Mövzusunda ən çox maraqlanılan

Ədəbsiz Nəşriyyatın ətrafımızı əhatə etdiyi, açıq saçıqlığın epidemik xəstəlik kimi cəmiyyətə müsəllət  olduğu bir dövrdə yaşayırıq. Bu xəstəlik az çox hər kəsi təsiri altına almaqdadır. Xüsusilə gəncliyin içdən içə cövhərini və mənəvi duyğularını yaralamaqdadır.

Nəfsi hissləri təhrik edən ünsürlərin çoxalması insanlarda bəzi pis vərdişlərin artmasına səbəb olmaqdadır. Özünə nigah düşən naməhrəmə baxmaq, insanda harama qarşı olan həssaslığı azaltmaqda, xüsusilə özünə fikir verə bilməyən kəslər harama baxmağı normal və mübah görməyə başlayırlar. Məhz bunun sonunda insanın maddi vəmənəvi quruluşunda bəzi axsaqlıqlar meydana gəlməkdədir.

Bu mövzuda Bədiüzzaman Həzrətləri belədeməkdədir:

«Əhli-i İslamda haram nəzər artdıqca, nəfsani həvəsatlar (müsəlmanlar arasında harama baxma artdıqca cinsi duyğular) həyəcana gəlib bədənində sui-istifadə ilə israfa girər. Həftədə bir neçə dəfə qüslə məcbur olub, ona görə, tibbi olaraq hafizə qüvvəsinə (hafizə gücünə) zəiflik gəlir. "

«Bəli, bu əsrdə açıq saçıqlıq üzündən, xüsusilə bu məmaliki-i harrədə (isti iqlimlərdə) o sui-i nəzərdən, sui-i istifadə, ümumi bir unutqanlıq xəstəliyini nəticə verməyə başlayır. Hər kəs, cüzi-külli o şikayətdədir. »1

His və həvəslərinə məğlub düşən bəzi kəslərdə harama nəzərin təhrikiylə bədəndən edilən israf, ümumiyyətlə ehtilamla olur. Bəzi kəslər isə bu «israfata»  daha dəyişik bir şəkildə düşürlər. «İstimna, masturbasiya» bu barədə ən sıx müraciət edilən təmin (qane olma) yoludur: Hər şeydən əvvəl, anormal bir hərəkət olan bu iş, iradəsi zəif kəslərdə görülən bir vərdişdir.

Evlənmə çağına gəlib də imkan tapa bilməyən belə kəslərə Rəbbimiz iffətli olmalarını tövsiyə edir:

«Evlənməyə imkan tapa bilməyənlər, Allah özlərini Fəzli kərəmindən zəngin edənə qədər zinaya qarşı iffətlərini qorumağa çalışsınlar.» 2

Nəfs və həvəslərinin təzyiqi altında olan gənclərə Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) göstərdiyi yol ən gözəlidir. Bu yolla gənc, həm ibadət etmiş olur, həm də özünə hakim olma çarəsini tapır.

İbni Məsudun rəvayət etdiyi hədisi şərifdəPeyğəmbərimiz (s.ə.s.) belə buyurur:

«Ey gənclər topluluğu, sizdən evlənməyə gücü çatan evlənsin. Çünki evlilik gözü harama baxmaqdan son dərəcə önləyici, iffəti də ən yaxşı qoruyucudur. Evlənmə xərcinə gücü çatmayan kimsə də oruc tutsun. Çünki oruc qüvvətli bir şəhvət qırıcıdır. "3

Başda oruc olmaq üzrə, İslami və imanı məsələlərlə məşğuliyyət və insanı günahdan qoruyan bir çevrədə  olmaq, adamın iffətini mühafizə edən, onun harama getməsinəmane olan ən gözəl çarələrdir. Çünki qeyri-qanuni yollara şeytan təşviq edər, nəfs təzyiq edər, hisslər də sıxışdırar. Onları susduracaq ən təsirli çarə, ürəyi vəruhu ülvi şeylərlə məşğul etmək; əxlaqlı kəslərlə yoldaşlıq etməkdir.

Əllə tatmin (qane olmaq), alimlərin çoxuna  görə cazi deyil; haram sayılmaqdadır.

«Onlar ki ırzlarını qoruyarlar. Ancaq xanımlarına və sahib olduqları nökərlərinə qarşı münasibətləri müstəsnadır. Çünki onlar bu halal olanlarda qınanmazlar. Kim də bu halaldan başqasını axtarsa, məhz onlar həddi aşanlardır. »4

ayəsini dəlil gətirən Şafi, Maliki alimləri vəİmam-ı Nəsəfi, istimnanın haram olduğuna hökm etmişdirlər.5

Əgər caiz olsaydı, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) tərəfindən bir yol göstərilərdi, deyirlər. İmam Əhməd bin Hənbəl vəibni Həzməgörə

«Məni, bədənin, çölə atmağa möhtac olduğu bir şeydir, onu əliylə atan qan aldıran kimidir vəcaizdir.»

Hənbəli alimləri bu caiz olma şəklini iki şərtə bağlamışdırlar: Adamın zinaya düşmə təhlükəsi, evlənməyə gücünün və imkanının olmaması.

Hənəfi məzhəbinin görüşlərini  nəql edən İbni Abidin, bu barədə bəzi alimlərin fikirlərinə yer verməkdədir. Kişinin şəhvəti basqın gələr, ürəyini məşğul edəcək dərəcədə çox olar, subay olar və ya evli olub da bir üzrdən ötəri xanımına yaxınlaşa bilməzsə, şəhvətinə təskinlik vermək istəyən kimsə üçün Fəqih Əbulleys, «Beləsinə bir günah olmayacağını umuram.» Deyir. Amma sırf şəhvətini cəlb etmək, özünü zorla təhrik etmək üçün etsə günahkar olar.6

Yenə Hənəfi alimlərindən Şurunbulali,

«Bekar  kimsə harama girəcəyindən qorxduğu zaman, şəhvətinə təskinlik vermək üçün istimna caizdir. Bu işindən ötəri nə savab, nə də günah qazanar. Lakin sırf ləzzət almaq üçün etsə günahkar olar. »7 görüşündədir.

Harama düşmə təhlükəsiylə qarşı-qarşıya gələn bir kimsə, haram olan zinanı işləməmək üçün əhvən-i şər (xəfif olan şər) olan istimnanı etsə və buradakı niyyəti də haramdan qaçmaq, namusunu qorumaq olsa, caiz görən alimlərin ictihadlarına görə mümkündür. Amma istimnanı vərdiş halına gətirmək ağıllı bir insana yaraşmayan çirkin bir iş olar. Onsuz da çox (sui-i istifadə) adamda zəka və yaddaş itkisinə səbəb olmaqdadır.

Belə anormal vəziyyətlərədüşməmək üçün tez-tez imani əsərləri mütaliə etmək, ağılı və ürəyi davamlı İslami xidmətlərdən çalışdırmaq, ülvi şeyləri düşünmək, ləzzətləri qıran və ağrılaşdıran ölümü çox tez xatırlamaq, harama nəzərdən çəkinmək və ədəbsiz nəşrlərə iltifat etməmək lazımdır.

Qaynaqlar:

1. Kastamonu Lahikası, s. 92.

2. Nur surəsi, 33.

3. İbni Macə, Nigah: 1.

4. Muminun Surəsi, 5-6-7.

5. Təfsirun-Nəsəfi, 3: 114.

6. İbni Abidin, 2: 100, 3: 156.

7. Məraku'l-fəlah, s. 57.

* * *

Qeyd: Bu yazıları da oxumanızı tövsiyə edirik:

Masturbasiyanın BƏZİ ZƏRƏRLƏRİ

1) Psixoloji Yöndən:

1. Həddindən artıq masturbasiya düşkünlərində kədər, dalğınlıq və aşağılıq duyğusu meydana gəlir. Hər masturbasiyadan sonra ümumiyyətlə bir peşmanlıq və ruh çətinliyi özünü göstərir. Edilən bu işin də yetkinlikdən uzaq bir vəziyyət kəsb etdiyi xatirə gəldikcə bu işi edənlər, bir aşağılıq və günahkarlıq duyğusuna qapılaraq, mənəviyyat qırıqlığına uğrayarlar.

2. Masturbasiya vərdişi, bir qisim sinir pozuqluqlarına gətirib çıxarar. Çox əsəbiləşmələr, əl və qol titrəməsi, baş gicəllənməsi, yuxusuzluq, omba və qıçlarda dərmansızlıq, yorğunluq hasil olur.

3. Masturbasiya vərdişi, insanı eşq və sevgidən məhrum edər. Sevgi, insan üçün bir ehtiyac olduğu kimi, yoldaşlar arasındakı cinsi münasibətlərin uğurlu və şən olması da, hər ikisində müştərək sevgi vərazılaşmanın varlığına bağlıdır. Evlilikdəki səadət təməlləri, sevgi bağları üzərində qurulur. Evlənən cütlərin, yalnız bədənlərinin birləşməsi evlilik səadətini meydana gətirəbilməz; bədənlə birlikdə hər iki ruhun eşq və sevgiylə birləşib qaynayıb-qarışması lazımdır. Masturbasiyaya çox düşkün olanlar isə, ruhun dərinliklərindən fışqıran bu sevgi mənbəsindən, lazım olan hissəni ala bilməzlər. Mastürbasyon, sevgi cövhərini korlaşdırmaqdadır.

4. Çox masturbasiya, yaddaş zəifliyi, diqqətsizlik vəunutqanlığa səbəb olar. Buna düşkün kəslərin, bir şeyi əzbərləmələri çətinləşər. Əzbərlədiklərini də tez unudarlar. Bir mövzunu oxuyarkən, bütün diqqətlərini toplaya bilməzlər. Diqqət dağınıqlığı meydana gəlir. Oxuduqlarını da asan anlaya bilməzlər. Bunun üçün, çox masturbasiyaya düşkün olan tələbələr dərslərində çətinlik çəkərlər. Hələ həddi-buluğa çatmamış uşaqlarda, masturbasiya iləməni gəlmədiyindən, digər zərərlərəçox hədəf olmazlarsa da, həddindən artıq masturbasiya bu uşaqlarda, beyin və sinir sarsıntısı edər, zehini inkişafa mane olar.

5. Masturbasiya ilə məşğul olanların, şəhvət xəyalları vəşəhvani düşüncələri artar. Masturbasiya edən gənc, gecə yatağına girdiyi zaman, kor-koranə bir çox şəhvət xəyallarıyla zehinini məşğul edər. Ağlı fikri bu duyğularla məşğuldur. Bu surətlə həm masturbasiyaya daha çox mübtəla olar, həm də yaxşı şeylər düşünməyə fürsət tapa bilməz.

2) Həddindən artıq masturbasiyanın Bədənə, Cinsi və İctimai Zərərləri:

Kişilər, ümumiyyətləbu işi əllə görürlər. Seyrək olaraq yastıq vəyatağa sürtmə şəklində də edərlər. Qərbdə Pornografiya sərbəstlik qazanması nəticəsində seks shoplarda dəyişik alətlər satışa təqdim edilmişdir. İnsanı maddi istiqamətdən istismar etməyə istiqamətli bu cür vəsaitlər, bunları istifadə edən kişilərdə ruhi çöküntülərə səbəb olmaqdadırlar. Tibbi seksoloji baxımından bu cür vərdişlərdən qaçınılması tövsiyə edilir.

Masturbasiya, insanı ölçüsüzlüyə sövq edər. Əslindəmasturbasiya insanı təmin (qane) etməz; doyma və rahatlıq meydana gətirməz. İnsanın cinsi zövq və hisslərini təmin (qane) edilməmiş buraxaraq, daha çox təhrik edər, azdırar. Bundan ötəridir ki masturbasiyaya davam edənlərin, bu arzuları getdikcə şiddətlənərək bu işi çox irəli götürürlər. Bu da zərəri artırar. Həddindən çox cinsi münasibətlər də zərərlidir; lakin masturbasiya çoxu daha da çox zərərlidir.

Çox masturbasiyalar, müxtəlif xəstəliklərə və narahatlıqlara səbəb ola bilər. Masturbasiya, birbaşa xəstəlik əmələ gətirən deyil isə də, dolayı yolla buna səbəb olur. Çünki ölçüsüz masturbasiyalarla, bədən qüvvədən düşərək bünyədəki qan təbii qüdrətini itirdiyindən, bəzi narahatlıq və xəstəliklərə yol açır.

Masturbasiya mübtəlaları, cinsi münasibətdən lazım olan zövqü ala bilməzlər. Bu işi mütləq vərdiş halına gətirən kəslər, cinsi münasibətlərə-ailə həyatında- əhəmiyyət verməzlər. Bundan bir zövq almazlar. Bu hal, mastürbasyon düşkünü qadın vəkişilərin hər iki cinsində görülə bilər. İkisi də özlərini dadsız zövq (!) Alışqanlığına qapdırdığından, yoldaşlarıyla etdikləri münasibətdən təmin (qane olmaq, doymaq) ola bilməzlər. Belə kəslər üçün, masturbasiya daha cazibədar görünür. Cinsi münasibətdən sonra əlavə olaraq masturbasiyaya əl atmaqdan çəkinməzlər.

Masturbasiya, əsla cinsi təmas zövqünə-onda birinəbelə, çata bilməz; lakin gənclər üçün ediləcək bir xəstəlik kəsilər. Masturbasiya iləcinsi əlaqəzövqü arasında, gübrəlik vəgülüstan misalı fərq vardır. Qadın vəkişini yaradan böyük Sənətkar, onları eləbir sənət vəustalıqla yoğurmuşdur ki onların cinsi birləşməəsnasındakı zövq mübadiləsi, başqa heç bir süni üsullarla əldəediləbilməz ...

Masturbasiya nəticəsində bədən yorulur, ruh sıxılır. Halbuki müvəffəqiyyətli bir cinsi münasibətdə bədən istirahət, ruh fərahlanır. Çünki alınmış bir cimada, qarşılıqlı olaraq sevgi, həyəcan və hərarətlə, bir sıra kimyəvi elektrik mübadiləsi vardır. Masturbasiyadan isəbunların heç biri olmadığı kimi, qiymətli kimyəvi maddələr zorla çölə atılmaqdadır. Bunun nəticəsində, insanda fərahlıqdan uzaq bir çöküntü və yorğunluq əmələgəlir.

Masturbasiya vərdişi, bel boşluğuna (tez boşalmağa və sidik yolları da daxil olmaq üzrə digər narahatlıqlara) yol açar. Evlilik həyatında, kişilərin şikayətlərindən ən çox görüləni də bel boşluğudur. Yəni erkən inzal (boşalma); cinsi münasibətə başlar başlamaz, məninin dərhal boşalmasıdır. Kişinin belə münasibəti belə tez bitirməsi, xüsusilə qadını doyumsuz buraxar. Bu halların davamı isə, yoldaşlar arası narahatlığa yol açar. Bel boşluğunun müxtəlif səbəbləri ola bilər amma, masturbasiya da başda gələn səbəblərdəndir. Bu sıxıntıdan xilas olmanın bir çarəsi də, masturbasiyanı tərk etməkdir.

Həddindən artıq masturbasiya vərdişi, qadınlarda cinsi soyuqluğa da səbəb olur. Cinsi soyuqluq: Qadının cinsi münasibətdən həzz almaması, hissi olaraq soyuq və istəksiz olmasıdır. Bu hiss soyuqluğunun müxtəlif səbəblərindən biri də, vərdiş halına gətirilən həddindən artıq masturbasiya.

İşin qəribə tərəfi, bu tip bəzi kəslər, evləndikdən sonra da bu xəstəliyi davam etdirirlər. Çox mühüm bir evlilik vəzifəsi olan cinsi münasibət fəaliyyətlərində, yoldaşlarıyla çox maraqlanmazlar. Nəticədə yoldaşlar bir-birlərindən uzaqlaşarlar. "Cinsi istəklərini" öz-özünə dindirməkdən zövq alanlar, tənha yerləri sevər, həmişəyalnız qalmaq istər, fürsət tapdıqca bu pis oyunu oynayar.

Vaginaya bir sıra cisimlər soxaraq masturbasiya edən qızların, "qızlıq" nişanı olan bakirəliklərinə bir zərər gələbilər. Bu vəziyyətdə bəzi cisimlərin içəridə qalaraq, əməliyyatı gərəkdirən müxtəlif hadisələrə, tibb tarixində çox rast gəlinmişdir.

Masturbasiya asılılarından bəzi gənclər, bu pis işə başqalarını da alışdırarlar. Yalnız öz etdikləriylə qalmayıb, cəmiyyətin bir çox uşaqları və gəncləri arasında, bu pis xəstəliyin yayılmasına səbəb olurlar.

Bir digər zərəri də, cütlüklərin bir-birindən nifrət etməsi, cinsi duyğu hiss etməməsidir. Çünki masturbasiya edən adam, başqa bir yoldan şəhvətini təmin (qane etmək) edərək doyur. Bunun mənası, yoldaşların bir-birindən gözlədiyini tapa bilməməsi vəümidlərinin qırılmasıdır. Sonunda yoldaşlar bir-birindən uzaqlaşar və başqa təmin (qane olma) yolları axtararlar; qeyri-qanuni yollara gedərlər.

Mütəxəssis elm adamlarının masturbasiya mövzusunda araşdırma nəticəsində ortaya qoyduqları gerçək budur: Həddindən artıq masturbasyona davam edənlər, çox təhlükəli ağla yönəlmiş xəstəliklərə məruz qalar. Bunları belə sıralaya bilərik:

Zühul və nisyan (unutma, başından atma (ötürmə)), iradə zəifliyi, yaddaşda geriləmə,təkliyə həvəs, tez unutma, qorxu və boşalma, kədər və sıxıntı, bəzi cinayətləri işləməyi planlaşdırma, intihar.

Buna bənzər bəzi düşüncəni alt-üst edən, iradəni yaxşıca zəiflədən şeylər

İslam hüququnun həddindən artıq masturbasiya doğuracağı pislikləri nəzərə alaraq qoyduğu hökmlərə gəlincə, aşağıdakı dəlillər bunu əks etdirir:

Allah (c.c.) buyurur:

"Onlar ki namus və iffətlərini (haramdan və şübhədən) qoruyarlar. Ancaq yoldaşlarına və sahib olduqları nökərlərinə qarşı (cinsi arzu duyarlar) buna görə əsla qınanmazlar. Artıq kimlər bu qanuni sərhədi keçsə, məhz onlar həddi aşanlardır." (Muminun, 23 / 6-7)

Bu ayənin ümumi məna və hökmünə girən budur: "Artıq kim bu qanuni sərhədi aşar vəya keçərsə, məhz onlar həddi aşanlardır."

O halda evlilik yolundan başqa bir yolda şəhvəti boşaltmaq, zina, livata, əl ilə masturbasiya kimi, ölçüsüzlük və həddindən artıqlıq həddi aşmaq deməkdir. 

MASTURBASİYADAN QURTULMANIN YOLLARI

A) Yetkinlik dövrünə girən kimi Evlənmək:

Rüsvay edici bu adətdən xilas olmanın ən kəsə yolu budur. Eyni zamanda bu ən təbii bir yol və çarədir.

B) Nafilə Oruc tutmaq:

Ortada yetkinlik çağına girincə evlənməyə mane bəzi səbəblər mövzu olduqda İslam, evlənmə imkanı tapa bilməyənlərə nafilə oruc tutmalarını tövsiyə edir. Çünki oruc, şəhvətin hiddətini dayandırar, istəyi azaldır, cinsi duyğunun hiddətini qırar; eyni zamanda özünün ilahi müraqibə(nəzarət) altında olduğunu həm ilham, həm möhkəmləndirər. Allahdan hörmət ilə qorxmağı xatırladar. Beləsinə gözəl irşad Rəsulullah(s.ə.s.) Əfəndimizin hədislərində yer almışdır:

"Ey gənclər topluluğu! Sizdən kim evlənməyə güc gətirib imkan tapa bilirsə evlənsin; çünki evlənmək gözü haramdan çəkinməyə, yummağa daha uyğun, namus və iffəti qorumağa daha əlverişlidir. Kim də evlənməyə güc gətirə bilmir, imkan tapa bilmirsə, özünə oruc tutmaq lazımdır; çünki oruc, şəhvəti kəsicidir . "(Buxari, Nikah 2; Savm 10)

C) Cinsi Duyğunu təhrik edən Nəşrlərdən və Küçələrdən çəkinmək, Uzaqlaşmaq:

İçində yaşadığımız cəmiyyət və çağda bir çox xarab, qeyri əxlaqi mətbuat və nəşrlərlə gəncliyin ruhu degenerasiya edilməkdədir. Heç şübhə yoxdur ki, gənc kimsə, bu fitnə saçan alçaqlıqların arxasına ilişincə, dərin bir bataqlığa batıb özünü, itirməkdə, yolunu azmaqdan. Əxlaqı dəyişməkdə, doğru yolundan sapmaqda, naşı ya da yabanı heyvan kimi nə etdiyini, hara girdiyini bilməz hala gəlməkdədir.

Artıq bu vəziyyətdə tərbiyəçilərə, pedaqoqlara düşən vəzifə, öyüd-nəsihət və möhkəm bir iş dövrəsinə girmək, xəbərdarlıq və çəkindirici yollara müraciət etməkdir. Bu yalnız tərbiyəçilərə vacib deyil, eyni zamanda tərbiyə etmə haqqını yüklənən, bu məsuliyyəti duyan hər kəsə vacibdir. Tez-tez gənclərin qulağına: "Yarı çılpaq qadınlara, nazlanaraq gəzən qadınlara, ətini nümayiş 'edənlərə baxmaq; fotoromanlar oxumaq, şəhvəti təhrik edib iç duyğuları hərəkətə keçirən cinsi mövzulu kitabları oxumaq, yenə insanı şəhvət aləminə aparan, duyğuları bu istiqamətə çəkib qamçılayan çalgıları, nəğmələri dinləmək , başı ciddi mövzulardan alıb havayı şeylərin arxasına taxmağı nəticələndirər. " deyə pıçıldamaları lazımdır.

Çünki bu cür nəşrlər əxlaqı pozmaqda, anlayışı zəiflətməkdə, yaddaşı sonsuzlaşdırmaqda, cinsi duyğuları hərəkətə keçirməkdə və şəxsiyyəti itirməkdədir.

D) Boş Vaxtları Faydalı Şeylərlə Doldurub Qiymətləndirmək:

Tərbiyəçilər və müəllimlər, uşaq boş qalıb bir işlə məşğul olmadığı zaman pis-dağıdıcı düşüncələrə, reallaşması çətin xəyallara dalar; cinsi mövzular üzərində baş yorub xülyalar qurar. Bu vəziyyətdə əgər yetkinlik çağına girmişsə, istər istəməz şəhvəti hərəkətə keçər. Məhz bu sırada başqa təmin (qane olma) olacaq bir şey tapa, masturbasiyaya təvəssül edəcək, bu pis adəti davam etdirməyə yönələcək. Çünki ancaq beləcə şəhvətin azğınlığını təskin edəbilər.

O halda bu kimi xəyal və düşüncələrə dalmasını önləmək üçün nə etmək, necə bir çarə tapmaq lazımdır? Çarə bu ola bilər:

Əvvəl yetkinlik çağında olan uşağa vaxtını necə dəyərləndirə biləcəyini öğrətməyimiz, boş vaxtlarını nə ilə doldurub faydalı vəziyyətə gətirməsi lazım olduğunu izah etməmiz lazımdır.

Vaxtı qiymətləndirən, boş zamanları faydalı şeylərlə dolduran kitab, jurnal, broşura və bənzər bir çox nəşrlər var. Bundan başqa bədəni gücləndirən, əzələləri qüvvətləndirən, insana sağlamlıq qazandıran bəzi ölçülü idman hərəkətləri etmələrini, ancaq etibarlı, tərbiyəli yoldaşlarla bu işi davam etdirmələri təlqin edilir. Çox faydalı kitabları oxumağa alışmaları isə məlumat və mədəniyyətlərini artırıb genişləndirir. Bununla birlikdə bəzi əl işləri, əl sənətlərini öyrənmələri, əxlaqı gözəlləşdirən dini dərs və söhbətlərə qatılmalarını təmin da laqeydlik etməmək lazımdır.

Bunlardan başqa düşüncələri aydınlaşdırıb qidalandıracaq, ruhu günahlardan təmizləyən, bədəni qüvvətləndirəcək, əxlaqı ucaldacaq şeylərlə uşaqların boş vaxtlarını qiymətləndirməyə diqqət göstərilməlidir. Bunun üçün zehinin daim yüksək məsələlərləməşğul edilməsi, ağılın, ürəyin vəduyğuların müsbət vəfaydalı işlərdə sıxlaşdırılması, yaradılış məqsədinin daim xatirdə tutulması, həyatın və ölümün mənasının davamlı olaraq düşünülməsi, bütün vaxt və enerjinin davamlı və başqa şeylərə yer buraxmayan sıxlıqdakı fəaliyyətlərə yönləndirilməsi, gözəl hobbi və vərdişlərin qazandırılması faydalıdır.

E) Yaxşı xasiyyətli, Gözəl Əxlaqlı, Uyğun Yoldaş Seçmək:

Tərbiyəçilərin, pedaqoqların əhəmiyyətləüzərindədayanacaqları bir xüsusiyyət də, yetkinlik çağına girmiş bir uşağa yaxşı əxlaqlı, uyğun yoldaşlar axtarıb tapmaq, seçib bəyənməkdir. Uşaq unutduğu zaman ona xatırladarlar, azdığı zaman ona doğru yolu göstərərlər; nizamlı olmağa çalışdığında ona köməkçi olarlar; başına bir dərd, bir çətinlik gəldiyindəonu təsəlli edib iradəsini gücləndirməyəçalışarlar.

Deyilə bilər ki, sözünü etdiyin xüsusiyyətdə yoldaş çox azdır, xüsusilə indiki vaxtda bunlar barmaqla göstəriləcək qədər məhduddur. Elədir amma, dərhal hər məhəllədə və yerdə bu azları tapmaq mümkündür, hamısı da simalarından tanınarlar, alınlarında səcdə əsəri tapılır; yüksək əxlaqları digər uşaqlardan ayrılmaqda və ayırd edilməkdədir. O halda bir gəncin bu kimi yoldaş və dostları tapıb onlarla yoldaşlıq qurması nəgözəl olar! Beləcə həyatın fitnə və fəsadına qarşı ona yardım edərlər, sirr verməyə layiq etibarlı bir cəmiyyət meydana gətirərlər.

Heç şübhə yoxdur ki, adam yaxın dostunun dini üzrədir; yaxın yoldaş, öz ölçüsündəki yoldaşına çox şeylərdəuyar (tabe olar). Quşlar ancaq öz şəklindəki quşların qəfiləsində(karvan) yer alar. Rəsulullah (s.ə.s.) Əfəndimiz necə doğru buyurmuşdur:

"İnsan yaxın dostunun dini üzrədir. O halda sizdən hər biriniz kimi yaxın dost tutarsa ​​ona diqqətlə baxsın." (Tirmizi)

Bilinən bir həqiqətdir ki, əxlaqsız, günahkar, asi və müfsid kimsəylə yoldaşlıq edən kimsəni onlar tez vəya gec azğınlığa çəkib apararlar, onu ancaq dərin çuxurlara, bataqlıqlara itələyirlər, onunla ancaq fərdi mənfəətlərindən ötəri dostluq qurarlar, yoldaşlıq edərlər, ancaq dünyəvi faydalardan ötəri ona yaxınlaşarlar .

O halda gənclərimiz, belə adi və pis yoldaş və dostlardan çəkinsinlər, şərli kəsləri yoldaş seçməsinlər. Saleh bir dost, mömin bir camaat tapmaq nə səadət! Beləbir yoldaşlıq vədostluq həriki aləmdə xoşbəxtliyə və axirətdə xilas olmağa vəsilədir. Allah (cc) öz muhkəm kitabında nəqədər doğru buyurmuşdur: 

"O gün yaxın dostlar bir-birinə düşmən kəsiləcəklər. Ancaq təqva üzrə olanlar (Allahdan qorxub pis kəslərdən çəkinən, yaxşıları dost tutanlar) müstəsna." (Zuxruf, 43/67)

F) Elmi və Əməli yöndə Qorunma Çarələri:

1. Şəhvət hisslərini qamçılayıcı boş əsərlər deyil, ciddi və faydalı əsərlər oxunmalıdır. İnsan hansı mövzuda əsər oxusa, düşüncə və duyğuları az-çox onun təsirində qalar. Məsələn; qəhrəmanlıq əsərləri oxuyan, bunlara bir az davam edərsə, qəhrəmanlıq hissləri yoğrular. Əxlaqi əsərlər oxuyan, əxlaq qaydalarına uyğun gəlmə arzusu göstərər. Eşq romanları oxuyan, aşiq olma hissini duyur.

2. Dar şalvar və ya dar şortik geyməməlidir. Cinsi orqanlarını sıxışdıracaq qədər dar olan paltarlar, şəhvət hisslərini qamçılayar. Bu da gənci masturbasiyaya dəvət edər. Onsuz da dar paltarlar insanı heç rahat buraxmaz, çətinlik verər. Sağlamlığını düşünənlər, dar paltarlara üstünlük verməməlidir.

3. Qasıq tükləri iki-üç həftədəvəya ayda bir dəfə olsun təmizlənməlidir. Bunların uzanması nəticəsində qaşıntılar meydana gəlir

4. Yatarkən, ayaqlar mümkün olduğu qədər açıq tutulmalıdır. Çünki cinsi orqanı sıxışdırılmazsa, şəhvət hissi daha asan idarəyə alına bilər.

5. Yatarkən, ehtiyac duyulduqda dərhal qalxıb sidiyə gedilməlidir. Sidik sıxıntısı olduğu zaman, bundan əlavə şəhvət hissləri də qabarır. Bu vəziyyətdə gəncin masturbasiya arzusu oyana bilər. O halda dərhal qalxıb su tökmək, yerində bir tədbirdir.

6. Şəhvət hissi qabarıb masturbasiya ağla gəldiyi zaman, bu arzunun yatırılması üçün yaxşı bir çarədə, cinsi orqan bölgəsinin soyuq suyla yaxşıca yuyulmasıdır.

Yuyunmaq üçün duşa girən gənclər, çox vaxt burada -şərtlər uyğun olduğundan- masturbasiya təhlükəsiylə qarşılaşarlar. Burada bundan qorunmaq üçün ən gözəl çarə, dərhal ilk anda beldən aşağısını soyuq suyla yumaq, hətta mümkünsə bütün bədəninə soyuq su tökməkdir. Bundan sonra duş rəftarına keçilməlidir. Əvvəldən əsla tənasül orqanı əllənməməlidir. Nəfsinə hakim olanlar üçün bunlar məsələ deyilsədə, hisslərinə məğlub olanların bu xüsuslara diqqət etməsi lazımdır.

Bəzən şəhvət hisslərini təhrik edici, hər hansı bir vəziyyət qarşısında çox duyğulanan gəncləri, az sonra qasıq bölgələrində-qanın çox toplanmasından olacaq ki- bir ağrı başlar. Bəzən bu ağrı artaraq getməyi belə çətinləşdirəbilər. Beləbir vəziyyətdə boşalma olursa bu ağrı keçər, lakin bu da lazım deyil. Qasıq bölgələri soyuq suyla yaxşıca yuyunsa vəya duş qəbul edilsə, bir neçəsaat içindəbu vəziyyət özbaşına keçər.

7. Bir işlə məşğul olmalı, başıboş və avara qalmamalıdır. Masturbasiyaya ən çox mübtəla olanlar, ümumiyyətlə başıboş qalanlar, məşğuliyyəti az olanlardır.

8. İdman fəaliyyətlərdə olmalıdır. Hər gənc, quruluşuna uyğun ən az biridmanı mütləq etməlidir. Oyunları izləmək idman etmək deyildir.

9. Subaylıq əsnasında fındıq, fıstıq, şokolad, banan vs. kimi şəhvət artırıcı qidalara düşkünlük göstərilməməsi yaxşı olar.

10. Şəhvət verici söhbətlərdən uzaq qalmalıdır. Çatışmazlıq ya ... gənclərin əksəriyyəti şəhvət ədəbiyyatı ilə maraqlanır. Belə olunca da ədəb yerləri onları rahat buraxmaz! Hər şeyə baxmayaraq, şəhvət azdıran bəhslərdən uzaq qalmaq gərək.

11. Masturbasiyaya başqa cür son verə bilməyən subaylar, yaşları və halları uyğunsa evlənməlidirlər. Lakin ... evləndikdən sonra da bu xəstəliyi mütləq buraxmalıdır. Evlilik əsasdır amma, zərurətlərini yerinə yetirmək dəşərtdir.

G) Ailəvi yöndən:

1. Bekarlıq həyatında masturbasiyaya davam etmiş kəslər, evlilik həyatlarında cinsi münasibətlərə lazım olan əhəmiyyəti verməli, masturbasiyanı qətiliklə tərk etməlidir. Bəzi kəslərin evlilik həyatlarında belə masturbasiya ilə məşğul olaraq, yoldaşlarının cinsi ehtiyaclarına əhəmiyyət vermədikləri bilinən bir gerçəkdir. Qadın olsun kişi olsun, artıq evləndikdən sonra da bu xəstəliyin davam etdirilməsi, tamamiləanormal və ailə səadəti üçün təhlükəlidir.

2. Masturbasiya dövründən sonra evlənmiş kəslər, qovuşduqları gül bağçaları dayanarkən, gübrəlikdənəfəs xərcləmənin axmaqlıq olduğunu yaxşıca dərk etməlidirlər.

3. Buluq çağındakı uşaqlara, qoruyucu öyüdlər verilməlidir. Masturbasiyaya yaxalanma dövrü, əksərən buluq çağında başladığından, bu çağda onlara faydalı nəsihətlər vermək, onları cinsi mövzularda bütünlüklə cahil buraxmamaq lazımdır. Nə var ki, bu mövzular çox incədir. Bu mövzularda öyrədilən məlumatlar, uşaqların cinsi iştahlarını qamçılayıcı mahiyyətdə deyil, onları hər cür pis və zərərli cinsi fəaliyyətlərdən uzaqlaşdırıcı ciddilikdə olmalıdır. (Bunun da təməli, İslam tərbiyəsinədayanır.)

4. Uşaqları başıboş yollamamalı, görüşdükləri yoldaşlarına diqqət etməlidir. Çünki masturbasiya və digər pis vərdişlər, əksəriyyətlə ətrafdakı yaramaz uşaq tərəfindən digərlərinə yayılmaqdadır.

5. Xəstəxana və həbsxana kimi bağlı yerlərdəməcburən gün dolduranlar, masturbasiya, dərdlərinə dərd qatmaqdan başqa bir faydası olmadığını dərk etməlidirlər. Masturbasiya, insan üzərində bir kədər vəcan sıxıntısı buraxdığı bilinməkdədir. O halda əslən bir az kədərli olanların, kədər və əzginliklərini, masturbasiya ilədaha da artırmaqdan çəkinmələri lazımdır.

6. Həqiqətə bağlı qalaraq, uşaqlara, gənclərə masturbasiya zərərləri və qorunma çarələri öyrədilməlidir. Gəncləri çox qorxutmamaq və ümidsizliyə salmamaq şərti ilə, elmi və tərbiyəvi mahiyyətdə, masturbasiya haqqında mühüm gerçəklərin öyrədilməsi lazımdır. Bu mühüm vəzifədə daha çox həkimlərə və pedaqoqlara düşür.

H) Dini-Mənəvi Çarələr:

1. Zərurət olmadıqca masturbasiya etmənin, günah və ilahi cəzaya layiq olduğu idrak edilməlidir.

2. Kor-koranə masturbasiya edib günaha girərək mənəvi dəyərini aşağı düşürtməkdənsə, bir az səbr edib nəfsin bu arzusunu yenməklə mənəvi cəbhəni möhkəmləndirmək, insan üçün bir üstünlükdür.

3. Oruc tutmağın şəhvət hisslərini yatırmaq üçün əhəmiyyətli təsiri olduğundan, bəzən oruc tutaraq masturbasiyadan qorunmaq mümkündür. Beləcə həm oruc savabı, həm də masturbasiyadan uzaqlaşma savabı qazanılmış olur.

4. Masturbasiya ədəbsizliyini edərkən, bu halın Allah və mələklər tərəfindən görüldüyünü unutmamalı; məcbur qalmadıqca, bu vəziyyətdə onlara görünməkdən utanc duymalıdır! ..

Masturbasiyanı önləməyin -evlilik münasibətləri xaricində-qətibir çarəsi mövcud deyil. Ancaq bu məsələdə, həqiqətlərə vaqif olmaq və qorunma çarələrinə riayət etmək, gənclərin bu yoldakı arzularını tormozlaya bilər. Bunun üçün ən başda, nəfsə və cinsi hisslərə hakimiyyət şərtdir.

Nəticə olaraq: Masturbasiya, davam edildikcə insanı özünə çəkən, buraxıldıqca bəlası azalan zərərli bir xəstəlikdir. Heç masturbasiyaya girişməmək, yeganə və ideal tövsiyyə. Zərurət halında istəməyərək edilən masturbasiyalar da, bir neçə həftə arasında əmələ gələn ehtilamları (yuxuda boşalma) önləyəcək dərəcəyə çatmamalıdır. Çünki bekarlıqdakı cinsi ehtiyacın normal və sağlam aradan qaldırma yolu, hərdənbir baş verən təbii ihtilamlardır.

İ) Tibbi Öyüdləri, Qoruyucu təbabəti Alıb Öyrənmək:

Təbiblərin israrla üzərində dayandığı xüsuslardan biri də, daxili impulsun təsirini yüngülləşdirmək, şəhvətin başıboşlunu tormozlamaq üçün bu tövsiyələrə riayət edilməsidir:

1. Yaz mövsümündə soyuq su ilə duş almağı artırmaq. Digər mövsümlərdə tənasül alətinin üzərinə tez-tez soyuq su tökmək.

2. İdman hərəkətlərini çoxaltmaq, bədən tərbiyəsinə əhəmiyyət verib üzərində israrla dayanmaq.

3. Şəhvəti təhrik edici mahiyyətdəolan ədviyyat vəbənzər şeylərdən çəkinmək.

4. Sinirləri qamçılayan çay, qəhvə bənzər içkiləri tərk etmək, ya da azaltmaq.

5. Ət və yumurta yeməyi azaltmaq.

6. Kürək üstü, üzüqoylu yatmamaq, sünnət sayılan sağ yan üstündə qibləyə istiqamətli olaraq yatmaq.

İ) Son Olaraq da Şanı Uca Allah (cc) Qorxusu Şüurunu Oyandırmaq:

Hər kəs üçün qəbul edilən bir gerçək var ki, gənc adam vicdanının dərinliyində, Allahın hər an özünə nəzarət edib gördüyünü, gizli açıq hər halını bildiyini, xain gözləri və qəlblərin gizli tutduqlarını da bildiyini düşünər vəbunun şüurunu daşıyarsa, çox sürməz öz-özünə nəzarət etməyə başlayır; bir işi, bir xidməti nöqsan etdimi, ifrata vardımı? azdımı? ÜzərindəO uca qüdrətin özünə nəzarət etdiyinə inanır, qüsur və günah işlədisə və ya həddindən artıq getdisə Allahın buna görə özünü hesaba çəkəcəyi, azanda vəya azıb yanlış bir iş etdiyində özünü cəzalandıracağı inancı hakim olarsa, şübhə yoxdur ki, bu gənc özünü həlak edici yollardan və fellərdən çirkin işlərdən, hər cür pislikdən və tərbiyəsizlikdən çəkinər.

Bilindiyi kimi, elm vəzikr məclislərinə hazır olmaq, fərz və nafilə namazlara davam etmək; gecələri insanlar yatarkən qalxıb təhəccüd namazı qılmaq; sünnə və məndub oruçlara davam etmək; Əshabi-kiram ilə Sələf-i Salehinin hal tərcümələrini, xidmətlərini, əxlaq və fəzilətlərini dinləmək; əxlaqlı fəzilətli kəsləri yoldaş tutmaq; mömin bir camaatla əlaqə halında olmaq; ölümü və sonrasını xatırlamaq, bütün bunlar mömində Allah (cc) qorxusunu, Ona qarşı hörmət və sevgi duyğusunu qüvvətləndirər. Allahın yeganə nəzarətçi olduğunu dərk etdirər və beləcə Allahın əzəməti qarşısında şüurlanmasını təmin edər.

O halda mömin gəncə layiq olan budur ki:

Ruhunda Allahın nəzarətdə olduğu inancını qüvvətləndirib sözü edilən yolda getmək, Allah (cc) qorxusunu Ona olan sevgi və hörmət havası içində qəlbin dərinliyinə endirməkdir. Ta ki, bir çox əyləndirici, aldadıcı şeylər onu öz orbitindən qoparıb başqa bir orbitə soxmasın. Dünya həyatının zinəti onu fitnələrə salmasın, təhlükəli və haram olan şeylərə girməsin. Beləcə Allahın bu əmrini iki gözünün üstünə qoyaraq yolunu işıqlandırsın:

"Artıq kim dünya həyatını seçərək üstün tutmuşsa, əlbəttə cəhənnəm onun çatacağı yerdir. Kim də Rəbbinin (uca) məqamından qorxaraq nəfsinə havayı şeyləri qadağan etmişdirsə, şübhəsiz ki cənnət onun varacağı yerdir." (Naziat, 79 / 37-40.)

Ov etmək qanuni bir iş və mübah bir məşğuliyyətdir. Cənabı Haqq Qurani Kərimdə insanların dəniz və quruda ovlana biləcəklərini bildirmiş, bu yolla da nemətlərindən istifadə edə biləcəyimizi bəyan etmişdir.

Bu xüsusdakı Maidə Surəsinin 96-cı ayəsinin tərcüməsi belədir:

"Dəniz ovu və yeməyi istifadəniz üçün sizə halal olundu. Quru ovu isə, əhramda olduğunuz müddətcə sizə haram qılınmışdır. Qiyamət Günü hüzurunda toplanacağınız Allahdan qorxun və qadağanlarını tapdalamaqdan çəkinin."

Ov etmək başlıca üç məqsəd üçün edilər:

1. Ətindən istifadə etmək üçün.

2. Dişi, buynuzu və dərisindən istifadə etmək üçün.

3. Təhlükə və zərərlərindən xilas olmaq üçün.

Bunlar bir ehtiyacdır və bir yerdə də zərurətdir. Bunun üçündür ki, Cənabı Haqq qoyun, keçi və bənzəri ev heyvanları kəsməyi halal etdiyi kimi, ov heyvanlarından istifadə etməyi də mübah və qanuni etmişdir.

Sırf idman, əylənmə və zövq üçün ov etmək haram olmasa da bu işlə məşğul olmaq insanın canlılara olan mərhəmət və şəfqət duyğularını zədələyər, ürəyə qatılıq və qəflət verər.

Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) bir hədisində bu xüsusa belə işarə edər:

"Çöldə oturan kimsə sərt təbiətli olar. Ovçuluqla məşğul olan kimsə qafil olar. Bir səbəb və ehtiyac yoxkən sultana yaxınlaşan kimsə də fitnəyə məruz qalar."

Bu vaxt "Yerdəkilərə mərhəmətli və müşfiq davranın ki, göydəkilər də sizə ağrısın" tərcüməsindəki hədisi də xatirdən uzaq tutmamaq lazımdır.

Maral və ceyran kimi heyvanları ovlamaq, əsas etibarilə caiz və mübahdır. Ancaq yuxarıda hədisdə keçən xüsuslara əlavə olaraq, bir də məsələnin bilinən bu cəhəti vardır: Bu heyvanların nəsili getdikcə azalmaqda, bəzi cinsləri də tamamilə yox olmağa üz tutmaqdadır.

Dünyada ekoloji tarazlıq deyilən bir hadisə var. Təbiətdə yaradılan nə varsa hamısı bir-biriylə əlaqədardır. Birinin əskikliyini, o birisi bağlamaqda, kompensasiya etməkdədir. Bir canlı növünün itməsi, nəsilinin tükənməsi bu tarazlığı pozmaqdadır.

Bu tarazlığın mühafizəsinə köməkçi olmaq üçündür ki, quru və dəniz ovçuluğu barəsində dövlət diametrində tədbirlər alınmaqda, qadağanlar qoyulmaqdadır. Ayrıca ovun sərbəst olduğu aylar da tətbiq edilməkdədir.

Qaynaq: Məmməd Paksu Çağın Gətirdiyi Suallar

    Diş və ağız sağlamlığının əhəmiyyəti hər keçən gün daha yaxşı aydın olmaqdadır. Ağız sağlamlığı bədən sağlamlığı deməkdir. Bədən sağlamlığına diqqət yetirmək lazım olduğu kimi, diş sağlamlığına da əhəmiyyət vermək lazımdır. Necə ki Peyğəmbərimiz (s.ə.v.)

"Ümmətimə çətin gəlməyəcəyini bilsəydim, hər namazdan əvvəl misvak istifadə etmələrini əmr edərdim." (Buxari, Cümə, 8),

"Misvak ağızı təmizləyər, Rəbbi razı edər." (Buxari, Savm, 27)

"Peyğəmbərlərin sünnələrindəndir." (Tirmizi, Nikah, 1),

"Cəbrayıl misvak üzərində o qədər çox dayandı ki fərz olacaq deyə qorxdum." (Əhməd, V / 263)

hədisləriylə Peyğəmbərimiz (s.ə.v) misvak istifadə edilməsini təşviq etmişdir. Bununla məqsəd, dişlərin təmizliyini və ağız sağlamlığını qorumaqdır.

    Diş örtmə, xüsusilə taxma, doldurma və protez kimi hadisələr, ağız sağlamlığının təmin olunması üçün müraciət olunan və son əsrdə ortaya çıxan çarələrdir. Edilən bu əməliyyatlar müalicə məqsədli və zəruridir.

    Hz. Peyğəmbər (s.ə.v.) xəstəliklərin müalicəsini əmr etmiş, xəstələndiyi zaman özü də günün şərt və imkanları ölçüsündə, dərmanlar istifadə etmiş və müalicə görmüşdür. Mövzuyla əlaqədar hədislərdən ikisi belədir:

"Ey Allah`ın qulları! Müalicə olun, çünki Allah, yaratdığı hər xəstəlik üçün mütləq bir şəfa və ya dərman yaratmışdır. Ancaq bir dərd müstəsna; o da qocalıqdır." (Tirmizi, Tibb 2; Əbu Davud, Tibb 1; İbn Macə, Tibb 1; Ahməd ibn Hanbəl, III/156)

"Hər dərdin bir dərmanı vardır. Onun üçün, dərdin dərmanı tapıldığı zaman o dərd yaxşı olar." (Buxari, Tibb 1; Müslim, Salam 69, Fedail 92; Əbu Davud, Tibb 1)

Diş Müalicəsi və Qüsl:

    Hənəfi məzhəbinə görə ağız və burnun içi bədənin xarici qisimindən sayılmaqdadır. Buna görə də fərz olan qüsl əsnasında ağız və burna su verib iç qisimini islatmaq lazımdır. Diş plombunun və örtmənin qüsla mane olduğunu söyləyən kəslər bu əsasdan hərəkətlə, dişinə örtmə və plomb etdirənlərin qüsllarının səhih(doğru) olmadığı qənaətinə gəlmişlər.

    Bilindiyi kimi, diş çürüyüncə və içi oyulunca, ya çəkilib protez edilməkdə və ya oyuq qisim doldurulmaqdadır. Protez əsnasındakı yandakı dişlər nazildilərək üzərinə örtmə keçirilməkdədir. Halıyla bu müalicə bir zərurətdən ötəri edilməkdədir. Onsuz da bu gün diş müalicəsində bu iki yoldan biri mütləq surətdə tətbiq olunmaqdadır. Plomb edilmədiyi təqdirdə çürüməyə maneə oluna bilmədiyindən, çürüyən diş itirilməkdədir. Bunun qabağına keçmək üçün də plomb edilərək diş uzun bir müddət mühafizə altına alınmaqdadır. Beləcə bu məsələnin  zərurət olduğu özlüyündən aydın olmaqdadır.

    İşdə belə bir zərurətdən ötəri dişə plomb etdirilər və ya örtülərsə, artıq o plomb və örtmə maddəsi dişin özündən sayılar. Bu baxımdan da qüslə bir maneə təşkil etməz.

    Bu məsələyə işıq tutacaq bir hadisə Əsr-i Səadətdə də meydana gəlmişdi. Səhabələrdən Afrece min Es'ad'ın İslamiyyətdən əvvəl baş verən bir döyüş əsnasında burnu kəsilmişdi. Bundan sonra gümüşdən bir burun taxdırdısa da pis bir qoxu yaydığına görə rahat edə bilmədi. Sonunda vəziyyəti Rəsulullaha (sallallahu aleyhi və səlləm) izah etdi. Peyğəmbər Əfəndimiz (a. s. m), qızıldan bir burundüzəldib taxdırmasını tövsiyə etdi. (Tirmizi, Libas 31; Əbu Davud, Xatəm 7)

    İşdə bu hədisdən hərəkət edən, başda İmam Muhamməd olmaq üzrə bəzi İslam alimləri, taxma və doldurma diş etdirmədə bir qorxunun olmadığını; hətta bunun qızıl maddəsindən edilməsi barəsində sənəd(dəlil) olduğunu ifadə etməkdədirlər. Bu məsələnin əsasını, tərcüməsini verdiyimiz hədisi şərifin izahında tapmaq mümkündür. (Serahsi. əl-Mebsut, 1/132)

    Ayrıca boyaçının dırnağındakı boyanın, dişlərin arasındakı və oyuq dişin içindəki yemək artıqlarının qüslə mane olmadığı fiqh kitablarımızda ifadə edilməkdədir. Xarici plombu da buna bənzər bir vəziyyətdir. Diş oyuğundakı yemək artıqlarını aradan qaldırmaq və dırnaqdakı yağlı boyanı təmizləmək mümkün olsa da, qüsl əsnasında plomb edilən dişin içini boşaldıb yumaq mümkün deyil. Bunun üçün plomb və örtmə də qüslə mane olmaz.

    Diş örtməsi və ya plombu bir zərurətdən ötəri edilsə, -ki ümumiyyətlə elədir- bu bir cür çürüyən dişi müalicə şəklidir. Bu zərurətin dindar və savadlı bir həkim tərəfindən təsbit edilməsi lazımdır. Bu xüsusiyyətdə bir həkimin tövsiyəsi ilə edilən örtmənin dayanan bir üzrlüsünün olmadığını və altda qalan dişin, ağızın görünən qisimindən çıxıb, görünməyən qisimin hökmünə keçdiyini ifadə edən Bədiüzzaman Həzrətləri bir məktubunda, bir sual vəsiləsiylə bu vəziyyəti belə izah edər:

"Örtmənin(plomb) altının qüslda yuyulmaması qüslü ləğv etməz. Çünki, üstündəki örtmə yuyulur, onun yerinə keçir. Bəli, cerihaların (yaraların) üstündəki sarğıların zərər üçün qaldırılmadığından yara yerinə yuyulması, şəriətə görə o yaranın qüslü (yuyulması) yerinə keçdiyi kimi, belə ehtiyaca görə sabit örtmənin yuyulması da dişin yuyulması yerinə keçər, qüslü ləğv etməz. Ve’l-ilmü indallah, madam ehtiyaca görə bu icazə olur, əlbəttə yalnız bəzək üçün, ehtiyacsız dişləri örtmək və ya doldurmaq bu icazədən istifadə edə bilməz. Çünki, hətta zərurət dərəcəsinə gəldikdən sonra belə umumü'l-belvada(hamıya yayılmış bəla) əgər bilərək sû-i ihtiyariylə olsa o zərurət ibaheye (mübah olmasına) səbəb olmaz. Əgər bilməyərək olmuş isə zərurət üçün əlbəttə icazə verməz." (Barla Lâhikası, s. 157)

   Ancaq çıxarılıb taxıla biləcək diş və protezlerin qüsl əsnasında, ağızı yuyarkən çıxarmaq lazımdır.

   Bu məsələ yalnız Hənəfi məzhəbində mövcuddur. Digər məzhəblərə, məsələn, Şafii məzhəbinə görə qüsldə ağızın yuyulması fərz olmayıb sünnədir. Bu məzhəbə görə, dişin gərək plomb, gərəksə örtmə və protez edilməsi heç bir şəkildə qüslə zərər verməz.

   Necə ki dəyərli fiqh kitabı Mülteka şərhində fətva kitabından nəqlən belə deyilir:

Dişini məcbur olaraq doldurtan kimsə, qüsldə bu plombu söküb atması mümkün olmayınca, dolğunun üzərindən keçən suyla kifayətlənsə, qüslü səhih olarmı? 

Əlcavap: Olar. Şübhəyə yer qalmaz. (İzahlı Mülteka tərcüməsi, Təharət bəhsi, s. 32)

    Ancaq bu məsələdə iki fərqli mövzu vardır. Onu yaddan çıxarmamalıyıq. Biri, diş plomb və örtməsinə Tabib-i Hâzık dediyimiz dindar və səlahiyyətli bir həkimin gərək görməsi... Əgər belə bir həkim bunun ehtiyac olduğunu ifadə etmişsə bu müalicə israf olmadığı kimi lazımlıdır da. Ancaq belə bir həkim, ehtiyac olaraq görməmiş ,buna gərək olduğunu ifadə etməmiş, lakin bəzək və zinət olaraq taxdırmaq istəmiş, sırf göstəriş arzusundan buna lüzum görmüş isə, bunun edilməsi həm caiz deyil, həm də israfdır.

   Doldurma və örtmə dişlərin qüslə mane olduğunu söyləyənlər, bir ehtiyac olmadan edilən bu ikinci qisim doldurmağı və örtməyi nəzərdə tutmuş ola bilərlər.

Burada əhəmiyyətli bir sual ağla gəlir:

Görəsən heç bir müalicə məqsədi olmadan sırf bəzək və nümayiş üçün örtmə etdirən bir kimsənin aldığı qüsl etibarlıdırmı?

   Bununla əlaqədar Diyanət İşləri Başçılığının bizə göndərdiyi və Silvan Müftiliyin tərəfindən verilmiş bir fətvaya görə, ehtiyac və müalicə məqsədi olmadan edilən örtmələr dini baxımdan caiz deyilsə də, çıxarma imkanı olmadığından alınan qüsl etibarlıdır.

Əlaqədar fətvanın əsli belədir:

"Hənəfi və Şafii kitablarında ehtiyac olmadan edilməkdə olan qızıl və gümüş örtmə dişlərin haram olduğu və sadatı hanefiyeye görə cenabetin rəfinə mane olduğu anlaşılmaqda olduğundan bunlar haqqında fətva varsa bildirilməsinə dair Silvan müftiliyinin 05/07/1945 günlü yazısı oxundu: Müslüm bir diş təbibinin müayinə nəticəsində göstərdiyi gigiyenik ehtiyacüzərinə dişləri gümüş və qızıl mədən bir maddə ilə doldurtmak və ya qaplatmaq və ya bir-birinə bağlatmak caiz və belə edilən dişlərin zahirini yumaq dəstəmaz və qüsldə kafi və sahibi tahirdir(təmizdir)."

"Ancaq ehtiyac və zərurət olmadan (mesağı şəri olmadığı halda) dişlərini doldurma, bağlatma və ya qaplatma etdirmiş olanların bu doldurtma və qaplatmaları dişləri yapışmaqla qüsl və dəstəmaz əsnasında bunların çıxarılmasında hareç olduğundan, suyu diş örtmə və plomblarının altına çatdırılması mümkün olmayıb zahirini yumaq kafidir və bu surətlə sahibi tahir olar."

    Nəticə olaraq, diş plombu və ya örtmə etdirmək qüslə maneə deyil. Edilən bu əməliyyat müalicə məqsədli olduğundan, başqa məzhəbləri təqlid etmək lazım deyil.

    Adam hansı məzhəbdən olursa olsun, lazım olduğunda dişlərini müalicə məqsədli olaraq plomb və ya örtmə etdirə bilər və başqa məzhəbləri təqlid etməyə də gərək qalmadan öz məzhəbinə görə dəstəmaz/ qüsl alıb, ibadətlərini edə bilər.

    Beləliklə, üzrə görə diş taxdırmaq, plomblamaq və doldurtmak caiz olub dəstəmaz və qüslün səhhətinə mane deyil. Bu müalicənin bir parçası olan keçici protezler mövzusu da bu əhatədədir. Ancaq çıxarılıb taxıla bilən dişlərin qüsldə, qarqara əsnasında çıxarılması lazımdır.

Hz. Ömərin oğulu Abdullah, qurban kəsmə mövzusunda Peyğəmbər Əfəndimizdən öyrəndiyi şəkliylə, belə deyir: Heyvan kəsərkən "Sümüyə qədər (nəfəs borusu, yemək borusu və damarlar) kəsilər, sümüyə çatınca dayanılar və heyvan can verənə qədər gözlənilər" Yəni heyvanın başı bədəndən qoparılmaz, bu səbəbdən onurğa iliyi kəsilməmiş olar. Ayrıca peysərdən kəsmək məhrum edilmişdir.

Ürəyin işində hormonlar və sinirlər rol oynayar. Lakin birinci dərəcədəki rol sinirlərindir. Bunlardan biri, beyindən çıxan, boyundan qan damarlarına paralel seyr edərək sinə boşluğundan ürəyə çatan ‘nervus vagusdur. Ürəyin atış sürətini salıcı və sıxılma gücünü azaldıcı təsir edər. Digər sinir isə ürək atış sürətini artıran və sıxılma gücünü yüksəldən ‘nervus accelerantesdir. Bu iki sinir, bir-birlərinin təsirini tarazlayırlar. Əks halda birinin təsirinin artması, digərinin təsirinin azalmasına səbəb olar. Yəni bu sinir bağının birinin təsirində qalan ürək, ya çox sürətli atacaq və ya atan sürəti, sıxılma gücü çox azalacaq hətta dayana biləcək.

Əmr edildiyi şəkildə heyvanı kəsəcək olsaq, baxın nələri təmin etmiş oluruq. ‘Nervus vagusu kəsdiyimizdən ötəri ürəyin üzərindəki yavaşladıcı təsir qalxacaq. Onurğa iliyi, heyvan can verənə qədər kəsilmədiyindən, ürək ‘nervus accelerantesin təsiriylə, sürətli və güclü atacaq. Bu səbəbdən də mümkün olan ən çox qan çölə atılmış olacaq. Bu isə qida sağlamlığı və təmizliyi cəhətdən çox əhəmiyyətlidir. Çünki mikroorqanizmlərin törəməsinə ən uyğun mühitlərdən biri canlılığını itirməkdə olan qan toxumasıdır. Əgər bədəndə çox qan qalmış isə, mikroorqanizmlər sürətlə törəyəcək, törəyən bu varlıqlar da ətin tez pozulmasına, rənginin dəyişməsinə və müxtəlif zərərlərə gətirib çıxaracaq.

İslam dini 14 əsr əvvəlindən gətirdiyi üsulla, sağlamlıq baxımından ən mükəmməl yolu seçmişdir. Bu isə elmi araşdırmalarla təsdiq edilmiş bir həqiqətdir.

Qaynaqlar:

1.Prof.Dr. Neyhan Yetkinə (İ. Ü. Baytar Fak. Fizioloji dərs qeydləri, 1988)

2.Prof.Dr. İbrahim Canan (Kutubu Sittə Müxtəsəri- 1954 nömrəli hədis).

3.Prof.Dr. Turan İnal (İ. Ü. Baytar Fak. Qida Gigiyenası dərs qeydləri, 1988)

Va aleykumussalam!

Borc vermək sədəqə verməkdən daha savablıdır. Borc alan adam bir dəfə verməz, ikinci dəfə borcunu qaytarmadığı adamdan borc istəyərsə borc verən adam gözəl bir şəkildə keçmiş borcunu hələ qaytarmadığını xatırlatmağa tam haqlıdır, hətta borcunu tələb etməyə də tam haqlıdır. Verməmək də yenə onun öz ixtiyarındadır. Amma pulu varkən yoxdur demək, yalan danışmaqdır, caiz deyildir. Borcunu qaytarmayacağından narahat olan kəs islamı qaydada girov tələb edə bilər. Hər kəsə ruzi verən Allahdır!

İslamda borclu və borc verən münasibəti necə tənzimlənmişdir?

Cavab: İstər borc kimi alınan, istərsə də nisyə maldan əmələ gələn borclar vaxtında verilməlidir. Lakin qərzi-həsəndə (qarşılıqsız verilən borc) borc verən dara düşdüyü təqdirdə, verdiyi borcu vədəsindən əvvəl də istəmə hüququna malikdir. Çünki əksər İslam hüquqşünaslarına görə qərzdə müddət şərtinə riayət etmək vacib dəyil.

Borcunu qaytarmaqda çətinlik çəkən borcluya lazımi güzəştlər edilməsi barədə ayədə bələ buyurulur:

“Əgər sizə borclu olan şəxs çətin vəziyyətdə olarsa, ona vəziyyəti yaxşılaşıncaya qədər möhlət vərin! Əgər bilmək istəyirsinizsə, (borcu) ona sədəqə olaraq bağışlamağınız daha yaxşıdır!”(Bəqərə, 2/280.)

Ancaq verməyə gücü çatdığı halda, borcunu vaxtında verməyən borc verənə zülm etmiş olur. Hədisdə bələ buyurulur:

“Varlının borcunu təxirə salması zülmdür".(Buxari, Həvalə, 1,2, İstiqraz, 12; Müslim, Müsaqat, 33; Əbu Davud, Büyu, 10; Tirmizi, Büyu, 68.)

Borc verən bu varlı şəxsdən borcunu məhkəmə vasitəsi ilə zorla ala bilər. Var-dövlətini gizlədib borcunu təxirə salırsa cəzası Allaha aiddir. Əbu Hənifəyə görə, borclu borcundan ötrü həbs edilməməli və bir ödəmə planı əsasında ödəməsi təmin edilməlidir.

Bir müsəlman istər əhtiyac səbəbilə, istərsə də sərmayəsini çoxaltmaq və daha da çox mal alaraq pul dövriyyəsini artdırmaq kimi məqsədlərlə borc altına girə bilər. Vermə gücünü aşmayan borclanmada hər hansı əngəl yoxdur. Bələ ki, Hz. Pəyğəmbər sallallahu aleyh və səlləm də zaman-zaman əhtiyac üzündən borclanmışdır. Məsələn, bir yəhudidən nisyə buğda almış və zirəhini girov qoymuşdur. (Bax. Buxari, istiqraz, 1, Büyu, 14, 33, 37, 88, Sələm, 6, Rəhn, 1; Müslim, Müsaqat, 124-126.)

Həmçinin bir bədəviyə Hz. Pəyğəmbərin üç yaşında bir dəvə borcu vardı. Bu həyvana bərabər bir dəvə tapılmadıqda, onun yərinə daha qiymətli olanın verilməsini əmr ətdi. Bundan çox məmnun olan bədəvi bələ dua etmişdir: “Sən mənə haqqımı ən layiqli şəkildə verdin. Allah da sənə mükafatını nöqsansız versin!” (Bax. Buxari, Vəkalət, 5, 6, istiqraz, 13, 67, Hibə, 25; Müslim, Müsaqat, 122.)

Qaytarmaq niyyəti ilə borc alan hər bir kəsə Uca Allah kömək ədər. Əbu Hürəyrənin (r.a) rəvayət etdiyi bir hədisdə bələ buyurulur:

"Kim qaytarmaq niyyəti ilə borc alarsa, Allah onu bu borcu verməyə nail edər. Kim də başqasının malını tələf etmək niyyəti ilə alarsa, Allah onu tələf ətdirər, verməyə nail ola bilməz.”  (Buxari, Zəkat, 18, istiqraz, 2; İbn Macə, Sədəqat, 11; Əhməd İbn Hənbəl, ll, 361)

Borclanmada niyyətin əhəmiyyəti Əbu Ümamənin (r.a) rəvayət ətdiyi bu hədisdə daha aydındır:

 “Bir şəxs qaytarmaq üçün borc alar, ancaq borcunu verə bilmədən ölərsə, Allah onun borcundan vaz kəçər və istədiyi məbləği verərək borc verəni razı salar. Bunun müqabilində qaytarmaq niyyəti olmadan borc alan kəs, borcunu vermədən ölərsə, Uca Allah ondan borc verənlərin haqqını alar.” (Kamil Miras, Təcrid-i Sarih Tərc., Vll, 273.)

Bununla birlikdə yuxarıda qəyd olunan dua və çəkindirmələr İslamda borclanmağın caiz olmadığı manasına gəlmir. Borclanmada həddi aşmamaq və vermə gücünün fövqündə borc altına girməmək tələb olunur.

Bələ ki, pəyğəmbərlikdən sonra ən şərəfli dərəcə olan şəhidlikdə, şəhidin bütün günahları bağışlanmasına baxmayaraq, borclarının bundan istisna edilməsi, İslamın insan hüquqlarına nə qədər əhəmiyyət verdiyinə dəlalət ədir.

"Ey iman gətirənlər! Müəyyən bir müddətədək bir-birinizə borc verdikdə onu yazın. Həm aranızda doğruluğuyla tanınmış yazı bilən biri yazsın. Yazı bilən biri, Allah'ın, ona öyrətdiyi kimi yazmaqdan boyun qaçırmasın da yazsın.. Qoy o yazsın, borc alan da (götürdüyü borcun miqdarını) yazdırsın, Rəbbi olan Allahdan qorxsun və borcdan heç nə əskiltməsin. Əgər borc alan ağıldan zəif və ya acizdirsə və yaxud özü yazdırmağa qadir deyilsə, qoy onun etibarlı yaxın adamı borcu ədalətlə yazdırsın. Aranızdakı kişilərdən iki nəfəri şahid tutun. Əgər iki kişi olmazsa, razı olduğunuz şahidlərdən bir kişi və iki qadını şahid tutun ki, qadınlardan biri unutduqda, o birisi onun yadına salsın. Şahidlər şahidlik etməyə çağırıldıqda boyun qaçırmasınlar. Az da olsa, çox da olsa, həmin məbləği və onun vaxtını yazmaqdan usanmayın. Bu, Allah yanında daha ədalətli, şahidlik üçün daha düzgün və şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasibdir. Yalnız aranızda gedən nağd ticarət istisnadır. Bunu yazmamağınız isə sizin üçün günah deyildir. Alver etdikdə şahid tutun. Amma katibə və şahidə zərər verilməməlidir. Əgər zərər yetirsəniz, şübhəsiz ki, bu, sizin üçün günahdır. Allahdan qorxun. Allah sizə detallarıyla öyrədir və Allah hər şeyi bilir." (Bəqərə surəsi, 282)

 Bakara suresi 282. (Müdâyene) ayetini izah eder misiniz? Burada geçen "borç verirken şahit tutun" ifadesinin hikmeti nedir?

BORÇ

KARZ

Kağız öz şəxsində müqəddəs şey deyil. Kağıza mənəvi dəyər qazandıran, üzərinə yazılan yazılardır. Necə ki üzərində ədəbsiz şəkil olan kağızları ayaq altından almaq məcburiyyəti olmaz. Amma Ayə, Hədis, dini yazılı kağızları ayaq altından alıb tapdalanmayan yerlərə qoymaq lazımdır. Bu vəziyyət, İslami bir ədəb və hörmət ifadəsidir.

İslam təmizliyə böyük dəyər verər, hətta təmizliyi imanın yarısı olaraq görər. Aydın olan, imanı kamil mənada yüksələn möminlər, gərək tualet təmizliyinə, gərəksə ondan sonrakı təmizliyə çox dəyər verərlər, ibadətlərinin də ancaq bir təmizliklə səhih olduğuna diqqət yetirərlər.

Hər kəsin haqqını bir şəxsə təsis etmək caiz olmaz. Belə ümumiyə aid yerlərdən istifadə etmə haqqı da ümumiyə aiddir. Beləliklə, kimsə ümuminin haqqını qəsb edə bilməz. Əgər bir sahili, kölgəliyi, hətta yolu qismən, yaxud tamamilə zəbt və işğal etmiş olsa, ya münasib olan kirayəsini verməsi lazımdır, yaxud da ümuminin haqqını qəsb etmiş bir haqsız olaraq cəzaya məruz qalar.

Bu kimi yeni məsələlərin həlli iki xüsusu bilməklə asanlaşar.

Birincisi: Sözünə inanılar, peşəsinin əhli bir həkimin buna ehtiyac göstərməsi.

İkincisi də: Təhlükənin ciddi olması, müalicənin başqa asan bir üsulla mümkün olmayacağına qərara gəlilməsi.

Bu iki xüsus qətilik qazandıqdan sonra orqan nəql ediləcəyi kimi, başqa haram dərmanlarla da müalicə caiz ola bilər.

Necə ki Fetavayı Hindiyye də bu hökmlər vardır:

Sözünə inanılar bir həkim xəstənin ancaq şərab içməklə müalicə olacağını, başqa yöndən müalicənin mümkün olmayacağını söyləsə, həqiqətən bu ehtimal da mövcudsa, alimlərin əksəriyyəti bu müalicənin edilə biləcəyini bildirmişlər.

Bu mövzuda İslam Fiqhində bu nəticəyə çatılmaqdadır:

İnsandan insana qan nəqli necə caizsə, orqan nəqli də eləcə caizdir. Ancaq, bu kimi mövzular üzərində İslam Fiqhində mütəxəssis olan qiymətli elm adamlarının bir araya gələrək fətva vermələri çox daha məqsədəuyğun olar.

Belə bir sözün dində əsli yoxdur. İslam belə mənasız və məntiqsiz ifadələri qəbul etməz. Bu anlayış da digər batil inanclardan İslama soxulmaq istənmiş ola bilər.

Bu məsələni Abbasi Xəlifələrindən Harun Rəşid, İmam Əbu Yusufa, soruşar:

"Gecə dırnaq kəsilə bilər?" deyər.

İmam da, "Bəli, kəsilə bilər" deyə cavab verər.

"Dəliliniz nədir?" şəklində təkrar soruşduqda, İmam,

"Xeyirli iş gecikdirilməz" tərcüməsindəki hədisi oxudu. (əl-Feteval-Hindiyyə, 5:358)

Fiqh kitablarımızda belə bir qeydə yer verilər:

"Təmiz olmayan şeyləri yemiş olan toyuq, qoyun, mal, dəvə kimi heyvanların ətləri, bir müddət tutulub dərhal kəsildikləri təqdirdə məkruhdur. Ləğv olunma  müddəti toyuq üçün üç, qoyun üçün dörd, malla dəvə üçün də on gündür. Bu heyvanlar təmiz olmayan şeylərdən ətləri iy verməyəcək miqdarda yemiş olduqları təqdirdə ləğv olunmaları lazım deyil. Ətləri məğlub yeyilə bilər."

Bu ifadələrdən bu aydın olmaqdadır: Əti yeyilən heyvanlar təmiz olmayan şeyləri yemiş olsalar da onların ətlərini yemək haram deyil, yalnız məkruhdur. Məkruhluğunun səbəbi də ətdə meydana gələn pis qoxudur.

Toyuq gübrəsi mikrobdan təmizlənildikdən sonra verilməkdə, bu səbəbdən heyvanın ətində meydana gələ biləcək pis qoxunun qabağına keçilmiş olmaqdadır. Onsuz da yuxarıdakı məsələdə keçdiyi kimi bu heyvanlar təmiz olmayan bu maddələrdən ətləri iy verməyəcək miqdarda yemiş olsalar, ətləri iyrənmədən yeyilər.

Qaynaq: Məmməd Paksu Çağın Gətirdiyi Suallar

İslam, müəyyən bir geyimi və paltarı əmr etməz. Mənsublarını müəyyən bir şəklin içinə girməyə məcbur etməz. Çünki, geyim mövsümə görə dəyişdiyi kimi, mühitə görə də dəyişə bilər. Geyimdə, yaşanan iqlimin zərurəti əsasdır. Ancaq burada İslamın əmr etdiyi bir xüsus xatirdən çıxarılmamalıdır. Hansı rəng, moda və şəkildə geyilsə geyilsən, paltar kişidə və qadında övrət yerini mütləq örtməli, dar və qısa olmamalıdır.

Övrət, qadında (əl üz xaric) bədənin bütünüdür. Kişidə isə diz qapaqla göbək arasıdır.

Bütün Müsəlmanların geyimində bu xüsusiyyət olacaq, övrət yerini mütləq örtəcək. Bu təsəttürü təmin edən bütün geyimləri İslam qəbul edər.

Əvvəl, salam barəsində açıq bir əmr olan Nisa Surəsinin 86-cı ayəsinə baxaq:

"Sizə bir salam ilə salam verildiyi zaman ona ya daha gözəl bir salam ilə və ya eynisiylə cavab verin. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyi haqqıyla hesab edər və qarşılığını verər."

    Ayənin təfsiri də qısaca belədir: Salam, möminlərin bir-birinə duasıdır və İslamın əlamətlərindəndir. "Esselamü Əleykum" və ya "Salamın əleykum" şəklində salam verən bir kimsəyə ya eyni şəkildə "Və aleykümüsselam" deyərək və ya buna "və rahmətullah" əlavə edərək daha gözəliylə cavab verilər. "Esselamü əleykum və rahmetullah" şəklindəki bir salama da ya eyniylə cavab verilər və ya "və bərəkatuh" əlavə olunar.

    Görüldüyü kimi, İslami mənadakı salamda həmişə söz vardır. Sırf işarəyə dayanan salamlaşmanın İslamda yeri yoxdur. Heç bir şey demədən yalnız başını əyərək və əliylə işarə edərək salam verən kimsəyə "Və aleykümüsselam" demək məcburiyyəti yoxdur. Onsuz da o kimsə də belə bir gözləmə içində deyil. Çünki salamın əhəmiyyətini, daşıdığı mənanı bilən kimsə salamı sünnədə keçdiyi şəkliylə verər, verdiyi kimi də qarşılıq gözləyər. Ancaq kar və dilsiz kəslərlə salamlaşarkən, qarşı tərəfin, salamın alınıb verildiyini fərq etməsi üçün dillə birlikdə əl ilə də işarə edilməlidir. (Nevevi, əl-Ezkar, s: 221)

    Bunun yanında həmsöhbət olduğumuz, birlikdə çalışdığımız, qonşuluq etdiyimiz, dostluq qurduğumuz insanların bir qisimi, təəssüf ki, başda salam olmaq üzrə bir çox İslami ədəb və ərkandan xəbərsizdir. Belə kəsləri salama alışdırmaq, həqiqətən salamın necə alınıb verilməsi lazım olduğunu öyrətmək üçün, necə salam versə versin, "Və aleykümüsselam" deyərik.

Yanğının çıxmasına səbəb olan qonşunun vəziyyətinə baxılar: Bu yanğın qonşunun laqeydlik və əlaqəsizliyindənmi çıxmış, yoxsa fərqində olunmayan bir qəza və bilinməyəcək bir vəziyyətdənmi baş vermiş? Əgər yanğın, qonşunun da əlində olmayan bir səbəbdən çıxmışsa, zərərdən məsul olmaz. Amma öz laqeydlik və əlaqəsizliyindən çıxmışsa səbəb olduğu ziyan özünə ödətdirilər.

Necə ki buna yaxın bir misalda belə deyilməkdədir: Bir kimsə tarlasında alov yandırıb yabanı ot və kolları yandırarkən qonşunun tarlasına da yanğın sıçrayıb əkinini yandırsa baxılar. Qonşu tarlası uzaqda isə, belə bir alovdan təsirlənməyəcəyi zənni ilk baxışda qüvvətli olsa, meydana gələn ziyandan məsul olmaz. Amma qonşu tarlası yaxında isə, ilk baxışda beləsinə yaxın bir yerdə yandırılan alovun oraya da sirayət edəcəyi bilinə biləcəyi halda bu alovu yandırmışsa, qonşunun yanan əkinini ödəməklə məsul olar.

Demək ki, bu kimi fəlakətlərdə səbəb olanın qəsdinə və tədbirsizliyinə baxılar.

Əti yeyilməyən heyvanların sümüklərinin un halına gətirilərək heyvan yemlərinə qatılması, yedirilməsi heyvanın ətinə və südünə zərər verməz. O heyvanın əti və südü təmizdir, yeyilər və içilər.

Bağça şərikliyinin İslam hüququndakı adı "müsakat"dır. Bu da belə təsvir edilər: Bir tərəfin ağaclarını əkərək, digər tərəfin də baxım və sulama gücünü ortaya qoyaraq meydana gətirdikləri bir şəriklikdir. Belə bir şərikliyin bəzi şərtləri vardır. Bunları belə sıralamaq mümkündür.

1. Meyvə bağçası, içində çalışıldığı zaman daha çox meyvə verməyə əlverişli olmalıdır. Məsələn şaftalı bağçasındakı ağacların öz halına buraxıldığı təqdirdə bir ton, üzərində çalışıldığı zaman isə iki ton şaftalı verməsi kimi.

2. Belə bir şəriklik, ağacdakı şaftalılar hələ xam halda ikən, yəni yetkinləşmədən və ya daha əvvəl edilməlidir. Əgər şaftalılar yetkinləşmiş və toplanmağa əlverişli bir hala gəlmişsə sırf yığdırmaq üçün belə bir şəriklik edilməz.

3. "Ağaclardan toplanan şaftalının bir tonu mənim, qalanı sənin olsun" şəklində bir ortaqlıq caiz deyil. Bağça sahibiylə ortağın hissələri yarı, üçdə bir və ya dörddə bir şəklində təyin edilməlidir.

4. Şaftalı ağaclarının şərikə təslim edilməsi lazımdır. İşi mülk sahibi ilə şərikin ikisinin birdən üzərlərinə almaları halında edilən şəriklik caiz deyil.

5. Meyvə ağaclarını sulama, arxları düzəltmə və bənzəri işləri şərikin etməsi lazımdır. Ağacın və meyvənin böyüməsi və daha çox meyvə əldə edilməsi üçün lazımlı olan gübrə xərclərini bağça sahibi ilə şərik birlikdə edərlər. Ancaq bu xərc, məhsuldan əldə edilən hissəyə görə dəyişər. Məsələn ağaclardan toplanacaq şaftalının üçdə ikisi üzərindən razılaşmışsınızsa, ediləcək xərcin də üçdə ikisini sizin qarşılamanız lazımdır. Toplanacaq şaftalıları yarı yarıya paylaşacaqsınız, xərci də yarı yarıya qarşılayarsınız.

6. Belə bir şərikliyi tək tərəfli olaraq ləğv edib pozmaq caiz deyil. Ancaq şərik xəstələnər və lazımlı olan xidməti edə bilməzsə və ya mal sahibi, sonradan şərikinin oğurluq etdiyini öyrənsə, bu vəziyyətdə şərikliyi poza bilər.

7. Məhsulu hər iki şərik birlikdə toplamalıdır. Ancaq mal sahibi öz yerinə bir işçi tuta bilər və ya şərikindən özü adına belə bir işçini tutmasını istəyə bilər, yaxud xərcini ödəyər.

8. Məhsul toplandıqdan sonra hər bir şərik öz payından sorumludur. Hər kəs öz hesabına düşəni edər və satar. Bu işi görmə imkanı olmayan şəriklərdən biri, digər şəriki öz yerinə vəkil tuta bilər.

9. Bağça sahibi, şərikini bağça ilə əlaqədar xidmətin xaricində işlətməməlidir.

10. Bağça sahibi, kifayət qədər işləmədiyi təqdirdə, şərikinin çalışması üçün məcbur edə bilər. Ancaq şəriki bir xəstəlik və bənzəri kimi bir bəhanədən ötəri çalışa bilmirsə bu vəziyyətdə məcbur edə bilməz.

Qaynaq: Məmməd Paksu Çağın Gətirdiyi Suallar

Yol qəzasındakı ölüm, yaxud yaralanmadan ötəri pul cəzası verilən günahkardan varislər və ya yaralanan zərər çəkmiş, pul alma haqqına sahib olarlar. Haramlıq bəhs mövzusu ola bilməz. Çünki İslam hüququnda qəsdən öldürmələrdə qisas, qəsdin xaricindəki öldürmələrdə isə ödəmə vardır. Yəni günahkar, zərər çəkmişə ödəmə olaraq pul ödəyər.

Ödəməni gümüşdən hesab etsələr məsələ ucuz həll olar. Qızıldan hesab etsələr cəza pulu, bir az daha yüksələr. Bu da, qarşıdakının vəziyyətinə görə hərəkət etmə imkanı vermiş olar.

Yol qaydalarına zidd hərəkət edərək birinin yaralanmasına səbəb olan kimsə də ödəmə tələb edən bir cinayət törətmiş olar.

Yol kənarındakı inşaatdan bir şeylər salan işçi, yoldan keçən birinin ölümünə səbəb olsa baxılar, inşaatda qoruyucu taxta pərdə varsa, yalnız səbəb olan işçi ödəmə ödəyər, yoxsa mal sahibi ilə müştərək olaraq ödəyərlər.

Qapısında it saxlayan adam, keçənlərin dişlənilib yaralanmasına səbəb olsa ödəmə növündən pul cəzası verilər.

Əkin tarlasına, bostan və bağçalara yaxud yeni edilən bina və evlərə heyvan başı skeleti asmanın dini bir gərəyi olmadığı əl-Fətəval-Hindiyyədə zikr edilməkdədir. Belə bir tətbiqin nəzər üçün bir tədbir olduğu ifadə edilməkdədir. Çünki bu şəkil, ilk baxışda gözə ilişəcəyindən, nəzər edəcək insanların gözünün təsiri qırılmış ola bilər. (el-Feteval-Hindiyyə, 5:356)

Qaynaq: Məmməd Paksu Çağın Gətirdiyi Suallar

Müsəlmanın, Müsəlman olmayan ölkəyə gedib orada yaşamasının caiz olması, İslami məsuliyyətlərini yerinə yetirməsi, müsəlman olmayanların adət və vərdişlərindən uzaq qalması şərtinə bağlıdır. Əgər olduğu yerdə İslami ənənələrini rahatca yaşayır, ibadət və mükəlləfiyyətlərini asanca yerinə yetirirsə, ətrafına nümunə olur, İslamın gözəlliyini göstərir deməkdir. Bu təqdirdə olduğu yerdə qalması, nümunə həyatını davam etdirməsi caizdir.

İmamı Rəmliyə vaxtilə İspaniyanın Ergun elindəki Xristian idarəsi altında yaşayan Müsəlmanların hicrət edib etməyəcəkləri xüsusu soruşulduğunda belə cavab vermişdir:

- İbadət və itaətlərini tam olaraq etdikləri təqdirdə hicrət etmələri caiz deyil. Çünki olduqları yerdə də başqalarının İslama girmələrinə səbəb ola bilərlər.

Bundan aydın olan odur ki, Müsəlman olduğu müsəlman olmayan ölkəsində İslamın gözəlliklərini şəxsində yaşayaraq göstərəcək, nümunə bir həyat yaşayacaq.

Bilindiyi kimi, İstanbulun fəthindən əvvəl Ayasofya yaxınında bir Müsəlman məhəlləsi qurulmuş, burada nümunə İslami həyat yaşayan Müsəlmanlar, Bizansın təslim olmasında böyük rol oynamışlar.

Bir Müsəlman digər Müsəlman qardaşına müxtəlif şəkillərdə köməkdə olar. Bu köməklərin bir qismi maddi şəkildə olduğu kimi, daha gözəli və təsirli olanı mənəvi köməkdir. Məsələn dualarında onun bağışlanmasını, günahının bağışlanmasını, Allahın razılığına çatmasını istər. Tahiyyatta ikən "Allahım, məni, ana-atamı və bütün möminləri bağışla" mənasında etdiyimiz dua, bunun bir müsəlmana ediləcək ən yaxşı köməyin, ona etdiyi dua etmək olaraq ifadə edən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) möminlərin mənəvi baxımdan bir-birlərinə dəstək olmalarını tövsiyə etməkdədir.

Digər tərəfdən, həyatda olan insan rəhmətə, duaya və savaba ölmüş insandan bir baxıma daha çox möhtacdır. Çünki həyatdakı adam, davamlı surətdə şeytan, nəfs və ətrafıyla mübarizə halındadır. Mömin qardaşları onun mənən imdadına çatar, duaları, ibadətləri və savablarıyla onu dəstəklərsə bu mübarizəni qazanma ehtimalı qüvvət tapar. Quran isə bu barədə ən böyük şəfaətçi və dəstəkçidir. Bir insanın din qardaşına Quranı şəfaətçi edərək dua etməsi və onun savabını bağışlaması qədər gözəl nə vardır? Belə bir köməkləşmənin olmamasını düşünmək, möminlər arasındakı mənəvi bağların, əlaqələrin mövcud olmadığını iddia etmək olar.

Bu mövzuda, başdan danışma və razılaşma əsasdır. Nə danışmış, nə razılaşmışlarsa o mötəbərdir. Heç bir şey danışmamışlarsa ortadan olması qətilik qazanar, şəxslərə yükləyə bilməzlər.

Tək, bundan kiçik qardaşların haqqı müstəsna. Əgər bu xərcləmələrin edildiyi sıralarda hələ yetkinliyə çatmamış kiçik varislər varsa onların haqqlarından kimsə xərc çıxarması edə bilməz. Hətta onlar xərcə ortaq olduqlarını söyləsələr də mötəbər olmaz. Kiçiklərin haqqları tamamilə məhfuzdur. Heç bir xərcə ortaq edilmədən hissələri ayrılar.

Bir Müsəlman qadın yoldaşından boşanmaq istəyirsə yatağını ayıra bilərmi? Ərinə baxmaya bilərmi?

Xeyr qanuni bir bəhanəsi yoxdursa, boşanıncaya qədər yatağını ayıra bilməz. Ancaq ərinin digər ehtiyaclarını görmək, yerinə yetirmək məcburiyyətində deyildir.

Bir qadın yoldaşının icazəsi olmadan islami elm öyrənə bilərmi?

Qadının həyat yoldaşından icazəsiz dini söhbətlərə getmək üçün çölə çıxması və ərinin malından icazəsiz sədəqə verməsi caizdirmi? Bir kişi xanımının dini söhbətlərə gitmesinə və ana atasıyla görüşmesinə maneə törədə bilərmi? Qadın yoldaşının bu qadağalarına itaət etməzsə günaha girərmi?

Cavab 1:

Kişi, xanımının çölə çıxmasına icazə vermədikdə, xanımını özünün öyrətməsi və atasının evinə aparması lazımdır. Bunlar qadının haqqıdır. Ər bu haqqlara maneə ola bilməz. Amma bu haqqları mümkün qədər ailə içində hüzursuzluq çıxarmadan aradan qaldırmağa çalışmaq gərəkdir.

Qadın əfəndisindən icazəsiz bir yerə getməməli, getmək zərurəti hasil olduğunda əfəndisini xəbərdar edərək razılığını almalıdır. Eyni zamanda getdiyi yerdən gec qalmayaraq evinə erkən dönməlidir.

Qadınların zəruri ehtiyaclarını çöldən təmin etmələri və lazım olan qanuni yerlərə getmələri üçün evindən çıxmağa səlahiyyəti vardır. Lakin bu səlahiyyətlərin bəziləri istisna olmaqla digərlərindən ərinin icazə və razılığının olması şərtdir.

Cənab-ı Haqq Qurani-Kərimində buyurur ki:

(Ey Peyğəmbərin xanımları, bu səbəbdən möminlərin xanımları) «(Vəqar (təmkin) ilə) evlərinizdə oturun. Əvvəlki cahiliyyət (dövrü qadınlarının qırılan tökülən, bəzəklərini göstərə göstərə) gedişi kimi getməyin. »(1)

Bir hədis-i şərifdə Peyğəmbərimiz (s.ə.s.):

«(Ey qadınlar), ehtiyaclarınızı qarşılayan olmadığı zaman, Allah Təala sizə ehtiyacınızı təmin etməniz üçün (evlərinizdən) çıxmanıza icazə vermişdir.» (2) buyurmuşdur.

Yuxarıdakı ayə və hədis-i şərifin gərəyi kimi, müsəlman qadının maddi və mənəvi ehtiyaclarını təmin edəcək, qarşılayacaq məhrəmi olan bir kimsə olmaması və ya onların əlaqəsizliyi halında, qadın əlbəttə təsəttür daxilində qanuni imkanlarla evindən çıxaraq ehtiyaclarını təmin edə bilər. Əri olan qadın isə ağasından icazəsiz evindən çıxmaz və bir tərəfə gedə bilməz.

Bir qadının əfəndisindən icazəsiz bir yerə getməsi, icazəli də olsa getdiyi yerdən geç gəlməsi kişisinə ağırlıq və nifrət verir. Bu işin bir neçə dəfəsi ər tərəfindən bağışlanılırsa da çox kərə əfv edilməyərək keçimsizliyə yol açar. Hələ ər tərəfindən xəbərdarlıq edildiyi halda qadının dinləməyərək getməsi, ağasına qarşı hörmətsiz və itaətsizliyinə görə də bütün bütün narahatlığa (narahatçılığa) səbəb olar. Belə olan qadınlar haqqında Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.) buyurmuşdur:

«Hansı qadın, ərinin icazəsi olmadan evindən çıxarsa, evinə dönənə, yaxud əri özündən razı olana qədər Allah Təalanın qəzəbi içində qalmış olur.» (3)

ibni Ömər (RA) 'dən rəvayət olunan bir hədisi-şərifdə də:

«Ərin arvadı üzərindəki haqqı: (ərindən icazəsiz evdən çıxmamasıdır. Əgər çıxarsa, əri zalım və asi bir kimsə olsa belə, evə dönənə yaxud tövbə edənə qədər Cənabı Allah və qəzəb mələkləri ona lənət edərlər).» (4)

buyurulmuşdur. Nimətu'l-İslam kitabında: "(Bir qadın ərindən icazəsiz yadları ziyarətə, toy və dərnəklərə gedə bilməz, hətta ziyarət gününün xaricində valideynlərinin belə vəlimesinə(hər hansı bir hadisə səbəbilə verilən ziyafət mənasına gəlir) ərindən icazəsiz gedə bilməz. Qadın mamaçı və ya gasil (ölüyuyan) olsa belə ərindən icazəsiz gedə bilməz. (Qaldı ki, pul almaması lazım gəlsə belə) "deyə zikr edilmişdir. (5)

Məhz onun üçün hər qadın idrak və anlayış göstərib, bu xüsuslara çox diqqət edərək riayət etməlidir.

Ancaq bu xüsuslar müstəsnadır / Qadının çölə çıxa biləcəyi hallar:

1. Bir qadın yanında məhrəmlərindən biri oğlu, oğlan qardaşı olmaq şərtiylə həcc fərzini əda üçün səfərə gedə bilər, qaldı ki, əri razı olmasın. Çünki ər haqqı, fərz-ı ayn üzərinə keçə bilməz.

2. Bir qadın atası xronik və ya ölüm xəstliyi ilə ağır xəstə olub baxacaq kimsəsi olmadığı təqdirdə, ərinin icazəsi olmasa belə gedib baxa bilər. Hələ ki, atası qeyri müsəlman olsun. Burası da var ki, yoxluq müddətində nəfəqəsi əri üzərinə lazım gəlməz. (6)

3. Bir qadın zərurətdən ötəri lazım olan məsələləri öyrənmək üçün, əri təlim edə bilmədiyi təqdirdə, elm məclisinə təsəttür daxilində gedə bilər. (7)

Qaynaqlar:

(1) Əhzab, 33/33.

(2) Buxari, Müslim. Ət-Tac: II / 851.

(3) Hatip, Muhtarul, s. 50.

(4) Tayalisi Müh. Əhadis, s. 67.

(5) Nimətü'l-İslam: s. 76.

(6) Istılahatı Fiqhiyyə: II / 174.

(7) Nimətü'l-İslam.

(Bk. Osman Qarabulud, İslamda Evlilik və Mahrəmiyyətləri, s. 298-300)

Cavab 2:

- Qadının, ərinin malından icazəsiz sədəqə verməsi caizdirmi?

Allah Rəsulu Əfəndimiz (s.ə.s.) buyurur ki:

"Qadın ərin evindən bir şey tasadduq edərsə (sədəqə versə) özü bir əcr, bir o qədər də əri və bir o qədər də xidmətçi alır və heç biri digərinin savabından bir şey əskiltməz. Ər bu savaba o şeyi qazandığı üçün, qadın da xeyrdə xərclədiyi (infaq ) üçün layiq olmuşdur. "(Əbu Davud, Büyu 84; Nəsai, Zəkat 57)

Əfəndimiz (ə.sm) Məkkənin fəthinin ardından etdiyi danışıqda da belə buyurmuşdur:

"Heç bir qadının, ərin icazəsi olmadan bir atiyyə (bəxşiş, hədiyyə) verməsi caiz deyildir." (Nəsai, Zəkat 58)

İbn Mâcə'dəki rəvayətində:

"Əri ondan məsul olduğu müddətcə heç bir qadının ərin malından, ondan icazəsiz verməsi caiz olmaz." (Nəsai, Zəkat 58)

Bir dəfə Ka'b'ın arvadı Allah Rəsuluna bir ləl-cəvahirat gətirmiş və

"Mən bunu sədəqə etdim." demişdi. Bunun üzərinə Allah Rəsulu:

"Qadının, ərindən icazəsiz onun malından verməsi caiz olmaz. Sən Kab-dan icazə aldın mı?" deyə soruşdu. O da,

"Bəli.", Dedi, amma Allah Rəsulu adam göndərib Kâ'b'da yenə də də soruşdurtdu: Onun da, "Bəli.", Deməsi üzərinə Hayra'nın tasaddukunu (sədəqəsini) qəbul etdi. [Bax. age., (zəif isnadla)]

Fiqhçilər hər mövzuda olduğu kimi, bu mövzudakı nasları da (hədisləri) topdan göz qarşısında saxlamışlar və ona görə hökm çıxarmışdırlar.

Buna görə:

1. Mənim malımdan kimsəyə bir qəpik verməyəcəksən, deyən (xəsis) ərin malından arvadı heç bir şey sədəqə edə bilməz. Necə ki qadın da ərinə belə söyləmiş olsa, o da onun malından bir şey verə bilməz., Versələr haram işləmiş və günah almış olurlar.

2. Ər hər hansı bir şey söyləməmiş olsa, arvadı onun malından adətən hədiyyə və sədəqə verilməyəcək qədər çox və qiymətli bir şeyi, icazə almadan yenə verə bilməz.

3. Ər arvadına: "Mənim malımdan, istədiyin zaman, istədiyin kəsə, istədiyin qədər verə bilərsən." kimi ümumi bir icazə vermişsə, qadın da bu mövzuda sərbəst olmuş olur. Artıq hər dəfə icazə almasına ehtiyac qalmaz.

4. Ər arvadına bu mövzuda bir şey söyləməmişdirsə, qadın da, ərin xəsis olmadığını bilirsə, adət olaraq verilməsi normal sayılan çox kiçik pul və əşyanı onun malından verə bilər. Məhz bu vəziyyətdə savab hər ikisinə də gedər.

5. Əri heç bir şey söyləməmiş olsa, ancaq verdiyini eşitdiyi zaman hirslənəcəyini bildiyi şeyləri, ondan soruşmadan verə bilməz.

İmam Nəvəvi məsələni belə açıqladığı kimi [Nəvəvinin görüşləri üçün bax. Suyuti, Zəhru'r-dilruba-alə'l-Müctəba (Sünənü'n-Nəsai) V / 50], Hənəfi fiqhçilərinin görüşü də belədir. [Hidâyə (Fəthul-Qadir ilə) IX / 292; Akkirmânî, Sərhu'l-Ərbâin, s.185]

Əssalamu alə mən ittəbə-l-hudə! Sual verərkən cavab almaq üçün öncə salam vermək lazımdır. Çünki Rəsulullah (sallallahu aleyhi va səlləm): "Salam kəlamdan öncədir, salam verməyənə cavab verməyin,"- deyə buyurubdur. Saytımızın maarifləndirmk mövqeyini nəzərə alaraq sualınıza cavab veririk.

Bələdiyyədən (və ya əlaqədar təşkilatdan) icazəsiz istifadə olunan qaçaq su, elektrik və qaz qul haqqına girəcəyi üçün caiz deyildir.

Qaçaq olaraq istifadə edilən su ilə alınan dəstəmazlar qüsllar etibarlıdır, ancaq savabı əskik olar.

Qaçaq elektrik, su və qaz istifadəsi cəmiyyət hüququnu pozan və qul haqqına təcavüz olduğundan dini baxımdan caiz olmayan bir davranışdır. Ayrıca əsas olan ibadətlərin halal / məşru ölçülər dairəsində edilməsidir.

Bununla birlikdə halal olmayan bir yolla əldə edilən və ya qaçaq qaz ilə isidilmiş suyla alınmış qüsl və ya dəstəmazla qılınan namaz səhih olub, şəxsin üzərindən (o namazı təkrar qılmaq) öhdəliyi qalxmış olar. Məsələn oğurlanan bir paltar ilə qılınan namaz etibarlıdır. Ancaq belə bir paltar ilə namaz qılmaq məkruh olduğu üçün namazın savabını azaldar.

Sualdakı mövzunu da buna görə qiymətləndirmək mümkündür.

Cənnətə girməyin şərti imandır. Bu səbəbləbir insan nəqədər yaşayırsa yaşasın iman etmədiyi müddətcə cənnətə girə bilməz.

Həyatını imanla və ibadətlə keçirən, iman və ibadəti ruhunun bütün lətifələrinə və bədəninin bütün hüceyrələrinə yerləşmiş, iman və ibadət abidəsi olan bir nurlu qocanın əlbəttə cənnətə getmə ehtimalı çox yüksəkdir.

"Beli bükülmüş yaşlılarınız olmasaydı bəlalar üzərinizə sel kimi yağacaqdı."(Əl-Acluni, Kəşful-Xafa, II / 163; Süyuti, Kənzul-Ummal, IX / 167; İmam-ı Qəzali, İhyau Ulumid-din, s . 341; Məcmauz-Zəvaid, X / 227)

buyuran Peyğəmbərimiz (s.ə.s ) imanlı və ibadətli qocaların Allah qatında nəqədər qiymətli olduğunu ifadəetmişdir.

Bəzi kitablarda uzun müddət yaşayan və həyatını iman və ibadətlə keçirən yaşlı nənə və babaların imanla qəbrə girəcəkləri göstərilir. Sizin eşitdiyiniz sözlər bu ifadələrə əsaslana bilər ..

   İslam dini iman, ibadət, muaməlat (əməllər) və əxlaq sahələrindəki prinsiplərin həyata keçirilməsini təmin etmək, bunlarla əlaqədar əmr və qadağaların pozulmasının qarşısını almaq, fərdi və ictimai həyatı bütün istiqamətləriylə islah etmək məqsədilə istər dünya istərsə də axirət həyatına yönəlmiş olan bəzi təşviq edici, həvəsləndirici, şirnikləndirici və ya daşındırıcı, qorxuducu, çəkindirici tədbirlər gətirmişdir. Bu tədbir və sanksiyaların hamısı cəza anlayışının əhatəsi daxilindədir. İslam hüququ cinayət və cəza məsələlərini "Uqubat" termini altında toplamışdır.

    İslam hüququnun ilk və ən əsaslı qaynağı olan Qur`anda Uqubat deyə ayrı bir bölüm yoxdur. Ancaq Qur`an hökmlərinin təsnif edilməsində cinayət hüququnun əhatəsinə girən mövzular, "Uqubat" adıyla bilinir və həmçinin İslam hüququnun əsas qaynaqlarından sayılan Sünnə, İcma və Qiyas yolu ilə əldə edilən cəza hökmlərini də ehtiva edir.

    Rəcm birinə daş atmaq, daşa tutmaq, daşla öldürmək, söymək, lənət etmək, qovmaq, birinin namusuna böhtan atmaq, pis zənndə olmaq mənalarına gələn bir sözdür (İbn Manzur, Lisanü’l-Arap, C. XII, Beyrut Ty. s. 226). Eyni kökdən olan "racim" isə rəcm olunan, daşlanan, qovulan və lənətlənmiş kimi mənalara gəlir. Bu söz Qur’an-ı Kərimdə bir mövzu haqqında bilmədən danışmaq (Kəhf,18/22.) və şeytanları daşlamaq (Mülk, 67/5) mənasında istifadə edilmişdir. İslam cəza hüququnda rəcm, evli və ya dul olan (muhsan) kişi və ya qadının zina etməsi halında İslam məhkəməsinin qərarı ilə daşlanaraq öldürülməsidir. 

   Zinanın cinayət olaraq görülmədiyi, əksinə təşviq edildiyi, hətta qanunlarla qorunduğu bir dünyada əlbəttəki zinaya tətbiq olunacaq cəza da qəbul edilməyəcək və bu bəhanəylə İslama hücum olunacaqdır. Zinanın necə çirkin bir əməl olduğunu bilməyən insan təbii ki, bu cinayətə görə verilən cəzanı da anlaya bilməz. Müasir dövrümüzdə, müxtəlif qurumlar, nəşriyyatlar və təşkilatlar tərəfindən zina bir cinayət olaraq görülməməkdə, əksinə təşviq edilməkdədir. Zinanın cinayət sayılmasını, azadlığın məhdudlaşdırılması olaraq qəbul edirlər. Halbuki zina, əvvəla şəxsin özünü, sonra ailəsini, sonra nəslini sonra da cəmiyyəti pozub alt-üst edir. Zinanın geniş yayıldığı cəmiyyətlərdə, ailə anlayışından danışmaq mümkün deyildir. Belə bir cəmiyyət isə zamanla yox olmağa məhkumdur. Bu gün zinanın geniş yayıldığı millətlərin ölkələrindəki əhali azalmasından necə narahat olduqları hər kəsə bəllidir. Bəzi ölkələr, iyirmi ildən sonra bu qədər, otuz ildənsonra bu qədər deyərək nüfuslarının azalacağı haqqındakı narahatçılıqlarını bildirməkdə və gəncləri evliliyə təşviq edib həvəsləndirməkdə və hətta uşaq sayına görə ailələrə ciddi şəkildə pul da verməkdədirlər. Çünki bu ölkələrdə zina geniş yayılmışdır. Bu da evliliyin önündəki ən böyük əngəldir. Zinaya açıq cəmiyyətlərdə, insanlar şəhvani istəklərini onsuz da bir şəkildə təmin etdiklərinə görə ailə qurmağa ehtiyac duymamaqda, ailə qursa belə yoldaşına sadiq qalmır və beləcə evliliklər çox qısa davam edir. 

   Zina edənlərə rəcm və ya başqa şəkildə ölüm cəzasının verilməsi sadəcə İslama xas olan bir cəza deyildir. İstər dini istərsə də bəşəri hüquq sistemlərində zina edən kəslərə ümumiyyətlə sürgündən ölümə qədər ağır cəzalar verildiyi məlumdur. Məsələn Hammurabi Qanunvericiyinə görə zina edənlər suda boğularaq öldürülürdü. Qədim Yunanıstanda da evli qadınla zina edən kişi öldürülürdü (Sadri M. Arsal, Umumi Hukuk Tarihi, İstanbul 1944, s. 128.). Digər tərəfdən Tövratda, zina edən evli kəslərə rəcm cəzası veriləcəyi hökm altına alınmışdır (Levililer, 20/10; Tensiye, 22/23.). İncildə isə, zina etmiş bir qadının rəcm edilməsi üçün Hz. İsaya aleyhissalam gətirildiyindən söz edilir [Yuhanna, 8/3-11.].

   Zina bütün səmavi dinlərdə haramdır və çox pis bir əməl olaraq qəbul edilmişdir. İslamda zina böyük günahlardan olub ismət, namus və insanın nəsil və nəsəbinə yönəlmiş olduğu üçün, cəzası da hədlərin ən şiddətlisidir. Zinanın cəzası, bu əməli işləyənin evli və ya subay olmasına, İslamın əmr və qadağalarını yerinə yetirməklə mükəlləf olub-olmamasına görə qisimlərə bölünür. Çubuqla vurmaq (cəldə), daşla öldürmək, sürgün və İslam dövlətinin verəcəyi tə'zir cəzası bunlar arasındadır. Təzir cəzası, İslam hüququnda ayə və hədislərlə həd cəzası təyin edilməmiş olan cinayət və ya bəzi əməllər üçün İslam dövlətinin sərbəst olaraq müəyyən edib tətbiq etdiyi cəzaları ifadə edir. Bu cinayətlər ya Allah haqqı ilə əlaqədar olur- üzrsüz olaraq ramazan orucunu tutmamaq, namazı tərk etmək, faiz yemək, insanların keçəcəyi yola pislik atmaq kimi, yaxud da qul haqqı ilə bağlı olur- yad qadınla zina xaricində əlaqələr qurmaq, on dirhəmdən (iki qoyun pulu) az bir malı oğurlamaq və ya qoruma altında olmayan bir şeyi almaq, əmanətə xəyanət etmək, rüşvət almaq, söymək və başqalarına əziyyət vermək kimi.

   Yüz Çubuq Cəzası- Cəldə.

   Subay kişi ilə subay qadın zina edərsə cəza olaraq hər birinə yüz çubuq vurulur.  Allah Təala belə buyurur:

"Zina edən qadın və kişidən hər birinə yüz çubuq vurun" (ən-Nur, 34/2).

   Zina cəzası tətbiq olunan kimsənin, cəmiyyət nəzdindəki etibarını qorumaq, hörmətdən salmamaq üçün, bəlkə hadisənin unudulmasını təmin etmək məqsədi ilə bir il müddətlə sürgünə göndərilməsi İslamın ilk illərində əlavə bir cəza olaraq verilirdi. Ubadə b. Samit dən (r.ə) rəvayətə görə belə demişdir: Rəsulullah (s.a.s) belə buyurmuşdur:

"Zinanın hökmünü məndən öyrənin. Allah o qadınlara bir çıxar yol göstərdi. Subayla subay zina edərsə yüz çubuq və bir il sürgün; evli ilə evli yüz çubuq və rəcm vardır "(İbn Macə, Hudud, 7; Müslim, Hudud, 12).

Ancaq bu cəza Nur surəsinin enməsindən əvvələ aiddir. Bu surə nazil olduqdan sonra subaylar üçün sadəcə çubuq, evli olanlar üçün sünnə ilə rəcm cəzası təyin olunmuşdur (əs-Səraxsi, əl-Məbsut, Beyrut 1398/1978, IX, 36 vd.).

   Hənəfilərə görə, subayların zina cəzası olan yüz çübuğa ayrıca sürgün əlavə olunmaz. Çünki ayədə sürgündən söz edilmir. Ancaq sürgün bir həd cəzası deyil; İslam dövlət başçısının səlahiyyətinə buraxılmış bir tə'zir cəzası xüsusiyyətindədir. Necə ki zina edənin tövbə edənə qədər həps edilməsi də, pis yola düşənləri bir müddət cəmiyyətdən təcrid etmək məqsədi ilə alınan tədbirdir.

   Şafii və Hənbəlilərə görə isə subayların zina cinayətində yüz çubuq və bir il sürgün birlikdə tətbiq olunur. Dəlil, sürgün bildirən hədisdir. Ancaq qadın əri və ya bir məhrəmi ilə birlikdə sürgünə göndərilir. Ayrıca sürgün yerinin səfər məsafəsindən yaxın olmaması da lazımdır. Hz. Peyğəmbər "Qadın, yanında əri və ya bir məhrəmi olmadığı təqdirdə səfərə çıxa bilməz" (Buxari, Taksir, IV, Sayd, 26, Savm, 67; Əbu Davud, Mənasik, III) buyurmuşdur.

Ölkəmizdə yayğın olan qənaətə görə insan qanı mütləq olaraq nəcis sayılmır və dolayısıyla namaza əngəl deyildir.

Lakin bu görüş elm əhlinin icmasına müxalifdir və bizə düşən avamın bu mövzuda xəbərdar edilməsidir. Beləcə nəcasətdən və namazlarını batil etməkdən qorunmuş olarlar. Eyni zamanda elm aldıqları qaynaqların ciddiliyi mövzusunda bir daha durub düşünmələrinə səbəb olmuş olarıq ki, bu üzərində çoxdan düşünmələri gərəkli olan bir məsələdir.


İmam Muhyiddin Ən Nəvəvi (631-676 h/ 1233-1277 m) bu haqda deyir:

وفيه أنَّ الدمَ نجِسٌ وهو بإجماعُ المسلمين

"Bu hədisdə qanın nəcis olduğuna dəlil vardır. Qan, müsəlmanların icmasıyla nəcisdir." 

Qaynaq: Muhyiddin Ən Nəvəvi: Sahihu Muslim bi Şərhin Nəvəvi: 3/257
Muəssəsətu Qurtuba: 1414/1994


والدلائلُ على نجاسةِ الدمِ متظاهرةٌ , ولا أعلمُ فيه خلافاً عن أحدٍ مِن المسلمين , إلا ما حكاه صاحبُ الحاوي عن بعضِ المتكلمين أنه قال : هو طاهرٌ , ولكنَّ المتكلمينَ لا يُعتَدُّ بهم في الإجماعِ والخلافِ على المذهَبِ الصحيحِ الذي عليه جمهورُ أهل الاصولِ مِن أصحابنا وغيرِهم , لا سيما في المسائل الفقهيات

"Qanın nəcis olması haqda dəlillər açıqdır. Müsəlmanlardan heç kimin bu mövzuda ixtilaf etdiyini bilmirəm. Ancaq "Əl Havi" kitabı sahibi (Əbul Hasən Əl Məvərdi) bəzi kəlamçılardan qanın təmiz olduğu görüşünü nəql etmişdir.

Lakin, əshabımızdan və digərlərindən olan üsulçuların cumhurunun üzərində olduğu doğru görüşə görə icma və ixtilafda, xüsusən də fiqhi məsələlərdə kəlamçıların sözünə önəm verilməz."

Qaynaq: Muhyiddin Ən Nəvəvi: Əl Məcmu: 2/557
İdarətut Tibəatil Muniriyyə

***

Alləmə İbn Abdil Bərr (368-463 h/978-1071 m) "Əl İstizkar" adlı əsərində bu haqda heç bir ixtilafın olmadığını deyir:

وهذا الحديث أصلٌ في غَسْل النجاسات مِن الثيابِ ؛ لأنَّ الدمَ نجسٌ إذا كان مسفوحاً ، ومعنى المسْفوح : الجاري الكثيرُ

ولا خلافَ أن الدمَ المسفوحَ رِجْسٌ نجِسٌ ، وأنَّ القليلَ مِن الدمِ الذي لا يكونُ جارياً مسفوحاً متجاوزٌ عنه

"Paltardan nəcasətlərin yuyulması mövzusunda bu hədis dəlildir. Çünki, məsfuh qan nəcisdir. Məsfuhun mənası: axan, çox qan deməkdir.

Bu nöqtələrdə ixtilaf yoxdur: 1) Məsfuh qan pis və nəcisdir, 2) Az olduğu üçün axmayan qan bu hökmdən müstəsnadır."

Qaynaq: İbn Abdil Bərr: Əl İstizkar: 3/204
Qahirə: 1414/1993

***

Məşhur müfəssir Əbu Abdillah Əl Qurtubi (600-671 h/1204-1274 m) mövzumuz barədə deyir:

اتفقَ العلماءُ على أن الدمَ حرامٌ نجِسٌ

"Qanın haram və nəcis olduğu mövzusunda alimlər ittifaq etmişlər."

Qaynaq: Əbu Abdillah Əl Qurtubi: Əl Cami li Əhkəmil Quran: 3/30
Beyrut: Ər Risələ: 1427/2007

Təliq: Müfəssirlərdən Əbu Hafs Ömər "Əl Lubəb fi Ulumil Kitəb", Xazin "Lubəbut Təvil fi Məanit Tənzil", Əbu Bəkr İbnul Arabi "Əhkəmul Quran" adlı kitablarında qanın nəcisliyi haqda icma nəql etmişlər.

***

Hənəfi alimlərindən Bədruddin Əl Ayni (762-855 h/1361-1451 m) "Əl Hidəyə"adlı əsərin şərhində deyir:

ونجاسته مُجمَعٌ عليها بلا خلافٍ وهو حجةٌ قطعيةٌ ، والمرادٌ مِن الدمِ الدمُ المسفوحُ

"(Qanın) Nəcis olması üzərində icma edilmiş, heç bir ixtilafın olmadığı məsələdir. Bu isə qəti dəlildir. Qandan murad axan qandır."

Qaynaq: Bədruddin Əl Ayni: Əl Binəyə fi Şərhil Hidəyə: 1/737
Darul Fikr: 1411/1990

***

Qanın nəcisliyi haqda icma nəql edənlərdən biridə məşhur Zahiri alimi İbni Hazmdır (384-456 h/ 994-1064 m). O, icma edilən mövzuları topladığı "Məratibul İcma" adlı əsərində deyir:

اتفقوا على أنَّ الكثيرَ مِن الدمِ أيُّ دمٍ كانَ - حاشا دمِ السمكِ ، وما لا يسِيل دمُه - نجسٌ

"(Alimlər) ittifaq ediblər: Nəyin qanı olursa olsun, çox miqdarda qan nəcisdir. Balıq və qanı axmayan canlıların qanı bu hökmdən müstəsnadır."

Qaynaq: İbni Hazm: Məratibul İcma: 23
Beyrut: Darul Əfaqil Cədidə: 1402/1982

 —

NƏCASƏT VƏ DAMLA PROBLEMİ

Bu yazıda toxunmaq istədiyimiz iki önəmli məsələ vardır.
Birincisi təbii ehtiyacın dəf edilməsi zamanı nəcasətin üzərimizə bulaşması. 
Digəri isə ehtiyac dəfindən sonra gələn damla problemidir.
Bir çox müsəlmanın bu mövzuda sıxıntıyla qarşılaşdığını nəzərə alaraq bu haqda kiçik həcmli bir yazını sizə təqdim edirik.


1. Nəcasətdən qorunmaq.

Ümümən və xüsusilə də təbii ehitiyacın dəfi zamanı nəcasətin üzərimizə bulaşmasından qorunmaq vacib olan əməllərdəndir. Müsəlmanlardan bir qismi buna yetərincə önəm verməsədə, nəcasətdən qorunmamaq qəbir əzabına, şərtləri yerinə gəlmədiyi üçün namaz kimi ibadətlərin boşa çıxmasına səbəbdir.

Elə isə dəf zamanı qorunmanın yolları nələrdir?

1 ) Bədəndən ixrac edilən suyun sıçramasını minimuma endirmək. Bu da aşağıdakı şeylərlə olar:
a ) Bəvlin bədəndən minimum təzyiqlə çıxarılması. Ehtiyacın dəf edilməsi son ana buraxılarsa və ya dəf zamanı cinsiyyət organı ereksiya halında olarsa bu bəvlin bədəndən yüksək təzyiqlə çıxmasına səbəb olar. Elə isə dəfi bu iki halda həyata keçirməmək lazımdır.
b ) Məsafəni qısaltmaq. Yəni, ehtiyacı oturaraq dəf etmək. Çünki, ayaqda dəf edilən ehtiyacın müasir wc – lərdə üzərinizə sıçramaması mümkün deyil! 
Seçmə imkanınız olduqda dərin wc – lərin seçilməsi də bu maddəyə daxildir.
c ) İç dərinliyi fərqli olan wc – lərin daha dərin tərəfini seçib, ehtiyacı dərin qismə etmək və beləcə sıçrayan damlaların geri dönərək üzərimizə bulaşması ehtimalını minimuma endirmək.
d ) Səthin sıçratma gücünü azaltmaq. Bunu ehtiyac dəfindən öncə wc içərisinə bir miqdar su tökərək təmin edə bilərsiniz. Üzərində su təbəqəsi olan sərt maddələrin sıçratma gücü nisbətdə daha azdır.
e ) Bəvlin wc səthinə ən az sıçrama verəcək bir bucaqla təmas etməsini təmin etmək. Bu da wc – nin ortasına deyil, sağ və ya sol divarına, bəvlin dik bir şəkildə deyil, divarın tamamına toxunaraq, sıçramasını azaltmaqla həyata keçirilir.
Həmçinin yuyunmadan öncə wc içinə su tökülməsi həm üzərinizə bir şey sıçramasının bir miqdar da olsa qarşısını alar, həm də üzərinizə sıçraya biləcək şeyin xalis nəcis deyil nəcis qarışmış su olmasını təmin edər.

2 ) Nəcasətin tərliklərdən bulaşmamasını təmin etmək. Nəcasəti üzərimizə bulaşdıran şeylərdən biri də tərliklərdən düzgün istifadə edilməməsidir. Bunu da aşağıdakı şəkildə qruplaşdıra bilərik.
a ) Tərliklərin ayağın yerə dəyəcəyi şəkildə incə və ya kiçik olması.
b ) Tərliklərin ayaqdan çıxarıldıqdan sonra, bir biri üzərinə düşəcək və ya tərs şəkildə buraxılması və beləliklə nəcasətin tərliyin ayağa dəyən qisminə bulaşdırılması.
c ) İçəriyə xas olan tərliklərlə evin içində gəzilməsi.
Tərliklə əlaqəli olan xətalar, digərlərindən fərqli olaraq fərdi deyil ümumidir. Yəni ev əhlinin tamamı bu xüsuslara diqqət etmədikcə nəcasət sıxıntısı davam edər.

3 ) Nəcasətin bulaşacağına ehtimal verdiyiniz yerlərin asan təmizlənə bilməsini öncədən təmin etmək. Məsələn wc – yə corabsız girdiyiniz zaman ayağınızın iç qisminə nəcasət bulaşsa belə onu rahatlıqla yuyub təmizləyə bilərsiniz. Həmçinin, bu üzərinizə nəcasət bulaşdığını hiss etməkdə də sizə kömək edər.

Saydıqlarımızın bir qismi üzərimizə vacib olan, bir qismi isə nəcasət mövzusunda ehtiyata riayət etmək baxımından uyğun olan tədbirlərdir.
Lakin, hər bir müsəlmanın fiqh kitablarında müvafiq babları incələsməsi, bu mövzuya vaqif olması lazımdır ki, tədbirdə həddi aşıb vəsvəsələrə məruz qalmasın.


2. “Damla” problemi.

“Damla”dan qəsdimiz ehtiyac dəfindən sonra kanallarda qalan bəvlin, yaxud vədi kimi maddələrin özlüyündə ifraz olaraq alt paltara bulaşması və dəstəmazı pozmasıdır. Bir çox müsəlman üçün məşəqqət qaynağı olan bu problemin qismən də ola həlli üçün bəzi tədbirlər mövcuddur. 
Bildiyimiz kimi, damlanın bizim üçün meydana gətirdiyi iki məşəqqət vardır: birincisi paltara nəcasət bulaşması, ikincisi isə dəstəmazın dəfələrcə yenilənməsidir. Elə isə bu problemlərə qarşı nə kimi tədbirlər alına bilər.

1. Damlanın çıxışına yönəlik profilaktik tədbirlər. Yəni istənməyən damlanın ixrac edilməməsini təmin edərək həm nəcasət, həm də əlavə dəstamaz məşəqqətindən xilas olmaq. Damla ixracının aşağıdakı səbəbləri vardır ki, onlardan çəkinmək gərəklidir:
a ) Ehtiyac dəfinin son ana buraxılması. Bu halda bəvl kisəsi tam boşalmaqda çətinlik çəkir və kanallarda qalan artıqlar bir müddət sonra ixrac edilir. Bunun qarşısını almaq üçün ehtiyac normal səviyyədə olduğu halda onun dəf edilməsi lazımdır.
b ) Düzgün oturmamaq. Bəzi insanlar dəf zamanı bəvl kisəsini təzyiq altında buraxacaq bir şəkildə oturmazlar bu da həm tam boşalmama, həm də damla probleminə səbəb olur. Bunu xüsusən avpora tərzi wc – lərdə (Alafranga) müşahidə etmək mümkündür. Bu tərz wc – lər qeyri təbii olmaları səbəbilə həmçinin bir çox xəstəliyin qaynağıdır. 
c ) Dəf zamanı tələsmək. Dəf zamanı tələsən insan kanalların tam boşalması üçün yetərli vaxtı, ki bu təxminən iki dəqiqədir gözləmir və nəticədə damla problemiylə üzləşir.
d ) Kanalların sığanmaması. Bəzi insanlar da kanallarda qalan bəvlin ixracı üçün dəf sonrası üzvlərini sığamazlar. Halbuki, hədislərdə üzvün tək sayda sığanması tövsiyə edilmişdir. Sığama əməliyyatı sol əllə, kanalın əllə hiss edildiyi ən uzaq nöqtəsindən başlayaraq zirvədə bitməlidir. Bu məqam təmizlikdə xüsusi önəm kəsb edir!
e) Kanalın ön tərəfinə yaxın artıqların buraxılması. Tualet kağızı və bənzəri şeylərlə qurulama zamanı kağız kanalın ön tərəfində qalan nəcasəti özünə çəkər. Beləliklə nəcasətin ixrac olma ehtimalı azalmış olar.
f) Üzv əzələlərinin boş olması. Bu müəyyən yaş dövründən sonra qarşılaşılan problemlərdəndir. Hər bir əzələ kimi bu əzələlərin də möhkəmlədilməsi mümkündür. Bunun ən sadə yolarından biri məhz dəf zamanı bəvlin bədəndən ixracını dəfələrlə durdurmaq və yenidən başlatmaqdır. Bu vəsiləylə əzələlərdəki boşluq problemi qismən də olsun aşılmış olar. Bu mövzuda daha geniş bilgi üçün müvafiq tibb kitablarına baş vurula bilər.
g ) Ehtiyac dəfindən dərhal sonra ağır şeylər qaldırılması, ani hərəkətlər və səcdə kimi vəziyyətlər. Damla problemi yaşayanların bu kimi şeylərdən çəkinməsi, məsələn ehtiyacını namazdan həmən öncə deyil bir müddət əvvəl dəf etməsi lazımdır.
Həmçinin bu mövzuda profilaktik məqsədlə əməl edilməsi gərəkli olan digər məqamlar var:
h ) Ehtiyac dəfi tamamən bitmədən öskürmək kanalda qalan artıqların ifrazına yardım edən səbəblərdəndir.
i ) Dəf bitdikdən sonra beyindən gələn əmrlə üzvün əzələlərini daxildə sıxıb damlanı geri çəkmək. Bu, damlaya əngəl olma xüsusunda ən effektiv yollardan biridir. 
j ) Damlaların istənilməyən ifrazına əngəl olma yollarından biri də dəf sonrası üzvün aşağı baxacaq şəkildə deyil yuxarı baxacaq şəkildə buraxılmasıdır. Beləliklə istənməyən damlalar ifraz olmaqda çətinlik çəkərək geri dönərlər.

2. Damlanın paltara bulaşmasına yönəlik profilaktik tədbirlər.
Alınan tədbirlərə rağmən hələdə damla və ya məzi probleminiz varsa, bunun paltara bulaşması da sizin üçün ikinci bir problem olar. Lakin, paltarın bu damlalardan qorunması damla çıxışını əngəlləməkdən daha asandır.
Bunu üzvünüzün bir qismini incə selofanla örtərək, onun üzərinə də xalq arasında “pul rezini” olaraq tanınan rezini keçirməklə edə bilərsiniz. Selofanın altına salfetka qoyulması gigiyenik cəhətdən daha uyğundur.
Beləliklə damla özlüyündə ixrac olsa belə paltarınıza bulaşmayacaq. Ehtiyac anında bu selofanı çıxararaq təmiz paltarla namaz qılmış olacaqsınız.

Əbu Hureyrədən (رضي الله عنه) rəvayət edildiyinə görə, Allah Rəsulu ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

Ramazan (ayı) orucunu bir vəya iki gün (oruc tutmaq) ilə qarşılamayın. Ancaq oruc tutma adəti olan adam, o orucu tutar (tutsun). [1]

İzahı:

İmam Əhməd (رضي الله عنه) və Kütüb-ü sittə sahibləri [ Buxari, Muslim, Tirmizi, Əbu Davud, Nəsai, İbn Macə ] də bu hədisi rəvayət etmişdirlər.

İmam Tirmizi ( رحمه الله) bu haqda belə deyir:

Bu hədis, həsən-səhihdir. Elm əhlinin tətbiqatı da bu yöndədir.

Alimlər, Ramazan ayı girmədən əvvəl, Ramazan ayını qarşılamaq niyyəti ilə, müsəlmanların oruc tutmağa tələsməklərini, məkruh saymışlar.

Əgər bir kimsə, oruc tutmağı adət etmiş olub, o gün də onun adətinə rast gələrsə, alimlər, onun oruc tutmağında bir beis görməmişlərdir."

Hakim ( رحمه الله) , Beyhaqi ( رحمه الله) , İbn Hibban ( رحمه الله) , İbn Xuzeymə ( رحمه الله) və Darakutni ( رحمه الله) də bu hədisi rəvayət etmişlərdir.

----------------

Not: Həsən-Səhih hədis nə deməkdir? Bu ifadənin istifadə edilməsinin səbəbi budur:

Bu hədisin 2 sənədi olur. Biri-həsən, digəri isə, səhih. Belə olan hədis, səhih hədisdən daha qüvvətlidir. Çünkü səhih bir isnadı olduğu kimi, onu qüvvətləndirən həsən bir isnadı da olur.

Müctəhid kimsə, o isnadın səhih və ya həsən olduğu xüsusunda tərəddüd ettiyi üçün, bu təbiri istifadə etmiş olur. Bu təqdirdə, tərəddüdü ifadə edən kəlimə, cümlədən atılmış olur. Çünki təbir belə olmalı idi:

"Bu, həsən və ya səhih bir hədisdir." Təbir, əgər bu mənada istifadə edilmişdirsə, belə olan hədis, səhih hədis qədər qüvvətli sayılmaz.

------------------------

Əl-Mənhəl əsərinin müəllifi isə, Şaban ayının sonunda Ramazan ayını qarşılamaq üzərə oruc tutmağın qadağan edilməsinin hikməti haqqında belə deyir:

Bunun hikməti budur:Ramazan orucuna güclü və rahat olaraq başlamaq üçün, istirahət etmək lazımdır. Oruc isə, bu istirahəti əngəlləyir.

Bəzilərinə görə isə, bunun hikməti:Fərz olan Ramazan orucunun, nafilə oruca qarışmasıdır. Çünki xalq, o kimsənin oruc tutması səbəbi ilə hilalın göründüyünü zənn edərək, oruc tutabilərlər."

Oruc tutmağı adət edən kimsələrin, adətləri yönü ilə, o gün oruc tutmalarının caiz görülməsinin hikməti: Adətinə riayət etməsinə imkan verməkdir. Çünki ibadətin ən fəzilətlisi, az da olsa, davamlı edilənidir. Digər tərəfdən, alışdığı bir şeyi tərk etməsi, insana çətin gəlir."

Bu hədis, cumhurun dəlilidir. Cumhura görə, oruc tutmağı adət edən kimsələr xaric, Ramazandan öncəki bir və ya iki günə təsadüf edən günlərdə oruc tutmaq, məkruhdur.

Bu görüş: Hz.Ömər (رضي الله عنه) ,Hz.Əli (رضي الله عنه) , Ammar bin Yasir (رضي الله عنه) , Huzeyfə (رضي الله عنه) Abdullah bin Məsud (رضي الله عنه) kimi səhabələrdən və Səid b. əl-Museyyeb ( رحمه الله) , Şabi ( رحمه الله) , Nəxai ( رحمه الله) , Həsən əl-Basri ( رحمه الله) və İbn Sirin ( رحمه الله) gibi tabiunlardan da rəvayət edilmişdir.

Hədis, Ramazandan bir-iki gün öncə oruc tutmağı qadağan etməklə kifayətlənmişdir. Çünki Ramazanı qarşılamaq üçün, əksəriyyət etibarı ilə, Ramazandan bir iki gün öncə oruc tutmaq, istənilə bilər. Bu istəyin ortadan qaldırılması, ön görülmüşdür.

Adəti o günə rastlayan kimsə isə, bu qadağadan istisna tutulmuşdur.

Qəza və kəffarət orucları, alimlərə görə, adət orucu hökmünə tabe tutulmuşdur.

[1]. İbn Macə ( رحمه الله): Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu'-Siyam: Adət etdiyi oruca rastlayandan başqasının Ramazandan (bir-iki gün) öncə oruc tutmasının qadağan olması haqqında gələn hədislər babı, hədis no: 1650

Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur. Bol, gözəl və mübarək həmd, Rəbbimizin sevib razı olduğu şəkildə, Ona olsun. Salat da:

• Onun qulu və elçisi;

• Peyğəmbərlərin sonuncusu;

• Müttəqilərin imamı;

• Müstəqim din və dəstəklənib qorunan şəriətlə göndərilən,

• içində, qiyamətə qədər haqq üzərə olub onları tərk edənlərin, özlərinə heç bir zərər verə bilməyəcəyi qrup mövcud olan bir ümmətə sahib olan (ibn Macə, Sünən, hədis no: 6)

Muhammədə olsun.

---------------------------

Günümüzdə,

• imam Əhmədin, ya da məşhur digər imamların məzhəblərinə mənsub bəzi kimsələrin, fərqli məsələlərdə, məzhəblərin xaricinə çıxmalarını qəribsədiyimin, bəzi kimsələr tərəfindən qərib qarşılandığı; və

• belə edən kimsənin qəribsənməməsi gərəkdiyi; və

• belə bir iş tutan şəxsin:

1. Özünə zahir olan haqqa (yəni öz ağlına haqq olaraq görünən hökmə); ya da

2. Başqa bir müctəhidə

tabe olan bir müctəhid ola biləcəyi,

dolayısı ilə də, qəribsənməməsi gərəkdiyi yönündə, qulağıma iddialar gəlib çatdı.

---------------------------

"Yardım, Allahdandır. Özündən yardım istənilən Odur. Təvəkkül Onadır. Güc və qüvvət ancaq Onunladır." deyərək bunu söyləyirəm:

Heç şübhəsiz, Allah Taala, bu ümmətin dinini, başqa heç bir ümmətin dinində görülməmiş şəkildə qorumuşdur. Çünki bu ümmətdən sonra -daha əvvəlki peyğəmbərlərin dinlərində görüldüyü üzərə- dində pozulan şeyləri yeniləyəcək bir peyğəmbər gəlməyəcəkdir. Halbuki, əvvəllər, hər bir peyğəmbərin dini pozulduğunda, ardından başqa bir peyğəmbər gəlib Onun dinini yeniləmişdir. Bu dinin qorunmasını isə, Allah Taala, şəxsən üstlənmiş, hər dövrdə, həddi aşanların təhriflərinə, yalançıların uydurmalarına və cahillərin təvillərinə qarşı duracaq din daşıyıcıları var etmişdir.

Allah Taala, belə buyurur:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا ٱلذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَـٰفِظُونَ

"Şübhəsiz ki, Zikri Biz nazil etdik, əlbəttə, Biz də onu qoruyacağıq." (Hicr/9)

Allah Taala, kitabını qorumağı Öz öhdəsinə götürmüşdür. Onun ləfzlərinə hər hansı əlavələr etməyi, ya da ləfzlərindən əskiltməyi, heç kim bacara bilməmişdir.

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), Öz dövründə, ümmətə asanlıq olsun deyə; əzbərlənib öyrənilə bilməsi üçün, Quranı fərqli hərflər üzərə oxumuşdur. Çünki aralarında gənci-yaşlısı, qızı-oğlanı; heç kitab oxumamış olanları da var idi. Ubey b. Ka'b'ın hədisində və daha başqasında keçdiyinə görə, əzbərdə özlərinə 7 hərf üzərə oxutmaq üçün, ruxsat tələb etdi.

Sonra İslam geniş torpaqlara yayıldı. Müsəlmanlar bir-birilərinə çox uzaq olan ölkələrə dağıldılar. Onlardan hər bir qrup, Quranı, özlərinə çatan hərf üzərə oxuyurdular. Bax o vaxt, Quranın hərfləri üzərində ixtilaf etdilər. (Həcc) mövsümündə, ya da başqa bir vaxtda, bir araya gəldiklərində də, Quran xüsusunda çox ixtilafa düşdülər.

Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələri, Osman'ın xilafəti dövründə, bu ümmətin də daha əvvəlki ümmətlərin öz kitabları mövzusunda ixtilafa düşdükləri kimi bölünməsindən duyduqları narahatlıq ilə, ümmətin tək hərf üzərində birləşməsi xüsusunda ittifaq etdilər. Maslahatın bunu gərəkdirdiyində, qərar qıldılar. Mushaflardan, bu hərf üzərə olanlar xaricindəkiləri yandırdılar. Bu, möminlərin əmiri Osman (radiyallahu anh)'ın etdiyi, Əli, Huzeyfə və səhabənin iləridə gələnləri tərəfindən təriflənən gözəlliklərindən biridir.

• Ömər (radiyallahu anh), Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) dövründə bir ayət mövzusunda, Hişam b. Hakim b. Hizam'ı çox sərt bir şəkildə qəribsəmişkən;

• Qurandakı (hərflə bağlı) ixtilaf səbəbilə, Ubey b. Ka'b, -özündən xəbər verdiyi üzərə şübhəyə düşmüşkən;

• Bəziləri Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in vəhy katibliyini etdiyi halda, iman qəlblərində qüvvətli olmadığı üçün, bu hərf məsələsindən ötürü dindən dönüb mürtəd olaraq ölmüşkən;

• Bütün bunlar Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in dövründə meydana gəlmişkən;

Quranın ləfzlərindəki ixtilaf mövcud qalsaydı, ümmət haqqında, görəsən nə umulardı?!

Bu səbəblə, alimlərin cumhuru, Osmanın müsəlmanlar üzərində birləşdirdiyi bu hərf xaricində bir hərflə oxumağı tərk etmişdirlər. İçlərindən ancaq bir qrup buna ruxsat vermişdir. Əhməd və Malikdən

-həm namazda, həm də namaz xaricindəmi, yoxsa sadəcə namazın xaricindəmi oxuna biləcəyi yönündəki ixtilafla bərabər-

bu yöndə rəvayət gəlmişdir

İstənilən halda:

Ümmət,

-əgər bir şəxs, ibn Məsud qiraəti, ya da üzərində icma edilmiş bu Mushafa müxalif başqa bir qiraətlə oxuyar, bu hərfin Osmanın, ümməti üzərinə toplamış olduğu Zeydin hərfilə oxumaqdan əvla olduğunu iddia edərsə,-

bu şəxsin, zalım, həddi aşmış, cəza üzərinə haqq olan biri olduğu xüsusunda ixtilaf etməmişdir. Bu, 2 müsəlmanın üzərində ixtilaf etmədiyi bir məsələdir.

İxtilaf mövzusu olan şey isə, bu nöqtədir:

İbn Məsudun, ya da başqa birinin hərfilə oxuyar, ancaq ibn Məsudun hərfinin, Osmanın mushafına müxalif olduğunu etiraf edərsə, nə olar?!

Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in sünnətinə gəlincə, başlanğıcda, o da, Quranın əzbərləndiyi kimi əzbərlənirdi. Alimlərdən bəziləri, Mushaf kimi onu da yazarkən, bəzisi yazılmasını nəhy edirdi. Şübhəsiz ki, insanlar əzbərləməkdə çox fərqli səviyyədədirlər. Səhabə əsrindən sonra, bidətlər ortaya çıxdı. Dinə, dindən olmayan şeylər əlavə etdilər. Məqsədli olaraq Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in üzərinə böhtan atdılar.

Allah Taala isə, sünnətin içinə girən yalanları, əslsiz şeyləri və yalnışları ayırd edən topluluqlar var etmişdir. Onlar ki, bu mövzunu (hədisləri, yalanları, uydurmaları və s.) ən mükəmməl şəkildə əzbərləmiş və qeydini tutmuşlardır.

Alimlər daha sonra, bu sahədə, əsərlər də təsnif etdilər. Hədis və elmləri sahəsində təlif edilmiş kitablar yayıldı. Səhih hədis mövzusunda insanlar, 2 imam:

• əbu Abdullah əl-Buxari; və

• əbu'l-Huseyn Muslim b. əl-Haccac əl-Quşeyri'nin

(Allah hər ikisindən razı olsun) kitablarına etimad etdilər. Onların ikisinin kitablarının arxasından da, xüsusilə:

• əbu Davudun "Sünən"i;

• əbu İsa Tirmizinin "Cami"i;

• Nəsainin "Sünən"i

ardından da, digər sünnət kitablarını qaynaq etdilər.

Səhih sahəsində, 2 şeyxin səhihləri xaricində, başqa səhihlər də təsnif edilmiş, ancaq bunlar, 2 şeyxin Səhihləri dərəcəsinə çata bilməmişlərdir. Bu səbəblə, alimlərin bəziləri, "Müstədrək" adını verdiyi kitabını, bu ikisinin dərəcəsində görəni qəribsəmişdilər. Hətta bəzi hafizlər, bu kitabda 2 şeyxin şərtinə uyğun tək bir hədis belə olmadığını müdafiə etmişdilər. Başqaları isə, bu iddiaya müxalifət edərək, belə demişlərdir:

"Onun içində, çoxlu səhih hədislər vardır."

İşin əsli isə, belədir:

"İçində çox sayda səhih hədis vardır. Ancaq bu hədislər, 2 şeyxin deyil, əbu İsa'nın və onun kimilərin şərtinə uyğundur."

Əslində, 2 şeyxin tərk etdiyi (səhih) hədis sayı, çox azdır. Tərk etdikləri bu hədislər də, içində gizli illət mövcud olan hədislərdir (yəni içində gizli illət olduğu üçün tərk etmişlərdir).

Ancaq illətləri onlar kimi bilib kontrol edə bilən kimsələrin azlığı və uzaq dövrlərdə də yaşamış olduqlarından dolayı, bu 2 şeyxin kitablarına etimad edilib güvənilən və müraciət edilən olmuşdur.

Bu ikisinin ardından da, daha əvvəl işarət edilən digərlərinə istinad edilmişdir. Bunlardan sonra isə, artıq bu sahədə, mütəxəssis olduğu, mövzuya vaqifliyi və məlumatları ilə məşhur kimsələr xaricində, -ki, onlar da çox azdırlar-, səhih də, zəif də qəbul edilmədi.

Qalan digər insanlara gəlincə, onlar da, işarət edilən kitablara etimad edib bu kitablara bağlı qalmaqla kifayətlənirdilər.

Hökmlər, haram və halal məsələlərinə gəlincə, səhabələrin, tabiinin və özlərindən sonra gələnlərin, bu məsələlərin bir çoxunda, daha çox ixtilaf etdikləri mövzusunda şübhə yoxdur. Əvvəlki əsrlərdə, elm və dinlə məşğul olan hər kəs, bu məsələlərdə özünə haqq görünən yöndə fətva verirdi. Ancaq içlərindən cumhura müxalifət edənlər də, alimlər tərəfindən yox sayılırdı. İbn Abbas (radiyallahu anh)'ın fərqli və ayrıldığı məsələlərdə, yox sayıldığı kimi.

İbn Abbasa tabe olanların görüşləri isə, (elm əhlincə) ibn Abbas'ın görüşlərindən daha çox yox sayılmış, qəbul görməmişdir. Hətta ibn Cureyc, Basraya gəldiyində, insanlar onun məscidə girdiyini gördüklərində, əllərini qaldırıb fərqli məsələlərdə, ibn Abbasın əshabından alıb mənimsədikləri görüşlərin müxalif görüşlər olmasından ötürü, ona (ibn Cureycə) bəd dua etmişlərdir. Hətta ibn Cureyc, onların yanından ayrılmadan, bu görüşlərin bəzilərindən dönmüşdür.

O vaxtlar, insanlarda din və təqva yönü daha qalib idi. İçlərindən birinin elmsizcə danışmasından, əhil olmadığı halda, özünü söz sahib qılmasındansa, belə kimsələr onları tətmin edirdi.

Daha sonra din və təqva azaldı. Din haqqında danışanlar və özlərini söz sahibi qılanlar artdı. Əgər sonrakı dövrlərdə də hal, başdakı hal üzərə davam etsə, yəni hər kəs özünə nə haqq görünürsə, o doğrultuda fətva versəydi, şübhəsiz dində intizam pozular, halal haram, haram da halal olar, hər kəs istədiyini söyləyərdi.

Nə var ki, Allah Subhənəhu və Taala'nın hikməti:

• sahib olduqları elm və dirayət;

• hökm və fətvalar mövzusunda, elm mərtəbələrindən çatılması məqsəd olan nöqtəyə çatdıqları

xüsusunda, haqlarında ittifaq olan, görüş və hədis əhlindən insanlara öndər təyin edilməsilə, dinin intizamlı şəkildə yazılıb zəbt edilməsini və qorunmasını gərəkdirmişdir.

Beləcə insanlar, fətvalar mövzusunda onlara etimad etmiş, hökmlərin bilinməsində onlara müraciət etmişlərdir. Allah, bu imamların məzhəblərini qeyd edib qaydalarını yazacaq, hətta içlərindən hər bir imamın məzhəbini, üsullarını, qaydalarını və mövzuların bölmələrini tənzim edəcək bəzi kimsələr var etmişdir. Ta ki, hökmlərə müraciət edilsin və halal-haram məsələlərində, söz yerində olsun.

Bu, Allah Taalanın, mömin qullarına bir lütfü və bu dinin qorunmasında gözəl yardımlarından biridir. Əgər belə olmasaydı, insanlar:

• hər bir axmaq;

• özündə olmayan bir şeyi özündə varmış kimi göstərən;

• öz görüşünü bəyənən;

• insanlara qarşı cürətkar;

• coşqun

kimsədən nə qəribəliklər görərdilər?!

Elə ki, belə bir kimsə, özünün:

• imamların imamı;

• ümmətin doğru yol göstəricisi;

• etimad edilməsi gərəkli olan tək mərcii (müraciət ediləcək yer)

olduğunu iddia edərdi. Nə var ki, Allahın lütf və kərəmilə, böyük bir məsələ olub təhlükəsi də çox olan bu mövzuda, qapılar bağlanmış, bu böyük məfsədətlərin qarşısı alınmışdır.

Bu, Allah Taalanın, qullarına lütfündən, gözəl yardımlarından və ümumi şəfqətlərindəndir. Ancaq buna rəğmən, ictihad dərəcəsinə çatdığını iddia edib, bu imamlardan heç birini təqlid etməyib nümunə almayaraq, elm sahəsində danışanlar, hələ də mövcuddur. İçlərindən bəziləri, belə bir kimsənin iddia etdiyi şeydə, haqlılığı ortaya çıxınca, ona cəvaz verir. Bəzisinin isə, sözü rədd edilib bu iddiasında yalanlanmışdır.

Bu dərəcəyə çatmayan digər insanlara isə, ancaq bu imamları təqlid etmək və ümmətin qalanının girdiyi çərçivəyə girmək düşər.

Özündə olmayan şeyi özündə varmış kimi göstərən bir axmaq, bir gün belə deyərsə:

"Necə ola bilər ki, insanlar, sadəcə bəlli alimlərin sözlərinə bağlı qalmağa məcbur tutulub ictihaddan ya da başqa din imamlarını təqliddən əngəllənə bilərlər?"

Ona belə deyilər:

Səhabələr (radiyallahu anhum), insanları, Quran hərflərindən bir hərf üzərə toplayıb bütün ölkələrdə bu hərf xaricində bir hərflə qiraəti qadağan etdikləri kimi əngəllənərlər. Çünki onlar, maslahatın ancaq bu şəkildə tamamlanacağı və insanların fərqli hərflər üzərə oxumağa tərk edilmələri halında, böyük təhlükələrə düşəcəkləri görüşü üzərində qərar qılmışlardır.

Eyni şəkildə, hökmlər, fətvalar, halal-haram məsələlərində də, əgər insanlar, bəlli imamların sözlərilə zəbt edilməzlərsə, bu, dində fəsada yol açar. Beləcə, nəfsi üçün liderlik tələb edən, özündə olmayan şeyi varmış kimi göstərən hər axmaq da, özünü müctəhidlər zümrəsindən sayar, özündən bir söz çıxarıb, bunu, əvvəl yaşamış bəzilərinə ətf edər. Hətta bəlkə də, bəzi Zahirilərin çoxca etdiyi kimi, bu işi, onlara təhrif ətf edərək görər. Halbuki, bu söz, müsəlman camaatının, tərki üzərə icma etmiş olduğu, sələfdən bəzilərinin yanılğısı ola bilər.

Allahın təqdir edib yazması ilə, maslahat, ancaq, insanların bu məşhur məzhəblər və imamlar (Allah onlardan raz olsun) üzərində birləşməsini gərəkdirir.

Əgər belə deyilərsə:

"İnsanların, Quranın 7 hərfindən bir hərf üzərinə toplanması ilə 4 məzhəb imamının sözləri üzərə toplanılması arasındakı fərq budur:

Bu 7 hərf haqqında, belə deyilməkdə idi:

Mənası tək, ya da yaxındır və bu məna, hər hərflə də hasil olur. Ancaq bu 4 fəqihin sözləri, bunun əksidir. Çünki onlar bir şey üzərində ittifaq etmişlərsə belə, haqq, onların görüşü xaricində bir şey də ola bilər."

Ona belə deyilər:

Alimlərin bir qismi, bunu əngəlləmiş və belə demişlərdir:

"Allah, bu ümməti, dəlalət üzərə birləşdirəcək deyildir. Bu sözü dəstəkləyən, bir çox hədis mövcuddur." dediklərinin doğruluğunu qəbul etsək belə, bu, ancaq nadir hallarda baş verməkdədir və ancaq onların çatdığı dərəcədən daha iləri səviyəyə çatmış bir müctəhid buna vaqif ola bilər ki, beləsi də, ya yoxdur, ya da nadirdir.

Bu müctəhidin -var olduğunu fərz etsək- özünə fərz olan, haqq gördüyü şeyə tabe olmaqdır. Ancaq digərlərinin üzərinə düşən, təqliddir. İmamları təqlid isə, şübhəsiz caizdir, onlara da, onları təqlid edənlərə də ...bəziləri...(haşiyə) də günah yoxdur.

(Haşiyə: Cəm'atu'l-Məcid Mərkəzi'nin nüsxəsində, yazıda qopuqluq vardır.)

Bu da, imamlara, xəta üzərə tabe olmağa səbəb olar. Haqq söz söyləməyən ...(haşiyə) biri tərəfindən, şübhəsiz pislənilməlidir.

(Haşiyə: Nüsxədə, qopuqluq vardır.)

Ümmət xətada ittifaq etməmişdir. Hətta daha çox xətanın baş verdiyini nəql edənlərdə və ...(haşiyə) olmuşdur.

(Haşiyə: Nüsxədə qopuqluq vardır.)

Müsəlmanların ümumi olaraq ehtiyac duyduqları məsələlərə gəlincə, İslamda, uzun əsrlər boyunca, nümunə alınan imamların, xəta üzərinə birləşdiklərinə inanmaq, caiz deyildir. Əksinə bu, ümməti qaralamaqdır ki, Allah, ümməti bundan qorumuşdur.

Əgər belə deyilərsə:

"İnsanların əksəriyyətinin ictihad yolunu izləməkdən əngəllənmələri mövzusunda, sizi başa düşürük. Çünku bu, ən böyük fəsada yol açar. Bu məşhur imamlar xaricində tabe olunan müctəhid imamlardan birinin belə təqlid edilməsinin əngəllənməsi xüsusunda isə, sizə qatılmırıq."

Ona belə deyilər:

Bunu əngəlləməyin səbəbinə diqqət çəkmişdik. Səbəb budur:

Bunlar xaricindəkilərin məzhəbləri, məşhur olmamış və məzhəbləri düzgün bir şəkildə qeydə keçməmişdir. Bəlkə də, onların demədikləri sözlər, özlərinə ətf edilmiş, ya da sözlərindən qəsd etmədikləri şeylər, başa düşülmüş ola bilər. Məşhur məzhəblərin əksinə, onların məzhəblərində, onları müdafiə edəcək və onlarda baş verən xətalara işarət edəcək kimsələr, mövcud deyildir.

Əgər belə deyilərsə:

"Onların xaricində məzhəbi yazılmış, intizamlı bir şəkildə qeyd edilmiş, onlar kimi əzbərlənmiş bir imamın məzhəbi haqqında nə deyirsiniz?"

Belə deyilər:

İlk əvvəl, elə birinin varlığı, hələ ki, bilinmir. Əgər indi var olduğunu fərz etsək, özünə tabe və mənsub olmağın caiz olması, ancaq:

• bəzilərinin ona mənsub olduğunu;

• ondan fətva aldığını; və

• məzhəbini müdafiə etdiyini ortaya qoymaları ilə,

caiz ola bilər.

Ancaq bəzi məşhur imamlara mənsub olduğunu ortaya qoyub əslində batinən başqasına mənsub olan, başqa bir məzhəbə inanan kimsə üçün isə, bu, əsla mübah deyildir. Çünki bu, bir növ nifaq və təqiyyədir.

Xüsusilə də, bu məşhur imamın əshabına xas olaraq vəqflərdə və digər yerlərdə mövcud olan pullardan da alır, ya da insanlara fətvasını verdiyi şey, əslində batinən tabe olduğu məzhəbin fətvalarından biri olmasına müqabil, o məşhur imamın fətvası imiş kimi görüntü bəxş edirsə! Bu, əsla caiz deyildir. Bu, ümməti aldatmaq, ümmətin alimləri üzərinə yalan atmaqdır.

Hər kim, İslam imamlarına, söyləmədikləri bir sözü ətf edər, ya da onların, bu sözün əksini söylədiklərini bildiyi halda, tərsini iddia edərsə, o, bir yalançıdır və bu etdiyindən ötrü, cəzaya haqq qazanmaqdadır.

Eyni şəkildə, bir şəxs, bəlli bir imamın məzhəbilə bağlı bir kitab təsnif edər və bu kitabda, batinən tabe olduğu məzhəbin sözü olan bir qövlü, (ki, buna etiqad etməkdədir) sahibinə ətf etmədən zikr edərsə, əgər musannifin (təsnif edənin) kitabı, bəlli bir məzhəbə xas deyil, musannif, zahirən bəlli bir imamın məzhəbinə tabe olub batinən başqa cürdürsə və kitabında zahirən tabe olduğu məzhəbdən sözlər zikr edərsə, bunların hamısı şübhə olub caiz deyildir. Çünki bu, alimlərin məzhəblərinin bir-birinə qarışması və bir-birilə toqquşmasını gərəkdirir.

Bunu edərkən, ictihad iddiasında olarsansa, bu, daha böyük bir fəlakətdir. Bu, ən böyük fəsad və ən böyük inaddır. Bu:

• kitab və sünnəti;

• səhabələrin və tabiinin fətvalarını;

• icma və ixtilafı; və

• bilinən digər ictihad şərtlərini bilmək kimi,

ictihadın gərəkləri özündə toplanmış olan bir kimsə xaricində, heç kim üçün, caiz deyildir. Bu da (ictihad əhli ola bilmək də):

• sünnət mövzusunda çox məlumatlı olmağı;

• səhih olanla olmayan hədisləri bir-birindən ayırd edə bilməyi;

• səhabələrin və tabiinin məzhəblərini, bu xüsusda özlərindən nəql edilmiş əsərləri bilməyi gərəkdirir.

Bu səbəblə, imam Əhməd, fətva mövzusunda, çox şiddətli davranır, 100.000, 200.000 və ya daha çox hədis əzbərləyəni, bundan əngəlləyirdi.

Şəxsin iddiasının sihhətinin (doğruluğunun) əlaməti:

Digər imamlar kimi, məsələlərdə, onun da müstəqil sözünün mövcud olmasıdır. Sözünün başqa birindən alınmış olmamasıdır.

Ancaq gərək hökmdə, gərəksə hökm və dəlildə, sırf özü xaricində birinin sözünün nəqlinə etimad edən kimsənin bütün məqsədi, fəhmdir (yəni hökm və ya dəlili anlamaqdır). Hətta bəlkə də, yaxşı başa düşməmiş, ya da təhrif etmiş və dəyişdirmişdir. Bu şəxs, ictihad dərəcəsindən nə qədər də uzaqdır. Eynilə, bu sözdə keçdiyi kimi:

"Üzünü mürəkkəblə qaralasan da,

Əhli olmadığın yazını tərk et."

Əgər belə deyilərsə:

"Bəs imam Əhmədin və digərlərinin, özlərinin təqlid edilməsini və sözlərinin yazılmasını nəhy etmələri haqqında nə deyirsiniz? Elə ki, imam Əhməd belə demişdir:

'Mənim, ya da filan şəxsin sözünü yazma. Ancaq bizim öyrəndiyimiz kimi öyrən."

Onların bu cür sözləri çoxdur. Belə deyilər:

Şübhəsiz ki, imam Əhməd:

• fəqihlərin görüşlərindən və onların görüşlərini əzbərləyib yazmaqla məşğuliyyətdən nəhy edər;

• kitab və sünnətin əzbərlənib fəhm edilməsini, yazılıb-oxudulmasını;

• səhabə və tabiinin əsərlərinin yazılmasını, digərlərinin yazılmamasını; və

• səhih hədisi, illətlidən; mə'xuz (alınmış, qəbul edilmiş, özü ilə əməl edilmiş) hədisi, şa'z olanından ayıra bilməyi əmr edərdi.

Şübhəsiz ki, bu, əhəmiyyət verilməli, digərlərindən əvvəl öyrənilməsilə məşğul olunması gərəkli olan bir məsələdir. Kim bunu bilər, mərifəti də, imam Əhmədin işarət etdiyi kimi, ən nəhayətinə vararsa, elmi, Əhmədin elminə yaxın olmuşdur, deməkdir. Bu, əngəllənməmişdir. Söz, bu mövzuda deyildir. Bəhs mövzusu olan, bu dərəcəyə çatmamış, ya da bu səviyyəyə yüksəlməmiş, bu sayılanlardan ancaq az, bəsit bir miqdarını anlamış olanların əngəllənməsidir. Eynilə, bu dövrdəkilərin halında görüldüyü kimi. Hətta uzun zamandır, çoxlarının halı da budur.

Bununla birlikdə, çoxu da, daha başlanğıc səviyyəni aşmamış olmasına baxmayaraq, işin sonuna, qayəsinə vardığını iddia edir.

Əgər bunu bilmək və mühakimə etmək istəyirsənsə, imam Əhmədin Kitab və sünnətdəki elminə bir bax. O, Qurana, onun fəhm edilməsinə və elmlərinə çox şiddətlə əhəmiyyət verirdi. Dostlarına da, özlərini zəmm edərək belə deyirdi:

"İnsanlar, Quranı fəhm etməyi tərk etdilər."

O, Quran üzərinə, bir çox kitab toplamışdır. Bunlar arasında:

• Nasix və Mənsux;

• əl-Muqaddim və'l-Muaxxir;

yer almaqdadır. Eyni şəkildə, "ət-Təfsiru'l-Kəbir"i toplamışdır ki, bu kitabı, səhabələrin və tabiinin təfsir sahəsindəki sözlərini ehtiva etməkdədir. Onun təfsiri:

• şeyxləri: Abdurrəzzaq, Vəki, Adəm b. əbi İyas və digərləri;

• müasirləri: İshaq və digərləri;

• özündən sonra gəlib özünün minvalı üzərə olan (yəni eynilə Əhmədin tərzi, yolu üzərə olan): Nəsai, ibn Macə, Abd b. Humeyd, ibn əbi Xatim və daha başqa hədis əhlinin təfsirləri kimi,

sələfdən nəql olunan təfsirlər cinsindəndir. Bunların hamısı təfsirdə, özlərindən heç bir söz əlavə etmədən, sələfdən rəvayət olunan əsərləri toplamışlardır.

Onun sünnət mövzusundakı elminə gəlincə, bu sahədəki elmi məşhur olmuş, hər tərəfə yayılmış, üzərində ittifaq və icma hasil olmuş bir məsələdir. Çünki o, sünnətin və hədisin sancağının (bayrağının) daşıyıcısıdır. Öz dövründə, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in əshabının və tabiinin sözlərini ən yaxşı biləndir. Müasirlərindən bu xüsusda fərqli vəsflərilə ayrılmaqdadır:

"Əzbər gücü və çoxluğu."

Onun haqqında belə deyilmişdir:

"300.000 hədis əzbərləmişdi."

Səhihi, zəifdən ayıra bilirdi. Bu:

• Bəzən siqaları məcruh olanlardan ayıra bilmə mərifətinə dayanırdı. Yəni cərh və tə'dil elmində, ən zirvə nöqtəyə çatmışdı.

• Bəzən də, hədis yollarını və ixtilafını bilmə yolu ilə ayırırdı. Bu da, hədisin illətlərini bilməkdir. Bu sahədə də, ən son nöqtəyə çatmışdı.

Mərfu hədislərin illətini bilməkdə, bir çox (hədis) hafizi olsa da, məvquf əsərlərin illətini bilməkdə, heç biri, onun elmi səviyyəsinə çata bilməmişdir. Kim onun bu mövzudakı sözünü dərincə düşünərsə, heyrətlər içində qalar və bu elmdə, onun fəhminə ancaq çox az kimsənin çatdığını qəti olaraq bilər.

Onu, müasirlərindən ayıran başqa bir özəlliyi də, hədis fiqhindəki fəhmi, halalını, haramını və mənalarını bilməsidir. Çağdaşlarından İshaq və əbu Ubeyd və digər imamların şəhadətilə, o, müasirləri arasında ən alim olanı idi.

Onun fiqhdəki kəlamını dərincə düşünən və qaynaqlarını, izlədiyi yolu fəhm edən bir kimsə, onun fəhminin və istinbat gücünün nə böyük olduğunu başa düşər. Onun bu sahədəki kəlamının incəliyi səbəbilə, öz məzhəbindən olan bir çox təsnif imamı belə, bəzən onun sözlərini başa düşməkdə çətinlik çəkmişlərdir. Bu səbəblə də, onun incə detallar ehtiva edən qaynağına baş vurmaq yerinə, onun məzhəbindən olmayan başqa qaynaqlara yönəlmişlərdir. Bu səbəblə də, onun sözünün başa düşülməsində, bir çox problem yaranmış və sözü, daşımadığı başqa mənalara həml edilmişdir. Bu haldan dolayı da, onun məzhəbinin tələbəsinin ehtiyacı olan şey, ancaq onun sözünü dərincə düşünmək və anlamaqdır.

Şafi, onun fiqhini və elmini tərifləmişdir. Bununla birlikdə, Əhməd, bu vaxtlarda, (bu elmə və fiqhə sahib olması səbəbilə təriflənərkən), hələ saqqalına ağ düşməmiş bir gəncdir.

Bilindiyi kimi, hər kim, bu elmlərin bütününü başa düşər və bunlarda üstün səviyyəyə çatarsa, hədisləri, intizamlı bir şəkildə qeydə keçirilmiş üsullara və bilinən qaynaqlara qiyas edib cavab verə bilmək, artıq bu şəxs üçün, çox bəsit olar. Bundan dolayı, əbu's-Sevr, onun haqqında belə demişdir:

"Əhməddən bir məsələ soruşulduğunda, dünyanın bütün elmləri, sanki gözləri önündə canlanardı."

Və ya belə demişdir:

"Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən səhih bir sünnət bilmiş olmayaq ki, o (imam Əhməd), o sünnəti, dərin bir elmlə bilmiş, elmi, onu əhatə etmişdir."

Əgər səhih olaraq gəlmişsə və ona qarşı zidd (görünən) çox güclü başqa bir hədis gəlməmişdirsə, sünnətə tabe olmaqda, ən şiddətli adamlardan biri idi.

• Səhih olmayanı; və

• Çox güclü zidd bir hədisin özünə qarşı gəldiyi hədisi isə,

tərk edərdi.

• Sələf dövrünün Nübüvvət zamanına yaxın olması;

• Səhabənin, tabiinin və onlardan sonra gələnlərin sözlərini çoxca ələ aldıqlarından

dolayı, özü ilə əməl edilməyən şaz hədisləri bilir, onu tərk edib sələfin tətbiq etdiyi hədislərlə əməl etməklə kifayətlənərdilər. Bunlardan da, özlərindən uzun zaman sonra gələn, aradan uzun zaman keçmiş olduğu üçün, sünnətlər, özlərinə ancaq hədis kitabları vasitəsilə çatmış olanların bilmədiklərini bilirdilər.

Ey bu imamın məzhəbinin tələbəsi! Əgər bunu fəhm edib bildinsə, sənə Allah üçün bir nəsihət vermək istəyirəm. Çünki:

"Biriniz özü üçün sevdiyi şeyi, qardaşı üçün də sevmədikcə, iman etmiş sayılmaz."

Əsla və əsla, öz özünə, bu imamın vaqif olmadığı bir şeyə vaqif olduğunu, fəhminin, özündən sonra gələn fəhm əhlindən üstünlüyü ortada olan bu imamın çatmadığı bir fəhmə çatdığını düşünmə! Bütün himmətin, onun işarət etdiyi şeyləri anlamaq, Kitab və sünnətdən irşad etdiyi şeyləri, daha əvvəl şərhi keçdiyi şəkildə öyrənmə yönündə olsun.

Sonra da dərdin:

• İslami məsələlərdən bütün elmi məsələlərdə -bundan halal-haram məsələsini qəsd edirəm- və

• Afaqi elmlərdə -bundan da, Allaha, mələklərinə, kitablarına, rəsullarına, qiyamət gününə iman məsələlərini qəsd edirəm-

bu imamın sözünü anlamaq olsun.

Bu elm, alimlərdən bir çoxunun istilahında (terminologiyasında) "sünnət elmi" deyə keçir. Bu imam, bu elmdə də son nöqtəyə varmış, bu elmdən məsələlər səbəbilə imtahan olunmuş (yəni əziyyətlər görmüş) və bu imtahanda Allah üçün səbr etmişdir. Müsəlmanlar, onun söylədiyi sözdən razı olmuş, onun, "sünnətin imamı" olduğuna və o olmasaydı, insanların kafir olacaqlarına şahidlik etmişlərdir.

Sünnət elmində məqamı bu olan biri var ikən, necə olur ki, bu elmin, onun xaricində bir alimin sözündən alınmasına ehtiyac olsun?! Xüsusilə də, onun məzhəbinə tabe olan başqasından?! Çünki o, bu babın bütünündə, onun sözünə bağlı qalacaq, özündən sonra meydana gələn məsələlərə qarışmaqdan üz çevirəcəkdir. Bu halda da, müsəlmanların buna ehtiyacı yoxdur.

Əksinə bu, faydalı elmlə məşğul olmaqdan uzaq qoyar, düşmənlik və qəzəbə yol açar, dində çox mübahisələr və düşmənlik doğurar ki, bu, həm bu imam, həm də, digər sələf alimləri tərəfindən nəhy edilmişdir.

Eyni şəkildə, ihsan (Allahı görür kimi ibadət etmək) elmində: Bu, muraqabə (daxili aləmi, qəlbi təftiş etmək, qəlbin halına nəzər salmaq) və xaşyət (Allahdan qorxu) elmidir.

Bu imam, İslam və iman elmində bir ayət (dəlil) olduğu kimi, bu elmdə (ihsan elmində) də son nöqtəyə çatmışdır. Ancaq bu elmdə, özündə daha qalib olan tərəf, əhvalı bəzəmədən, əməlləri olduğu kimi tətbiq etməsi idi. Bu səbəblə də, sonradan gələnlərin, xələfdən aldıqlarını almaz, özündən, ancaq sələfdən gələn əsərlər sadir olardı.

Allah ondan razı olsun, bütün elmlərində sünnətə istinad edərdi. Xüsusilə də, iman və ihsan elmlərində olmaq üzərə, ümumi olaraq, sələfin söyləmədiyi sözləri söyləməyi uyğun görməzdi.

İslam elminə gəlincə:

Meydana gələn, daha əvvəl haqqında söz söylənməmiş hadisələr haqqında ehtiyac gərəyi cavab verərdi. Əshabını isə, (mövzu haqqında tabe olduqları) bir imamları olmayan bir məsələdə danışmaqdan nəhy edər, özü də əksəriyyətlə, daha əvvəl haqqında söz söylənməmiş ya da ehtiyac duyulan, baş verə bilməsi labüd olub hökmünün bilinməsi şərt olan məsələlərdə cavab verərdi. Fəqihlərin ortaya çıxartdığı, baş verməyən, ya da nadirən baş verməsi mümkün olan məsələlər haqqında danışmaqdan isə, bu məsələlərin faydasının az olması və bilinməsinə ehtiyac duyulan daha əhəmiyyətli şeylərdən əngəlləməsi səbəbilə, çox kərə nəhy edərdi.

Allah ondan razı olsun, çoxca münaqişə edib cədəlləşməyi münasib görməzdi. Elmlər, mərifətlər və əhvaldan bir şey haqqında, çox söz söyləməyi uyğun görməzdi. Əksinə, bu mövzuda sünnət və əsərlərlə kifayətlənərdi. Sözü uzatmadan, bunların mənalarının fəhm edilməsinə təşviq edərdi.

Çox sözü, Allaha həmd olsun ki, acizliyindən ya da cəhalətindən ötürü deyil, təqvasından, fəzilətindən və sünnətlə kifayətlənməsindən ötürü tərk etmişdir. Çünki bu, kifayətdir və bu şəkildə, səhabələrdən və tabiindən, saleh sələf nümunə alınmış olur. Onlar nümunə alınaraq da, hidayət hasil olur.

Əgər bu nəsihəti qəbul edər və doğru yolu izləyərsənsə, qayən:

Kitab və sünnətin ləfzini əzbərləmək, sonra da ümmətin sələfinin bildirdiyi üzərə, bunların mənaları üzərində durmaq, sonra səhabə və tabiin sözlərini, fətvalarını və fərqli torpaqlardakı imamların sözlərini əzbərləmək, imam Əhmədin sözünü bilmək, hərfləri və mənaları ilə, onu zəbtə keçirtmək, fəhm edib bilməkdə səy göstərmək olsun.

Bu dərəcəyə çatdığın təqdirdə də, sona vardığını zənn etmə! Elə ki, sən, öyrənməkdə olan tələbələr qrupundan bir tələbəsən. Və bütün bu bildiklərini öyrəndikdən sonra, əgər imam Əhməd zamanında yaşasaydın, o vaxt, tələbə qrupundan belə sayılmazdın. Əgər bundan sonra da öz özünə, sələfin çatdığı nöqtəyə çatdığını düşünürsənsə, bu zənnin necə də pisdir!

Əsla və əsla, bu elmlərdən özünə işarət edilənləri əzbərləməyi, nasları və özünə etimad edilən əsərləri zəbti, tərk etmə. Sonra çox düşmənlik və cədəllə, boş sözlərlə, ağlının gözəl gördüyü yöndə, bəzi sözlərin bəzi sözlərə qarşı tərcih edilməsilə məşğul olar, işin həqiqətində isə, o sözləri söyləyənlərin kim olduqlarını belə bilməzsən. Mötəbər sələfin sözlərindəndirmi, yoxsa mötədil olmayan kimsələrin sözlərindənmidir, bilə bilməzsən.

Əsla və əsla, Allahın kitabı, ya da Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bir hədisi haqqında, imamının işarət etdiyi sələf sözü xaricində bir şey söyləmə! Yoxsa, faydalı elmi qaçırar, günlərini tələf edərsən. Faydalı elm, sinələrdə zəbt olunanlardır. O, Rəsuldan, ya da saleh sələfdən nəql edilmişdir. Yoxsa bu, "sənin görüşün nədir?" ilə olacaq iş deyildir. Özlərini nümunə aldığın təqdirdə, doğru yolu tapa biləcəyin səhabələr və onlardan sonra gələnlər, bundan nəhy etmişlərdir. Həm bir imama müxalifətdə israr edib, elmindən, əməlindən və yolundan ayrılıb, həm də ona tabe olduğunu, necə iddia edə bilərsən ki?!

Allah səni müvəffəq qılsın. Bil ki:

• bu yolla məşğul olarsansa;

• Allaha, həqiqətə çatdıran yollara sarılarsansa;

• Xaşyət (Allahdan qorxu) üçün muraqabə (daxili aləmi, qəlbi təftiş etmək, qəlbin halına nəzər salmağı) istifadə edərsənsə;

• Sələfdən imamların hallarına, gözəl aqibətlərinə yaxşıca baxarsansa,

Allah və əmri haqqında elmin artar. Nəfsini də, daha alçaq və nöqsan görərsən.

Əgər belə edərsənsə, (yəni) səni müsəlmanlara müxalifət etməkdən uzaq tutacaq bir işlə, nəfsini məşğul etdiyin təqdirdə, sanki bütün mömin firqələr üzərində hökm sahibisən, sanki sənə elə bir elm verilmişdir ki, onlara verilməmişdir. Və yaxud da, elə bir məqama çatmısan ki, onlar hələ o məqama çatmamışdırlar.

• Öz elmini, əməlini və halını pis görüb sələf haqqında hüsn-ü zənn bəsləyən;

• Özündə nöqsan, sələfdə kamal olduğunu anlayan;

• Dinin imamlarına, xüsusilə də, imam Əhmədə -xüsusilə də, özü də ona tabedirsə- müxalifət edib hücum etməyən

şəxsə, Allah rəhmət etsin.

Əgər nəsihət almağı qəbul etməz, cədəlləşmək və düşmənlik yolunda getmək istəyər və nəhy edildiyin təqdirdə, bunları edərsənsə:

sinəni şişirdə-şişirdə, sözü uzadaraq, təfsilatına girərək söz danışarsansa və kəlimə oyunu oynayıb insanları təsir altına almağa çalışarsansa,

artıq sənin işin, müsəlmanların imamlarına cavab vermək, din imamlarının eyiblərini təftiş etmək halına dönər.

• Əgər elmin və fiqhin, sözləri nəql etməkdən, bu sözləri çoxca araşdırıb cədəlləşməkdən ibarət olduğunda; və

• Bu saydıqlarımızda özünü inkişaf etdirib nəzər və istidlal yolu ilə imamların eyiblərini araşdırmaqda,

• Özünü belə etməyənlərdən daha alim (elmli, məlumatlı) görüb kəlamı az olan kimsəni, əhil görməməkdə

israr edərsənsə, sənə belə deyərik:

Dəlalət əhlindən olan qruplar, xələfin çox kəlam edə bilmək özəlliyi səbəbilə, onların, sələfdən daha elmli (məlumatlı) olduqlarını zənn etdilər. Bizlər, bu sözlərdən bəriyik. Əgər iş, həqiqətən də belə olsaydı, Mötəzilə'nin və Rafizi'lərin şeyxləri, ümmətin sələfindən və alimlərindən daha alim olarlardı.

Abdu'l-Cəbbar b. Əhməd əl-Həməzani kimi Mötəzilə şeyxlərinin nə çox araşdırıb, nə çox cədəlləşdiyini və sözlərinin çoxluğunu bir düşün!

Bunun kimi:

• digər məzhəblərdən olan kəlam əhli;

• bəzən kəlam elmi sahəsindəki musanniflər; və

• fərqli məzhəblərdən fiqh alimləri,

bütün məsələlərdə, sözü ifrat dərəcədə uzatmaqdadırlar.

Buna müqabil, imamları, bu məsələlərin bəyanı və onların (musannif və alimlərin) bu məsələlərə dair sözləri haqqında danışmamışlardır.

Bu halda, onların:

• Səid əl-Musəyyib;

• Həsən;

• Ata;

• Nəxai;

• Sevri;

• Leys;

• Əvzai;

• Malik;

• Şafi;

• Əhməd;

• İshaq;

• əbu Ubeyd; və

onlar kimi İslam imamlarından daha fəzilətli olduqlarına inanmaq doğru olarmı?!

Hətta tabiin, səhabələrdən çox daha artıq söz söyləmişlərdir. Bu halda, bir müsəlman, tabiinin, səhabələrin alimlərindən daha alim olduqlarını düşünə bilərmi?

Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in bu qövlünü dərincə düşün:

"İman, Yəmənlidir; Fiqh, Yəmənlidir; Hikmət, Yəmənlidir." (Buxari, hədis no: 4389, 4390)

Bu sözü, Yəmən əhlini və fəzilətini tərifləmək üçün söyləmiş, onların fiqhinə və imanına şahidlik etmiş, fiqh, iman və hikmətdə ən üst səviyyəyə çatmış olduqlarından ötürü də, bunları (fiqh, iman və hikməti) onlara ətf etmişdir.

Müsəlman alimləri arasında sələfdən və xələfdən olub Yəmən əhlindən daha az danışan və daha az cədəlləşən heç bir tayfa (qrup) bilmirik. Bu da, Şarii'nin (şəriəti göndərən Allahın) lisanında ("dil"ində) özünə yer edən elmin və fiqhin:

• Allah sevgisinə;

• Məhəbbətinə;

• Ucaldılıb təzim edilməsinə çatdıran: Mərifətullah

olduğunu göstərir.

Hər hansı bir şəxs, bu ikisinin yanında, bir də:

• əbu Musa əl-Əşari;

• əbu Muslim əl-Xavlani;

• Üveys (əl-Qarani)

və digərləri kimi, əvvəlki Yəmən əhli və üləması kimi, Allahın əmir və qadağalarından ehtiyacı olanları biləcək. Bunun üzərinə də, insanların sözlərini, bir-birilə çarpışdırmayacaq, onların qüsurlarını, xətalarını təftiş etməyəcək.

Fərz et ki, imamların çoxu, bəsit məsələlərdə, imamlıqlarına və elmlərinə kölgə salmayacaq dərəcədə kiçik xətalar etdilər. Bundan nə olacaq?! Əksinə bu:

• onların yaxşılıqlarında;

• doğruluqlarının çoxluğunda;

• məqsədlərinin gözəlliyində; və

• dinə xidmətlərində

itib batar.

Onların xətalarını incələməklə məşğul olmaq, xüsusilə də, içində xəta olsa da, zərəri olmayan, ya da içindəki xətanın ortaya qoyulması fayda gətirməyən məsələlərə qarışmaq, nə təriflənən, nə də təşəkkür edilən bir şeydir.

Eyni şəkildə:

• dinə bir faydası olmayan;

• Allahdan və Allahla məşğul olmaqdan uzaq qoyan;

• qəlbi, zikirdən uzaqlaşdırıb qatılaşdıran;

• üstünlük və insanlara lider olma sevgisi doğuran

elmlərə maraq salmaq da, təriflənən bir davranış deyildir.

Bunların heç biri, təriflənən şeylər deyildirlər. Çünki Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm), fayda verməyən elmdən Allaha sığınardı. Elə ki, özündən rəvayət edilən bir hədisdə belə buyurmuşdur:

"Allahdan faydalı elm istəyin, faydasız elmdən də, Allaha sığının." (ibn Macə, Sünən, 2/1263)

Bir başqa hədisdə də belə buyurmuşdur:

"Bilməmək, elmdəndir." (Əbu Davud, Sünən, 4/303)

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), sözü uzatmaqdan, sözün çoxluğundan və gərəksiz yerə uzadılmasından xoşlanmaz, sözün qısasını tərcih edərdi. Bu mövzuda, Özündən çox hədis varid olmuşdur; ancaq bu hədislərin burda zikri çox yer alar.

Eyni şəkildə:

• imam Əhməd;

• Yəhya əl-Qattan; və

• ibn Mehdi

kimi hədis imamları və digərləri, bidət əhlinə cavab vermək üçün, kəlami qiyas və əqli dəlillər kimi onların kəlamı növündən sözlərin istifadə edilməsindən xoşlanmazdılar. Onlara, Kitab, sünnət və varsa da, ümmətin sələfinin sözlərilə cavab verilməsini, yoxsa da, susulmasını uyğun görərlərdi. İbn Mübarək və başqa imamlar, belə deyərdilər:

"Bizim nəzdimizdə əhl-i sünnət, həva əhlinə cavab verənlər deyildir. Əksinə, susanlardır."

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm)'in gətirdiyi elmin xaricində başqa bir şey ilə iştiğal etməyi və onunla əməl etməyi, kərih görərdilər. Halbuki, onda kafi olan mövcuddur. Özünə bu kafi gəlməyənə, Allah da kafi gəlməsin!

Bilirəm ki, cidal və xüsumət (düşmənlik) əhli, burda bəhs etdiklərimi, ən sərt şəkildə münaqişə edir və bunlara ən sərt şəkildə etiraz edirlər. Ancaq:

• haqq açıq olduğunda, ona tabe olmaq;

• haqq mövzusunda çəkişən, fitnə çıxaran, düşmənlik edən, cədəlləşib təhrik edən kimsəyə yönəlməyi tərk etmək,

gərəkdir.

Burdan yola çıxaraq, bunu deyə bilərik:

İmam Əhmədin və imamlardan onun yolunu tutanların elmi, ümmətin elmlərinin ən ucası, ən üstünü və böyüyüdür. Onda, Allahın özünü haqqa çatdırdığı kimsə üçün kafi olan vardır. Allah kimə də nur verməzsə, ona bir nur yoxdur.

Bu mübarək, şəfalı risalə, tamamlanmış olub onun üzərində duran (yəni diqqətlə oxuyan), onu incələyən, onun içindəkilə əməl edən üçün kafidir.

Doğruya isabət etdirməkdə müvəffəq qılan, Allahdır. Dönüş, Onadır. Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allahadır. Gözəl son, müttəqilər üçündür. Allahın salatı, Muhammədin, əhlinin və bütün əshabının üzərinə olsun.

(ibn Rəcəb əl-Hənbəli)

----------------------------------------------

Əlavələr:

• Fiqh nə deməkdir və fəqihlər, neçə mərtəbədir?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/fiqh-n%C9%99-dem%C9%99kdir

• Fiqh üsulu:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/fiqhi-terminl%C9%99r?fbclid=...

• Fiqhi ixtilafların qaynağı:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/fiqhi-ixtilaflarin-qaynagi

• Fiqhi ixtilafların həqiqəti:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/fiqhi-ixtilaflarin-h%C9%99qi...

• Nisa surəsi 59-cu ayənin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/nis%C9%99-sur%C9%99si-59-cu-ay%C9%99tin-t%C9%99fsirini-ver%C9%99-bil%C9%99rsinizmi

• Nəhl surəsi 43-cü ayətin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/n%C9%99hl-sur%C9%99si-43-cu-ay%C9%99tin-t%C9%99fsiri

• Al-i İmran surəsi 103-cü ayənin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/al-i-imran-sur%C9%99si-103-cu-ay%C9%99tin-t%C9%99fsiri

• Bəqərə surəsi 170-ci ayətin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/b%C9%99q%C9%99r%C9%99-sur%C9%99si-170-ci-ay%C9%99tin-t%C9%99fsiri#overlay-context=

• Ənam surəsi 38-ci ayənin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/%C9%99nam-sur%C9%99si-38-ci-ay%C9%99tin-t%C9%99fsiri?fbclid=IwY2xjawNEsLNleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFGMkduNkxIMjhDN2E5T0g1AR7K41AEgJizCXzGqVo3U_hI1fm-UqaFKk-ajuqtAOs_GKZJ1bm_bBShUOsGkA_aem_HCCCyf_YJwMKG9HYqwEYpQ

• Ənam surəsi 159-cu ayənin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/%C9%99nam-sur%C9%99si-159-cu-ay%C9%99tin-t%C9%99fsirini-ver%C9%99-bil%C9%99rsinizmi

• Rum surəsi 32-ci ayənin təfsiri:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/rum-sur%C9%99si-32-ci-ay%C9%99tin-t%C9%99fsiri

• İctihad, nədir?

https://archive.org/details/ictihad-kitabi-2/page/n3/mode/2up

• Müctəhid, kimdir?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/muct%C9%99hid-kimdir-0

• İctihad savabı:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/ictihaddan-bir-v%C9%99-iki-s...

• Elm tələbəsi, kimdir?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/elm-t%C9%99l%C9%99b%C9%99si-...

• Dinin hökmləri, kimlərdən soruşulmalıdır?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/dini-hokml%C9%99r-kiml%C9%99...

• Alimin yalnış fətvasından dolayı, ammiyə günahın olmaması:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/bir-alimin-verdiyi-yalnis-f%...

• Təqlid (1):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99qlid-1

• Təqlid (2):

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99qlid-2-0

• Təqlid etmək, vacibdirmi?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/t%C9%99qlid-etm%C9%99k-vacib...

• Avam, dəlillərdən hökm çıxara bilərmi?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/avam-d%C9%99lill%C9%99rd%C9%...

• Məzhəblər niyə var?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/m%C9%99zh%C9%99bl%C9%99r-niy...

• Səhabələrin məzhəbi vardımı?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/s%C9%99hab%C9%99l%C9%99rin-m%C9%99zh%C9%99bi-vardimi#overlay-context=

• "Hədis səhihdirsə, məzhəbim odur." sözü:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/h%C9%99dis-s%C9%99hihdirs%C9...

• "Ümmətimin ixtilafı, rəhmətdir." sözü:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99zmun/umm%C9%99timin-ixtilafi-r%C9%99hm...

• Məzhəbləri birləşdirmək, mümkündürmü?

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/m%C9%99zh%C9%99bl%C9%99ri-bi...

• Məzhəb məsələsi və fiqhi ixtilaflar (e-kitab):

https://archive.org/details/mzhb-mslsi-v-fiqhi-ixtilaflar

• Fəqihlərin ixtilafında, hədislərin rolu (e-kitab):

https://archive.org/details/fqihlrin-ixtilafinda-hdislrin-rolu-muhammd-a...

• Hənəfi məzhəbinə etirazlar və cavabları:

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/h%C9%99n%C9%99fi-m%C9%99zh%C9%99bin%C9%99-etirazlar-v%C9%99-cavablari

http://www.suallarlaislam.com/index.php?s=show_qna&id=17

Dində uydurulan yeni şeylərdən (yeni fikirlərdən, yeni hökmlərdən, yeni tətbiqatlardan) çəkinin. Çünki bu növdən olan hər yeni şey, dəlalətdir.

Rəsulullah ( ﷺ ) , bu sözü ilə, ümmətini özündən sonra meydana çıxacaq bidətlərdən və din sərhəddini aşan fikir, görüş, tətbiqatlardan çəkindirmiş və bu şeylərin dəlalət olduğunu bildirərək, onlara etibar edilməməsini istəmişdir.

Bidət deyilən və çəkinilməsi gərəkən bu şeylər, Şəriətdə mövcud bir əsl və qaydaya dayanmayan keyfi uydurmalardır.

Şəriətdə mövcud bir əsl və qaydaya dayanan yeni şeylər və yeniliklər isə, daha sonra meydana çıxmalarına/çıxarılmalarına baxmayaraq, bidət deyildirlər.

Quruluşu etibarı ilə sabit olan dinin, zaman içində dəyişən şərtlərlə ayaqlaşması və ortaya çıxan ehtiyaclara cavab verməsi, onun öz bağrından çıxan/çıxarılan yeni şeylər və yeniliklər sayəsində gerçəkləşir.

Onun öz bünövrəsində mövcud olmayan yeniliklər isə, onu pozarlar və onu din olmaqdan başqa bir şey halına gətirərlər. Bu səbəblə bidətlər, din üçün ən təhlükəli şeylər qəbul edilmişdirlər.

Cabir bin Abdullah (رضي الله عنه) 'in rəvayətinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) , Cümə günündəki bütün xütbələrində belə deyərdi:

Ən xeyirli söz, Allah Taala'nın sözüdür.
Ən xeyirli sünnət, Muhamməd'in sünnətidir.
Ən pis şeylər isə, dində uydurulan şeylərdir.
Bidət olan bu şeylər, dəlalətdirlər.

Kəsir b. Abdullah (رضي الله عنه) 'ın rəvayətinə görə, Rəsulullah ( ﷺ ) belə buyurmuşdur:

"Kim, dində əsli olmayan bir bidət uydurarsa, özünə o bidətlə əməl edənlərin günahları qədər günah yazılar."

Rəsulullah ( ﷺ ) 'in: 'Hər bidət, dəlalətdir.' sözü, eynilə, daha öncə keçən:

Bir kimsə dinimizdə olmayan bir şey uydurarsa, uydurduğu şey rədd edilər - sözü kimidir.

Bu iki söz də, dində əsli olmadığı halda, din adına uydurulan hər şeyin rədd edilən bir bidət və dəlalət olduğunu ifadə edərlər.

Uydurulan bidətlər:

• etiqad;

• ibadət

və ya digər din işlərilə bağlı ola bilərlər.

Bütünü də pis olan bidətlərin ən pis olanları isə, etiqad ilə bağlı olanlarıdır. Çünki bunlar sahibini küfrə götürə bilərlər.

BİDƏT OLMAYAN ŞEYLƏR:

Bidət kimi görünsə də, həqiqətdə bidət olmayan, bidət adlandırılsa belə, yalnızca ismi etibarı ilə belə olan yeniliklər də vardır.

1• Bunlardan biri, təravih namazını camaatla qılmaqdır.

Bu namazı camaatla qıldıran və onun bu şəkildə qılınmasının gözəl bir bidət olduğunu söyləyən, Ömər'dir.

Ancaq bu, durub dururkən uydurulmuş bir bidət deyildir. Çünki daha öncə Rəsulullah ( ﷺ ) , bir neçə gecə (3 gecə) bu namazı səhabələrilə birlikdə camaat halında qılmış və lakin daha sonra onun bu şəkildə qılınmasının fərz qılınmasına yol aça biləcəyindən narahatçılıq duyaraq evinə çəkilmiş və onu tək başına evində qılmışdır.

Səhabələr də kimiləri tək başlarına, kimiləri də kiçik camaatlar halında, bu namazı qılmağa davam etmişlərdir. Rəsulullah ( ﷺ ) də Ramazanın son 10 gününün tək olan gecələrində etiqaf'da ikən yanında olan bir-iki nəfərlə bu namazı yenə camaat halında qılmışdır.

Rəsulullah ( ﷺ ) , ayrıca bir çox hədisdə oruc gecələrini iqamə etməyi (namazla ihya etməyi) nəsihət etmiş, bunu etmənin böyük bir savab daşıdığını söyləmiş və beləcə təravih namazına təşviq etmişdir.

Qaldı ki, Rəsulullah ( ﷺ ) , rəşidi xəlifələrin sünnətinə (tətbiqatlarına) tabe olmağı əmr etmiş və bununla onların sünnətinin (tətbiqatının) bidət məfhumuna daxil olmadığını ortaya qoymuşdur.

2• Bunlardan bir digəri, məscidlərdə sistemli bir şəkildə vaaz (məscidlərdə dini söhbətlər) edilməsidir.

Rəsulullah ( ﷺ ) , sistemli bir şəkildə vaaz etməzdi. O, hər cümə günü xütbə oxuyar, bunun xaricində isə, ara-sıra və ehtiyac duyduqca vaaz edərdi.

Lakin özündən sonra ehtiyac yarandığında, səhabələr vaxtından etibarən sistemli bir şəkildə vaaz vermə yoluna gedildi.

Sistemli vaaz edən səhabələrdən biri, Abdullah b. Məsud (رضي الله عنه) 'dur. Bu səhabə, hər cümə axşamı günü vaaz etmiş və insanlara dini anlatmışdır.

Abdullah b. Abbas (رضي الله عنه) da vaaz etmək istəyənlərə bunu söyləyərdi:

"Həftədə bir dəfə vaaz edin. Ehtiyac və istək görsəniz, iki dəfə vaaz edin. Daha çox vaaz etmək istəsəniz, sayını üçə çıxarın. Lakin bundan daha çox vaaz edərək insanları vaaz dinləməkdən bezdirməyin."

Hz. Aişə (radiyallahu anha) anamız da, Mədinə vaizi İbn-i Əbi's-Saib'ə eynilə Abdullah İbni Abbas (رضي الله عنه) kimi nəsihət etmiş və ona belə demişdi:

Bir gün vaaz ver, digər gün də camaata istirahət etdir.

Həsən əl-Bəsri ( رحمه الله) belə deyir:

Sistemli bir şəkildə vaaz vermək, bidətdir. Ancaq o nə gözəl bidətdir. Onun sayəsində neçə-neçə dualar edilər, neçə-neçə ehtiyaclar ortadan qaldırılar və neçə-neçə gözəl dostluqlar qurular.

İmam Şafi (رضي الله عنه) :

Bidət, mədh edilən və pislənən olmaq üzərə 2 qisimdir. Sünnətə tərs düşən bidət isə, pislənən bidətdir.

demiş və Hz. Ömər (رضي الله عنه) 'in camaatla qılınan təravih üçün:

'Bu, nə gözəl bidətdir.' sözünü dəlil olaraq göstərmişdir.

Sünnətə uyğun olan bir şeyə bidət demək, sadəcə şəkli etibarı ilə yeni olmasından dolayıdır. Çünki bu şey, mənası və ruhu etibarı ilə sünnətdə və şəriətdə mövcuddur. Bu səbəblə, bu şey, dindən xaric bir şey deyildir.

İmam Şafi (رضي الله عنه) , bidətləri ikiyə ayıran bu sözünü başqa bir yerdə daha açıq bir şəkildə belə təkrarlamışdır:

Yeni ortaya çıxarılan şeylər iki qisimdir. Bir qismi, Qurana, sünnətə, əshabın görüşlərinə və ümmətin icmaına tərs düşən şeylərdir. Bu şeylər bidət və dəlalətdirlər.

Bir qismi isə, zikr edilən qaynaqlara tərs düşməyən xeyir növündən olan şeylərdir. Bu şeylər, yeni də olsalar, bidət və dəlalət deyildirlər."

Bu sözdən də anlaşıldığı kimi, bir şeyin bidət olub olmadığını təyin edən ölçü, onun Quran, Sünnət, səhabələrin görüşü və ümmətin icmaına uyğun olub və ya olmamasıdır.

Rəsulullah ( ﷺ ) və 4 rəşidi xəlifə vaxtında, dində bidət yox idi. Bidət, bu dönəmdən sonra baş göstərdi...

(İbn Rəcəb əl-Hənbəli, Camiu'l-Ulum və'l-Hikəm, 28-ci hədis: "İtaət etmək, sünnətə tabe olmaq və bidətlərdən çəkinmək haqqındadır.")

-----------------------------------------------

Əlavələr:

Hər bidət dəlalətdirmi? (1)

https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/h%C9%99r-bid%C9%99t-d%C9%99lal%C9%99tdirmi-1

3200- Abdullah b. Muğaffəl (radiyallahu anh)'dan rəvayət edildiyinə görə:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), itləri öldürməyi əmr etdi. Sonra:

"İnsanların itlərlə nə işi var?" buyurdu.

Daha sonra insanlara, ov iti sahibi olmaqları üçün, ruxsat (yəni icazə) verdi.

----------------------

3201- Abdullah b. Muğaffəl (radiyallahu anh)'dan rəvayət edildiyinə görə:

Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), itləri öldürməyi əmr etdi. Sonra:

"İnsanların itlərlə nə işi var?" buyurdu.

Daha sonra insanlara təsərrüfat və əl-İyn itinə sahib olmaqları üçün ruxsat verdi.

Bindar (yəni müəllifimiz ibn Macə'nin şeyxi Muhamməd b. Bəşşar) dedi ki:

"əl-İyn, Mədinə baxçalarıdır."

(İbn Macə, Sünən tərcümə və şərhi, Kitabu's-Sayd (Ov kitabı): "Ov və ya təsərrüfat xaricində qalan itləri öldürmək babı")

---------------------

İzahı:

Müəllifimiz ibn Macə'nin 2 ayrı sənədlə rəvayət etdiyi Abdullah b. Muğaffəl (radiyallahu anh) hədisi:

• Muslim;

• Nəsai;

• Əhməd;

• Daraqutni;

• Beyhaqi; və

başqaları tərəfindən də rəvayət edilmişdir.

------------------

Hədisin:

ما لهم وللكلاب

"Mə ləhum və lil-kiləb"

cümləsi, 2 şəkildə açıqlanmışdır:

• 1-ci izah: "İnsanlar niyə it sahibi olurlar?"

Bu təqdirdə, cümlə, it sahibi olmağı qadağan edir.

• 2-ci izah: "İnsanlar niyə itləri öldürürlər?"

Bu izaha görə, cümlə, itləri öldürməyi qadağan edir.

Zikr edilən cümlə, yuxarıda işarət edildiyi kimi, 2 şəkildə də açıqlana bildiyindən dolayı, tərcümə edərkən, hər 2 izahı da diqqətə almağa çalışdıq.

• Nəvəvi bu cümləni:

"Yəni insanlar, it saxlamasınlar." şəklində açıqlamışdır.

• imam Sindi (əl-Hənəfi), cümləni ikinci şəkildə açıqlamışdır.

• "əl-Mənhəl Azbi'l-Məvrud şərh-u Sunən-i əbu Davud" müəllifi imam Mahmum Muhamməd Xattab əs-Subki isə, birinci izahı tərcih edərək belə deyir:

"Bu cümlə, itə sahib olub saxlamağı qadağan edir. Alimlər, ehtiyac olmadan it sahibi olmağın haramlığı xüsusunda ittifaq etmişlərdir.

Məsələn, bir kimsə sırf iti sevdiyi və ya onunla qürurlandığı üçün it sahiblənib saxlayarsa, bununla günah işləmiş sayılır.

İt sahibi olmağı mübah qılan ehtiyac isə, bu və bənzəri hədislərdə bildirildiyi kimi, ovçuluq, davar sürüsünü və təsərrüfatı qorumaqdır."

Müəllifimiz ibn Macə'nin rəvayətinə görə, sahiblənilməsi mübah qılınan itlər:

• Ov;

• Təsərrüfat; və

• Baxça

qorumaq üçün olan itlərdir.

Fiqh nə deməkdir?

Fiqh, lüğət etibarı ilə "bir şeyi bilmək və anlamaq" deməkdir. Allah Rasulu İbn Abbas üçün belə dua etmisdir: “Allahım sən onu dində fəqih et və ona (Quran ayələrini anlamaq üçün) təvili öyrət”. Bir kimsəyə “Fəqihdir” demək yəni “Alim kimsədir” demək mənasına gəlir. 

Din və şəriət elmi digər elmlərdən daha fəzilətli və şərəfli olması səbəbi ilə “Fiqh” sözü xüsusi ilə şəriət elmi üçün istifadə edilmişdir. 

Fiqhin istilahdakı mənası isə belədir: "Açıq dəlillərdən (yəni Quran, Sünnə, icma və qiyas) alınmış, əməl edilən şəri hökmləri bilməkdir." 

Hənəfi məzhəbindəki fiqh alimlərinin mərtəbələri :

Şeyx, Əllamə İbni Abidin  ( رحمة الله ضد ) Rəddül-Muxtar isimli kitabında Şəmsəddin Muhamməd bin Süleyman əş-Şəhir İbni Kamal Paşadan (رحمة الله ضد) islam fəqihlərini aşağıdakı şəkildə qisimləndirmişdir. 

Birinci təbəqə: Bu təbəqə İmam Əzəm Əbu Hənifə (رضي الله عنه), Şafi (رضي الله عنه), Malik(رضي الله عنه), Əhməd bin Hənbəl (رضي الله عنه) kimi şəriətdəki müctəhidlərin təbəqəsidir. 

‌Ikinci təbəqə: Bu təbəqə İmam Əbu Yusuf ( رحمة الله ضد ) və Muhamməd  ( رحمة الله ضد ) kimi tələbələrin ustadları Əbu Hənifənin (رضي الله عنه) qoymuş olduğu üsul qaydalarına riayət edərək, dəlillərdən hökm çıxardaraq məzhəb içərisində müctəhid olanların təbəqəsidir. Bu kimi müctəhidlər bəzi fürui (fıqhin təfərruat məsələlərində) hökmlərdə müxalifət etsələr də üsul qaydalarında (əsas məsələlərdə) müctəhid imamlarını təqlid edərlər. 
‌
‌Üçüncü təbəqə: Bu təbəqə alimləri, haqqında məzhəb imamlarından heç bir dəlil olmayan məsələlərdə ictihad edən müctəhidlərdir. Bunlar da Xəssaf, Əbu Cəfər ət-Tahavi, Əbul Həsən əl-Kərxi, Səmsül-Əimmə əl-Həlvani, Səmsül-Əimmə əs-Səraxsi, Fəxrul İslam əl-Pəzdəvi, Fəxrud-Din Qazixan ( Allah hamısına rəhmət etsin ) kimi islam alimləridir. 
‌
‌Bu kimi alimlər istər Üsul məsələsində, istərsə də füru məsələlərində müxalif olan heç bir şeyin üzərinə fətva vermək iqtidarında deyillər. Lakin Üsul və qaydalara görə heç bir dəlil olmayan məsələrində hökmlər çıxardarlar. 
‌
‌Dördüncü təbəqə: Bu təbəqə müqallid olanlardan olub, təxric əhlinin təbəqəsidir. Bunlar da ər-Razi ( رحمة الله ضد ) kimi əsla ictihad etməyə səlahiyyətləri olmayan alimlərdir. Lakin Üsul elmini bildikləri üçün məzhəb imamlarından nəql olunan iki tərəfli mücməl fətvalara və iki əmr üçün ehtimal olan mübham hökmlərə açıqlıq gətirməyə səlahiyyətləri olan alimlərdir. 
‌
‌Beşinci təbəqə: Bu təbəqə müqəllid olanlardan tərcih sahibləridir. Bu da Əbul-Həsan əl-Qudiri ( رحمة الله ضد ) və Hidayə sahibi kimi alimlərdir. Bunların səlahiyyəti bəzi rəvayatləri digərlərindən daha fəzilətli görərək “Bu daha yaxşıdır” və yaxud “Bu daha səhih rəvayətdir” sözlərlə hökm edərlər. ' 
‌
‌Altıncı təbəqə: Bu təbəqə güclü  və zəif fətvaların arasında ayırd etməyə qadir olan müqəllidlərin təbəqəsidir. Bu da Sahibul Kənz [1], Sahibul Muxtar [2], Sahibul-Viqayə [3] kimi daha sonra yazıIan mötəbər kitabların müəllifləridir. Bu kimi alimlər rədd edilmiş fətvaları və zəif rəvayətləri nəql etməyə səlahiyyəti  olmayan kimsələrdir.

Yeddinci təbəqə: Bu təbəqədə yuxarıda qeyd olunanlardan heç birinə səlahiyyətləri çatmayan avam müqəllidlərin təbəqəsidir.

[1].Kanzud-Daqaiq adlı bu kitab Abdullah b. Əhmad Əbul Bərakat ən-Nəsəfinin  ( رحمة الله ضد ) (1310) yazdığı əsərdir. Müəllif bu kitabı yenə özünə aid olan “Vafi” isimli əsərdən ixtisar etmişdir. Vafi isə İmam Muhammədin kitabları “Əl-Camius-Sağir”, və “ƏI-Camiul-Kəbir”, “Ziyadatın” məsaili və Quduriya aid Müxtəsər ilə Nəsəfinin “Mənzumə”sində yer alan məsələrdən meydana gəlməkdədir. Kitab illərcə Osmanlı mədrəsələrində dərs kitabı olaraq oxudulmuşdur. Kitaba bir çox şərh və haşiyə yazılmışdı ən məşhurları Osman b. Əli əz-Zeylainin ( رحمة الله ضد ) (1343)“Təbyinul Həqaiq”i ilə İbni Nuceymin (1563)“Əl-Bəhrur-Raiq” adlı kitablarıdır.
‌
‌[2].Kitab Abdullah b. Mahmud b. Məsud əl-Məvsili ( رحمة الله ضد )(1284) tərəfindən yazılmışdı. Müəllif kitabını daha sonra “Əl-İxtiyar li Talilil Muxtar” adı ilə şərh etmişdir.
‌
‌[3].Hidayə adlı kitabın müxtəsəri sədədində olan "Viqayə" adlı bu əsəri Mahmud b.Əhməd ( رحمة الله ضد ) (1274) nəvəsinin əzbərləməsi üçün yazmışdır. Nəvəsi fiqh üsulunda məşhur olan " Tənkih " və onun şərhi olan "Təvdih" adlı kitabların sahibi Sədruş -Şəria Ubeydullah b. Məsuddur ( رحمة الله ضد ) (1346). Ubeydullah b. Məsud daha sonra babasının yazdığı  bu kitabı həm şərh ,həmdə ixtisar etmişdir.İxtisar etdiyi bu kitab daha sonra " Nüqayə " adı ilə məşhur olmuşdur.

Hənəfi məzhəbinə aid kitabların mərtəbələri:

Hənəfi alimlərinin məsələlərini 3 qismə bölmək mümkündür:

1.Üsul məsələləri. Bu eyni zamanda Zahirur-Rəvayə də adlanır. Bu kimi məsələlər İmam Əbu Hənifə, İmam Əbu  Yusuf( رحمة الله ضد ) , İmam Muhamməd ( رحمة الله ضد ) , bəzən də İmam Züfər ( رحمة الله ضد ) və Həsən bin Ziyaddan( رحمة الله ضد ) və Əbu Hənifədən (رضي الله عنه)  elm alan digər tələbələrindən nəql olunan hökmlərdir.Amma zahirur–rəvayədə ən məşhur olanlar ilk üç imamdan nəql olunanlardır. Zahirur–Rəvayə kitabları İmam Muhammədə aid olan bu 6 kitabdır: əl-Məbsut, əz-Ziyadə, əl–Camius-Sağir, əs-Siyərus-Sağir, əI–Camiul–Kəbir, əs–Siyərul–Kəbir. Bu kitablar istər mütəvatir, istərsə də məşhur yol ilə olsun, İmam Muhamməddən ( رحمة الله ضد ) sağlam yol ilə nəql olunduğu üçün Zahirur–Rəvayə deyə isimləndirilmişdir.

2. Nadir məsələlər. Bu kimi məsələlər yuxarıda adı keçən imamlardan nəql olunsa belə, ya İmam Muhammddən ( رحمة الله ضد ) səhih yolla rəvayət edilməmiş və ya adı keçən kitablarda zikr edilməmişdir.Bu məsələlər İmam Muhammədin ( رحمة الله ضد ) “Keysaniyyat”, “Haruniyyat”,“Curcaniyyat” kimi kitablarında, ya da Həsən bin Ziyada aid “Muharrər” isimli kitabda və İmam Yusufdan ( رحمة الله ضد ) rəvayət olunan “əl–Əmali” kitablarında zikr edilmişdir.

3. əl–Vaqiat və əl-Fətava. Bu kimi məsələlər də daha sonra gələn müctəhidlərin verilən suallara qarşı məzhəb imamlarından görməyib,ictihad edərək fətva verdikləri məsələlərdir. Bunlar da Imam Yusufun, İmam Muhammədin tələbələri və bu tələbələrin tələbələridir.İmam Əbu Yusuf və İmam Muhamməddin tələbələrindən bir neçəsi
bunlardır: İsam bin Yusuf, İbni Rüstəm, Muhamməd bin Sümaə və Əbu Süleyman əl-Cürcani. Bunlardan sonra gələn müctəhidlərsə aşağıdakılardır.Muhamməd bin Sələmə, Muhamməd bin Müqatil,Nuseyr bin Yəhya,Əbu Nəsr əl-Qasim ( Allah hamısına rəhmət etsin ).

Onların  fətvalarının toplandığı və bizə gəlib çatan ilk kitab Əbu-Leys əs-Səmərdəndiyə ( رحمة الله ضد  ) aid “ən-Nəvazil” kitabıdır. Bundan sonra İslam alimlərinın fətvalarını toplayan bəzi kitablar yazılmışlar. Məsələn: Natifıyə aid Məcmuun–Nəvazil və əl–Vaqiat və Sadus-
Şəhidə aid əl-Vaqiat bunlardandır.

Mutəəxxirin adlanan daha sonra gələn islam alimləri bu fatvaları ayırmadan qarışıq şəkildə zikr etmişlər. Qazixan fətvaları və əl–Xülasat bunlardandır. Rizauddin əs–Sərxsiyə ( رحمة الله ضد )  aid əl–Muhit isimli kitabda olduğu kimi bəziləri, fətvaları ayıraraq yazmışlar.Adı çəkilən kitabda ilk başda üsul məsələləri, daha sonra nadir məsələlər, daha sonra digər fətvalar yer almaqdadır.

Fiqh kitablarında “İmam” kəlməsi istifadə olunarsa, bundan məqsəd İmam Əbu Hənifə  (r.a)dir. “Sahibeyn” kəlməsi istifadə
olunubsa, bundan məqsəd İmam Əbu Yusuf və İmam Muhamməddir. “Tərafan” kəlməsi istifadə olunubsa, bundan məqsəd də İmam Əbu Hənifə və İmam Muhamməddir. “Şeyxeyn” kəlməsi istifadə olunubsa, bundan məqsəd İmam Əbu Hənifə və İmam Yusufdur.“Ləhu” yəni “Ona aid” kəlməsi keçirsə, İmam Əbu Hənifə, “Ləhumə” “İkisinə aid” istifadə olunursa, İmam Əbu Yusuf və İmam Muhamməd qəsd olunur. “0 ikisinə görə“ və ya “lkisinin məzhəbinə görə”; şəklində ifadə olunubsa, bu zaman da yenə İmam Əbu Yusuf və İmam Muhamməd qəsd edilməkdədir.

Səhih hökmlərin çoxu “Üsul" deyə isimləndirilən Zahirur-Rəvayə kitablarında yer almaqdadır. Bu kitablar da aşağıdakılardır: əl-Cəmiul–Kəbir, əl–Camius–Sağir, əs–Siyərul-Kəbir,əs -Siyərus Sağir, əl-Məbsut, əz–Ziyadat. əs-Siyərul–Kəbir və əs-Siyərul-Sağir İmam Muhammədin İraqdan ayrıldıqdan sonra yazmış olduğu kitablardır. Bu kitablardan geri qalanlar isə, Nadir rəvayətlərdən sayılır. Bunlar da Əbu Yusufa aid Əmali kitabları, İmam Muhammədə aid ər–Ruqiyyat kitabıdır. Bu kitabı Muhamməd bin Sumaə İmam Muhamməddən rəvayət etmişdir. İmam Muhammədin Süleyman bin Şüeyb əl-Keysaniyə yazdığı “əl-Keysaniyyat” kitabı, İmam Muhammədin Harun ər–Rəşidin zamanında qələmə aldığı “əl–Haruniyyat” kitabı, Cürcanda qələmə aldığı “əl–Cürcaniyyat” kitablarıdır. Imam Şafi, İmam Muhammədə aid Məbsut kitabını bəyənmiş və əzbərləmişdir. Yenə əhli kitabdan biri Məbsutu mütaliə edərək müsəlman olmuş və belə demişdir: “Bu sizin kiçik Muhammədınızin kitabıdır. Böyük Muhammədinizin   (محمد صلى الله عليه وسلم ) kitabı necədir?”

Və aleykum Salam.  Buna cavab verəcək olan, mütəxəssis və dindar həkimlərdir. Bu halda sağlamlıq baxımından bir qorxusu yoxdur deyə fətva versələr dini baxımdan halal olar. Bu fətvaya görə hərəkət edilər və orqan verildikdən sonra vəfat edərsə, bir məsuliyyəti olmaz.