلٍّ فالخواصُّ يجوز أنْ يعلَموا الغيْبَ في قضِيّةٍ أو قضايا كما وقَع لكثيرٍ مِنهم واشتَهر , والّذِي اختُصَّ به تعالى إنما هوَ عِلْم الجميعِ وعلمُ مفاتيحِ الغيْب المشار إليها بقوله تعالى : { إنَّ اللهَ عِنْدَه عِلْمُ السّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الغَيْثَ } الآية

وينتُج مِن هذا التقريرِ أنّ مَن ادَّعى عِلمَ الغيْبِ في قضيّةٍ أو قضايا لا يكفُر , وهوَ مَحْمَل ما في الرّوضة , ومَن ادَّعى علْمَه في سائرِ القضايا كفَر , وهوَ محمَل ما في أصلِها

 

“Cavab olaraq deyilər ki, onun bu (qeybi bilirəm) sözü nassa müxalif deyil. Həmçinin o bu sözüylə - müəyyən bir məsələdə qeybi bildiyi üçün - (ayələri) yalanlamış sayılmaz. Bu (qeybi bilmək) Rəsullara xas deyil, əksinə siddiqlər kimi Rəsullardan başqası üçün də mümkündür.

Həm də ikinci aydəki (Cin surəsi 26) istisnanın munqati istisna olduğu və Rəsullar kimi onlardan başqalarını da içinə aldığı görüşü də var.

Hər bir halda, xas insanların müəyyən bir məsələdə və ya bir çox məsələlərdə qeybi bilmələri caizdir. Necə ki onlardan bir çoxundan sadir olmuş və məşhurlaşmışdır.

Yalnız Allahın – təbərakə və təala – bildiyi isə, hər şeyin ümumi elmi və qeyb açarlarının elmidir. Bu, Allahın aşağıdakı ayəsinin tərcüməsində işarə edilən şeydir: “Qiyamətin elmi Allahın qatındadır, yağışı da O endirir” (Loğman surəsi 34)

Bu təqririn nəticəsi odur ki, müəyyən bir məsələdə qeybi bildiyini iddia edən birisi kafir olmaz. Bu, “ər Ravda” kitabında zikr olunan görüşün (qeyb iddia edənin kafir olmadığı görüşünün) həml olunduğu mənadır. Kim hər məsələdə qeybi bildiyini iddia edərsə kafir olar. Bu da “ər Ravda”nın əslində (İmam ər Rafiinin “Əziz şərhul Vəciz” kitabında) zikr olunan görüşün həml olunduğu mənadır.”

 

Qaynaq : İbn Həcər əl Heytəmi: əl İlam bi Qavatiil İslam: 39

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1407/1987

 

***

 

Yenə İbn Həcər əl Heytəmi (909-974 h/1504-1567 m) özünün “əl Fətəval Hədisiyyə” adlı əsərində bu barədə danışarkən deyir:

 

ثُمّ إعلامُ اللهِ تعالى لِلأنبِياءِ والأوْلياءِ بعضَ الغُيوبِ مُمْكنٌ , لا يستَلْزِم مُحالاً بوجهٍ , فإنكارُ وقوعِه عِنادٌ , ومِن البَداهةِ أنّه لا يؤدِّي إلى مشاركتِه له تعالى فيما تفرّد به , العلمِ الذي تمدّح به واتّصَف به في الأزَلِ وما لا يزالُ

وما ذكَرناه في الآية صرَّح به النّووِيُّ رحِمه الله في فتاويه فقال : معناها لا يعلَم ذلك استِقْلالاً وعِلمَ إحاطةٍ بكُلِّ المعلوماتِ إلا الله , وأما المعجِزاتُ والكَراماتُ فبِإِعْلامِ اللهِ لهُم عُلِمَتْ

 

“Uca Allahın Peyğəmbərlərə və vəlilərə qeybin bir qismini bildirməsi mümkündür. Bu, heç bir vəchlə qeyri mümkün bir şey deyildir. Bu kimi şeylərin vaqe olduğunu inkar etmək inaddır.

Məlum məsələdir ki bu, kiminsə uca Allahla, yalnız Onun bildiyi, onunla öyündüyü, əzəldən və hal hazıra vəsf olunduğu elmdə müştərək olduğu anlamına gəlməz.

Ayət haqqında dediyimizi imam Nəvəvi – rahiməhullah – öz fətvalarında qeyd edərək demişdir: “Ayətin mənası onu (qeybi) müstəqil şəkildə və hər bilinən şeyi əhatə edən bir elmlə Allahdan başqası bilməz deməkdir. Möcüzə və kəramət (olaraq baş verən qeybi bilməyə) gəlincə bunlar, Allahın onlara (Peyğəmbərlərə və vəlilərə) bildirməsiylə bilinmişdir.”

 

Qaynaq: İbn Həcər əl Heytəmi: əl Fətaval Hədisiyyə: 223

Dəməşq: Darul Fikr

 

***

 

Alləmə Saduddin Ət Təftəzəni (712-793 h/1312-1390 m) İmam Nəsəfinin yazdığı qısa risaləyə şərhində deyir:

 

وبالجملةِ العلْمُ بالغيبِ أمرٌ تفرَّد به اللهُ تعالى , لا سبيلَ إليه للعبْد إلا بإعلامٍ منه تعالى أو إلهامٍ بطريقِ المعجِزةِ أو الكرامةِ أو إرشادٍ إلى الإستدلالِ بالأَمَارات فيما يُمكِن فيه ذلك

 

"Xülasə: Qeybi bilmək uca Allahın qullardan (xüsusən) ayrıldığı bir məsələdir. Qullar qeybi ancaq aşağıdakı yollarla öyrənə bilərlər:

1. Uca Allahın bildirməsiylə.

2. Möcizə və ya kəramət yoluyla ilham.

3. Mümkün olan məsələlərdə əlamətlərdən istidlal etməyə irşadla."

 

Qaynaq: Saduddin Ət Təftəzəni: Şərhul Aqaidin Nəsəfiyyə: 113

İstanbul: Məktəbətu Yasin: 1429/2008

 

***

 

Şafi alimlərindən Təcuddin Əs Subki (727-771 h/1327-1370) kəramətlərin növlərini sayarkən deyir:

 

الرابع عشر : الإخبارُ ببعْضِ المغيَّباتِ والكشفُ , وهو دَرَجاتٌ تخرُج عن حدِّ الحصْر

 

"Kəramətlərin öndördüncü növü: Bəzi qeybi məlumatlardan xəbər vermək və kəşf halıdır. Bu isə sayılmayacaq qədər dərəcələrdən ibarətdir."

 

Qaynaq: Təcuddin Əs Subki: Tabaqatuş Şafiiyyətil Kubra: 2/340

Qahirə: 1383/1964

 

***

Sələfilərin xüsusi simpatiya ilə yanaşdığı Muhamməd bin Əli Əş Şəvkəni (1173-1250 h/ 1760-1834 m) alimlərin həyatı haqda yazdığı "Əl Bədrut Tali bi Məhəsini Mən Bəadəl Qarnis Səbi" adlı kitabında Yəmən alimlərindən birinin tərcümeyi halını zikr edərkən deyir:

 

وكان يُنكِر ما يدَّعِيه الصوفيةُ مِن الكّشْف فمرِضتِ ابنتُه زَيْنَبُ في بيْتِه مِن مكَّةَ , وكان مُلاصقاً للحرَم , فكانتْ تُخبِره وهي مِن وراءِ جدارٍ بما فُعِل في الحرَمِ , وكان يُغلِق عليها مِراراً وتذكُر أنها تُشاهِد كذا وكذا , فيخرُج إلى الحرَم فيجِد ما قالتْ حقاً

 

"204. Salih bin Mehdi Əl Məqbəli Əl Yəməni (v. 1108 h).

 

... O, Sufilərin kəşf haqqında iddialarını rədd edərdi. Daha sonra onun qızı Zeynəb Məkkədəki evində xəstələndi. Onun evi Məsçidi Harama bitişik idi.

Qızı evdəykən Məsçidi Haramda baş verən şeyləri ona xəbər verərdi. O dəfələrlə qızı evdə qapalı tutduğu halda qız gördüyü şeyləri deyərdi. Mehdi çolə çıxıb qızın dediyinin doğru olduğunu görərdi."

 

Qaynaq: Muhamməd bin Əli Əş Şəvkəni: Əl Bədrut Tali: 1/291

Qahirə: Darul Kitəbil İsləmi

 

***

 

Hənəfi alimlərindən Mulla Əli Əl Qari (v. 1014 h/1606 m) "Əş Şifa" əsərinin şərhində “Peyğəmbərlərdən başqası qeybi bilməz” prinsipinə açıqlıq gətirərkən deyir:

 

وأمّا الأولياءُ وإنْ كان قدْ ينكَشِف لهُم بعضُ الأشياءِ , لكن علْمهم لا يكون لَهُم يقيناً وإلهامهم لا يُفيدُ إلّا أمرًا ظنِّيًّا . وبِهذا المَقالِ يندَفِع ما يرِد على الحصْرِ في الآية مِن نوعِ الإشكالِ

 

“Övliyalara gəlincə, (qeybdən) bəzi şeylər onlara açılsa da bu haqda elmləri onlar üçün yəqin ifadə etmir. Onlara gələn ilhamları ancaq zənn ifadə edir. Bu izahla, ayədəki (qeybi ancaq Rəsulların bildiyi şəklindəki) xüsusiləşdirməyə yönəlik problem ortadan qalxmış olur.”

 

Qaynaq: Mulla Əli Əl Qari: Şərhuş Şifa: 2/342

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1421/2001

Not: ehlitevhid.com saytından alınmışdır.

---------------------

---------------------

Əlavələr:

Cin surəsi 26-27-ci ayələrin təfsiri (1):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/cin-sur%C9%99si-26-27-ci-ay%C9%99tl%C9%99rin-t%C9%99fsiri-1

Cin surəsi 26-27-ci ayələrin təfsiri (2):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/cin-sur%C9%99si-26-27-ci-ay%C9%99tl%C9%99rin-t%C9%99fsiri-2

Qeybdən xəbər vermək:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/qeybd%C9%99n-x%C9%99b%C9%99r-verm%C9%99k-kufrdurmu-2

 

 

Samir Firdovsioglu