əl-Alim vəl-Mutəallim
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ (1) بْنُ خَلِيلٍ الدِّمَشْقِيُّ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ قَاضِي الْعَسْكَرِ:
ibn Qadi əl-Əskəri (deyə) tanınan əbu'l-Həsən Əli b. Xəlil əd-Diməşqi dedi:
أَنْبَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ بُرْهَانُ الدِّينِ عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ الْبَلْخِيُّ، عَنْ أَبِي الْمُعينِ مَيْمُونِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَكْحُولِيِّ النَّسَفِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ مُوسَى الْبَزْدَوِيِّ، عَنْ أَبِي مَنْصُورٍ مُحَمَّدٍ الْمَاتُرِيدِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ الْجُوزْجَانِيِّ، عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ مُوسَى الْجُوزْجَانِيِّ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُقَاتِلٍ الرَّازِيِّ، كِلَاهُمَا عَنْ أَبِي مُطِيعٍ الْحَكَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَلْخِيِّ، وَعِصَامِ بْنِ يُوسُفَ الْبَلْخِيِّ، وَهُمَا عَنْ أَبِي مُقَاتِلٍ حَفْصِ بْنِ سَلْمٍ السَّمَرْقَنْدِيِّ، عَنِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ فِيمَا أَجَابَهُ عَلَى أَسْئِلَتِهِ،
Bizə, əbu'l-Həsən Burhanu'd-din Əli b. Həsən əl-Bəlxi, əbu'l-Muin Meymun b. Muhamməd əl-Məkhuli ən-Nəsəfi'dən ---> onun atasından ---> Abdu'l-Kərim b. Musa əl-Pəzdəvi'dən ---> əbu Mansur Muhamməd əl-Maturidi'dən ---> əbu Bəkr Əhməd b. İshaq əl-Cüzcani'dən ---> əbu Süleyman Musa əl-Cüzcani'dən ---> Muhamməd b. Muqatil ər-Razi'dən; hər ikisi ---> əbu Muti əl-Həkəm b. Abdullah əl-Bəlxi, İsam b. Yusuf əl-Bəlxi'dən; o ikisi ---> əbu Muqatil Hafs b. Səlm əs-Səmərqəndi'dən; o da ---> imam əbu Hənifə'dən,
-onun suallarına verdiyi cavablar haqqında-
xəbər verdi.
-----------------
(1):
روى عنه الحافظ الشرف الدمياطى، و عنه الحافظ عبد القادر القريشى،
Ondan, hafiz şərif əd-Dimyati; ondan da, hafiz Abdu'l-Qadir əl-Qureyşi rəvayət etmişdir.
و اسانيد اصحاب الاثبات اليه معروفة. (ز)
Və ona qədər isbat əshabının isnadları (isə), mə'rufdur.
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, imam Zahid əl-Kəvsərinin təliqidir.
-------------------
أَنَّهُ قَالَ:
Şübhəsiz, o, dedi:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ،
Həmd, aləmlərin Rəbbi olan Allaha məxsusdur.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ، وَخَاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ،
Allah:
~ mürsəllərin seyyidi; və nəbilərin xatəmi olan Muhammədə; və
~ Allahın saleh qullarına
salat etsin.
أَمَّا بَعْدُ،
Bundan (yəni, həmd və salatdan) sonra:
فَأُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَطَاعَتِهِ،
Sənə, Allah'dan qorxmağı və Ona itaəti tövsiyə edirəm.
وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا وَجَازِيًا،
Hesaba çəkən və qarşılıq verən olaraq, Allah, sənə kifayət edər.
وَرَزَقَنَا اللَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَمُنْقَلَبًا كَرِيمًا،
Allah, bizi, gözəl bir həyat; və kərim bir dönüş yeri (ilə) ruziləndirsin.
وَقَدْ أَجَبْتُكَ فِيمَا سَأَلْتَ عَنْهُ،
Şübhəsiz, sənə, -haqqında soruşduğun şey barəsində- cavab verdim.
وَلَوْلَا كَرَاهِيَةُ التَّطْوِيلِ وَأَنْ يَكْثُرَ لَكَ التَّفْسِيرُ شَرَحْتُ لَكَ الْأُمُورَ الَّتِي أَجَبْتُكَ بِهَا،
(Sözü) uzatmağın kərahiyyəti; və təfsirin (yəni, izahın) sənin üçün çoxalması olmasaydı, sənin üçün, özü ilə sənə cavab verdiyim şeyləri şərh edərdim.
ثُمَّ لَا آلُوكَ وَنَفْسِي خَيْرًا،
Sonra, sənə və öz nəfsimə, xeyir olaraq, (heç nəyi) əsirgəmərəm.
وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ وَعَلَيْهِ التُّكْلَانُ.
Allah, Mustəan (Özündən kömək istənilən)'dir və təvəkkül, (yalnız) Onadır.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ ـ وَهُوَ أَبُو مُقَاتِلٍ ـ:
- Mütəallim (elm öyrənən, tələbə), -(ki), O, əbu Muqatil'dir- dedi:
أَتَيْتُكَ أَيُّهَا الْعَالِمُ ـ وَهُوَ أَبُو حَنِيفَةَ ـ لِأَنْتَفِعَ بِمُجَالَسَتِكَ لِمَا أَتَيَقَّنُ مِنْ فَضْلِكَ،
Ey Alim! -(Ki), O, əbu Hənifə'dir- Sənin fəzilətinə yəqinliklə inandığımdan dolayı, Səninlə oturmaqdan faydalanmaq üçün, yanına gəldim.
وَأَرْجُو أَنْ يَنْفَعَنِيَ اللَّهُ تَعَالَى بِكَ،
Və Allah Taala'nın, səninlə mənə fayda verməsini ümid edirəm.
فَأَفْتِنِي عَافَاكَ اللَّهُ إِنْ أَنَا سَأَلْتُكَ، لِتَسْتَحِقَّ بِذَلِكَ الثَّوَابَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ:
Elə isə, -Allah səni salamat etsin- səndən soruşsam, mənə fətva ver, (ki), Allah Subhənəhu'dan, onunla savaba haqq qazanasan.
إِنِّي ابْتُلِيتُ بِأَصْنَافٍ مِنَ النَّاسِ،
Şübhəsiz mən, bir sinif (qrup) insanla imtahan edildim.
وَسَأَلُونِي عَنْ أَشْيَاءَ.
Və onlar, məndən (bəzi) şeylər haqqında soruşdular.
لَمْ أَهْتَدِ لِجَوَابِهَا،
Onların cavabına, bir yol tapa bilmədim.
وَلَمْ أَتْرُكِ الْحَقَّ الَّذِي بِيَدِي، وَإِنْ عَجَزْتُ عَنْ جَوَابِهِمْ؛
Onların cavabından aciz qalsam da, əlimdə olan haqqı tərk etmədim.
وَعَرَفْتُ أَنَّ لِلْحَقِّ مَنْ يُعَبِّرُ عَنْهُ،
Və bildim ki, şübhəsiz, haqqı təbir edən biri vardır.
وَلَيْسَ الْحَقُّ بِمَنْقُوضٍ،
Haqq, mənqud (nəqz edilmiş) deyildir.
وَالْبَاطِلُ مَزْهُوقٌ بِهِ.
Batil (də), onunla (yəni, haqqla) məzhuq (məhv edilən)'dir.
وَكَرِهْتُ أَيْضًا لِنَفْسِي الْجَهَالَةَ بِأَصْلِ الدِّينِ، وَمَا أَنْتَحِلُ مِنَ الْحَقِّ، وَأَنْ تَكُونَ مَنْزِلَتِي فِي أَصْلِ مَا أَدَّعِي كَمَنْزِلَةِ الصَّبِيِّ الْمُتَعَلِّمِ الَّذِي لَا عِلْمَ لَهُ بِأَصْلِ مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ، أَوْ كَمَنْزِلَةِ الْمُبَرْسَمِ أَوِ الْمَجْنُونِ الَّذِي يَهْذِي بِمَا يَنْقُضُ عَلَى نَفْسِهِ وَيَشِينُ بِهِ نَفْسَهُ.
Və həmçinin:
• dinin əsli və haqqdan mənimsədiyim şeylərdəki cəhaləti; və
• iddia etdiyim şeyin əslində, mənziləmin (yəni, mərtəbəmin, səviyyəmin):
~ danışdığı şeyin əslində elmi olmayan mütəallim uşağın; və ya
~ birsam (bir xəstəliy)'ə tutulmuş şəxsin; və ya
~ özünü nəqz edən şeylər sayıqlayan və onunla özünü rüsvay edən məcnunun
mənziləsi kimi olmasını,
öz nəfsim üçün kərih gördüm.
فَأَحْبَبْتُ، أَصْلَحَكَ اللَّهُ تَعَالَى، أَنْ أَكُونَ عَالِمًا بِأَصْلِ مَا أَنْتَحِلُ مِنَ الْحَقِّ وَأَتَكَلَّمُ بِهِ،
Beləliklə, -Allah Taala səni islah etsin-
• haqqdan mənimsədiyim və danışdığım şeylərin əslində alim olmağı, (ki)
حَتَّى إِذَا جَاءَنِي مَارِدٌ يَتَمَرَّدُ عَلَيَّ، أَوْ يُرِيدُ أَنْ يُزِيلَنِي عَنِ الْحَقِّ، لَمْ يُطِقْ،
-Hətta, yanıma, məni rədd edən; və ya məni haqdan uzaqlaşdırmaq istəyən inadkar biri gəldiyində, buna gücü çatmasın.
وَإِنْ جَاءَنِي مُتَعَلِّمٌ أَوْضَحْتُ لَهُ،
Yanıma mütəallim (öyrənən) biri gəldiyində (də), ona izah edim-
وَأَكُونَ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِي.
• Və öz işimdə bəsirət üzərə olmağı
istədim.
وَقَالَ الْعَالِمُ:
- Alim dedi:
نِعْمَ مَا رَأَيْتَ فِي ابْتِحَاثِكَ عَمَّا يُغْنِيكَ،
Səni zəngin (və ya ehtiyacsız) qılacaq şeyi araşdırmağında gördüyün (və ya düşündüyün), necə də gözəldir!
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعَمَلَ تَبَعٌ لِلْعِلْمِ، كَمَا أَنَّ الْأَعْضَاءَ تَبَعٌ لِلْبَصَرِ،
Bil ki, üzvlərin, görməyə bağlı olması kimi; əməl (də), elmə tabedir.
فَالْعِلْمُ مَعَ الْعَمَلِ الْيَسِيرِ أَنْفَعُ مِنَ الْجَهْلِ مَعَ الْعَمَلِ الْكَثِيرِ،
Az əməl ilə bərabər olan elm, çox əməl ilə bərabər olan cəhalatdən daha faydalıdır.
وَمَثَلُ ذَلِكَ الزَّادُ الْقَلِيلُ الَّذِي لَا بُدَّ مِنْهُ فِي الْمَفَازَةِ
Bunun misalı, səhrada (olması) labüd olan az miqdarda azuqədir.
مَعَ الْهِدَايَةِ بِهَا أَنْفَعُ مِنَ الْجَهَالَةِ مَعَ الزَّادِ الْكَثِيرِ،
O (azuqə) ilə bərabər olan hidayət, çox azuqə ilə bərabər olan cəhalətdən daha faydalıdır.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ﴾، وَ﴿إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ﴾.
Bundan dolayı, Allah Taala:
~ "De ki: Bilənlər ilə bilməyənlər, (heç) eyni olarlarmı?" (Zümər/9); və
~ "Ancaq ağıl sahibləri düşünüb ibrət alarlar." (Zümər/9)
(deyə) buyurmuşdur.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ زِدْتَنِي فِي طَلَبِ الْعِلْمِ رَغْبَةً،
Elm tələbində, rəğbətimi artırdın.
فَأَمَّا قَوْلُ الْأَصْنَافِ فَإِنِّي سَأَبْدَأُ بِأَدْنَاهُمْ مَنْزِلَةً عِنْدِي، إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى،
Amma, (bəzi) siniflərin (yəni, bir qrup insanın) görüşünə gəlincə, şübhəsiz, mən, inşallahu Taala, nəzdimdə onların mənzilə olaraq ən aşağısı ilə başlayacam.
فَأَخْبِرْنِي بِالْحُجَجِ عَلَيْهِمْ.
Elə isə, onlar əleyhinə olan hüccətləri (yəni, dəlilləri), mənə xəbər ver.
رَأَيْتُ أَقْوَامًا يَقُولُونَ:
Bir qrup (insan) gördüm ki, onlar, (belə) deyirdilər:
لَا تَدْخُلَنَّ هَذِهِ الْمَدَاخِلَ،
“Qəti olaraq, bu mədxəl (giriş, yəni, məsələlərə giriş yol)'larına daxil olma!
فَإِنَّ أَصْحَابَ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَدْخُلُوا فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ،
Şübhəsiz, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələri, bu işlərdən heç birinə daxil olmamışdılar.
وَقَدْ يَسَعُكَ مَا وَسَعَهُمْ،
Onları əhatə edən (yəni, onlara bəs edən), səni də əhatə edər.”
وَإِنَّ هَؤُلَاءِ زَادُونِي غَمًّا،
Və onlar, mənim qəm-qüssəmi artırdılar.
وَوَجَدْتُ مَثَلَهُمْ كَمَثَلِ رَجُلٍ فِي نَهْرٍ عَظِيمٍ كَثِيرِ الْمَاءِ كَادَ أَنْ يَغْرَقَ مِنْ قِبَلِ جَهْلِهِ بِالْمَخَاضَةِ،
Onların misalını, suyu çox olan bir çayda, çay keçidindən cəhaləti səbəbilə az qalsın boğulmaq üzərə olan bir kişinin misalı kimi gördüm.
فَيَقُولُ لَهُ آخَرُ: اثْبُتْ مَكَانَكَ، وَلَا تَطْلُبَنَّ الْمَخَاضَةَ.
Başqa biri, ona (belə) deyir:
"Öz məkanında (yəni, yerində) sabit dur! Çay keçidini tələb etmə (yəni, axtarma)!"
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
أَرَاكَ قَدْ أَبْصَرْتَ بَعْضَ عُيُوبِهِمْ وَالْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ،
Görürəm ki, sən, onların bəzi eyiblərini və onların əleyhinə olan hüccətləri, artıq görmüsən (yəni, dərk etmisən).
وَلَكِنْ قُلْ لَهُمْ إِذَا قَالُوا: أَلَا يَسَعُكَ مَا وَسِعَ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟
Onlar: "Məgər Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in səhabələrinə bəs edən, sənə bəs etmirmi?" dediklərində, onlara belə de:
بَلَى، يَسَعُنِي مَا وَسِعَهُمْ لَوْ كُنْتُ بِمَنْزِلَتِهِمْ،
Əlbəttə ki, mən (də) onların mənziləsində olsaydım, onlara bəs edən, mənə (də) bəs edərdi.
وَلَيْسَ بِحَضْرَتِي مِثْلُ الَّذِي كَانَ بِحَضْرَتِهِمْ،
Mənim yanımda (isə), onların yanında olanlar kimisi yoxdur.
وَقَدِ ابْتُلِينَا بِمَنْ يَطْعَنُ عَلَيْنَا وَيَسْتَحِلُّ الدِّمَاءَ مِنَّا؛
Və şübhəsiz, biz, bizə tənə edən; və qanımızı halal sayan kimsələrlə imtahan edilmişik.
فَلَا يَسَعُنَا أَنْ لَا نَعْلَمَ مَنِ الْمُخْطِئُ مِنَّا وَالْمُصِيبُ؟ وَأَنْ لَا نَذُبَّ عَنْ أَنْفُسِنَا وَحُرُمِنَا؛
Elə isə:
~ bizdən kimin muxti (xətalı) və kimin də musib (isabət edən) olmağını bilməməyimiz;
~ nəfslərimizi və haramlarımızı (yəni, toxunulmazlarımızı, qorunması lazım olanları) müdafiə etməməyimiz,
mümkün deyildir.
فَمَثَلُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، كَقَوْمٍ لَيْسَ بِحَضْرَتِهِمْ مَنْ يُقَاتِلُهُمْ.
Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in əshabının misalı, yanlarında, özlərilə döyüşəcəkləri kimsələr olmayan bir qövmün misalı kimidir.
فَلَا يَتَكَلَّفُونَ السِّلَاحَ
Bundan dolayı da, onlar, silah (daşımaq üçün) özlərini çətinə salmırdılar.
وَنَحْنُ قَدِ ابْتُلِينَا بِمَنْ يَطْعَنُ عَلَيْنَا وَيَسْتَحِلُّ الدِّمَاءَ مِنَّا.
(Lakin) biz, bizə tənə edən və qanlarımızı halal sayan kimsələrlə imtahan edilmişik.
مَعَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَفَّ لِسَانَهُ عَنِ الْكَلَامِ فِيمَا اخْتَلَفَ فِيهِ النَّاسُ وَقَدْ سَمِعَ ذَلِكَ، لَمْ يُطِقْ أَنْ يَكُفَّ قَلْبَهُ،
İnsan, insanların ixtilaf etdiyi və eşitmiş olduğu o şey haqqında kəlam (etmək)'dən dilini çəkə bilsə də; qəlbini çəkməyə gücü çatmaz.
لِأَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْقَلْبِ مِنْ أَنْ يَكْرَهَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ أَوِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا.
Çünki, iki şeydən birindən və ya hər ikisindən ikrah duyması, qəlb üçün labüddür.
فَأَمَّا أَنْ يُحِبَّهُمَا وَهُمَا مُخْتَلِفَانِ، فَهَذَا لَا يَكُونُ.
Amma, o ikisi bir-birindən müxtəlif olduqları halda hər ikisini sevməsi, mümkün deyil.
فَإِذَا مَالَ الْقَلْبُ إِلَى الْجَوْرِ أَحَبَّ أَهْلَهُ،
Qəlb, zülmə meylə etdiyində, (zülm) əhlini sevər.
وَإِذَا أَحَبَّ الْقَوْمَ كَانَ مِنْهُمْ،
(O) qövmü (yəni, zülm edənləri) sevdiyində də, onlardan (biri) olar.
وَإِذَا مَالَ الْقَلْبُ إِلَى الْحَقِّ وَأَهْلِهِ كَانَ لَهُمْ وَلِيًّا.
(Ancaq) qəlb, haqq və haqq əhlinə meyl etdiyində isə, onların vəlisi/dostu olar.
وَذَلِكَ بِأَنَّ تَحْقِيقَ الْأَعْمَالِ وَالْكَلَامِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ قِبَلِ الْقَلْبِ،
Və o, əməl və kəlamın təhqiqi (gerçəkləşməsi)'nin, yalnız qəlb tərəfindən olmasına görədir.
وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ آمَنَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِقَلْبِهِ لَمْ يَكُنْ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِنًا،
Bu (yəni, qəlb tərəfindən olduğu) üçün (də), dililə iman edib qəlbilə iman etməyən kimsə, Allah nəzdində mömin deyildir.
وَمَنْ آمَنَ بِقَلْبِهِ وَلَمْ يَتَكَلَّمْ بِلِسَانِهِ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِنًا.
(Ancaq), qəlbilə iman edib dililə söyləməyən (isə), Allah nəzdində mömindir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
هُوَ كَمَا قُلْتَ،
O, sənin dediyin kimidir.
وَلَكِنْ بَيِّنْ لِي هَلْ يَضُرُّنِي إِذَا لَمْ أَعْرِفِ الْمُخْطِئَ مِنَ الْمُصِيبِ؟
Lakin, mənə bəyan et, xətalını isabət edəndən (ayıra) bilmədiyimdə, (bu), mənə zərər verərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
لَا يَضُرُّكَ فِي خِصَالٍ غَيْرِ وَاحِدَةٍ،
Bir xüsus istisna olmaqla, (bu), sənə zərər verməz.
فَأَمَّا الْخَصْلَةُ الَّتِي لَا تَضُرُّكَ فَإِنَّهَا أَنَّكَ لَا تُؤَاخَذُ بِعَمَلِ الْمُخْطِئِ،
Amma, sənə zərər verməyən xüsusa gəlincə: sən, xətalının əməlilə məsul tutulmazsan.
وَأَمَّا الْخِصَالُ الَّتِي تَضُرُّكَ فَوَاحِدَةٌ مِنْهَا اسْمُ الْجَهَالَةِ يَقَعُ عَلَيْكَ؛
Sənə zərər verən xüsuslara gəlincə, onlardan:
• Biri: cəhalət adının sənin üzərinə düşməsidir.
لِأَنَّكَ لَا تَعْرِفُ الْخَطَأَ مِنَ الصَّوَابِ،
Çünki sən, xətanı doğrudan (ayıra) bilmirsən.
وَالثَّانِيَةُ عَسَى أَنْ يَنْزِلَ بِكَ مِنَ الشُّبْهَةِ مَا نَزَلَ بِغَيْرِكَ، وَلَا تَدْرِي مَا الْمَخْرَجُ مِنْهَا؛
• İkincisi: ola bilsin ki, başqasının başına gələn şübhə, sənin (də) başına gələr. Və sən, ondan məxrəc (çıxış yolu)'nun nə olduğunu bilməzsən.
لِأَنَّكَ لَا تَدْرِي أَمُصِيبٌ أَنْتَ أَمْ مُخْطِئٌ، فَلَا تَنْزِعُ عَنْهَا،
Çünki sən, musib (isabət edən)'sənmi yoxsa muxti (xəta edənsən)'mi, bilmirsən. Buna görə də, ondan (yəni, o şübhədən) uzaqlaşmırsan.
وَالثَّالِثَةُ لَا تَدْرِي مَنْ تُحِبُّ فِي اللَّهِ وَمَنْ تُبْغِضُ فِيهِ؛
• Üçüncüsü: Sən, kimi Allah üçün sevir; kimə də Allah üçün buğz edirsən, bilmirsən.
لِأَنَّكَ لَا تَدْرِي الْمُخْطِئَ مِنَ الْمُصِيبِ.
Çünki sən, xətalını isabət edəndən (ayıra) bilmirsən.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ كَشَفْتَ عَنِّي الْغِطَاءَ،
Doğrusu, Sən, mənim üzərimdən pərdəni qaldırdın.
وَجَعَلْتَنِي أَرَى الْبَرَكَةَ فِي مُذَاكَرَتِكَ؛
Və mənə, Səninlə olan müzakirəmizdə, bərəkəti görməyə imkan verdin.
وَلَكِنْ أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ رَجُلٌ يَصِفُ عَدْلًا، وَلَا يَعْرِفُ جَوْرَ مَنْ يُخَالِفُ وَلَا عَدْلَهُ، لِيَسَعَهُ ذَلِكَ، وَأَنْ يُقَالَ إِنَّهُ عَارِفٌ بِالْحَقِّ أَوْ هُوَ مِنْ أَهْلِهِ؟
Lakin, de görüm, əgər bir adam ədaləti vəsf edər; (ancaq) ona müxalifət edənin (nə) zülmünü; (nə də) ədalətini bilməsə; "O, haqqa arif olan biridir." və ya "O, onun (yəni, haqq) əhlindəndir." deyilməsi, ona bəs edərmi? (Yəni, belə deyilməsi, doğrudurmu?)
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
إِذَا وَصَفَ عَدْلًا، وَلَا يَعْرِفُ جَوْرَ مَنْ يُخَالِفُهُ، فَإِنَّهُ جَاهِلٌ بِالْجَوْرِ وَالْعَدْلِ.
O, ədaləti vəsf etdiyində, özünə müxalifət edənin zülmünü bilmirsə, şübhəsiz o, zülm və ədalət (haqqında) cahil biridir.
وَاعْلَمْ يَا أَخِي أَنَّ أَجْهَلَ الْأَصْنَافِ كُلِّهَا وَأَرْدَأَهُمْ مَنْزِلَةً عِنْدِي لَهَؤُلَاءِ؛
Ey qardaşım! Bil ki:
Şübhəsiz, Mənim nəzdimdə, bütün (insan) siniflərin(in) ən cahili; mənzilə olaraq da ən pisi, məhz bunlardır!
لِأَنَّ مَثَلَهُمْ كَمَثَلِ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ يُؤْتَوْنَ بِثَوْبٍ أَبْيَضَ،
Çünki, onların misalı, 4 nəfərin misalı kimidir, (ki), onlara ağ bir paltar gətirilir;
فَيُسْأَلُونَ جَمِيعًا عَنْ لَوْنِ ذَلِكَ الثَّوْبِ،
Sonra, hamısından, o paltarın rəngi soruşulur.
فَيَقُولُ وَاحِدٌ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ: هَذَا ثَوْبٌ أَحْمَرُ؛
Bu 4 nəfərdən:
~ Biri: "Bu, qırmızı paltardır." deyir;
وَيَقُولُ الْآخَرُ: هَذَا ثَوْبٌ أَصْفَرُ؛
~ Digəri: "Bu, sarı paltardır." deyir;
وَيَقُولُ الثَّالِثُ: ثَوْبٌ أَسْوَدُ،
~ Üçüncüsü: "Paltar, qaradır." deyir;
وَيَقُولُ الرَّابِعُ: ثَوْبٌ أَبْيَضُ،
~ Dördüncüsü: "Paltar, ağdır." deyir.
فَيُقَالُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ؟ أَصَابُوا أَمْ أَخْطَؤُوا؟
Ona (yəni, bu 4-cü adama) deyilir ki: "Bu 3-ü haqqında nə deyirsən? Onlar, isabət ediblər, yoxsa xəta?"
فَيَقُولُ: أَمَّا أَنَا فَقَدْ أَعْلَمُ أَنَّ الثَّوْبَ أَبْيَضُ، وَعَسَى أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ قَدْ صَدَقُوا.
O, (belə) deyir:
“Mənə gəlincə, şübhəsiz, mən bilirəm ki, paltar, ağdır. (Ancaq), bunların da doğru demiş olması, mümkündür.”
وَكَذَلِكَ هَذَا الصِّنْفُ مِنَ النَّاسِ يَقُولُونَ: إِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ الزَّانِيَ لَيْسَ بِكَافِرٍ، وَعَسَى أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ يَرَوْنَ أَنَّ الزَّانِيَ إِذَا زَنَى نُزِعَ مِنْهُ الْإِيمَانُ كَمَا يُنْزَعُ السِّرْبَالُ كَانَ صَادِقًا، وَلَا نُكَذِّبُهُ.
Beləcə, insanlardan bu sinif (də), belə deyir:
Şübhəsiz biz, bilirik ki, zani (zina edən), kafir deyildir. Ola bilsin ki, "Zani, zina etdiyində, iman, ondan, paltar kimi çıxarılar." deyənlər, doğrudurlar; (və) biz, onları yalanlamırıq.
وَيَقُولُونَ: إِنَّ مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ فَقَدْ أَطَاقَ الْحَجَّ، فَنَحْنُ نُسَمِّيهِ مُؤْمِنًا، وَنُصَلِّي عَلَيْهِ، وَنَسْتَغْفِرُ لَهُ، وَنَقْضِي عَنْهُ حَجَّهُ، وَلَا نُكَذِّبُ مَنْ يَقُولُ: مَاتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا.
Və (yenə, bu sinif, belə) deyirlər:
Biz, həccə gücü çatdığı halda həcc etmədən ölən kimsəni, mömin adlandırar; onun üzərinə (cənazə) namazı qılar; həccini qəza edərik. (Ancaq, belə) deyəni (də), yalanlamarıq: "O, yəhudi və ya xristian olaraq öldü."
يُنْكِرُونَ قَوْلَ الشِّيعَةِ وَيَقُولُونَ قَوْلَهُمْ،
~ Şiə'nin görüşünü inkar edir; (ancaq) onların görüşünü deyirlər (yəni, qəbul edirlər);
وَيُنْكِرُونَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ وَيَقُولُونَ قَوْلَهُمْ،
~ Xarici'lərin görüşünü inkar edir; (ancaq) onların görüşünü deyirlər;
وَيُنْكِرُونَ قَوْلَ الْمُرْجِئَةِ وَيَقُولُونَ قَوْلَهُمْ،
~ Murciə'nin görüşünü inkar edir; (ancaq) onların görüşünü deyirlər. (haşiyə)
-------------------
(Haşiyə:
~ Şiə məzhəbi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/rafizi-kimdir
~ Xariciyyə məzhəbi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/xavaric-kiml%C9%99rdir
~ Murciə məzhəbi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/murci%C9%99-kimdir-2
-------------------
وَيَرَوْنَ تَحْقِيقَ ذَلِكَ وَتَزْيِيفَ أَقْوَالِ هَؤُلَاءِ الْأَصْنَافِ الثَّلَاثَةِ،
Onun (yəni, özlərinin görüşünün) təhqiqini (haqq olduğunu); və bu 3 sinfin görüşlərinin (də) təzyifini (batil olduğunu) düşünürlər.
وَيَرْوُونَ فِي ذَلِكَ رِوَايَاتٍ يَزْعُمُونَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَهَا.
Bunun haqqında rəvayətlər nəql edir; (və) Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in (də) (belə) buyurduğunu iddia edirlər.
وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِنَّمَا بَعَثَ رَسُولَهُ رَحْمَةً؛ لِيَجْمَعَ بِهِ الْفُرْقَةَ، وَلِيَزِيدَ الْأُلْفَةَ،
Şübhəsiz, biz bilmişik ki, Allah (azzə və cəllə), rəsulunu, -onunla ayrılığı cəm etsin; və ülfəti çoxaltsın deyə-, ancaq rəhmət olaraq göndərmişdir.
وَلَمْ يَبْعَثْهُ لِيُفَرِّقَ الْكَلِمَةَ، يُحَرِّشَ الْمُسْلِمِينَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ.
Onu, -kəliməni ayırmaq; və müsəlmanların bir qismini digər qisminə qarşı qızışdırmaq üçün- göndərməmişdir.
وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ إِنَّمَا جَاءَ الِاخْتِلَافُ بِهَذِهِ الرِّوَايَاتِ؛
Onlar iddia edirlər ki, ixtilaf, ancaq, bu rəvayətlər (səbəbi) ilə meydana gəlmişdir.
لِأَنَّ مِنْهَا نَاسِخًا وَمَنْسُوخًا،
Çünki, onlardan, nasix və mənsux (olanlar) vardır.
فَنَحْنُ نَرْوِي كَمَا سَمِعْنَاهُ.
Bundan dolayı, biz, onları necə eşitmişiksə, elə rəvayət edirik.
فَوَيْلٌ لَهُمْ، مَا أَقَلَّ اهْتِمَامَهُمْ بِأَمْرِ عَاقِبَتِهِمْ،
Veyl olsun onlara! Öz aqibətləri haqqında ehtimamları (yəni, diqqət və qayğıları), nə qədər də azdır...
حَيْثُ يَنْتَصِبُونَ لِلنَّاسِ فَيُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا قَدْ عَلِمُوا أَنَّ بَعْضَهُ مَنْسُوخٌ،
Belə ki, insanların qarşısında dayanır; və onlara (elə) şeylər danışırlar ki, onların artıq mənsux olduğunu bilirlər.
وَالْعَمَلُ بِالْمَنْسُوخِ الْيَوْمَ ضَلَالَةٌ،
Bu gün mənsuxla əməl, dəlalət (azğınlıq)'dır.
فَيَأْخُذُ بِهِ النَّاسُ فَيَضِلُّونَ.
Beləliklə də, insanlar onları əxz edir (yəni, götürür); və bundan dolayı da azırlar.
وَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَكُنْ لِيُفَسِّرَ الْآيَةَ الْوَاحِدَةَ عَلَى نَوْعَيْنِ،
Biz bilirik ki, şübhəsiz, Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm), bir tək ayəni, iki cür təfsir etməmişdi.
فَمَا كَانَ مِنَ الْقُرْآنِ نَاسِخًا فَسَّرَهُ لِجَمِيعِ النَّاسِ نَاسِخًا، وَكَذَلِكَ الْمَنْسُوخُ فَسَّرَهُ لِجَمِيعِ النَّاسِ مَنْسُوخًا.
Qurandan nasix olaraq nə varıydısa, bütün insanlara, onları, nasix olaraq; mənsuxu da, eyni şəkildə, bütün insanlara, mənsux olaraq açıqlamışdı.
وَأَمَّا الْأَخْبَارُ وَالصِّفَاتُ الَّتِي قَدْ كَانَتْ، فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا مَنْسُوخٌ،
Amma, əvvəl olmuş (yəni, gəlmiş) xəbərlər və sifətlərə gəlincə, onların heç birində, mənsux yoxdur.
وَإِنَّمَا دَخَلَ النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ.
Nasix və mənsux, ancaq, əmr və nəhyə daxil olmuşdur.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
جَزَاكَ اللَّهُ عَنِّي الْجَنَّةَ،
Allah, məndən dolayı, Sənə cənnətlə qarşılıq versin.
فَنِعْمَ الْمُعَلِّمُ أَنْتَ،
Sən, necə də gözəl bir müəllimsən.
إِنَّكَ فَتَحْتَ لِي بَابًا مِنَ الْعِلْمِ لَمْ أَهْتَدِ لَهُ،
Sən, mənim üçün elmdən (elə) bir qapı açdın ki, mən, ona yol tapa bilməmişdim.
وَقَدْ بَيَّنْتَ لِي مِنْ أَقَاوِيلِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ مَا لَا أُبَالِي أَنْ لَا أَزْدَادَ بَصِيرَةً فِي ضَعْفِ قَوْلِهِمْ وَعَجْزِ رَأْيِهِمْ.
Sən, mənə, bu qövmün qövllərindən elə şeylər bəyan etdin ki, onların qövllərinin zəifliyi və rəylərinin acizliyi barəsində bəsirət artırmamağımın, artıq, mənim üçün fərqi yoxdur.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي بِالرَّدِّ عَلَى الصِّنْفِ الثَّانِي فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ دِينَ اللَّهِ كَثِيرٌ، وَهُوَ الْعَمَلُ بِجَمِيعِ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ، وَالْكَفُّ عَنْ جَمِيعِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ.
Lakin, ikinci sinfin (aşağıdakı) qövlünü rədd etmək haqqında (da), mənə xəbər ver:
"Şübhəsiz, Allahın dini çoxdur. O, Allahın fərz qıldığı bütün şeylərlə əməl; və Allahın haram qıldığı bütün şeylərdən də əl çəkməkdir."
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
أَلَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ رُسُلَ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ لَمْ يَكُونُوا عَلَى أَدْيَانٍ مُخْتَلِفَةٍ،
Məgər bilmirsənmi ki, Allahın rəsulları (salavatullahi və sələmuhu aleyhim əcməin), müxtəlif dinlər üzərə olmamışdılar.
وَلَمْ يَكُنْ كُلُّ رَسُولٍ مِنْهُمْ يَأْمُرُ قَوْمَهُ بِتَرْكِ دِينِ الرَّسُولِ الَّذِي كَانَ قَبْلَهُ؛
Və onlardan hər bir Rəsul, Öz qövmünə, Özündən əvvəlki Rəsulun dinini tərk etməyi, əmr etmirdi.
لِأَنَّ دِينَهُمْ كَانَ وَاحِدًا.
Çünki, Onların dini, bir idi.
وَكَانَ كُلُّ رَسُولٍ يَدْعُو إِلَى شَرِيعَةِ نَفْسِهِ، وَيَنْهَى عَنْ شَرِيعَةِ الرَّسُولِ الَّذِي قَبْلَهُ؛
Hər bir Rəsul, Öz şəriətinə çağırır; və Özündən əvvəlki Rəsulun şəriətindən də nəhy edirdi.
لِأَنَّ شَرَائِعَهُمْ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ.
Çünki, Onların şəriətləri, çox və müxtəlifdir.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً﴾.
Bundan dolayı da, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Sizdən hər biriniz üçün, bir şəriət və bir minhac (yol) qıldıq. Əgər (Allah) istəsəydi, sizi, mütləq, vahid bir ümmət qılardı." (Maidə/48)
وَأَوْصَاهُمْ جَمِيعًا بِإِقَامَةِ الدِّينِ، وَهُوَ التَّوْحِيدُ، وَأَنْ لَا يَتَفَرَّقُوا؛
Və Onların hamısına, dini -ki, o, tövhiddir- iqamə etməyi; və firqələrə ayrılmamalarını tövsiyə etdi.
لِأَنَّهُ جَعَلَ دِينَهُمْ وَاحِدًا،
Çünki O, onların dinlərini bir qılmışdır.
فَقَالَ: ﴿شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ﴾.
Bundan dolayı, (belə) buyurmuşdur:
"Allah, Nuha tövsiyə etdiyini; Sənə vəhy etdiyimizi; İbrahimə, Musaya və İsaya tövsiyə etdiyimizi, sizin üçün dində şəriət qıldı: 'Dini iqamə edin (1) və onda firqələrə ayrılmayın." (Şura/13)
-----------------
(1):
و للدين إطلاق يشمل الأحكام العملية كقوله تعالى [ليتفقهوا في الدين] و قوله عليه السلام (إذا أراد الله بعبد خيرا فقهه في الدين) فالدين الاستسلام لحكم الدليل القائم فدليل الاعتقاد قائم دائما فيستسلم له دائما و دليل الأحكام العملية قابل للدسخ فما لم يقم دليل للدسخ فهو قائم الحكم و كذا الناسخ (ز)
"Din" (sözü)'nün itlaqı vardır. O, əməli hökmləri ehtiva edir.
~ (Allah) Taala'nın (bu) sözündə olduğu kimi:
"Li yətəfəqqahu fi'd-din = dini dərindən öyrənsinlər deyə" (Tövbə/122)
~ (Peyğəmbər) əleyhi's-səlam'ın (bu) sözündə (olduğu kimi):
"Allah, bir qula xeyir murad etdiyi zaman, onu, dində dərin anlayış sahibi qılar." (Əhməd b. Hənbəl, "Müsnəd", hədis no: 16834)
Deməli, din, qaim olan dəlilin hökmünə təslim olmaqdır. Etiqadın dəlili, daim qaimdir. Buna görə də, (insan), daim ona təslim olur. Əməli hökmlərin dəlili isə, nəsxə qabildir. Nəsxi üçün dəlil qaim olmadıqca, hökm, qaim olar. Eləcə də, nasix (nəsx edən, qaim olar).
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, Kəvsəri'nin tə'liq'idir.
Nasix-Mənsux üçün bax:
-----------------
وَقَالَ سُبْحَانَهُ: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ﴾.
(Allah) subhənəhu, (yenə, belə) buyurur:
"Biz, səndən əvvəl elə bir rəsul göndərmədik ki, ona: ‘Məndən başqa heç bir ilah yoxdur. Elə isə ibadət edin!’ deyə vəhy etməyək." (Ənbiya/25)
وَقَالَ جَلَّ وَعَلَا: ﴿لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ﴾، أَيْ: لَا تَبْدِيلَ لِدِينِهِ.
(Allah) cəllə və alə, (yenə, belə) buyurur:
"Allahın xəlqi/yaratmasında, dəyişiklik yoxdur. Doğru olan din, budur." (Rum/30)
Yəni: "Onun dinini dəyişməyin." (deməkdir).
فَالدِّينُ لَمْ يُبَدَّلْ وَلَمْ يُحَوَّلْ وَلَمْ يُغَيَّرْ؛
Beləliklə, din, təbdil, təhvil və təğyir edilmədi.
وَالشَّرَائِعُ قَدْ غُيِّرَتْ وَبُدِّلَتْ؛
Şəriətlər isə, təğyir və təbdil edildi.
لِأَنَّهُ رُبَّ شَيْءٍ قَدْ كَانَ حَلَالًا لِأُنَاسٍ
Çünki, neçə-neçə şeylər var idi ki, insanlar üçün halal idi.
قَدْ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى آخَرِينَ.
Başqalarına isə, Allah (azzə və cəllə), onu haram qılmışdı.
وَرُبَّ أَمْرٍ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أُنَاسًا وَنَهَى عَنْهُ آخَرِينَ.
Neçə-neçə işlər vardır ki, Allah, insanlara onu əmr etmiş; digərlərini isə, ondan nəhy etmişdir.
فَالشَّرَائِعُ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ،
Demək ki, şəriətlər, çox və müxtəlifdir.
وَالشَّرَائِعُ هِيَ الْفَرَائِضُ،
Şəriətlər, fərzlər(dən ibarət)'dir.
مَعَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْعَمَلُ بِجَمِيعِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَالْكَفُّ عَنْ جَمِيعِ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، تَارِكًا لِدِينِهِ، لَكَانَ كَافِرًا.
Halbuki, əgər öz dinini tərk edərək,
~ Allahın əmr etdiyi bütün şeylərlə əməl etsəydi; və
~ Allahın nəhy etdiyi bütün şeylərdən çəkinsəydi,
kafir olardı.
وَإِذَا صَارَ كَافِرًا ذَهَبَ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْمُنَاكَحَةِ وَالْمُوَارَثَةِ وَاتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ وَأَكْلِ الذَّبَائِحِ وَأَشْبَاهِ هَذَا؛
O kafir olduğunda (da), özü ilə Müsəlmanlar arasında olan:
~ qarşılıqlı nikah;
~ qarşılıqlı miras;
~ cənazələri izləmək;
~ kəsilənlərin ətini yemək; və
~ bunun bənzərləri,
aradan qalxar.
لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ ذَلِكَ كُلَّهُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَجْلِ الْإِيمَانِ الَّذِي بِهِ حَرَّمَ اللَّهُ تَعَالَى دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَدَثٍ،
Çünki, Allah Taala, bunların hamısını, möminlər arasında, iman səbəbilə vacib qılmışdır. O iman ki, Allah Taala, onunla onların qanları və mallarını, -bir hadisə (yəni, şər'i bir səbəb) istisna olmaqla- haram qılmışdır.
وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْفَرَائِضِ بَعْدَ مَا أَقَرُّوا بِالدِّينِ،
Allah Taala, möminlərə, ancaq dini iqrar etdiklərindən sonra fərzləri əmr etmişdir.
فَقَالَ سُبْحَانَهُ: ﴿قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ﴾.
Bundan dolayı, (Allah) subhənəhu, (belə) buyurmuşdur:
~ "İman edən qullarıma de ki, namazı iqamə etsinlər." (İbrahim/31)
وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ﴾، وَأَشْبَاهُ هَذَا.
Və (yenə), Allah Taala (belə) buyurur:
~ "Ey iman edənlər! Sizin üzərinizə qisas yazıldı." (Bəqərə/178);
~ "Ey iman edənlər! Allahı zikr edin." (Əhzab/41)
və bunun bənzərləri...
فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْفَرَائِضُ هِيَ الْإِيمَانَ، لَمْ يُسَمِّهِمْ مُؤْمِنِينَ حَتَّى يَعْمَلُوا بِهَا،
Əgər bu fərzlər, iman(ın özü) olsaydı, onları, onlarla əməl edənə qədər mömin adlandırmazdı.
وَقَدْ فَصَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْإِيمَانَ مِنَ الْعَمَلِ،
Şübhəsiz, Allah Taala, imanı əməldən ayırmışdır.
فَقَالَ تَعَالَى: ﴿الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾.
(Allah) Taala, (belə) buyurur:
~ "...iman edənlər və saleh əməl işləyənlər..." (Fussilət/8);
وَقَالَ: ﴿بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ﴾، أَيْ: مَعَ إِيمَانِهِ.
(O, yenə, belə) buyurur:
~ "Xeyr. Kim, Allahın üzünə təslim olar; və yaxşılıq edərsə..." (Bəqərə/112);
Yəni, imanı ilə bərabər...
وَقَالَ: ﴿مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ﴾،
(O, yenə, belə) buyurur:
~ "Kim axirəti istəyər; ona layiq olan səylə çalışar; və mömin olarsa..." (İsra/19)
فَجَعَلَ الْإِيمَانَ غَيْرَ الْعَمَلِ.
Beləliklə, (Allah), imanı, əməlin qeyrisi qılmışdır.
فَالْمُؤْمِنُونَ مِنْ قَبْلِ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ يُصَلُّونَ وَيُزَكُّونَ وَيَصُومُونَ وَيَحُجُّونَ وَيَذْكُرُونَ اللَّهَ،
Beləliklə, möminlər, Allaha iman etmələrindən dolayı,
~ namaz qılır;
~ zəkat verir;
~ oruc tutur;
~ həcc edir; və
~ Allahı zikr edirlər.
وَلَيْسَ مِنْ قَبْلِ صَلَاتِهِمْ وَزَكَاتِهِمْ وَصَوْمِهِمْ وَحَجِّهِمْ بِاللَّهِ يُؤْمِنُونَ.
(Ancaq), namazlarından, zəkatlarından, oruclarından, həcclərindən dolayı, Allaha iman etmiş deyillər.
وَذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ عَمِلُوا،
Bu, onların, iman edib sonra əməl etmələrindən dolayıdır.
فَكَانَ عَمَلُهُمْ بِالْفَرَائِضِ مِنْ قَبْلِ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ،
Beləliklə, onların fərzlərlə əməl etmələri, Allaha iman etmələrindən dolayı idi.
وَلَمْ يَكُنْ إِيمَانُهُمْ مِنْ قَبْلِ عَمَلِهِمْ بِالْفَرَائِضِ.
Və onların imanları, fərzlərlə əməl etmələrindən dolayı olmamışdı.
وَمِثْلُ ذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ الدَّيْنُ وَهُوَ يُقِرُّ بِالدَّيْنِ، ثُمَّ يُؤَدِّي،
Bunun bir bənzəri də, (budur):
Şübhəsiz, bir adamın üzərində borc olduğu vaxt, o, (ilk əvvəl) borcunu iqrar edir; sonra ödəyir.
وَلَيْسَ يُؤَدِّي ثُمَّ يُقِرُّ بِالدَّيْنِ،
(Yoxsa), ödəyib; sonra borcunu iqrar etmir.
وَلَيْسَ إِقْرَارُهُ مِنْ قَبْلِ أَدَائِهِ، وَلَكِنْ أَدَاؤُهُ مِنْ قَبْلِ إِقْرَارِهِ.
Onun (borcu olduğunu) iqrar etməsi, onu ödəməsindən dolayı deyildir; lakin onu ödəməsi, onu iqrarından dolayıdır.
وَالْعَبِيدُ مِنْ قَبْلِ إِقْرَارِهِمْ لِمَوَالِيهِمْ بِالْعُبُودِيَّةِ يَعْمَلُونَ لَهُمْ،
Qullar, ağalarına, qulluğu iqrar etdiklərindən dolayı, xidmət edirlər;
وَلَيْسَ مِنْ قَبْلِ عَمَلِهِمْ يُقِرُّونَ لَهُمْ بِالْعُبُودِيَّةِ،
(Yoxsa), onlara xidmət etdiklərindən dolayı qulluğu iqrar etmirlər;
وَلَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِقْرَارِ بِالْعُبُودِيَّةِ.
Və onlar üzərinə, qulluğu iqrar adı vaqe olmur.
وَآخَرُ قَدْ يَكُونُ مُقِرًّا بِالْعُبُودِيَّةِ وَلَا يَعْمَلُ،
Başqa biri isə, qulluğu iqrar edir; (lakin) xidmət etmir.
فَلَا يَذْهَبُ عَنْهُ اسْمُ إِقْرَارِهِ بِالْعُبُودِيَّةِ.
(Belə ikən), "qulluğu iqrar" adı, ondan qalxmır.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لِحُسْنِ مَا فَسَّرْتَ،
Təfsir etdiyin (yəni, açıqladığın) şeyi gözəl (təfsir etdin).
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي مَا الْإِيمَانُ؟
Lakin, mənə xəbər ver, iman, nədir?
قالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
الْإِيمَانُ هُوَ التَّصْدِيقُ وَالْمَعْرِفَةُ وَالْيَقِينُ وَالْإِقْرَارُ وَالْإِسْلَامُ،
İman: təsdiq, mərifət, yəqin, iqrar və İslam'dır.
وَالنَّاسُ فِي التَّصْدِيقِ عَلَى ثَلَاثَةِ مَنَازِلَ،
İnsanlar (isə), təsdiqdə, 3 mənzil (mərtəbə) üzərədirlər. (Belə ki):
فَمِنْهُمْ مَنْ يُصَدِّقُ بِاللَّهِ وَبِمَا جَاءَ مِنْهُ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ،
(1) Onlardan bəzisi: “Allahı və Ondan gələnləri, qəlbi və dililə təsdiq edənlər”dir;
وَمِنْهُمْ مَنْ يُصَدِّقُ بِلِسَانِهِ وَيُكَذِّبُ بِقَلْبِهِ،
(2) Onlardan bəzisi (də): “dililə təsdiq edib qəlbilə təkzib edənlər”dir;
وَمِنْهُمْ مَنْ يُصَدِّقُ بِقَلْبِهِ وَيُكَذِّبُ بِلِسَانِهِ.
(3) Onlardan bəzisi (isə): “qəlbilə təsdiq edib dililə təkzib edənlər”dir.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ فَتَحْتَ لِي مَسْأَلَةً لَمْ أَهْتَدِ إِلَيْهَا،
Doğrusu, mənim üçün bir məsələ açdın ki, ona yol tapa bilməmişdim.
فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَهْلِ هَذِهِ الْمَنَازِلِ الثَّلَاثَةِ،
Mənə, bu 3 mənzil (mərtəbə) əhli haqqında xəbər ver.
أَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِنُونَ؟
Onlar, Allah nəzdində mömindirlərmi?
قالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
مَنْ صَدَّقَ بِاللَّهِ وَبِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ، فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ النَّاسِ مُؤْمِنٌ.
(1) Kim, Allahı və Allah nəzdindən gələnləri, qəlbi və dililə təsdiq edərsə, o, Allah və insanlar nəzdində, mömindir.
وَمَنْ صَدَّقَ بِلِسَانِهِ وَكَذَّبَ بِقَلْبِهِ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ كَافِرًا وَعِنْدَ النَّاسِ مُؤْمِنًا،
(2) Kim, dililə təsdiq edib qəlbilə təkzib edərsə, o, Allah nəzdində, kafir; insanlar nəzdində isə, mömindir.
لِأَنَّ النَّاسَ لَا يَعْلَمُونَ مَا فِي قَلْبِهِ،
Çünki, insanlar, onun qəlbində olanları bilmirlər.
وَعَلَيْهِمْ أَنْ يُسَمُّوهُ مُؤْمِنًا بِمَا ظَهَرَ لَهُمْ مِنَ الْإِقْرَارِ بِهَذِهِ الشَّهَادَةِ،
İqrarın onlara bu şəhadətlə zahir olmasından dolayı, onu mömin adlandırmaları lazımdır.
وَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَتَكَلَّفُوا عِلْمَ مَا فِي الْقُلُوبِ.
Və onlar üçün, qəlblərdə olanı bilmək (üçün) özlərini çətinə salmaları, (lazım) deyildir.
وَمِنْهُمْ مَنْ يَكُونُ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِنًا وَعِنْدَ النَّاسِ كَافِرًا،
(3) Onlardan bəziləri də, Allah nəzdində mömin; insanlar nəzdində isə, kafir olanlardır.
وَذَاكَ بِأَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَيُظْهِرُ الْكُفْرَ فِي حَالَةِ التَّقِيَّةِ بِلِسَانِهِ،
Bu, ondan dolayıdır ki, şübhəsiz, adam, Allaha iman etmiş mömin olur; və təqiyyə halında, dililə küfr izhar edir.
فَيُسَمِّيهِ مَنْ لَا يَعْرِفُ أَنَّهُ يَتَّقِي كَافِرًا،
Beləliklə, onun təqiyyə etdiyini bilməyən kimsə, onu kafir adlandırır.
وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ مُؤْمِنٌ.
(Halbuki) o, Allah nəzdində mömindir.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ وَضَّحْتَ عَدْلًا،
Doğrusu, adil bir şəkildə açıqladın.
وَلَكِنْ أَرَاكَ قَدْ كَثَّرْتَ الْإِيمَانَ فِي قَوْلِكَ: إِنَّ الْإِيمَانَ هُوَ التَّصْدِيقُ وَالْمَعْرِفَةُ وَالْإِقْرَارُ وَالْإِسْلَامُ وَالْيَقِينُ.
Lakin, səni, "Şübhəsiz, iman: təsdiq, mərifət, iqrar, İslam və yəqindir." qövlündə, imanı(n tərifini) çoxaltdığını görürəm.
قالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
أَصْلَحَكَ اللَّهُ،
Allah, səni islah etsin!
لَا تَكُونَنَّ مِنْكَ الْعَجَلَةُ،
Səndə, tələskənlik olmasın!
وَتَثَبَّتْ فِي الْفُتْيَا،
Fətva verməkdə, tələsmə!
وَإِنْ أَنْكَرْتَ شَيْئًا مِمَّا أَذْكُرُهُ لَكَ فَسَلْ عَنْ تَفْسِيرِهِ إِنْ كُنْتَ مُنَاصِحًا.
Sənə zikr etdiyim bir şeyi inkar etsən, əgər (səmimi) nəsihət edənsənsə, onun təfsirini soruş.
فَرُبَّ كَلِمَةٍ يَسْمَعُهَا الْإِنْسَانُ فَيَكْرَهُهَا،
Neçə-neçə söz vardır ki, insan onu eşidir və ikrah duyur.
فَإِذَا أُخْبِرَ بِتَفْسِيرِهَا رَضِيَ بِهَا.
Onun təfsiri xəbər verildiyində isə, ondan razı qalır.
وَلَا تَكُونَنَّ كَالَّذِي يَسْمَعُ الْكَلِمَةَ فَيَكْرَهُهَا،
Sözü eşidib ondan ikrah duyan kimsə kimi olma!
ثُمَّ يَتَفَوَّهُ بِهَا إِرَادَةَ الشَّيْنِ،
(Bu kimsə), sonra, o (söz)'ü, (söz sahibini) ayıblamaq niyyətilə danışır.
فَيُذِيعُهَا بَيْنَ النَّاسِ،
Beləliklə, insanlar arasında, onu yayır.
وَلَا يَقُولُ: عَسَى أَنْ يَكُونَ لِهَذِهِ الْكَلِمَةِ تَفْسِيرٌ وَوَجْهٌ هُوَ عَدْلٌ وَلَا أَعْلَمُهُ، أَفَلَا أَسْأَلُ صَاحِبِي عَنْ تَفْسِيرِهَا، أَوْ لَعَلَّهَا كَلِمَةٌ جَرَتْ عَلَى لِسَانِهِ وَلَمْ يَتَعَمَّدْ بِهَا، فَيَنْبَغِي لِي أَنْ أَثْبُتَ وَلَا أَفْضَحَ صَاحِبِي وَلَا أَشِينَهُ حَتَّى أَعْلَمَ مَا وَجْهُ كَلَامِهِ.
Və (belə də) demir:
"Ola bilsin ki, bu kəlimənin, təfsiri və yönü vardır. (Hansı ki), o (yön), ədalətlidir. Mən isə, onu bilmirəm. Onun təfsiri haqqında, dostumdan soruşmalı deyiləmmi? Və ya ola bilsin ki, (bu) kəlimə, onun dilindən çıxıb; (ancaq) o, bunu qəsd etməyib. Mənə yaraşan, sözünün yönünü bilənə qədər, sabit (möhkəm) qalmaq; dostumu rüsvay etməmək; və onu ayıblamamaqdır."
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
ثَبَّتَكَ اللَّهُ وَوَفَّقَكَ وَأَدَامَ لَكَ صَالِحَ الَّذِي أَعْطَاكَ،
Allah, səni sabit etsin; müvəffəq etsin; və sənə verdiyi saleh (şeyi), davamlı qılsın.
قَدْ عَرَفْتُ الَّذِي قُلْتَ،
Artıq, dediyini başa düşdüm.
فَلَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا كَانَ مِنِّي،
Elə isə, məndən olan şeyə (yəni, üzərində olduğum görüşə görə), məni qınama.
إِنِّي مُتَعَلِّمٌ،
Şübhəsiz, mən, tələbəyəm.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّا وَصَفْتَ مِنَ التَّصْدِيقِ وَالْمَعْرِفَةِ وَالْإِقْرَارِ وَالْإِسْلَامِ وَالْيَقِينِ،
Lakin, mənə, vəsf etmiş olduğun təsdiq, mərifət, iqrar, İslam və yəqin haqqında xəbər ver.
مَا مَنْزِلَتُهُنَّ وَتَفْسِيرُهُنَّ عِنْدَكَ؟
Sənin nəzdində, onların mənziləsi nədir?
قالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
إِنَّ هَذِهِ أَسْمَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ،
Şübhəsiz, bunlar, müxtəlif isimlər (adlar)'dır.
وَمَعْنَاهَا وَاحِدٌ،
Mənaları isə, birdir.
هُوَ الْإِيمَانُ وَحْدَهُ،
O da, yalnız (tək olan) imandır.
وَذَلِكَ بِأَنْ يُقِرَّ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ،
Bu (yəni, iman) da:
~ Allahın, onun Rəbbi olduğunu iqrar etməsilədir.
وَيُصَدِّقَ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ،
~ Allahın, onun Rəbbi olduğunu təsdiq etməsilədir.
وَيَتَيَقَّنَ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ،
~ Allahın, onun Rəbbi olduğuna yəqinliklə inanması ilədir.
وَيَعْرِفَ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ،
~ Allahın, onun Rəbbi olduğunu bilməsilədir.
فَهَذِهِ أَسْمَاءٌ مُخْتَلِفَةٌ وَمَعْنَاهَا وَاحِدٌ،
Bu isimlər, müxtəlifdirlər; (lakin), mənaları (isə), birdir.
كَالرَّجُلِ يُقَالُ لَهُ: يَا إِنْسَانُ، وَيَا رَجُلُ، وَيَا فُلَانُ،
Bir kişiyə: "Ay insan! Ay kişi! Ay filankəs!" deyilməsi kimi...
وَإِنَّمَا يَعْنِي الْقَائِلُ بِهَا وَاحِدًا،
Və qail (söz söyləyən), onlarla, (yalnız) bir nəfəri nəzərdə tutur.
وَقَدْ دَعَاهُ بِأَسْمَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ.
(Halbuki), o müxtəlif adlarla onu çağırmışdır.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
رَحِمَكَ اللَّهُ، لَوْلَا مَا أَعْرِفُ مِنْ نَفْسِي مِنْ قِلَّةِ الْعِلْمِ وَعَجْزِ الرَّأْيِ لَمْ أَقْصِدْ إِلَيْكَ.
Allah sənə rəhmət etsin. Əgər elm qıtlığı və rəyimin acizliyini bilməsəydim, sənə yönəlməzdim.
فَإِنْ رَأَيْتَ مِنِّي مَا تَكْرَهُ وَدَخَلَتْ عَلَيْكَ مُؤُونَةٌ فَلَا تَلُمْنِي.
Əgər məndən ikrah duyduğun bir şey görsən; və (bundan) sənə bir məşəqqət daxil olsa, məni qınama.
فَإِنَّ مُؤُونَةَ مُعَالَجَةِ مَرَضِ الْمَرِيضِ عَلَى الطَّبِيبِ،
Şübhəsiz, xəstənin xəstəliyini müalicə etmək məşəqqəti, təbibin üzərinədir.
وَمُؤُونَةُ عَمَى الْأَعْمَى عَلَى الْبَصِيرِ،
Və korun korluğunun məşəqqəti (yəni, görməyən kimsənin əlindən tutma məşəqqəti), görənin üzərinədir.
كَذَلِكَ يَنْبَغِي لِلْعَالِمِ أَنْ يَتَحَمَّلَ مُؤُونَةَ الْجَاهِلِ.
Eləcə də, alim üçün, cahilin məşəqqətinə təhəmmül etməsi (dözməsi), münasibdir.
وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مِنَ الْكَلَامِ كَلَامًا يُفْزَعُ مِنْهُ الْجَاهِلُ إِذَا سَمِعَهُ،
Doğrusu, bildim ki, sözlər içində elə sözlər vardır ki, cahil, onu eşitməkdən qorxur.
فَإِذَا فُسِّرَ لَهُ اطْمَأَنَّ.
Ona (bunlar) təfsir edildiyində isə, tətmin olur.
وَلِحُسْنِ مَا فَسَّرْتَ الْإِيمَانَ وَالتَّصْدِيقَ وَالْيَقِينَ وَالْإِخْلَاصَ،
İman, təsdiq, yəqin və ixlası, nə gözəl təfsir etdiniz.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي مِنْ أَيْنَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَقُولَ: إِنَّ إِيمَانَنَا مِثْلُ إِيمَانِ الْمَلَائِكَةِ وَالرُّسُلِ،
Lakin, mənə, xəbər ver, bizə, hansı cəhətdən (belə) deməyimiz, münasibdir:
"Şübhəsiz, bizim imanımız, mələklər və Rəsulların imanı kimidir."
وَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ كَانُوا أَطْوَعَ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا.
Şübhəsiz, biz bilirik ki, onlar, Allah (azzə və cəllə)'yə, bizdən daha itaətkar idilər.
قالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَطْوَعَ لِلَّهِ مِنَّا،
Artıq bildin ki, şübhəsiz onlar, Allaha, bizdən daha itaətkar idilər.
وَقَدْ حَدَّثْتُكَ أَنَّ الْإِيمَانَ غَيْرُ الْعَمَلِ،
Və sənə xəbər vermişdim ki, iman, əməldən başqadır.
فَإِيمَانُنَا مِثْلُ إِيمَانِهِمْ،
Elə isə, bizim imanımız, onların imanı kimidir.
لِأَنَّا صَدَّقْنَا مِنْ وَحْدَانِيَّةِ الرَّبِّ وَرُبُوبِيَّتِهِ وَقُدْرَتِهِ، وَبِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِ، بِمِثْلِ مَا أَقَرَّتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ، وَصَدَّقَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ وَالرُّسُلُ.
Çünki, Rəbbin vahdaniyyətini, Rububiyyətini və qüdrətini; Onun nəzdindən gələnləri, -mələklərin iqrar etdikləri; Nəbi və Rəsulların təsdiq etdikləri şeyin eynisini- biz (də) təsdiq etmişik.
فَمِنْ هَا هُنَا زَعَمْنَا أَنَّ إِيمَانَنَا مِثْلُ إِيمَانِ الْمَلَائِكَةِ،
Bundan dolayı da, biz, imanımızın, şübhəsiz, mələklərin imanı kimi olduğunu iddia etdik.
لِأَنَّنَا آمَنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ آمَنَتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ،
Çünki biz, mələklərin iman etdikləri şeylərin hər birinə iman etmişik.
مِمَّا عَايَنَتْهُ الْمَلَائِكَةُ مِنْ عَجَائِبِ آيَاتِ اللَّهِ، وَلَمْ نُعَايِنْهُ نَحْنُ.
O şeylərə (iman etmişik) ki, mələklər, Allahın ayələrindən olan o əcaib şeyləri, öz gözlərilə görmüşlərdir. (Lakin) biz, onları, öz gözlərimizlə görməmişik.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
جَعَلَكَ اللَّهُ مِنَ الْفَائِزِينَ،
Allah, səni, nicat tapanlardan qılsın.
مَا أَحْسَنَ مَا وَصَفْتَ،
Vəsf etdiyin şeyi, nə gözəl (vəsf) etdin.
وَقَدْ عَرَفْتُ الْآنَ أَنَّ إِيمَانَنَا مِثْلُ إِيمَانِ الْمَلَائِكَةِ،
Artıq, indi bildim ki,
~ bizim imanımız, mələklərin imanı kimi;
وَتَصْدِيقَنَا مِثْلُ تَصْدِيقِهِمْ،
~ bizim təsdiqimiz, onların təsdiqi kimi;
وَيَقِينَنَا مِثْلُ يَقِينِهِمْ،
~ bizim yəqinimiz, onların yəqini kimidir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي مِنْ أَيْنَ هُمْ أَشَدُّ خَوْفًا وَأَطْوَعُ لِلَّهِ مِنَّا؟
Lakin, mənə xəbər ver, hardan (qaynaqlanmaqda)'dır, (ki), onlar, Allahdan daha çox qorxur və Allaha, bizdən daha çox itaət edirlər?
وَمِنْ أَيْنَ قَالَتِ الْجُهَّالُ إِذَا رَأَوْا مِنْ إِنْسَانٍ زَلَّةً، أَوْ جَزَعًا عِنْدَ مُصِيبَةٍ، أَوْ جُبْنًا مِنْ عَدُوٍّ، أَوْ حِرْصًا عَلَى الْهَوَى: هَذَا مِنْ ضَعْفِ الْيَقِينِ؟
Və cahillər, insandan bir zəllə; və ya müsibət vaxtında səbirsizlik; və ya düşmən qarşısında qorxaqlıq; və ya həvaya qarşı hərislik gördüklərində, "Bu, yəqinin zəifliyindəndir." (sözünü), (elə isə) hardan deyiblər?
قالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
أَمَّا قَوْلُ الْجُهَّالِ: هَذَا مِنْ ضَعْفِ الْيَقِينِ،
Ancaq, cahillərin: "Bu, yəqinin zəifliyindəndir." sözünə gəlincə...
فَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِجَهَالَتِهِمْ بِتَفْسِيرِ الْيَقِينِ.
Onu, ancaq, yəqinin təfsiri haqqındakı cəhalətlərindən dolayı demişlərdir.
وَالْيَقِينُ بِالشَّيْءِ هُوَ الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ حَتَّى لَا يُشَكَّ فِيهِ،
Bir şey (haqqındakı) yəqinlik, -özü haqqında şəkk edilməyənə qədər- (o) şeyi bilməkdir.
فَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الشَّهَادَةِ يَشُكُّ فِي اللَّهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، وَإِنْ رَكِبَ مَا رَكِبَ،
Şəhadət əhlindən bir nəfər (belə) yoxdur ki, -nə günah edibsə etsin- Allaha, Onun kitablarına və rəsullarına şəkk etsin.
وَإِنَّمَا نَقِيسُ أَمْرَ النَّاسِ بِأَمْرِ أَنْفُسِنَا،
Biz, insanların işlərini (yəni, hallarını), öz işimizə (halımıza) qiyas edirik.
لِأَنَّهُ رُبَّمَا كَانَتْ مِنَّا الزَّلَّةُ، أَوِ الْجَزَعُ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ، أَوْ جُبْنٌ مِنْ عَدُوٍّ،
Çünki, bəzən, bizdən bir zəllə; və ya müsibət vaxtında səbrsizlik; və ya düşməndən qorxmaq (kimi bir hal) baş verə bilər.
فَلَا يَدْخُلُ عَلَيْنَا شَكٌّ فِي اللَّهِ وَلَا فِي شَيْءٍ مِمَّا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ،
(Lakin), bundan dolayı, Allah haqqında, Allah nəzdindən gələn bir şey haqqında, bizə şəkk daxil olmaz.
فَغَيْرُنَا عِنْدَنَا بِمَنْزِلَةِ أَنْفُسِنَا.
Elə isə, bizdən başqaları, bizim nəzdimizdə, bizim mənziləmizdədirlər.
وَأَمَّا قَوْلُكَ: مِنْ أَيْنَ هُمْ أَشَدُّ خَوْفًا أَوْ أَطْوَعُ لِلَّهِ مِنَّا؟
Amma, sənin: "Onlar, Allahdan daha çox qorxur; və Allaha, bizdən daha çox itaət edirlər." sözünə gəlincə:
فَذَلِكَ لِخِصَالٍ،
Bu, bir neçə xüsusiyyətdən dolayıdır.
فَوَاحِدَةٌ مِنْهَا أَنَّهُمْ كَمَا فُضِّلُوا بِالنُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ،
(1) Onlardan biri, (budur):
Şübhəsiz, Onlar, necə ki nübüvvət və risalətlə, üstün tutulmuşlardır.
فُضِّلُوا كَذَلِكَ بِالْخَوْفِ وَالرَّغْبَةِ وَجَمِيعِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ،
Eləcə də, qorxu və rəğbət; və cəmi ən üstün əxlaq ilə, Özlərindən başqalarına üstün qılınmışdılar.
وَالْخَصْلَةُ الْأُخْرَى أَنَّهُمْ عَايَنُوا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْعَجَائِبِ مَا لَمْ نُعَايِنْ،
(2) Digər xüsusiyyət, (budur):
Şübhəsiz, Onlar, mələklər və əcaib şeylərdən bizim gözümüzlə görmədiklərimizi, Öz gözlərilə görmüşdülər.
وَالْخَصْلَةُ الثَّالِثَةُ أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَجْزَعُونَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ،
(3) Üçüncü xüsusiyyət, (budur):
Şübhəsiz, Onlar, müsibət vaxtında, səbirsizlik göstərməzdilər (və ya Özlərindən çıxmazdılar).
وَالرَّابِعَةُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُعَايِنُونَ مَا يَنْزِلُ بِغَيْرِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ،
(4) Dördüncüsü (isə), (budur):
Şübhəsiz, Onlar, günahdan dolayı, başqalarının başına cəza olaraq enən şeyləri, gözləri ilə görürdülər.
وَكَانَ ذَلِكَ أَيْضًا مِمَّا يَحْجُزُهُمْ عَنِ الْمَعَاصِي.
Bu da, Onları, günahdan çəkindirən şeylərdən idi.
قالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ وَقَفْتُ عَلَى مَا وَصَفْتَ،
Artıq, vəsf etdiyin şeyə, vaqif olmuşam.
فَلَمْ تَزَلْ تَصِفُ عَدْلًا وَتَقُولُ عُرْفًا،
Sən, ədaləti vəsf etməkdən; və gözəl söz söyləməkdən əl çəkmədin.
وَلَكِنْ أُحِبُّ أَنْ تَأْتِيَنِي بِقِيَاسٍ فِيمَا وَصَفْتَ مِنْ يَقِينِنَا وَيَقِينِهِمْ، وَخَوْفِنَا وَخَوْفِهِمْ، وَجُرْأَتِنَا وَجُرْأَتِهِمْ، كَيْفَ ذَلِكَ؟
Lakin, istəyirəm ki, mənə:
~ bizim yəqinimiz ilə onların yəqini;
~ bizim qorxumuz ilə, onların qorxusu; və
~ bizim cürətimiz ilə, onların cürəti
haqqında vəsf etdiyin şeyi, bir qiyasla gətirəsən. O, necədir?
فَإِنَّ الْجَاهِلَ إِذَا كَانَ مُهْتَمًّا بِأَمْرِ عَاقِبَتِهِ، وَيُرِيدُ أَنْ يَتَعَلَّمَ، وَوَصَفْتَ لَهُ أَمْرًا لَمْ يَفْطَنْ لَهُ، فَأَثْبَتَّهُ بِقِيَاسٍ كَانَ أَجْدَرَ أَنْ يَفْطَنَ لَهُ.
Şübhəsiz, cahil, öz aqibətinə əhəmiyyət verən olsa; öyrənmək istəsə; sən də, ona, başa düşmədiyi şeyi vəsf etsən; və onu bir qiyas ilə isbat etsən, onu başa düşməsi, daha münasib olar.
قالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
نِعْمَ مَا رَأَيْتَ فِي طَلَبِ الْقِيَاسِ،
Qiyas tələbində sənin gördüyün, necə də gözəldir!
وَهَكَذَا يَصْنَعُ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْتَفِعَ بِالْمُذَاكَرَةِ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ صَاحِبِهِ،
Özü ilə dostu arasındakı müzakirədən faydalanmaq istəyən kimsə də, (məhz) belə edər.
إِذَا لَمْ يَعْرِفْ مَا قِيلَ لَهُ الْتَمَسَ الْقِيَاسَ،
Ona deyiləni bilmədiyində (yəni, başa düşmədiyində), qiyas axtarar (tələb edər).
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِيَاسَ الصَّوَابَ يُحَقِّقُ لِطَالِبِ الْحَقِّ حَقَّهُ.
Bil ki, doğru qiyas, qiyas tələb edən üçün, onun haqqını gerçəkləşdirər (və ya təmin edər).
وَمَثَلُ الْقِيَاسِ مَثَلُ الشُّهُودِ الْعُدُولِ لِصَاحِبِ الْحَقِّ عَلَى مَا يَدَّعِي مِنَ الْحَقِّ،
Qiyasın misalı, haqq sahibinə, haqqdan iddia etdiyi şeylər üzərinə ədalətli şahidlərin misalı kimidir.
وَلَوْلَا إِنْكَارُ الْجُهَّالِ لِلْحَقِّ لَمْ يَتَكَلَّفِ الْعُلَمَاءُ الْقِيَاسَ وَالْمُقَايَسَةَ.
Əgər cahillərin haqqı inkar etmələri olmasaydı, alimlər, qiyas və müqayisə zəhmətinə qatlaşmazdılar.
فَأَمَّا مَا طَلَبْتَ مِنَ الْقِيَاسِ فِي أَنَّ يَقِينَنَا وَيَقِينَ الْمَلَائِكَةِ وَاحِدٌ، وَخَوْفَهُمْ أَشَدُّ مِنْ خَوْفِنَا، فَأَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ؟
Amma, sənin qiyasdan tələb etdiyin şeyə -(yəni), bizim yəqinimiz ilə onların yəqinin, bir olması; və onların qorxusunun, bizim qorxumuzdan daha şiddətli olmasına- gəlincə, (bəs) bu, necə olur?
فَأُخْبِرُكَ أَنَّ الْقِيَاسَ فِي ذَلِكَ كَرَجُلَيْنِ عَالِمَيْنِ بِالسِّبَاحَةِ،
Elə isə, sənə xəbər verim ki, şübhəsiz, bu (məsələ)'dəki qiyas:
• Üzgüçülükdə 2 alim (yəni, üzməyi bilən, üzmədə mahir) kişi(nin misalı) kimidir.
لَا يَفُوقُ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ،
Onlardan biri, işlərdən heç bir şeydə, dostunun fövqündə deyil.
فَانْتَهَيَا إِلَى نَهْرٍ كَثِيرِ الْمَاءِ شَدِيدِ الْجَرْيَةِ،
Onlar, suyu bol (və) cərəyanı (yəni, axını) şiddətli olan bir çaya gəlib çatdılar.
فَأَحَدُهُمَا عَلَى دُخُولِهِ أَجْرَأُ، وَالْآخَرُ أَجْبَنُ،
Onlardan biri, ona daxil olmaqda daha cəsarətlidir; digəri isə, daha qorxaq.
أَوْ كَرَجُلَيْنِ بِهِمَا مَرَضٌ وَاحِدٌ،
Və ya:
• Bir xəstəliyə tutulmuş 2 kişi(nin misalı) kimidir.
وَأَتَيَا بِدَوَاءٍ وَاحِدٍ شَدِيدِ الْمَرَارَةِ،
Onlar, acılığı şiddətli olan bir dərman gətirdilər.
فَأَحَدُهُمَا عَلَى شُرْبِهِ أَجْرَأُ، وَالْآخَرُ أَجْبَنُ.
Onlardan biri, onu içməkdə daha cəsarətlidir; digəri isə, daha qorxaq.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
«لِحُسْنِ مَا فَسَّرْتَ،
Təfsir etdiyini, nə gözəl (təfsir) etdin.
لَكِنْ أَخْبِرْنِي: إِنْ كَانَ إِيمَانُنَا مِثْلَ إِيمَانِ الرُّسُلِ، أَلَيْسَ ثَوَابُ إِيمَانِنَا مِثْلَ ثَوَابِ إِيمَانِهِمْ؟
Lakin, mənə xəbər ver: Əgər bizim imanımız, Rəsulların imanı kimidirsə; bizim imanımızın savabı (da), Onların imanın savabı kimi (olmalı) deyilmi?
فَإِنْ كَانَ ثَوَابُ إِيمَانِنَا مِثْلَ ثَوَابِ إِيمَانِهِمْ، فَمَا فَضْلُهُمْ عَلَيْنَا؟
Əgər, bizim imanımızın savabı, Onların imanının savabı kimidirsə, elə isə, Onların bizə qarşı fəziləti (üstünlüyü), nədir?
وَقَدِ اسْتَوَيْنَا فِي الدُّنْيَا بِالْإِيمَانِ، وَاسْتَوَيْنَا فِي الْآخِرَةِ فِي ثَوَابِ الْإِيمَانِ.
Biz, dünyada, iman ilə; axirətdə də, imanın savabında bərabər olmuşuq.
فَإِنْ كَانَ ثَوَابُ إِيمَانِنَا دُونَ ثَوَابِ إِيمَانِهِمْ، أَلَيْسَ هَذَا ظُلْمًا،
Əgər bizim imanımızın savabı, Onların imanının savabından aşağı olarsa, bu, zülm olmazmı?
إِذْ كَانَ إِيمَانُنَا مِثْلَ إِيمَانِهِمْ،
Çünki, bizim imanımız, Onların imanı kimi idi.
وَلَمْ يُجْعَلْ لَنَا مِنَ الثَّوَابِ مَا جُعِلَ لَهُمْ؟»
Və Onlar üçün qılınan (yəni, verilən) savab, bizim üçün qılınmadı.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
لَقَدْ أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ،
Doğrusu, məsələni böyütdün.
وَلَكِنْ تَثَبَّتْ فِي الْفُتْيَا،
Fətva verməkdə (isə), tələsmə!
أَلَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ إِيمَانَنَا مِثْلُ إِيمَانِهِمْ،
Məgər bilmirsən ki, bizim imanımız, Onların imanı kimidir?
لِأَنَّا آمَنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ آمَنَتْ بِهِ الرُّسُلُ؟
Çünki biz, Onların iman etdiyi hər bir şeyə iman etmişik.
وَلَهُمْ بَعْدُ عَلَيْنَا الْفَضْلُ فِي الثَّوَابِ عَلَى الْإِيمَانِ وَجَمِيعِ الْعِبَادَةِ.
Bununla belə, imana və bütün ibadətlərə (verilən) savabda, Onların, bizim üzərimizə fəziləti (üstünlüyü) vardır.
لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَمَا فَضَّلَهُمْ بِالنُّبُوَّةِ عَلَى النَّاسِ، كَذَلِكَ فَضَّلَ كَلَامَهُمْ وَصَلَاتَهُمْ وَبُيُوتَهُمْ وَمَسَاكِنَهُمْ وَجَمِيعَ أُمُورِهِمْ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأَشْيَاءِ،
Çünki, Allah Taala, onları, necə ki, nübüvvətlə üstün qılmışdır; elə də, onların sözlərini, namazlarını, evlərini, məskənlərini və cəmi işlərini də, digər şeylərdən üstün qılmışdır.
وَلَمْ يَظْلِمْنَا رَبُّنَا
Bizim Rəbbimiz, bizə zülm etmiş deyildir.
إِذْ لَمْ يَجْعَلْ ثَوَابَنَا مِثْلَ ثَوَابِهِمْ،
Çünki, bizim savabımızı, onların savabı kimi qılmamışdır.
وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ إِنَّمَا يَكُونُ الظُّلْمُ لَوْ نَقَصَنَا حَقَّنَا فَأَسْخَطَنَا.
Bu, ona görədir ki, zülm, yalnız (o vaxt) olardı ki, bizim haqqımızı nöqsanlaşdırar; və bundan dolayı da, bizi qəzəbləndirərdi.
فَأَمَّا إِذَا زَادَ أُولَئِكَ وَلَمْ يَنْقُصْنَا حَقَّنَا، وَأَعْطَانَا حَتَّى أَرْضَانَا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِظُلْمٍ.
Amma, onları (yəni, Onların savabını) artırsa; bizim haqqımızı da əskiltməsə; və razı salana qədər bizə də versə; şübhəsiz, bu, zülm olmaz.
وَالْأَنْبِيَاءُ وَالرُّسُلُ لَهُمُ الْفَضْلُ فِي الدُّنْيَا عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ؛
Nəbilər və Rəsulların, dünyada, bütün insanlar üzərinə fəzilətləri (üstünlükləri) vardır.
لِأَنَّهُمْ هُمُ الْقَادَةُ،
Çünki Onlar, məhz onlar, rəhbərdirlər.
وَهُمْ أُمَنَاءُ الرَّحْمَنِ،
Onlar, Rahmən (olan Allah)'ın əmin (qulları)'dırlar.
وَلَا يُدَانِيهِمْ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ فِي عِبَادَتِهِمْ وَخَوْفِهِمْ وَخُشُوعِهِمْ وَتَحَمُّلِهِمُ الْمَؤُونَاتِ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.
İnsanlardan heç kim, Onların ibadətlərində, xoflarında, xuşularında, Allah Taala'nın Zat'ı haqqındakı məşəqqətlərə təhəmmüllərində, onlara yaxınlaşa (yəni, çata) bilməz.
وَكَذَلِكَ إِنَّمَا أَدْرَكَ النَّاسُ بِإِذْنِ اللَّهِ الْفَضْلَ بِهِمْ،
Və eləcə də, insanlar, Allahın iznilə, ancaq onlarla fəzilət əldə etmişlərdir.
فَلَهُمْ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِدُعَائِهِمْ.
Bundan dolayı da, Onların duaları ilə cənnətə girənlərin əcrləri qədər, Onlar üçün (əcr) vardır.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَقَدْ وَصَفْتَ الْعَدْلَ فَأَوْضَحْتَ،
Doğrusu, ədaləti vəsf etdin; və (onu), açıqlığa qovuşdurdun.
فَجَزَاكَ اللَّهُ الْجَنَّةَ،
Bundan dolayı, Allah, səni, cənnətlə mükafatlandırsın.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: هَلْ تَعْلَمُ مِنَ الْمَعَاصِي شَيْئًا يُعَذِّبُ اللَّهُ عَلَيْهِ (الْبَتَّةَ) غَيْرَ الشِّرْكِ،
Lakin, mənə xəbər ver: -şirkdən başqa- Allahın, qəti olaraq ona əzab verdiyi günahlardan bir şey bilirsənmi?
أَوْ تَزْعُمُ أَنَّهَا كُلَّهَا مَغْفُورَةٌ؟
Və ya, onların, bütünü ilə bağışlanmış olduğunumu iddia edirsən?
فَإِنْ زَعَمْتَ أَنَّ بَعْضَهَا مَغْفُورٌ، فَمَا الْمَغْفُورُ مِنْهَا؟
Əgər onlardan bəzisinin bağışlanmış olduğunu iddia edirsənsə, elə isə (de), onlardan bağışlananlar hansılardır?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
«مَا أَعْلَمُ شَيْئًا مِنَ الْمَعَاصِي يُعَذِّبُ اللَّهُ عَلَيْهِ غَيْرَ الشِّرْكِ،
-Şirkdən başqa- Allahın, ona əzab verəcəyi günahlardan bir şey, bilmirəm.
وَمَا أَسْتَطِيعُ الشَّهَادَةَ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ أَنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُهُ الْبَتَّةَ عَلَيْهَا غَيْرَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ.
Qiblə əhlindən olan günahkarlardan hər hansı biri haqqında, -Allaha şərik qoşmaq xaricində- Allahın, ona (yəni, o günahkara), ona (yəni, o günaha görə) qəti əzab verəcəyinə şəhadət edə bilmərəm.
وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ بَعْضَهَا مَغْفُورٌ،
Şübhəsiz, onlardan (yəni, o günahlardan) bəzisinin məğfur (bağışlanmış) olduğunu bilirəm.
وَلَا أَعْرِفُهَا لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: ﴿إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ﴾،
(Lakin), Allah Taala'nın:
"Əgər, sizə qadağan edilən böyük günahlardan çəkinsəniz, sizin səyyiə (pisliklər)'inizi örtərik (və ya bağışlayarıq)." (Nisa/31)
sözündən dolayı, onları(n hansılar olduqlarını) bilmirəm.
فَلَسْتُ أَعْرِفُ جَمِيعَ الْكَبَائِرِ وَلَا السَّيِّئَاتِ الَّتِي تُغْفَرُ وَالَّتِي لَا تُغْفَرُ،
Mən, nə bütün kəbair (böyük günahlar)'ı; nə də bağışlanan və bağışlanmayan səyyiələri bilmirəm.
لِأَنِّي لَا أَدْرِي،
Çünki Mən, bilmirəm.
لَعَلَّ اللَّهَ يَغْفِرُ مَا دُونَ الشِّرْكِ مِنَ الْمَعَاصِي كُلَّهَا،
Ola bilsin ki, Allah, -şirkdən başqa- bütün günahları bağışlayar.
لِأَنَّهُ قَالَ: ﴿إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ﴾.
Çünki O, (belə) buyurmuşdur:
"Şübhəsiz, Allah, Ona şirk qoşulmasını bağışlamaz. Ondan başqalarını isə, istədiyi kimsə üçün bağışlayar." (Nisa/48)
فَلَسْتُ أَدْرِي لِمَنْ يَشَاءُ الْمَغْفِرَةَ مِنْهُمْ وَلِمَنْ لَا يَشَاءُ.»
Bundan dolayı da, onlardan kimin üçün məğfirət diləyər; kimin üçün diləməz, bilmirəm. (haşiyə)
-----------------------
(Haşiyə:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/boyuk-gunahlar-2
------------------------
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
أَلَسْتَ تَدْرِي أَنَّهُ لَعَلَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِلْقَاتِلِ وَيُعَذِّبُ صَاحِبَ النَّظْرَةِ،
Məgər bilmirsənmi ki, ola bilsin ki, Allah, qatili bağışlayar; (lakin) baxış sahibinə (yəni, harama baxana) əzab verər?
أَوَلَيْسَا عِنْدَكَ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الرَّجَاءِ لَهُمَا؟
O ikisi (yəni, qatil və harama baxan), Sənin nəzdində, onları (bağışlamalarına) ümid cəhətindən bir mənzilə ilə (yəni, eyni) deyillərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
«قَدْ أَعْلَمُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ اللَّهُ يَغْفِرُ لِلْقَاتِلِ، فَإِنَّ صَاحِبَ النَّظْرَةِ أَجْدَرُ أَنْ يُغْفَرَ لَهُ،
Doğrusu, bilirəm ki, şübhəsiz, əgər Allah qatili bağışlayarsa, baxış sahibi, bağışlanmağa, daha layiqdir.
وَإِنْ عُذِّبَ عَلَى النَّظْرَةِ، فَهُوَ عَلَى الْقَتْلِ أَجْدَرُ أَنْ يُعَذَّبَ.
Və əgər baxış (sahibi)'nə əzab verilərsə, (o halda), qətlə görə əzab verilməsi, daha layiqdir.
لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ﴿إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾.
Çünki, (Allah) Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Şübhəsiz, Allah nəzdində sizin ən hörmətliniz, ən təqvalı olanınızdır." (Hucurat/13)
وَصَاحِبُ النَّظْرَةِ إِذَا لَمْ يَقْتُلْ كَانَ أَتْقَى مِنَ الْقَاتِلِ.
Və baxış sahibi öldürməyibsə, qatildən daha təqvalıdır.
وَأَمَّا مَا ذَكَرْتَ مِنَ الرَّجَاءِ لَهُمَا، فَإِنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ عِنْدِي؛
Amma, o ikisi haqqında zikr etdiyin (bağışlanmaları üçün) ümid (məsələsin)'ə gəlincə, o ikisi, Mənim nəzdimdə, eyni deyildirlər.
لِأَنِّي لِصَاحِبِ الذَّنْبِ الصَّغِيرِ أَرْجَى مِنِّي لِصَاحِبِ الذَّنْبِ الْكَبِيرِ.
Çünki Mən, kiçik günah sahibinə, böyük günah sahibindən daha çox ümidliyəm.
وَالْقِيَاسُ فِي ذَلِكَ رَجُلَانِ:
Bundakı qiyas, 2 kişi(nin misalı kimi)'dir:
رَكِبَ أَحَدُهُمَا الْبَحْرَ، وَالْآخَرُ رَكِبَ نَهْرًا صَغِيرًا،
Onlardan biri, dənizə; digəri isə, kiçik çaya çıxdı.
وَأَنَا أَتَخَوَّفُ عَلَيْهِمَا الْغَرَقَ،
Mən, onların hər ikisinin boğulmasından qorxuram.
وَأَرْجُو لَهُمَا النَّجَاةَ جَمِيعًا،
Və (eyni zamanda), hər ikisi üçün də, xilas olacaqlarına ümid edirəm.
غَيْرَ أَنِّي عَلَى صَاحِبِ الْبَحْرِ أَخْوَفُ أَنْ يَغْرَقَ مِنِّي عَلَى صَاحِبِ النَّهْرِ الصَّغِيرِ،
Lakin Mən, dənizə çıxanın boğulmasından, -kiçik çaya çıxanın boğulmasından- daha çox qorxuram.
وَأَنَا لِصَاحِبِ النَّهْرِ الصَّغِيرِ أَرْجَى بِالنَّجَاةِ مِنِّي لِصَاحِبِ الْبَحْرِ.
Və Mən, kiçik çaya çıxanın nicat tapacağına, -dənizə çıxandan- daha çox ümidliyəm.
وَكَذَلِكَ أَنَا لِصَاحِبِ الذَّنْبِ الصَّغِيرِ أَرْجَى مِنِّي لِصَاحِبِ الذَّنْبِ الْكَبِيرِ،
Eynilə bunun kimi də; Mən, kiçik günah sahibinə, -böyük günah sahibindən- daha ümidliyəm.
وَأَنَا فِي ذَلِكَ أَرْجُو لَهُمَا وَأَخَافُ عَلَيْهِمَا عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمَا.»
Və Mən, bu (məsələ)'də, hər ikisi üçün (bağışlanacaqlarına) ümid edirəm; və əməllərinin miqdarına görə (də), hər ikisi üçün qorxuram.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
مَا أَحْسَنَ مَا تَقِيسُ،
Qiyas etdiyin (şey), necə gözəldir!
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لِصَاحِبِ الْكَبِيرَةِ أَفْضَلُ، أَوِ الدُّعَاءُ عَلَيْهِ، أَوْ أَنْتَ بِالْخِيَارِ فِيمَا بَيْنَ الدُّعَاءِ عَلَيْهِ بِاللَّعْنَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ،
Lakin, mənə xəbər ver:
Böyük günah sahibi üçün:
~ istiğfar etmək; yoxsa, onun əleyhinə dua etmək daha fəzilətlidir?
~ Və ya, lənət ilə dua etmək və istiğfar arasında sərbəstsənmi?
فَبَيِّنْ لِي هَذَا كُلَّهُ.
Bunları, bütünü ilə mənə bəyan et.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
«الذَّنْبُ عَلَى مَنْزِلَتَيْنِ غَيْرَ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ تَعَالَى،
-Allah Taala'ya şirk qoşmaq xaric- günah, 2 mənzilə üzərədir (yəni, 2 qismə ayrılır).
فَأَيَّ الذَّنْبَيْنِ رَكِبَ هَذَا الْعَبْدُ، فَإِنَّ الدُّعَاءَ لَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ أَفْضَلُ،
Bu qul, iki günahdan (yəni, böyük və ya kiçik günahlardan) hər hansısa birini edərsə, şübhəsiz, istiğfar ilə ona dua etmək, daha əfdaldır.
وَإِنْ دَعَوْتَ عَلَيْهِ بِاللَّعْنَةِ لَمْ تَأْثَمْ،
Əgər onun əleyhinə lənətlə dua etsən, günah qazanmazsan.
وَذَلِكَ بِأَنَّهُ إِذَا رَكِبَ ذَنْبًا مِنْكَ وَعَفَوْتَ عَنْهُ وَلَمْ تَدْعُ عَلَيْهِ كَانَ أَفْضَلَ،
Bu, ona görədir ki, o, sənə qarşı bir günah edər; sən də, onu bağışlayıb onun əleyhinə dua etməsən, daha əfdal olar.
وَإِنْ رَكِبَ ذَنْبًا فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَالِقِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ لَمْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ، فَرَحِمْتَهُ وَدَعَوْتَ لَهُ بِالْمَغْفِرَةِ لِحُرْمَةِ الشَّهَادَةِ، كَانَ هَذَا أَفْضَلَ،
Əgər o, -Allaha şərik qoşmadığı halda- özü ilə Xaliq'i arasında bir günah işləyər; sən də ona mərhəmət edib, -şəhadətə hörmətdən dolayı- ona məğfirət ilə dua etsən, bu, daha fəzilətli olar.
وَإِنْ دَعَوْتَ بِالْهَلَاكِ لَمْ تَأْثَمْ،
Əgər həlak ilə dua etsən, günah qazanmazsan.
وَذَلِكَ بِأَنَّكَ تَقُولُ: يَا رَبِّ، خُذْهُ بِذَنْبِهِ،
Bu, ona görədir ki, sən, (belə) deyirsən:
"Ey Rəbbim! Onu, günahı ilə cəzalandır."
وَإِنَّمَا تَكُونُ آثِمًا إِذَا أَنْتَ قُلْتَ: يَا رَبِّ، خُذْهُ بِغَيْرِ ذَنْبٍ.
Sən, ancaq (belə) dediyində günah olar:
"Ey Rəbbim! Günahı olmadığı halda, onu cəzalandır."
فَالِاسْتِغْفَارُ أَفْضَلُ الْخَصْلَتَيْنِ،
Beləliklə, istiğfar, 2 xüsusiyyət(dən dolayı) ən fəzilətlisidir.
أَمَّا إِحْدَاهُمَا فَلِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ،
Onlardan:
• Birinə gəlincə: çünki o, mömindir.
وَالْأُخْرَى لِأَنَّكَ لَا تَسْتَيْقِنُ أَنَّ اللَّهَ مُعَذِّبُهُ،
• Digəri isə: şübhəsiz sən, Allahın ona əzab verəcəyinə yəqinliklə inanmırsan.
وَلَوِ اسْتَيْقَنْتَ أَنَّ اللَّهَ مُعَذِّبُهُ لَكَانَ حَرَامًا عَلَيْكَ الِاسْتِغْفَارُ لَهُ،
Əgər Allahın ona əzab verəcəyinə yəqinliklə inansaydın, onun üçün istiğfar etməyin, sənə haram olardı.
وَقَدْ نَهَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِمَنْ أَوْجَبَ لَهُ النَّارَ،
Şübhəsiz, Allah (azzə və cəllə), atəşi özünə vacib qıldığı kimsə üçün istiğfar etməyi, nəhy etmişdir.
وَالَّذِي يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِمَنْ قَالَ اللَّهُ أَنَّهُ يُعَذِّبُهُ فَيَسْأَلُ رَبَّهُ أَنْ يُخْلِفَ قَوْلَهُ،
Allahın, özünə əzab verəcəyini buyurduğu bir kəs üçün istiğfar diləyən kimsə, öz Rəbbindən, (Onun, Öz) sözünə müxalif olmasını istəyir (deməkdir).
كَالَّذِي يَقُولُ: يَا رَبِّ، لَا تُمِتْنِي وَاحِدَةً،
O kimsə kimi ki, (o şəxs, belə) deyir:
"Ey Rəbbim! Sadəcə məni öldürmə."
وَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: [كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ].
(Halbuki), Allah (azzə və cəllə), şübhəsiz, (belə) buyurmuşdur:
"Hər bir nəfs, ölümü dadacaqdır." (Al-i İmran/185)
فَالدُّعَاءُ لِأَهْلِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ بِالْمَغْفِرَةِ أَفْضَلُ لِحُرْمَةِ هَذِهِ الشَّهَادَةِ وَالْإِقْرَارِ بِهَا،
Bu şəhadət əhlinə məğfirətlə dua etmək, -bu şəhadətə hörmət; və onu iqrar etdiyindən dolayı- daha fəzilətlidir.
لِأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ يُطَاعُ اللَّهُ فِيهِ أَفْضَلَ مِنَ الْإِقْرَارِ بِهَذِهِ الشَّهَادَةِ،
Çünki, Allaha itaət (xüsusun)'da, heç bir şey, bu şəhadəti iqrar etməkdən daha fəzilətli deyildir.
وَجَمِيعُ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ مِنْ جَنْبِ الْإِقْرَارِ بِهَذِهِ الشَّهَادَةِ أَصْغَرُ مِنَ الْبَيْضَةِ فِي جَنْبِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ وَمَا بَيْنَهُنَّ.
Bu şəhadəti iqrar etmək yanında Allah Taala'nın fərzlərdən əmr etdiyi bütün şeylər, -7 göy, 7 yer və onlar arasında olanlar yanında- yumurtadan daha kiçikdir.
فَكَمَا أَنَّ ذَنْبَ الْإِشْرَاكِ أَعْظَمُ، كَذَلِكَ أَجْرُ الشَّهَادَةِ أَعْظَمُ،
Beləliklə, (Allaha) şərik qoşmaq günahı, necə ki daha böyükdür; eləcə də, şəhadətin əcri də, daha böyükdür.
وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي تَعْظِيمِ ذَنْبِ الْإِشْرَاكِ مَا لَمْ يَذْكُرْهُ فِي تَعْظِيمِ شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ،
Şübhəsiz, Allah (azzə və cəllə), (Ona) şərik qoşmaq günahının əzəməti haqqında (elə şeylər) zikr etmişdir ki, o şeyləri, pis əməllərdən (hər hansı biri) haqqında zikr etməmişdir.
فَإِنَّهُ قَالَ: [إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ].
O, (belə) buyurmuşdur:
"Şübhəsiz, şirk, böyük zülmdür." (Loğman/13)
وَلَمْ يَقُلْ مِثْلَ ذَلِكَ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ،
(Halbuki), pis əməllərdən (hər hansı) biri haqqında, onun kimi buyurmamışdır.
وَقَالَ تَعَالَى: [وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ]،
(Yenə, Allah) Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Kim Allaha şərik qoşarsa, o, sanki, səmadan düşmüş; quşlar onu qapıb almış; və ya külək, onu sovurub, uzaq bir yerə atmışdır." (Həcc/31)
وَقَالَ تَعَالَى: [تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا]،
(Yenə, Allah) Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Bundan, az qaldı ki, göylər parçalansın; yer yarılsın; və dağlar yerindən qopub uçsun, -Rahmən (olan Allah)'a övlad nisbət etdiklərinə görə." (Məryəm/90-91)
وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي الْقَتْلِ وَمَا هُوَ دُونَهُ.»
(Halbuki), qətl və ondan aşağı olanlar haqqında, bu ayələrdən bir şey buyurmamışdır.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
مَا تَزِيدُنِي إِلَّا رَغْبَةً فِي مُذَاكَرَتِكَ،
O (izahlar), mənim üçün, sənin müzakirənə, yalnız rəğbət(im)i artırdı.
فَجَزَاكَ اللَّهُ عَنْ جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ خَيْرًا،
Bundan dolayı, Allah, səni, bütün möminlər (adın)'dan, xeyirlə mükafatlandırsın.
مَا أَحْسَنَ قَوْلَكَ وَرَأْيَكَ وَسِيرَتَكَ فِي مُحْسِنِهِمْ وَمُسِيئِهِمْ،
Onların (yəni, möminlərdən) yaxşı əməl və pis əməl sahibləri haqqındakı sözün, rəyin və sirət (yəni, davranış)'ın, necə də gözəldir!
وَأَعْرِفُكَ بِفَضْلِهِمْ وَأَرْحَمُكَ بِهِمْ!
Səni, onların fəzilətilə tanıyır; və Sənə, onlarla rəhm edirəm.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: هَلْ يُفَضِّلُ أَهْلُ الْعَدْلِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي قَوْلِهِمْ فِي أَهْلِ الْقِبْلَةِ؟
Lakin, mənə xəbər ver: Ədalət əhli, qiblə əhli haqqındakı görüşlərində, onların bəzisini bəzisindən üstün tuturmu?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
«أَمَّا أَهْلُ الْعَدْلِ، فَقَوْلُهُمْ فِي تَعْظِيمِ حُرُمَاتِ اللَّهِ وَاحِدٌ،
Amma, ədalət əhlinə gəlincə, onların, Allahın haramlarını təzimdəki qövlləri (yəni, görüşləri), birdir.
غَيْرَ أَنَّ بَعْضَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ فِي الْعِلْمِ وَالْحُجَجِ فِي تَعْظِيمِ حُرُمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالدُّعَاءِ إِلَيْهِ، وَتَحَمُّلِ الْمَؤُنَاتِ فِيهِ، وَشِدَّةِ الِاهْتِمَامِ بِفَسَادِ الْأُمَّةِ، وَالْبَحْثِ عَنْ تَعْظِيمِ حُرُمَاتِهِمْ وَالذَّبِّ عَنْهُمْ،
Ancaq, nə var ki, onların bəzisi:
~ elmdə;
~ hüccətlərdə;
~ Allah Taala'nın haramlarına təzimdə;
~ Ona dəvətdə;
~ ondakı məşəqqətlərə təhəmmüldə;
~ ümmətin fəsadına (qarşı) ehtimamın şiddətində;
~ onların haramlarının təzimini (uca tutmağı) araşdırmaqda; və
~ onları müdafiə etməkdə,
daha əfdaldır.
كَمَثَلِ عَسْكَرٍ بِحَضْرَةِ الْعَدُوِّ،
(Onların misalı), düşmən hüzurunda (dayanan) ordu misalı kimidir.
وَقَدِ اجْتَمَعَتْ كَلِمَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ،
Onların sözləri (yəni, fikri mövqeləri), əlləri, düşmən üzərinə ictima etmişdir.
غَيْرَ أَنَّ بَعْضَهُمْ يَفُوقُ بَعْضًا فِي الْعِلْمِ بِالْقِتَالِ وَالْحُرُوبِ وَالْمُكَايَدَةِ، وَبَذْلِ السِّلَاحِ وَالْمَالِ، وَالتَّحْرِيضِ لِلْأَصْحَابِ عَلَى الْقِتَالِ.»
Ancaq nə var ki, onların bəzisi:
~ döyüş, hərblər və (hərbi) hilə barədə elm (cəhətin)'də;
~ silah və malı sərf etməkdə; və
~ dostlarını döyüşə təhrik (və ya sövq) etməkdə,
bəzisinin fövqündədir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
لَعمْرِي، مَا أَعْرِفُ مِنَ الْقِيَاسِ أَوْضَحَ مِنْ هَذَا،
Ömrümə and olsun ki (haşiyə), qiyasdan, bundan daha vazeh olanını bilmirəm.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: هَلْ يَكُونُ الْمُؤْمِنُ إِذَا ارْتَكَبَ الْكَبَائِرَ لِلَّهِ عَدُوًّا؟
Lakin, mənə xəbər ver: mömin böyük günahlar işlədiyində, Allaha düşmən olmuş (sayılırmı)?
-----------------------
(Haşiyə:
Dəyərli oxuyucu! Hənəfi məzhəbinə görə, Allahdan başqasına and içmək caiz deyildir. Burda isə, tələbə əbu Muqatil, görüldüyü kimi, öz ömrünə and içməkdədir.
ibn Abidin, belə deyir:
• (قَوْلُهُ: وَلَعَمْرِي)
Onun (yəni, Haskəfinin): "lə amri" sözü(nə gəlincə):
قَالَ فِي الْمُغْرِبِ:
(əbu'l-Fəth əl-Mutərrizi), "əl-Muğrib" (əsərin)'də deyir:
الْعُمُرُ بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ الْبَقَاءُ
"əl-Umuru", damma (yəni, "u") və fəthə (yəni, "ə") ilədir; və "bəqa=davam etmək" deməkdir.
إِلَّا أَنَّ الْفَتْحَ غَلَبَ فِي الْقَسَمِ
Lakin, fəthə (yəni, "ə" ilə işlənməsi), qəsəm (yəni, and)'da qalib oldu.
حَتَّى لَا يَجُوزَ فِيهِ الضَّمُّ،
Hətta, onda (yəni, bu kəlimədə) damma (yəni, bu sözü "əl-umuru" şəklində istifadə etmək), caiz deyildir.
يُقَالُ: لَعَمْرُكَ وَلَعَمْرُ اللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ،
(Belə) deyilir: "lə amrukə və lə amrullahi lə əfələnnə = sənin ömrünə and olsun və Allahın ömrünə and olsun ki, (bunu) mütləq edəcəyəm."
وَارْتِفَاعُهُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ،
Onun irtifası (yəni, mərfu olması), mubtəda olmasına görədir; və onun xəbəri, məhzuf (düşürülmüş)'dür.
أَيْ: قَسَمِي أَوْ يَمِينِي،
Yəni: "qasəmi = mənim andım" və ya "yəmini = mənim andım".
وَالْوَاوُ فِيهِ لِلِاسْتِئْنَافِ وَاللَّامُ لِلِابْتِدَاءِ.
"Vav", burda, "istinaf" üçündür; və "lam" isə, ibtida lamıdır.
• قَالَ فِي الْقَامُوسِ:
(Firuzabadi), "əl-Qamus" (adlı əsərin)'də, deyir:
وَإِذَا سَقَطَتِ اللَّامُ نُصِبَ انْتِصَابَ الْمَصَادِرِ،
"Lam" (hərfi) düşdükdə, məsdərlərin intisabı (nəsb edildiyi kimi) nəsb edilir.
وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ النَّهْيُ عَنْ قَوْلِ: لَعَمْرُ اللَّهِ. اهـ.
Hədisdə, "lə amrullah = Allahın ömrünə and olsun" sözündən nəhy gəlmişdir.
• قَالَ الْحَمَوِيُّ فِي حَاشِيَةِ الْأَشْبَاهِ:
Həməvi, "Haşiyətu'l-Əşbəh"də, (belə) deyir:
فَعَلَى هَذَا مَا كَانَ يَنْبَغِي لِلْمُصَنِّفِ أَنْ يَأْتِيَ بِهَذَا الْقَسَمِ الْجَاهِلِيِّ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. اهـ.
Buna görə də, musannif üçün münasib olan, özündən nəhy edilən bu cahiliyyə andını gətirməməsi idi. İntəha (son)!
• وَفِي شَرْحِ النُّقَايَةِ لِلْقُهسْتَانِيِّ:
Quhistani'nin "Şərh'un-Nuqayə"sində, (belə deyilir):
لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْلِفَ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى،
Allah Taala'dan başqasına and içmək, caiz deyildir.
وَيُقَالُ لَعَمْرِ فُلَانٍ،
Və deyilir: "Filankəsin ömrünə and olsun."
وَإِذَا حَلَفَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَبَرَّ،
(Belə) and içdiyində, onun üçün, andını yerinə yetirməsi lazım deyildir.
بَلْ يَجِبُ أَنْ يَحْنَثَ،
Əksinə, andını pozması, vacibdir.
فَإِنَّ الْبِرَّ فِيهِ كُفْرٌ عِنْدَ بَعْضِهِمْ كَمَا فِي كِفَايَةِ الشَّعْبِيِّ. اهـ.
Şübhəsiz, bəziləri nəzdində, (belə) bir andı yerinə yetirmək, küfrdür. Şabi'nin "Kifayə"sində (də), belədir. Son!
• أَقُولُ:
(Mən, ibn Abidin) deyirəm:
لَكِنْ قَالَ فَاضِلُ الرُّومِ حَسَنٌ جَلَبِي فِي حَاشِيَةِ الْمُطَوَّلِ:
Lakin, Fadilu'r-Rum Həsən Çələbi, "Haşiyətu'l-Mutavvəl" (adlı əsər)'də, (belə) deyir:
قَوْلُهُ: لَعَمْرِي يُمْكِنُ أَنْ يُحْمَلَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ،
Onun: "lə amri" sözü(nə gəlincə): bunun, mudafın hazfına (haşiyə) həml edilməsi, mümkündür.
-------------------------
(Haşiyə:
• Mudaf və Mudafun ileyh, nədir?
İsimlərin yiyəlik hal vasitəsilə bir-birinə birləşməsinə, "izafə" (təyini söz birləşməsi) deyilir. Azərbaycan dilində isə, bu söz birləşməsi, "sahib-mənsub söz birləşməsi" adlanır. Məsələn, "insanın əli".
~ Birinci tərəf (insanın), yiyəlik hal şəkilçisi (ın, in, un, ün) qəbul edir, sahib tərəf adlanır, şəxs və ya əşya üzərində sahibliyi, mənsubluğu, onun kimə, yaxud nəyə aid olmasını bildirir.
~ İkinci tərəf olan "əli" isə, mənsubiyyət şəkilçisi (ı, i, u, ü) qəbul edir, mənsub tərəf adlanır və birləşdiyi sözə mənsub və yaxud aid olmanı ifadə edir.
Azərbaycan dilindən fərqli olaraq, ərəb dilində, mənsub tərəf, əvvəl; sahib tərəf isə, sonra gəlir. Mənsub tərəf - "mudaf"; sahib tərəf isə - "mudafun ileyh" adlanır və belə söz birləşməsi, "izafə" adlanır.
• Hazf, nə deməkdir?
Lüğətdə, "atmaq, salmaq, çıxarmaq, bir şeyin bir tərəfini kəsib atmaq" mənalarına gələn "hazf" kəliməsi, "müəyyən hərfləri istifadə etmədən söz söyləmək sənəti"ni ifadə edir.
Hazf: “söylənilməsi lazım gəlməyən sözün, ibarədə zikr edilməməsi”dir.
Məsələn, birini yola salarkən, "gülə-gülə..." deyirik. Bu, "gülə-gülə get" deməkdir. "Get" kəliməsinin hazfı, mənanın anlaşılmasına əngəl olmadığından, hazf edilmişdir.
Quranda da, bir çox hazf nümunələri vardır. Məsələn, surə başlarında bismillah, yəni "Allahın adı ilə" dediyimizdə, əslində cümlə, tam deyildir. Ancaq bundan, "Allahın adı ilə başlayıram." mənası asanlıqla anlaşıldığından, "başlayıram" qismi hazf edilmişdir.
Əlavələr üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/allah-niy%C9%99-and-icir)
-------------------------
أَيْ: لِوَاهِبِ عُمْرِي،
Yəni (onun "ömrümə and olsun" sözünün mənası): "ömrümü bəxş edənə and olsun" deməkdir.
وَكَذَا أَمْثَالُهُ مِمَّا أُقْسِمَ فِيهِ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى،
Allah Taala'dan qeyrisinə içilən andların bənzərləri də, belədir.
كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
(Allah) Taala'nın (bu) söz(lər)'i kimi:
﴿وَالشَّمْسِ﴾
~ "Günəşə and olsun."
وَ﴿اللَّيْلِ﴾
~ "Gecəyə and olsun."
وَ﴿الْقَمَرِ﴾
~ "Aya and olsun."
وَنَظَائِرِهِ،
və bunların bənzərləri.
أَيْ: وَرَبِّ الشَّمْسِ إِلَخْ.
Yəni: "Günəşin Rəbb'inə and olsun." (deməkdir).
• وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِمْ لَعَمْرِي وَأَمْثَالِهِ ذِكْرُ صُورَةِ الْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ مَضْمُونِ الْكَلَامِ وَتَرْوِيجِهِ فَقَطْ،
Onların "ömrümə and olsun" və bənzəri sözlərilə murad olunan, yalnız, kəlamın məzmununu təkid; və onu tərvic üçün, qəsəmin surətini zikr etməkdir.
لِأَنَّهُ أَقْوَى مِنْ سَائِرِ الْمُؤَكِّدَاتِ،
Çünki o, sair müəkkidat (təkid vasitələri)'ndən, daha qüvvətlidir;
وَأَسْلَمُ مِنَ التَّأْكِيدِ بِالْقَسَمِ بِاللَّهِ تَعَالَى لِوُجُوبِ الْبِرِّ بِهِ،
Və Ona içilən andı yerinə yetirmək vacib olduğu üçün, Allah Taala'ya and içməklə təkid etməkdən, daha salamatdır.
وَلَيْسَ الْغَرَضُ الْيَمِينَ الشَّرْعِيَّ وَتَشْبِيهَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى بِهِ فِي التَّعْظِيمِ،
Və (burdakı) məqsəd:
~ şəri (mənadakı) and; və
~ təzimdə, Allah'dan qeyrisini Ona bənzətmək
deyildir.
حَتَّى يَرِدَ عَلَيْهِ أَنَّ الْحَلِفَ بِغَيْرِ اسْمِهِ تَعَالَى وَصِفَاتِهِ عَزَّ وَجَلَّ مَكْرُوهٌ
(Elə isə), ona, "Allah Taala'nın isimləri və (Allah) azzə və cəllə'nin sifətlərinə and içmək, məkruhdur." (şəklində) bir etiraz gətirilməsin.
كَمَا صَرَّحَ بِهِ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ،
Necə ki, Nəvəvi, "Muslim şərhi"ndə, onu açıqlamışdır.
بَلِ الظَّاهِرُ مِنْ كَلَامِ مَشَايِخِنَا أَنَّهُ كُفْرٌ إِنْ كَانَ بِاعْتِقَادِهِ أَنَّهُ حَلَفَ يَجِبُ الْبِرُّ بِهِ،
Əksinə, şeyxlərimizin kəlamından zahir olan budur ki, əgər onun etiqadı, and içmək (və həmin) andı yerinə yetirmək vacibdir (şəklində) olarsa, küfr (olan, məhz bu)'dur.
وَحَرَامٌ إِنْ كَانَ بِدُونِهِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ بَعْضُ الْفُضَلَاءِ،
Bəzi fəzilətli şəxslərin açıqladığı kimi, əgər o (yəni, belə bir etiqad) olmazsa, haramdır.
وَذِكْرُ صُورَةِ الْقَسَمِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ لَا بَأْسَ بِهِ،
Məzkur (yuxarıda zikr edilən) cəhət üzərə qəsəmin surətini zikr etmək(də) isə, bir beis yoxdur.
وَلِهَذَا شَاعَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ،
Buna görə də, alimlər arasında, (bu fikir), (geniş) yayılmışdır.
كَيْفَ وَقَدْ قَالَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: «قَدْ أَفْلَحَ وَأَبِيهِ»،
Necə (belə olmasın ki), (Allah rəsulu) aleyhi's-salatu və's-sələm, (belə) buyurmuşdur:
"Atasına and olsun ki, nicat tapdı." (Muslim, "Səhih", "Kitabu'l-İman", hədis no: 11; əbu Davud, "Sünən", hədis no: 3252)
وَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ:
Və (yenə, Allah) azzə, (belə) buyurmuşdur:
﴿لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ﴾،
Lə amrukə innəhum lə fi səkratihim yə'məhun.
(Yəni):
"Sənin ömrünə and olsun ki, şübhəsiz, onlar, öz sərxoşluqları içində, veyl-veyl gəzirlər." (Hicr/72) (haşiyə)
-------------------
(Haşiyə:
Təfsiri üçün bax:
https://suallarlaislam.com/.../hicr-sur%C9%99si-72-ci-ay...
-------------------
فَهَذَا جَرَى عَلَى رَسْمِ اللُّغَةِ،
Deməli, bu, lüğətin rəsminə görə cərəyan etmişdir.
وَكَذَا إِطْلَاقُ الْقَسَمِ عَلَى أَمْثَالِهِ. اهـ.
Andın, bənzərlərinə itlaqı da, belədir. Son!
(ibn Abidin, "Haşiyətu Raddi'l-Muhtar alə'd-Durri'l-Muxtar", 1-ci cild, s. 18-19)
Haşiyə, burda bitir!
-----------------------
-----------------------
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ لِلَّهِ عَدُوًّا، وَإِنْ رَكِبَ جَمِيعَ الذُّنُوبِ، بَعْدَ أَنْ لَا يَدَعَ التَّوْحِيدَ،
Şübhəsiz, mömin, (hətta), bütün günahları işləsə belə, tövhidi tərk etmədiyi müddətcə, Allaha düşmən olmaz.
وَذَلِكَ بِأَنَّ الْعَدُوَّ يُبْغِضُ عَدُوَّهُ،
Bu, ona görədir ki, düşmən, öz düşməninə buğz edər.
وَيَتَنَاوَلُ عَدُوَّهُ بِالْمَنْقَصَةِ،
Və öz düşməninə, nöqsanlıqla davranar.
وَالْمُؤْمِنُ قَدْ يَرْتَكِبُ الْعَظِيمَ مِنَ الذَّنْبِ، وَاللَّهُ مَعَ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُ،
Mömin isə, bəzən, böyük günah işləyir; ancaq bununla bərabər, O (yəni, Allah), ona, başqalarından daha sevimlidir.
وَذَاكَ أَنَّهُ لَوْ خُيِّرَ بَيْنَ أَنْ يُحْرَقَ بِالنَّارِ أَوْ يَفْتَرِيَ عَلَى اللَّهِ مِنْ قَلْبِهِ، لَكَانَ الْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ.
Bunun səbəbi budur ki, əgər ona, atəşlə yandırılmaqla, qəlbindən Allaha iftira atmaq arasında bir seçim verilsəydi, atəşlə yandırılmaq, mütləq, ona, ondan (yəni, Allaha iftira atmaqdan), daha sevimli olardı.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
إِنْ كَانَ اللَّهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُ، فَلِمَ يَعْصِيهِ؟
Əgər Allah, ona daha sevimlidirsə, elə isə, nə üçün Ona asi olur?
وَهَلْ يَكُونُ أَحَدٌ يُحِبُّ أَحَدًا فَيَعْصِيهِ فِيمَا يَأْمُرُهُ؟
Məgər bir nəfər, birini sevib; sonra onun əmr etdiyi şeydə, ona asi olarmı?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
«نَعَمْ، قَدْ يُحِبُّ الْوَلَدُ وَالِدَهُ، وَرُبَّمَا عَصَاهُ،
Bəli. Övlad, bəzən öz valideynini sevir; bəzən də ona asi olur.
وَهَذَا الْمُؤْمِنُ: اللَّهُ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُ وَإِنْ عَصَاهُ،
Bu mömin (üçün də): Allah, ona, -üsyan etsə də- Ondan başqa hər şeydən daha sevimlidir.
وَإِنَّمَا يَعْصِيهِ لِأَنَّ الشَّهْوَةَ ظَاهِرَةٌ غَالِبَةٌ،
O, yalnız ona görə üsyan edir ki, şəhvət, (onda), zahir və qalib olur.
وَإِنَّمَا تَغْلِبُ عَلَيْهِ الشَّهَوَاتُ،
Ona qalib olan, yalnız şəhvətlərdir.
فَإِنَّهُ رُبَّمَا كَانَ الرَّجُلُ عَامِلًا لِسُلْطَانٍ، فَيُنْزَعُ عَنْ عَمَلِهِ،
Bəzən, sultan üçün çalışan bir kişi, öz işindən uzaqlaşdırılır.
فَيُعَذَّبُ بِأَنْوَاعٍ مِنَ الْعَذَابِ،
Sonra, əzab növlərilə işgəncəyə məruz qalır.
ثُمَّ إِذَا تُرِكَ رَجَعَ إِلَى عَمَلِهِ إِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ،
Sonra da, sərbəst buraxıldığında, -buna imkanı olsa- öz işinə geri qayıdır.
وَالْمَرْأَةُ تَلْقَى مَا تَلْقَى فِي نِفَاسِهَا،
(Və yenə), qadın, öz nifas (hal)'ında (bəzi) şeylərlə qarşılaşır.
ثُمَّ إِذَا قَامَتْ طَلَبَتِ الْوَلَدَ.»
Sonra, ayağa qalxdığında, (yenə) övlad tələb edir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
قُلْتُ: مَا يُعْرَفُ مِنْ غَلَبَتِهِ الشَّهْوَةُ؛
Dedim: Bilinən şey, şəhvətin ona qalib gəlməsindən (dolayı)'dır.
لِأَنَّهُ كَمْ مِنْ عَابِدٍ صَرَعَتْهُ الشَّهْوَةُ،
Çünki, neçə-neçə abid vardır ki, şəhvət, onu, yerə sərmişdir.
وَآدَمُ وَدَاوُدُ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ مِنْهُمْ،
Adəm və Davud (əleyhimə's-səlam), Onlardandır. (1)
------------------------
(1):
هكذا في الأصل و لو كان المتعلم أرعى للأدب لكان أنسب (ز)
(Əsərin) əslində (yəni, orijinalında) da, belədir. Əgər mütəallim ədəbə riayət etsəydi, daha münasib olardı.
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, Kəvsəri'nin tə'liq'idir.
Bax:
------------------------
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنْ هَذَا الْمُؤْمِنِ:
Lakin, mənə, bu mömin haqqında xəbər ver:
أَيَرْكَبُ الْمَعْصِيَةَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يُعَذَّبُ عَلَيْهَا؟
O, ona əzab veriləcəyini bildiyi halda, günah işləyərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
مَا يَرْكَبُهَا وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يُعَذَّبُ عَلَيْهَا،
O, buna görə əzab veriləcəyini bildiyi halda, onu işləməz.
لَكِنَّهُ يَرْكَبُهَا لِخَصْلَتَيْنِ:
Lakin o, bunu, 2 xislətdən dolayı edir:
أَمَّا إِحْدَاهُمَا فَإِنَّهُ يَرْجُو الْمَغْفِرَةَ،
(1) Amma, birincisinə gəlincə: şübhəsiz o, məğfirəti ümid edir.
وَأَمَّا الْأُخْرَى فَإِنَّهُ يَأْمُلُ التَّوْبَةَ قَبْلَ الْمَرَضِ وَالْمَوْتِ.
(2) Amma, digərinə gəlincə: şübhəsiz o, xəstəlik və ölümdən əvvəl, tövbəyə ümid edir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
أَوَ يُقْدِمُ الرَّجُلُ عَلَى مَا يَخَافُ أَنْ يُعَذَّبَ عَلَيْهِ؟
Və ya, bir adam, əzab veriləcəyindən qorxduğu bir işə girişərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
نَعَمْ، رُبَّمَا يُقْدِمُ الرَّجُلُ عَلَى مَا يَخَافُ أَنْ يُضِرَّهُ مِنْ طَعَامٍ أَوْ شَرَابٍ أَوْ قِتَالٍ أَوْ رُكُوبِ بَحْرٍ،
Bəli. Bəzən, bir adam, -yemək, içmək, döyüşmək və ya dənizə çıxmaq kimi- ona zərər verəcəyindən qorxduğu şeyə girişir.
فَلَوْلَا مَا يَرْجُوهُ مِنَ النَّجَاةِ مِنَ الْغَرَقِ إِذَا رَكِبَ الْبَحْرَ، وَالظَّفَرِ إِذَا قَاتَلَ، مَا أَقْدَمَ عَلَى الْقِتَالِ وَلَا رَكِبَ الْبَحْرَ.
Əgər insan:
~ dənizə çıxdığı zaman, boğulmaqdan nicat tapacağına; və
~ döyüşdüyü zaman da, zəfər qazanacağına
ümid etməsəydi, döyüşə girişməz və dənizə də çıxmazdı.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ:
- Mütəallim dedi:
قَدْ صَدَقْتَ،
Şübhəsiz, doğru söylədin.
لِأَنِّي أَعْرِفُ مِنْ نَفْسِي أَنِّي رُبَّمَا أَكَلْتُ الطَّعَامَ يُؤْذِينِي،
Çünki mən, öz nəfsimdən bilirəm ki, bəzən, yemək yeyirəm; (o yemək), mənə zərər verir.
فَإِذَا فَرَغْتُ نَدِمْتُ،
Bitirdiyimdə isə, peşman oluram.
وَوَطَّنْتُ نَفْسِي عَلَى أَنْ لَا أَعُودَ إِلَيْهِ،
Və qərar verirəm ki, bir də ona qayıtmayım.
فَإِذَا رَأَيْتُهُ لَمْ أَصْبِرْ عَنْهُ،
(Lakin), onu gördüyümdə, ona səbr edə bilmirəm.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنِ الْكُفْرِ،
Lakin, mənə, küfr haqqında xəbər ver.
فَإِنَّ الْكُفْرَ لَهُ اسْمٌ وَلَهُ تَفْسِيرٌ.
Şübhəsiz, küfrün, bir ismi (adı); və bir (də) təfsiri vardır.
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
إِنَّ الْكُفْرَ لَهُ اسْمٌ وَلَهُ تَفْسِيرٌ،
Şübhəsiz, küfrün, bir ismi; bir (də) təfsiri vardır.
وَتَفْسِيرُهُ الْإِنْكَارُ وَالْجُحُودُ وَالتَّكْذِيبُ،
Onun təfsiri:
~ inkar;
~ cuhud (bilə-bilə danmaq); və
~ təkzib (yalanlamaq)'dır.
وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفْرَ بِالْعَرَبِيَّةِ،
Bunun səbəbi odur ki, küfr, ərəbcədir.
وَالْعَرَبُ وَضَعُوا اسْمَ الْكُفْرِ عَلَى الْإِنْكَارِ،
Və ərəblər, küfr ismini, inkar (mənası) üzərinə qoymuşlardır (yəni, vermişlərdir).
وَاللَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ،
Allah Taala, kitabı, yalnız ərəb dilində endirmişdir.
وَمِثْلُ ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَلَى آخَرَ دَرَاهِمُ وَقَدْ حَلَّتْ، فَتَقَاضَاهَا، فَإِنْ أَقَرَّ بِالْحَقِّ وَلَمْ يَقْضِهِ قَالَ صَاحِبِي: مَاطَلَنِي، وَلَا يَقُولُ: كَافَرَنِي،
Bunun bir misalı budur ki, bir adamın, digəri üzərinə vaxtı çatmış dirhəmləri (yəni, borcu) olar; sonra onu tələb edər; (o da, bu adamın) haqqını iqrar edər; (lakin) onu ödəməzsə;
~ Dostum, (belə) deyər:
"Mətalani = Məni yubatdı."
~ (Ancaq, o, belə) deməz:
"Kəfərani = Məni inkar etdi."
وَإِنْ هُوَ أَنْكَرَهَا وَجَحَدَهَا قَالَ: كَافَرَنِي، وَلَمْ يَقُلْ: مَاطَلَنِي،
(Yox) əgər, o, onu inkar edər və bilə-bilə danarsa,
~ (Belə) deyər:
"Kəfərani = Məni inkar etdi."
~ (Belə isə) deməz:
"Mətalani = Məni yubatdı."
وَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ إِذَا تَرَكَ فَرِيضَةً مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكْفُرَ بِهَا سُمِّيَ مُسِيئًا،
Eynilə bunun kimi də; əgər bir mömin:
~ Bir fərzi inkar etmədən tərk edərsə, "musi/pislik edən" deyə təsmiyyə edilər (yəni, adlandırılar).
وَإِنْ تَرَكَهَا كُفْرًا بِهَا سُمِّيَ كَافِرًا جَاحِدًا بِفَرَائِضِ اللَّهِ تَعَالَى.
~ (Yox) əgər, onu inkar edərək tərk edərsə; Allah Taala'nın fərzlərini bilə-bilə danan (inkar edən) "kafir" deyə təsmiyyə edilər.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذَا عَدْلٌ مَعْرُوفٌ، أَنْ يُسَمَّىَ الرَّجُلُ جَاحِدًا بِمَا يَجْحَدُ، وَمُصَدِّقًا بِمَا يُصَدِّقُ، وَمُسِيئًا بِمَا يُسِيءُ، وَمُحْسِنًا بِمَا يُحْسِنُ.
Adamın:
~ bilə-bilə inkar etdiyinə görə - "cəhid/bilə-bilə danan (inkar edən)";
~ təsdiq etdiyinə görə - "musaddiq/təsdiq edən";
~ pislik etdiyinə görə - "musi/pislik edən"; və
~ yaxşılıq etdiyinə görə də - "muhsin/yaxşılıq edən"
(deyə) adlandırılması, məruf bir ədalətdir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ يَصِفُ التَّوْحِيدَ، غَيْرَ أَنَّهُ يَقُولُ: أَنَا كَافِرٌ بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.
Lakin, mənə, (bu) kimsə haqqında xəbər ver ki, o, Tövhidi vəsf edir; (lakin) bununla bərabər, o:
"Mən, Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə kafirəm (yəni, Onu inkar edirəm)." deyir.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
هَذَا لَا يَكُونُ،
Bu, vaqe olmaz. (1)
-------------------------
(1):
' يعني هذا لا يقع» و إن وقع سميناه كافرا (ز)
Yəni, bu, vaqe olmaz. Əgər olsaydı, onu, "kafir" adlandırardıq.
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, Kəvsəri'nin tə'liq'idir.
-------------------------
وَإِنْ كُنَّا سَمَّيْنَاهُ كَافِرًا بِاللَّهِ، كَاذِبًا فِيمَا يَقُولُ أَنَّهُ يَعْرِفُ اللَّهَ تَعَالَى.
Əgər (vaqe olarsa), biz, onu, Allaha kafir; Allah Taala'nı tanıdığını söyləməsində, yalançı olaraq adlandırardıq.
وَيُسْتَدَلُّ عَلَى كُفْرِهِ بِاللَّهِ بِكُفْرِهِ بِمُحَمَّدٍ،
Onun Allaha küfrünə, Muhammədə olan küfrü ilə istidlal edilir.
لِأَنَّ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ كَفَرَ بِمُحَمَّدٍ.
Çünki, Allaha küfr (yəni, inkar) edən, Muhammədə də küfr etmişdir.
وَلَيْسَ مِنْ قِبَلِ كُفْرِهِ بِمُحَمَّدٍ كُفْرُهُ بِاللَّهِ،
Onun Allaha küfrü, Muhammədə olan küfrü səbəbindən deyildir.
كَمَا أَنَّ النَّصَارَى مِنْ كُفْرِهِمْ بِالْوَاحِدِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ.
Necə ki, xristiyanlar, övladı olmayan Vahidə küfrlərindən dolayı, Allah Taala'nın, üçün üçüncüsü olduğunu iddia etdilər.
وَكَذَلِكَ الْيَهُودُ مِنْ كُفْرِهِمْ بِالْغَنِيِّ الَّذِي لَا يَفْتَقِرُ،
Eləcə də, yəhudilər,
~ möhtac olmayan Ğaniyy'ə;
وَالْجَوَادِ الَّذِي لَا يَبْخَلُ،
~ paxıllıq etməyən Cavad'a;
وَالرَّبِّ الَّذِي لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ،
~ övladı olmayan Rəbb'ə;
وَالْمَلِكِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ شَبِيهٌ،
~ bənzəri olmayan Məlik'ə
küfrlərindən dolayı,
زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ،
• "Şübhəsiz, O, fəqirdir.";
وَيَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ،
• "Allahın əli, bağlıdır.";
وَعُزَيرٌ ابْنُ اللَّهِ،
• "Üzeyr, Allahın oğludur." (haşiyə)
----------------------
(Haşiyə:
Tövbə surəsi 30-cu ayətin təfsiri üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/tovb%C9%99-sur%C9%99si-30-cu...
-----------------------
وَاللَّهُ تَعَالَى عَلَى مِثَالِ صُورَةِ ابْنِ آدَمَ،
• "Allah Taala, Adəm oğlunun surəti misalındadır."
(deyə) iddia etdilər.
وَكَذَلِكَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا النِّيرَانَ وَسَجَدُوا لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
Və eləcə də, odları (ilah) qəbul edən; və günəş və aya səcdə edənlər, (belədirlər).
وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا الْكَافِرُونَ﴾،
Və mə yəchədu bi ayətinə illə'l-kəfirun.
Yəni:
"Ayələrimizi, yalnız kafirlər inkar edərlər." (Ənkəbut/47)
وَقَالَ: ﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ، ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾.
(Yenə, belə) buyurmuşdur:
"Xeyr! Sənin Rəbbinə and olsun ki,
~ öz aralarındakı mübahisədə, Səni hakim təyin etməyincəyə; sonra da,
~ verdiyin hökmlərdən dolayı, öz nəfslərində bir çətinlik tapmayıncaya; və
~ tam bir təslimiyyət ilə təslim olmayıncaya
qədər, iman etmiş olmazlar." (Nisa/65)
فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْرِفُ اللَّهَ وَيَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، اسْتَدْلَلْنَا عَلَى إِنْكَارِهِ لِلرَّبِّ بِكُفْرِهِ بِمُحَمَّدٍ.
Beləliklə, kim, Allahı tanıdığını; (lakin) Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm)'i inkar etdiyini iddia etsə, onun Rəbbini inkarına, Muhammədi inkar etməsilə ilə istidlal edərik.
وَمِثْلُ ذَلِكَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا زَعَمَ أَنَّهُ يُطِيقُ أَنْ يَحْمِلَ عِشْرِينَ قَفِيزًا، وَنَحْنُ نَرَاهُ يَعْجِزُ عَنْ حَمْلِ الْقَفِيزَيْنِ، عَرَفْنَا أَنَّهُ إِذَا عَجَزَ عَنْ حَمْلِ الْقَفِيزَيْنِ فَهُوَ فِي الْعِشْرِينَ أَعْجَزُ.
Və bunun kimi də, əgər bir adam, 20 qafiz (1 qafiz = 39 km) daşımağa gücünün çatdığını iddia etsə; (ancaq) biz, onun, 2 qafizi belə daşımağa gücünün çatmadığını görsək; bilərik ki, 2 qafizi daşımağa gücü çatmırsa, 20 qafizi daşımağa, daha aciz olar.
وَمِثْلُ هَذَا لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: إِنِّي أَعْرِفُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَقٌّ، غَيْرَ أَنِّي لَا أُقِرُّ بِأَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ مَخْلُوقُهُ،
Bunun kimi də, əgər bir adam: "Şübhəsiz, mən, Allah Taala'nın haqq olduğunu bilirəm. Halbuki mən, bu insanın, Onun məxluqu olduğunu iqrar etmirəm." desə,
لَعَرَفْنَا أَنَّهُ كَاذِبٌ فِيمَا يَزْعُمُ،
Əlbəttə, iddia etdiyi şeydə yalançı olduğunu bilərdik.
لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ يَعْرِفُ اللَّهَ لَعَرَفَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ سِوَاهُ مَخْلُوقُهُ.
Çünki o, əgər Allahı tanısaydı, əlbəttə, Ondan başqa hər şeyin, Onun məxluqu olduğunu bilərdi.
وَمِثْلُ ذَلِكَ رَجُلٌ بِحَضْرَتِهِ السِّرَاجُ وَنَارٌ ضَخْمَةٌ،
Bunun misalı, sirac (lampa) və böyük od qarşısındakı adamın (misalı) kimidir.
وَهُمَا عِنْدَهُ بِمَنْزِلَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الدُّنُوِّ،
Hər ikisi, onun nəzdində, yaxınlıq cəhətindən, bir mənzilədədir.
فَزَعَمَ أَنَّهُ يُبْصِرُ السِّرَاجَ،
O, lampanı gördüyünü iddia etdi.
لَكَانَ لِتِلْكَ النَّارِ الضَّخْمَةِ أَبْصَرَ.
(Elə isə), əlbəttə, o böyük odu, daha çox görər.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
قَدْ فَرَّجْتَ عَنِّي،
Şübhəsiz, çətinliyimi ortadan qaldırdın.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ يَزْعُمُ لِرَسُولِ اللَّهِ: أَنَا أَعْرِفُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، وَلَكِنْ أَشْتَهِي أَنْ أَقْتُلَكَ.
Lakin, mənə, Allah rəsuluna: "Mən bilirəm ki, şübhəsiz Sən, Allahın rəsulusan. Lakin, Səni öldürmək istəyirəm." deyən şəxs haqqında xəbər ver.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
هَذِهِ مِنْ مَسَائِلِ الْمُتَعَنِّتِينَ.
Bu, inadkarların məsələlərindəndir.
وَهَذَا مُحَالٌ؛
Və bu, muhal (imkansız)'dır.
لَوْ كَانَ يَعْرِفُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، لَمْ يَشْتَهِ قَتْلَهُ، وَلَا مَوْتَهُ، وَلَا أَذَاهُ.
Əgər o, Onun, Allah rəsulu olduğunu bilsəydi, Onu öldürməyi; Onun ölümünü; Ona əziyyət etməyi istəməzdi.
وَمِثْلُ ذَلِكَ كَالرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ لِآخَرَ:
Bunun misalı, başqa birinə belə deyən bir adamın (misalı) kimidir:
أَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ جَمِيعِ النَّاسِ، وَلَكِنْ أَشْتَهِي أَنْ أَقْتُلَكَ بِيَدِي وَآكُلَ لَحْمَكَ.
"Sən, mənə, bütün insanlardan daha sevimlisən. Lakin mən, səni, öz əllərimlə öldürmək; və ətini yemək istəyirəm."
وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُوَحِّدُ اللَّهَ تَعَالَى وَيُؤْمِنُ بِمُحَمَّدٍ، وَيَتَنَاوَلُ رَسُولَ اللَّهِ بِمَنْقَصَةٍ،
Elə bir insan yoxdur ki, o, Allah Taala'nı birlədiyini; və Muhammədə iman etdiyini iddia edib; Allah rəsulu haqqında, nöqsanlıqla danışır.
كَأَنْ يَزْعُمَ أَنَّهُ كَانَ أَعْرَابِيًّا، وَكَانَ فَقِيرًا، يُرِيدُ بِهِ عَيْبَهُ وَانْتِقَاصَهُ.
Məsələn, Onun:
~ ərəb olduğunu;
~ kasıb olduğunu
iddia edib; bununla, Onu ayıblamaq və dəyərini salmaq iradə edir.
فَلَوْ كَانَ يَعْرِفُ اللَّهَ وَيَعْرِفُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُهُ، لَكَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَجَلَّ فِي عَيْنَيْهِ مِنْ أَنْ يَتَنَاوَلَ رَسُولَهُ بِذِكْرِ شَيْءٍ يُرِيدُ بِهِ عَيْبَهُ وَانْتِقَاصَهُ.
Əgər o, həqiqətən Allahı tanısa və Məhəmmədin Onun Rəsulu olduğunu bilsəydi, Allah və rəsulu, onun gözündə, Rəsulunu ayıblamaq və dəyərini salmaq niyyəti ilə Onun haqqında bir söz danışmaqdan, daha uca olardı.
وَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي تَعْظِيمِ مَنْزِلَةِ الرَّسُولِ:
Şübhəsiz, Allah (azzə və cəllə), rəsulun mənziləsini təzimdə, (belə) buyurmuşdur:
﴿مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ﴾؛
"Kim Rəsula itaət edərsə, şübhəsiz, Allaha itaət etmişdir." (Nisa/80)
لِأَنَّهُ جَعَلَ الرَّسُولَ قَائِدًا لِجَمِيعِ خَلْقِهِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَأَمِينًا عَلَى فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ.
Çünki O, rəsulu, cin və insdən bütün məxluqatına rəhbər; bütün fərzlərinə və sünnətlərinə (yəni, qanunlarına) əmin (bir kimsə) qılmışdır.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا﴾.
Bundan dolayı, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Rəsul sizə nə verərsə, onu götürün. Sizi nədən nəhy edərsə, ondan (da) çəkinin." (Haşr/7)
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
لَقَدْ أَتَيْتَنِي بِالنُّورِ،
Şübhəsiz, mənə, bir nur gətirdin.
فَنَوَّرَ اللَّهُ طَرِيقَكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Allah (da), qiyamət günü, Sənin yolunu nurlandırsın.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يَعْرِفُ اللَّهَ وَيَقُولُ: أَنَا أَشْتَهِي أَنْ أَزْعُمَ أَنَّ لِلَّهِ وَلَدًا.
Lakin, mənə Allahı tanıdığını iddia edib: "Mən, Allahın övladı olduğunu iddia etməyi istəyirəm." deyən kimsə haqqında xəbər ver.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
سُبْحَانَ اللَّهِ،
Subhanallah.
فَهَلْ كَانَ هَذَا وَذَا إِلَّا وَاحِدًا؟
Bu və o, bir (yəni, eyni) şey deyilmiydi?
هَذَا وَأَشْبَاهُ مَا سَأَلْتَ قَبْلُ مِنْ مَسَائِلِ الْمُتَعَنِّتِينَ.
Sənin əvvəl soruşduğun bu və buna bənzər (məsələlər), inadkarların məsələlərindəndir.
وَلَكِنْ كَيْفَ تَقُولُ فِي مَيِّتٍ إِنَّهُ يَحْتَلِمُ؟
Lakin, bir meyyit haqqında, "O, ihtilam olur." necə deyə bilərsən?
فَكَمَا لَا يَكُونُ مَيِّتٌ يَحْتَلِمُ،
Necə ki, meyyit, ihtilam ola bilməz.
فَكَذَلِكَ لَا يَكُونُ مُوَحِّدٌ يَشْتَهِي أَنْ يَقُولَ: لِلَّهِ وَلَدٌ.
Bunun kimi də; bir muvahhidin: "Allahın övladı vardır." demək istəməsi, mümkün deyil.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذَا لَعمْرِي كَمَا قُلْتَ،
Ömrümə and olsun ki, bu, sənin dediyin kimidir.
إِنَّهُ مِنْ مَسَائِلِ الْمُتَعَنِّتِينَ،
Şübhəsiz, o, inadkarların məsələlərindəndir.
وَهَذَا مُحَالٌ مِنَ الْكَلَامِ.
Və bu, kəlam (söz) cəhətindən, muhaldır.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنِ النِّفَاقِ الْيَوْمَ،
Lakin mənə, bu günün nifaqı haqqında xəbər ver.
أَلَيْسَ هُوَ النِّفَاقَ الْأَوَّلَ؟
O, əvvəlki nifaq deyilmi?
وَالْكُفْرُ الْيَوْمَ هُوَ الْكُفْرُ الْأَوَّلَ؟
Və küfr, əvvəlki küfr deyilmi?
وَكَيْفَ النِّفَاقُ الْأَوَّلُ؟
(Elə isə), əvvəlki nifaq, necə (idi)?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
نَعَمْ، النِّفَاقُ الْيَوْمَ هُوَ النِّفَاقُ الْأَوَّلُ،
Bəli. Bu günün nifaqı, əvvəlki nifaq (kimi)'dir.
وَالْكُفْرُ الْيَوْمَ هُوَ الْكُفْرُ الْأَوَّلُ،
Və bu günün küfrü, əvvəlki küfr (kimi)'dir.
كَمَا أَنَّ الْإِسْلَامَ الْيَوْمَ هُوَ الْإِسْلَامَ الْأَوَّلَ.
Necə ki, bu günün İslamı, əvvəlki İslamı (kimi)'dir.
فَأُخْبِرُكَ عَنِ ذَلِكَ:
Elə isə, onun haqqında, sənə xəbər verim:
النِّفَاقُ الْأَوَّلُ إِنَّمَا كَانَ التَّكْذِيبَ وَالْجُحُودَ بِالْقَلْبِ، وَإِظْهَارَ التَّصْدِيقِ وَالْإِقْرَارِ بِاللِّسَانِ.
Əvvəlki nifaq, ancaq:
~ qəlblə təkzib və cuhud(dan); və
~ təsdiq və iqrarı da, dil ilə izhar etmək(dən ibarət)
idi.
وَكَذَلِكَ هُوَ الْيَوْمَ فِيمَنْ كَانَ،
O, bu gün mövcud olanlar haqqında da, belədir.
وَقَدْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ، فَقَالَ:
Və şübhəsiz, Allah (azzə və cəllə), Öz kitabında, onları lənətləyərək, (belə) buyurmuşdur:
﴿إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ﴾،
“Münafiqlər, Sənin yanına gəldiklərində: Biz, şəhadət edirik ki, Sən, həqiqətən, Allahın rəsulusan." (Münafiqun/1).
فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ رَدًّا عَلَيْهِمْ وَتَكْذِيبًا لَهُمْ:
Və Allah (azzə və cəllə) də, onları(sözünü) rədd və təkzib edərək, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ﴾.
"Allah, sənin, Allahın rəsulu olduğunu bilir. Və Allah, şübhəsiz, münafiqlərin yalançılar olduğuna şahidlik edir." (Münafiqun/1)
وَلَيْسَ تَكْذِيبُهُمْ بِأَنَّ مَا قَالُوا كَذِبٌ،
Onların təkzib edilməsi, dediklərinin kizb (yalan) olması (səbəbi) ilə deyildir.
وَلَكِنْ إِنَّمَا كَذَّبَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا فِي الْإِقْرَارِ وَالتَّصْدِيقِ كَمَا يُظْهِرُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ.
Lakin, onları təkzib etməsi(nin səbəbi, budur ki), onlar, -dillərilə izhar etdikləri kimi- iqrar və təsdiq içində deyildilər.
وَفِيهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ:
Allah (azzə və cəllə), onlar haqqında, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ﴾،
"Onlar, iman edənlərlə qarşılaşdıqlarında, dedilər: 'Biz, iman etdik.' Şeytanları ilə baş-başa qaldıqlarında isə: 'Biz, şübhəsiz, sizinləyik. Biz, ancaq istehza edənlərik.' dedilər." (Bəqərə/14)
أَيْ بِمُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، بِمَا نُظْهِرُهُ لَهُمْ بِأَلْسِنَتِنَا مِنَ الْإِقْرَارِ وَالتَّصْدِيقِ.
Yəni: Muhamməd və əshabına, dillərimizlə Onlara izhar etdiyimiz iqrar və təsdiqdən dolayı (istehza edirik). (haşiyə)
------------------------------
(Haşiyə:
Təfsiri üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/b%C9%99q%C9%99r%C9%99-sur%C9...
------------------------------
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذَا لَعمْرِي عَدْلٌ مَعْرُوفٌ،
Ömrümə and olsun ki, bu, məruf (bilinən) bir ədalətdir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي مِنْ أَيْنَ سَمَّى اللَّهُ النَّاسَ مُؤْمِنِينَ وَكُفَّارًا، وَمِنْ أَيْنَ نَحْنُ نُسَمِّيهِمْ مُؤْمِنِينَ وَكفارًا؟
Lakin, mənə xəbər ver, Allah, insanları, nəyə əsasən "möminlər" və "kafirlər" (deyə) adlandırmışdır? Və biz, nəyə əsasən, onları "möminlər" və "kafirlər" deyə adlandırırıq?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
سَمَّاهُمْ مُؤْمِنِينَ وَكفارًا بِمَا يَظْهَرُ لَنَا مِنْ أَلْسِنَتِهِمْ مِنَ التَّصْدِيقِ وَالتَّكْذِيبِ، وَالزِّيِّ وَالْعِبَادَةِ،
Onları, onların dillərindən bizə zahir olan təsdiq, təkzib, geyim və ibadətdən dolayı, "möminlər" və "kafirlər" (deyə) adlandırmışdır.
وَذَلِكَ بِأَنَّا لَوِ انْتَهَيْنَا إِلَى قَوْمٍ لَا نَعْرِفُهُمْ، غَيْرَ أَنَّهُمْ فِي الْمَسَاجِدِ، مُسْتَقْبِلِينَ إِلَى الْقِبْلَةِ يُصَلُّونَ، سَمَّيْنَاهُمْ مُؤْمِنِينَ، وَسَلَّمْنَا عَلَيْهِمْ،
Bunun səbəbi budur ki, biz, tanımadığımız, məscidlərdə olan; qibləyə yönəlib namaz qılan bir qövmün yanına gəlib çatsaq; onları, "möminlər" (deyə) adlandırar; onlara salam verərdik.
وَعَسَى أَنْ يَكُونُوا يَهُودًا أَوْ نَصَارَى.
Və ola bilsin ki, onlar, "yəhudi" və "xristiyan"dırlar.
وَكَذَلِكَ كَانَ الْمُنَافِقُونَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ،
Allah rəsulu (sallallahu aleyhi və səlləm) zamanında, münafiqlər (də) belə idilər.
كَانَ الْمُسْلِمُونَ يُسَمُّونَهُمْ مُؤْمِنِينَ بِمَا يُظْهِرُونَ لَهُمْ مِنَ الْإِقْرَارِ،
Müsəlmanlar, onların, onlara (yəni, müsəlmanlara) izhar etdikləri iqrar (səbəbi) ilə, "möminlər" (deyə) adlandırırdılar.
وَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ كُفَّارٌ بِمَا فِي الْقُلُوبِ مِنَ التَّكْذِيبِ.
Halbuki, onlar, Allah nəzdində, qəlblərindəki təkzibdən dolayı, kafir (idi)lər.
فَمِنْ هَاهُنَا زَعَمْنَا أَنَّا نُسَمِّي أُنَاسًا مُؤْمِنِينَ بِمَا يَظْهَرُ لَنَا مِنْهُمْ،
Elə buna görə də, biz, insanları, onlardan bizə zahir olan şeyə görə "möminlər" (deyə) adlandırdığımızı iddia etdik.
وَعَسَى أَنْ يَكُونُوا عِنْدَ اللَّهِ كفارًا،
(Ancaq) ola bilsin ki, (onlar), Allah qatında kafirdirlər.
وَآخَرِينَ نُسَمِّيهِمْ كُفَّارًا بِمَا يُظْهِرُونَ لَنَا مِنْ زِيِّ الْكُفَّارِ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ فِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ زِيِّ الْمُؤْمِنِينَ،
Başqalarını isə, bizə, kafirlərin geyimindən izhar etdikləri şeyə; (və) onlarda möminlərin geyimindən heç bir şey olmadığına görə, "kafirlər" (deyə) adlandırırıq.
وَعَسَى أَنْ يَكُونُوا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مُؤْمِنِينَ مِنْ قِبَلِ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ، وَيُصَلُّونَ مِنْ غَيْرِ أَنْ نَعْلَمَ ذَلِكَ مِنْهُمْ.
(Ancaq) ola bilsin ki, Allaha iman etmələri səbəbindən, Allah nəzdində "mömin"dirlər; və -biz, bunu, onlardan bilmədən-, namaz qılırlar.
فَلَا يُؤَاخِذُنَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى بِذَلِكَ؛
Bundan dolayı, Allah (subhənəhu və taala), bizi, onunla sorğu-suala tutmaz.
لِأَنَّهُ لَمْ يُكَلِّفْنَا عِلْمَ الْقُلُوبِ وَالسَّرَائِرِ،
Çünki O, bizi, qəlblərin və sirlərin elmilə mükəlləf tutmamışdır.
وَإِنَّمَا كَلَّفَنَا رَبُّنَا أَنْ نُسَمِّيَ النَّاسَ مُؤْمِنِينَ، وَنُحِبَّهُمْ وَنُبْغِضَهُمْ عَلَى مَا يَظْهَرُ لَنَا مِنْهُمْ،
Rəbbimiz, bizi, ancaq:
~ insanları, "möminlər" (deyə) adlandırmaq; və
~ onlardan bizə zahir olan şeyə görə onları sevib, onlara buğz etmək
ilə mükəlləf qılmışdır.
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالسَّرَائِرِ.
Allah, sirləri ən gözəl biləndir.
وَهَكَذَا أَمَرَ الْكِرَامَ الْكَاتِبِينَ أَنْ يَكْتُبُوا مَا يَظْهَرُ لَهُمْ مِنَ النَّاسِ،
Və beləcə, (Allah) kiramən-katibin (mələklər)'ə, insanlardan onlara zahir olanları yazmağı əmr etdi.
وَلَيْسُوا مِنَ الْقُلُوبِ بِسَبِيلٍ؛
Onların, qəlbləri (bilmə) yolları yoxdur.
لِأَنَّ مَا فِي الْقُلُوبِ لَا يَعْلَمُهُ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ، أَوْ رَسُولٌ يُوحَى إِلَيْهِ.
Çünki, qəlblərdə olanı, Allahdan; və ya özünə vəhy edilən rəsuldan başqa heç kim, bilməz.
فَمَنْ ادَّعَى عِلْمَ مَا فِي الْقُلُوبِ بِغَيْرِ وَحْيٍ فَقَدِ ادَّعَى عِلْمَ رَبِّ الْعَالَمِينَ،
Kim, vəhysiz, qəlblərdə olanı bildiyini iddia edərsə, aləmlərin Rəbbinin elmini iddia etmiş olar.
وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يَعْلَمُ بِمَا فِي الْقُلُوبِ وَغَيْرِ الْقُلُوبِ مَا يَعْلَمُ رَبُّ الْعَالَمِينَ، فَقَدْ أَتَى بِعَظِيمَةٍ وَاسْتَوْجَبَ النَّارَ وَالْكُفْرَ.
Və kim, qəlblərdə və qəlblərin qeyrisində, aləmlərin Rəbbinin bildiyi şeyi bildiyini iddia edərsə, şübhəsiz, böyük (bir) günah gətirmiş (yəni, işləmiş) və atəşi və küfrü özünə vacib etmiş olar.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
قَدْ وَصَفْتَ الْعَدْلَ،
Həqiqətən, ədaləti vəsf etdin.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي مِنْ أَيْنَ جَاءَ أَصْلُ الْإِرْجَاءِ،
Lakin, mənə xəbər ver:
(Bu) irca'nın əsli, hardan gəldi?
وَمَا تَفْسِيرُهُ،
Onun təfsiri, nədir?
وَمَنِ الَّذِي يُؤَخَّرُ وَيُرْجَأُ أَمْرُهُ؟
Və işi təxirə salınan və ertələnən, kimdir?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
جَاءَ أَصْلُ الْإِرْجَاءِ مِنْ قِبَلِ الْمَلَائِكَةِ، حَيْثُ عَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْأَسْمَاءَ،
İrca'nın əsli, Allahın onlara isimləri ərz etdiyi vaxt, mələklər tərəfindən gəlmişdir.
ثُمَّ قَالَ لَهُمْ:
Sonra, onlara, (belə) buyurdu:
﴿أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ﴾،
"Bunları, Mənə, isimlərilə xəbər verin." (Bəqərə/31)
فَخَافَتِ الْمَلَائِكَةُ الْخَطَأَ إِنْ تَكَلَّمُوا بِغَيْرِ عِلْمٍ تَعَسُّفًا،
Mələklər, elmsiz olaraq əsassız danışsalar, xəta edəcəklərindən qorxdular.
فَوَقَفَتْ وَقَالَتْ: ﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا﴾.
Bundan dolayı, dayandılar və (belə) dedilər:
"Səni tənzih edirik. Sənin bizə öyrətdiyindən başqa elmimiz yoxdur." (Bəqərə/32) (haşiyə)
-----------------
Haşiyə:
Ayənin təfsiri üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/b%C9%99q%C9%99r%C9%99-sur%C9%99si-31-ci-ay%C9%99-1-0
--------------------
وَلَمْ يَبْتَدِعُوا كَالرَّجُلِ الَّذِي يسْأَلُ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي هُوَ بِهِ جَاهِلٌ، فَيَتَكَلَّمُ فِيهِ وَلَا يُبَالِي، فَإِنْ لَمْ يُصِبْ فَهُوَ مُخْطِئٌ، وَإِنْ أَصَابَ فَهُوَ غَيْرُ مَحْمُودٍ،
Onlar:
~ özündən cahil olduğu bir iş haqqında soruşan;
~ onun haqqında danışan;
~ (nə danışdığına) əhəmiyyət verməyən;
~ əgər isabət etməyibsə, xətalı; isabət edibsə də, mədh edilməyən
(bir) kimsə kimi, bidət işləmədilər.
لِأَنَّهُ قَالَ تَعَسُّفًا بِغَيْرِ عِلْمٍ،
Çünki o, əsassız (və) elmsiz bir şəkildə demişdir.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:
Bundan dolayı, Allah Taala, Nəbisi (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ﴾.
"Haqqında elmin olmayan bir şeyin ardınca düşmə." (İsra/36)
أَيْ لَا تَقُلْ مَا لَمْ تَعْلَمْهُ يَقِينًا
Yəni: yəqinliklə bilmədiyin bir şeyi demə.
وَقَالَ:
Və (yenə, belə) buyurmuşdur:
﴿إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا﴾.
"Şübhəsiz, qulaq, göz və qəlb, -bunların hamısı- sorğu-sual olunacaqlar." (İsra/36)
فَلَمْ يُرَخِّصْ لِرَسُولِهِ أَنْ يَتَكَلَّمَ أَوْ يُعَادِيَ أَوْ يَقْذِفَ إِنْسَانًا بِالْبُهْتَانِ بِالظَّنِّ مِنْ غَيْرِ يَقِينٍ،
Beləliklə, (Allah), Öz rəsuluna, zənn ilə, yəqinliyi olmadan:
~ danışmağa; və ya
~ düşmənçilik etməyə; və ya
~ bir insana böhtan atmağa,
ruxsat verməmişdir.
فَكَيْفَ يَصْنَعُ أُنَاسٌ يُعَادُونَ وَيَعِيبُونَ آخَرِينَ، بِالظَّنِّ مِنْ غَيْرِ يَقِينٍ،
Elə isə, (bəzi) insanlar, zənn ilə (və) yəqinlik(ləri) olmadan, başqalarına necə düşmənçilik edir və onları ayıblayırlar?
وَتَفْسِيرُ الْوُقُوفِ أَنَّهُ إِذَا سُئِلْتَ عَنْ أَمْرٍ لَا تَعْلَمُهُ مِنْ حَرَامٍ أَوْ حَلَالٍ أَوْ أَنْبَاءِ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا قُلْتَ: اللهُ أَعْلَمُ بِهِ،
Təvaqquf etmək (yəni, dayanmağ)ın təfsiri isə, (budur): səndən, haram və ya halal; və ya bizdən əvvəlkilərin xəbərləri haqqında soruşulduğunda: "Allah, bunu, daha gözəl bilir." deməyindir.
وَإِذَا جَاءَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ بِحَدِيثٍ لَا نَعْلَمُهُ، وَلَا نُطِيقُ عِلْمَ ذَلِكَ بِالتَّجَارِبِ وَالْمَقَايِيسِ تَرُدُّ عِلْمَ ذَلِكَ إِلَى اللهِ تَعَالَى وَتَقِفُ،
Əgər 3 nəfər, bilmədiyimiz bir hədislə gəlsə; və biz (də), onun elmini təcrübələr və miqyaslarla (bilməyi) bacarmasaq; onun elmini, Allah Taala'ya qaytarar (yəni, həvalə edər) və təvaqquf edərsən (yəni, dayanarsan).
وَمِنْ تَفْسِيرِ الْإِرْجَاءِ أَنَّهُ إِذَا كُنْتَ فِي قَوْمٍ عَلَى أَمْرٍ حَسَنٍ جَمِيلٍ
İrcanın təfsirindən biri də budur ki, əgər sən, həsən və cəmil bir iş üzərində olan bir qövmün içində olsan;
وَفَارَقْتَهُمْ عَلَى ذَلِكَ
və onlardan, o (hal) üzərə ayrılsan;
ثُمَّ بَلَغَكَ أَنَّهُمْ صَارُوا فَرِيقَيْنِ يُقَاتِلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا
sonra sənə, onların 2 firqə olub bir-birilərilə döyüşdükləri (xəbəri) çatsa;
فَانْتَهَيْتَ إِلَيْهِمْ،
və sən də, onların yanına getsən;
وَهُمْ عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي فَارَقْتَهُمْ عَلَيْهِ
və onlar da, sənin onları tərk etdiyin əsl (yəni, İslam) üzərə olsalar;
وَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَتَسْأَلُهُمْ
və onlardan bəzisi, bəzisini öldürsə; və sən də (bu haqda) onlardan soruşsan;
فَيَقُولُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ أَنَّهُ هُوَ الْمَظْلُومُ،
İki firqədən hər biri, özünün məzlum olduğunu deyəcək.
وَلَيْسَ عَلَيْهِمْ وَلَا لَهُمْ شُهُودٌ مِنْ غَيْرِهِمْ،
(Halbuki), nə əleyhlərinə, nə də lehlərinə, özlərindən başqa şahidlər yoxdur.
وَقَدْ تَرَى الْقَتْلَ بَيْنَهُمْ
Sən, onların arasında, qətli görürsən;
وَلَيْسَ الْمَظْلُومُ وَالظَّالِمُ مِنْهُمْ بِبَيِّنٍ،
Və onlardan məzlum və zalım(ın kim olduğu da), bəlli deyil.
وَهُمَا خَصْمَانِ لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ
Onlar, 2 xasm (düşmən olduqları üçün də), bir-birilərinə qarşı şəhadəti, caiz deyil.
فَيَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُمَا لَيْسَا كِلَاهُمَا بِمُصِيبَيْنِ، وَقَدْ قَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا،
(Belə ikən), bilməyin lazımdır ki, bir-birilərini öldürdükləri halda, onların hər ikisi də, musib (isabət edən) ola bilməz.
فَإِمَّا أَنْ يَكُونَا مُخْطِئَيْنِ
~ Ya hər ikisi də xəta ediblər;
أَوْ أَحَدُهُمَا مُخْطِئٌ وَالْآخَرُ مُصِيبٌ.
~ Ya da onlardan biri, muxti (xətalı); digəri isə, musib (isabət edən)'dir.
وَمِنَ الْإِرْجَاءِ أَنْ تُرْجِئَ أَهْلَ الذُّنُوبِ وَلَا تَقُولَ إِنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ
İrca'nın (təfsirindən biri də budur ki), günah əhlini irca edib (yəni, ertələyib); (onlar haqqında): "Şübhəsiz, onlar, atəş əhlindəndirlər; və ya cənnət əhlindəndirlər." (də) deməyəsən.
فَإِنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا عَلَى ثَلَاثَةِ مَنَازِلَ:
Şübhəsiz insanlar, bizim nəzdimizdə, 3 mənzilə üzərədirlər:
الْأَنْبِيَاءُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَمَنْ قَالَتِ الْأَنْبِيَاءُ إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ
(1) Nəbilər. Onlar, cənnət əhlindəndirlər. Və Nəbilərin: "O, cənnət əhlindəndir." dediyi kimsə də, cənnət əhlindəndir.
وَالْمَنْزِلَةُ الْأُخْرَى لِلْمُشْرِكِينَ نَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ،
(2) Digər mənzilə: müşriklərdir. Biz, onların, atəş əhlindən olduqlarına şəhadət edirik.
وَالْمَنْزِلَةُ الثَّالِثَةُ لِلْمُوَحِّدِينَ نَقِفُ عَلَيْهِمْ فَلَا نَشْهَدُ أَنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَلَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ،
(3) Üçüncü mənzilə isə: muvahhidlərdir. (Onlar haqqında hökm verməkdə isə) dayanırıq. Və onların, nə atəş, nə də cənnət əhlindən olduqlarına, şəhadət etmirik.
وَلَكِنَّا نَرْجُو لَهُمْ وَنَخَافُ عَلَيْهِمْ وَنَقُولُ كَمَا قَالَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ:
Lakin biz, onlar üçün (bağışlanmağı) ümid edir; onlar üçün (cəhənnəmdən) qorxur; və -Allah (azzə və cəllə)'nin dediyi kimi- (belə) deyirik:
﴿خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ﴾
"Onlar, saleh bir əməli, digər pis bir əməllə qarışdırdılar. Ola bilsin ki, Allah, onların tövbəsini qəbul etsin." (Tövbə 102)
فَنَرْجُو لَهُمْ لِأَنَّ اللهَ تَعَالَى قَالَ:
Biz, onlar üçün (bağışlanmağı) ümid edirik. Çünki, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿إِنَّ اللهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ﴾
"Şübhəsiz, Allah, Ona şərik qoşulmasını bağışlamaz. Və bundan başqasını isə, istədiyi kimsə üçün bağışlayar." (Nisa/48)
وَنَخَافُ عَلَيْهِمْ بِذُنُوبِهِمْ وَخَطَايَاهُمْ.
Və günahları və xətaları səbəbilə də, onlar üçün qorxuruq.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
مَا أَعْدَلَ هَذَا الْقَوْلَ وَأَبْيَنَهُ وَأَقْرَبَهُ مِنَ الْحَقِّ
Bu qövl, necə də ədalətli və aydın; və haqqa necə də yaxındır!
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي هَلْ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ تُوجِبُ لَهُ الْجَنَّةَ إِنْ رَأَيْتَهُ صَوَّامًا قَوَّامًا غَيْرَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتٌ عَلَى نَبِيِّنَا وَعَلَيْهِمْ وَمَنْ قَالَتْ لَهُ الْأَنْبِيَاءُ؟.
Lakin, mənə xəbər ver:
~ Nəbilərdən (Nəbimizə və Onlara, Allahın salatı olsun); və
~ Nəbilərin, cənnətlik olduğunu dediyi kimsələrdən
başqa;
insanlardan birini, çoxca oruc tutan; və çoxca namaz qılan görsən, onun cənnətlik olduğuna qəti hökm edərsənmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
لَا أُوجِبُ الْجَنَّةَ إِلَّا لِمَنْ أَوْجَبَهُ النَّصُّ، وَكَذَلِكَ النَّارَ.
Mən, cənnəti, yalnız nass'ın qəti hökm etdiyi kimsəyə aid edirəm. Atəş də, belədir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
فَمَا قَوْلُكَ فِي أُنَاسٍ رَوَوْا: (إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا زَنَى خَلَعَ الْإِيمَانَ مِنْ رَأْسِهِ كَمَا يُخْلَعُ الْقَمِيصُ ثُمَّ إِذَا تَابَ أُعِيدَ إِلَيْهِ إِيمَانُهُ)
"Şübhəsiz, mömin zina etdiyində, iman, onun başından, -köynəyin çıxarıldığı kimi- çıxarılar. Sonra tövbə etdiyində, imanı ona geri qaytarılar." (1)
(hədisini) rəvayət edən insanlar haqqındakı qövlün, nədir?
-----------------------
(1):
” أخرجه الحاكم بلفظ قريب من هذا لكن في سنده عبدالله بن الوليد التجيبي و قد ضعفه الدارقطني و قال لا يعتبر بحديثه؛ و لينه ابن حجر, و لم يدرك ابن حجيرة الكبير ففيه انقطاع, و لم يشر إلى ذلك الذهبي, و ليس التجيبي و لا ابن حجيرة الصغير بشاميين كما توهم الحاكم على أن حديث أبي ذر (من قال لا إله إلا الله دخل الجنة و إن زنى و إن سرق) و حديث عبادة في المبايعة- و آخره (.. و من فعل شيئا من ذلك أي الزنى و السرقة - فعوقب به في الدنيا فهو كفارة و من لم يعاقب فهو إلى الله إن شاء عفا عنه و إن شاء عذبه) في غاية الصحة فلا يناهضهما حديث الحاكم و أما حديث (لا يزني الزاني حين يزني و هو مؤمن) عن أبي هريرة فمؤول عند الجمهور لمخالفة ظاهر معناه للإجماع و الكتاب و السنة على ما في فتح الباري (12 - 47) على أن في سنده يحبى بن عبدالله بن بكير و هو ممن لا يحتج به أبو حاتم و قد ضعفه النسائي فلا يناهض ما سبق بل أنكر بعض أهل العلم من السلف أن يكون صلى الله عليه و سلم قاله كما حكى ابن حجر رواية عن ابن جرير الطبري. و أما حديث عكرمة فحديث خارجي فلا يقبل فيما يؤيد به مذهبه (ز).
Hakim, bunu, yaxın bir ləfzlə təxric etmişdir ("Müstədrək", "Kitabu'l-İman", hədis no: 57).
Lakin, (hədisin) sənədində, Abdullah b. Vəlid ət-Tucibi vardır. Daraqutni, onu, zəif saymış; və: "Onun hədisinə, etibar edilməz." demişdir. ibn Həcər isə, onu təlyin (haşiyə) etmişdir. (Tucibi), ibn Huceyrə əl-Kəbir'ə yetişməmişdir. Bundan dolayı da, onda (yəni, hədisin sənədində) inqita (qopuqluq) vardır. Zəhəbi, buna işarət etməmişdir. Nə Tucibi, nə də ibn Huceyrə əs-Sağir, Şamlı deyillərdir. Necə ki, Hakim, (belə) vəhm etmişdir.
Üstəlik,
~ əbu Zərr'in:
"Kim 'lə iləhə illəllah' desə, -zina və oğurluq etsə belə- cənnətə daxil olar." hədisi (Buxari, hədis no: 5827); və
~ Ubadə'nin, beyət haqqındakı:
"...Kim, bunlardan, yəni, zina və oğurluqdan birini etsə; və buna görə də, dünyada cəzalandırılsa, bu, kəffarədir. Kim cəzalandırılmasa, Allahadır (yəni, işi, Allaha qalmışdır). İstəsə, onu bağışlayar; istəsə də əzab verər."
hədisi (Muslim, "Səhih", "Kitabu'l-Hüdud", hədis no: 1709) və onun axırı, son dərəcə səhihdir.
Bundan dolayı da, Hakim'in hədisi, bu ikisinə qarşı gələ bilməz.
Amma, əbu Hureyrə'dən rəvayət edilən:
"Zina edən, zina etdiyi vaxt, mömin olaraq zina etməz." (Buxari, hədis no: 6772)
hədisinə gəlincə, (bu hədis), -"Fəthu'l-Bari"də (12-ci cild, s. 47)'də bildirildiyi kimi- zahiri mənası, icma, Quran və sünnətə müxalif olduğuna görə, cumhur nəzdində, təvil edilmişdir. Üstəlik, sənədində, Yəhya b. Abdullah b. Bukeyr vardır. O, elə kimsələrdəndir ki, əbu Hatim, onunla ihticac etməmişdir. Nəsai, onu zəif görmüşdür. Bundan dolayı da, (bu hədis), əvvəl keçənlərə qarşı dayana bilməz. Hətta, sələfdən olan bəzi elm əhli, (Peyğəmbər) sallallahu aleyhi və səlləm'in (belə) buyurmasını, inkar etmişlərdir. Necə ki, ibn Həcər (də), bunu, ibn Cərir ət-Tabəri'dən, bir rəvayət olaraq nəql etmişdir.
Amma, İkrimə'nin hədisinə (Buxari, hədis no: 6809) gəlincə, (bu), xaricilərin hədisidir. Buna görə də, məzhəbinin onunla dəstəkləndiyi bir şeydə, qəbul edilməz.
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, Kəvsəri'nin tə'liq'idir. Qaynaqları isə, mən əlavə etmişəm.
----------------------
(Haşiyə:
"Lin" kökündən meydana gələn "leyyin" kəliməsi, lüğətdə, "yumşaq, asan" mənasına gəlir.
Hədis termini olaraq, "xəfifdən şiddətliyə doğru edilən cərh ləfzləri bölgüsünə görə, birinci mərtəbədə yer alan ən xəfif və tə'dilə ən yaxın ləfzlərdən biri olub, Daraqutni'yə görə, ravinin ədalat vəsfini yox etməyəcək, dolayısı ilə, rəvayətinin rəddini gərəkdirməyəcək qədər xəfif bir cərh"i ifadə edir.
------------------------
Hədisin şərhi üçün bax:
-----------------------
-----------------------
أَتَشُكُّ فِي قَوْلِهِمْ أَوْ تُصَدِّقُهُمْ
Sən, onların sözünə şübhəmi edirsən? Yoxsa təsdiq?
فَإِنْ صَدَّقْتَ قَوْلَهُمْ دَخَلْتَ فِي قَوْلِ الْخَوَارِجِ
~ Əgər onların sözünü təsdiqləsən, xavaricin qövlünə daxil olar;
وَإِنْ شَكَكْتَ فِي قَوْلِهِمْ شَكَكْتَ فِي أَمْرِ الْخَوَارِجِ،
~ (Yox) əgər onların bu qövlündə şübhə etsən, xavaric məsələsində şübhə etmiş olar;
وَرَجَعْتَ عَنِ الْعَدْلِ الَّذِي وَصَفْتَ
Və vəsf etdiyin ədalətdən dönmüş olarsan.
وَإِنْ كَذَّبْتَ قَوْلَهُمْ قَالُوا أَنْتَ تُكَذِّبُ بِقَوْلِ نَبِيِّ اللهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
~ Əgər onların sözünü təkzib etsən, deyəcəklər ki, Allahın nəbisi (aleyhi's-salatu və's-sələm)'in sözünü təkzib edir.
فَإِنَّهُمْ رَوَوْا ذَلِكَ عَنْ رِجَالٍ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى رَسُولِ اللهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.
Şübhəsiz, onlar, bunu, Allah rəsulu (aleyhi's-salatu və's-sələm)'ə qədər çatan şəxslərdən rəvayət etmişlərdir.
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
أُكَذِّبُ هَؤُلَاءِ
Mən, bunları təkzib edirəm.
وَلَا يَكُونُ تَكْذِيبِي لِهَؤُلَاءِ وَرَدِّي عَلَيْهِمْ تَكْذِيبًا لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ،
Və Mənim, bunları təkzibim; və onları rəddim; Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'i təkzib, olmaz.
إِنَّمَا يَكُونُ التَّكْذِيبُ لِقَوْلِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ أَنَا مُكَذِّبٌ لِقَوْلِ نَبِيِّ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Nəbi (əleyhi's-səlam)'ın sözünü təkzib, yalnız (o vaxt) olar ki, bir adam, (belə) desin: "Mən, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'in sözünü təkzib edirəm."
فَأَمَّا إِذَا قَالَ لِرَجُلٍ: أَنَا مُؤْمِنٌ بِكُلِّ شَيْءٍ تَكَلَّمَ بِهِ النَّبِيُّ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ غَيْرَ أَنَّ النَّبِيَّ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَمْ يَتَكَلَّمْ بِالْجَوْرِ وَلَمْ يُخَالِفِ الْقُرْآنَ،
Amma, əgər bir adam: "Mən, Nəbi'nin buyurduğu hər şeyə iman etmişəm. Ancaq, Nəbi (aleyhi's-salatu və's-sələm), haqsız danışmaz və Qurana müxalif olmaz." desə,
فَإِنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنْهُ هُوَ التَّصْدِيقُ بِالنَّبِيِّ وَبِالْقُرْآنِ وَتَنْزِيهٌ لَهُ مِنَ الْخِلَافِ عَلَى الْقُرْآنِ،
Şübhəsiz ki, onun bu sözü, Nəbi və Quranı təsdiqdir; və Onu, Qurana müxalif olmaqdan tənzihdir.
وَلَوْ خَالَفَ النَّبِيُّ الْقُرْآنَ؛ وَتَقَوَّلَ عَلَى اللهِ غَيْرَ الْحَقِّ لَمْ يَدَعْهُ اللهُ حَتَّى يَأْخُذَهُ بِالْيَمِينِ، وَيَقْطَعَ مِنْهُ الْوَتِينَ،
Əgər Nəbi Qurana müxalifət etsəydi; və Allah barəsində haqq olmayan (bir söz) uydursaydı; Allah, sağından tutana və şah damarını kəsənə qədər, Onu buraxmazdı.
كَمَا قَالَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي الْقُرْآنِ:
Necə ki, Allah (azzə və cəllə), Quranda buyurub:
﴿وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ﴾
"Əgər o, Bizə qarşı bəzi sözlər uydursaydı, Biz, onu, mütləq sağından tutar; sonra da, Onun şah damarını kəsərdik. Və sizdən heç kim, buna mane ola bilməzdi." (Haqqa/44-47)
وَنَبِيُّ اللهِ لَا يُخَالِفُ كِتَابَ اللهِ تَعَالَى،
Allah'ın nəbisi, Allah'ın kitabına müxalifət etməz.
وَمُخَالِفُ كِتَابِ اللهِ لَا يَكُونُ نَبِيَّ اللهِ،
Və Allah'ın kitabına müxalifət edən (də), Allah'ın nəbisi olmaz.
وَهَذَا الَّذِي رَوَوْهُ خِلَافُ الْقُرْآنِ،
Rəvayət etdikləri bu (şey), Qurana müxalifdir. (1)
-------------------
(1):
قال الخطيب في (الفقيه و المتفقه): (إذا روى الثقة المأمون خبرا متصل الإسناد رد بأمور: أحدها أن يخالف موجبات العقول فيعلم بطلانه لأن الشرع إنما يرد بمجوزات العقول و أما بخلاف العقول فلا. و الثاني أن يخالف نص الكتاب أو السنة المتواترة فيعلم أنه لا أصل له أو منسوخ والثالث.. (ز).
Xatib, "əl-Fəqih və'l-Mutəfəqqih" (adlı əsərin)'də, (belə) deyir:
Əmin siqa (bir ravi), sənədi müttəsil (bitişik) bir xəbər rəvayət etdiyində, bəzi səbəblərə görə rədd edilə bilər. Onlardan:
• Biri: (o hədisin), ağlın gərəkdirdiyi şeylərə müxalif olmasıdır. Beləliklə, onun butlanı bilinər. Çünki, şəriət, ağlın caiz gördüyü şeylərlə gəlir. Ağıllara müxalif olan şeylərə gəlincə isə, xeyr.
• İkincisi: (o hədisin), Kitab'ın nass'ı və mütəvatir hədisə müxalif olmasıdır. Beləliklə, onun əsli olmadığı və ya mənsux (nəsx edilən) olduğu bilinir.
Not: Dəyərli oxuyucu! Bu, Kəvsəri'nin tə'liq'idir.
Ağıl və nəql məsələsi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/agil-yoxsa-n%C9%99ql
--------------------------
لِأَنَّهُ قَالَ اللهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ:
Çünki, Allah Taala, Quranda, (belə) buyurmuşdur:
﴿الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي﴾
"Zina edən qadın və zina edən kişi..." (Nur/2)
وَلَمْ يَنْفِ عَنْهُمَا اسْمَ الْإِيمَانِ.
Və onlardan, "iman" ismi (adı)'nı nəfy etmədi.
وَقَالَ اللهُ تَعَالَى:
Və (yenə), Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ﴾.
"Sizdən o (çirkin iş)'i görən o iki nəfər..." (Nisa/16)
فَقَوْلُهُ مِنْكُمْ لَمْ يَعْنِ بِهِ الْيَهُودَ وَلَا النَّصَارَى وَإِنَّمَا عَنَى بِهِ الْمُسْلِمِينَ.
"Sizdən" sözü ilə, yəhudiləri və xristiyanları qəsd etmədi; onunla, yalnız Müsəlmanları qəsd etdi.
فَرَدُّ كُلِّ رَجُلٍ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِخِلَافِ الْقُرْآنِ لَيْسَ رَدًّا عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَا تَكْذِيبًا لَهُ.
Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən, Qurana müxalif olan hədis rəvayət edən hər kəsi rədd etmək, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'i rədd və Onu təkzib etmək deyildir.
وَلَكِنْ رَدٌّ عَلَى مَنْ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْبَاطِلِ.
Lakin, (bu), Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'dən batil (bir şey) rəvayət edən kimsəni rədd etməkdir.
وَالتُّهْمَةُ دَخَلَتْ عَلَيْهِ لَيْسَ عَلَى نَبِيِّ اللهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ
Və töhmət, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm)'ə deyil; ona daxil olur.
وَكَذَلِكَ كُلُّ شَيْءٍ تَكَلَّمَ بِهِ نَبِيُّ اللهِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ سَمِعْنَاهُ أَوْ لَمْ نَسْمَعْهُ فَعَلَى الرَّأْسِ وَالْعَيْنَيْنِ.
Nəbi (aleyhi's-salatu və's-sələm)'in buyurduğu hər şey, -onu eşitsək də, eşitməsək də- baş və 2 göz üzərinədir.
قَدْ آمَنَّا بِهِ وَنَشْهَدُ أَنَّهُ كَمَا قَالَ نَبِيُّ اللهِ.
Şübhəsiz, biz, ona iman etdik; və şəhadət edirik ki, o, Allahın nəbisinin buyurduğu kimidir.
وَنَشْهَدُ أَيْضًا عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ لَمْ يَأْمُرْ بِشَيْءٍ نَهَى اللهُ عَنْهُ.
Və həmçinin, Nəbi (sallallahu aleyhi və səlləm) üzərinə şəhadət edirik ki, şübhəsiz:
• O, Allahın nəhy etdiyi bir şeyi, əmr etməmişdir.
وَلَمْ يَقْطَعْ شَيْئًا وَصَلَهُ اللهُ.
• O, Allahın birləşdirdiyi bir şeyi kəsməmişdir.
وَلَا وَصَفَ أَمْرًا وَصَفَ اللهُ ذَلِكَ الْأَمْرَ بِغَيْرِ مَا وَصَفَ بِهِ النَّبِيُّ.
• O, Allahın vəsf etdiyi bir işi, özünün vəsf etdiyinin qeyrisilə vəsf etməmişdir.
وَنَشْهَدُ أَنَّهُ كَانَ مُوَافِقًا للهِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ.
Və şəhadət edirik ki,
• O, bütün işlərdə, Allaha müvafiq olmuşdur.
لَمْ يَبْتَدِعْ وَلَمْ يَتَقَوَّلْ عَلَى اللهِ غَيْرَ مَا قَالَ اللهُ تَعَالَى وَلَا كَانَ مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ.
• O:
~ bidət etməmiş; və
~ Allah Taala'nnın buyurduğundan başqasını, (Allah adına) uydurmamış; və
~ çətinə düşənlərdən də olmamışdır.
وَلِذَا قَالَ اللهُ تَعَالَى:
Bundan dolayı da, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللهَ﴾.
"Kim Rəsula itaət edərsə, şübhəsiz, Allaha itaət etmiş olar." (Nisa/80)
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
لِحُسْنِ مَا فَسَّرْتَ،
Təfsir etdiyini, nə gözəl (təfsir etdin).
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ يَزْعُمُ أَنَّ شَارِبَ الْخَمْرِ لَا يُقْبَلُ مِنْهُ صَلَاةُ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً أَوْ أَرْبَعِينَ يَوْمًا.
Lakin, mənə, içki içənin 40 gecə və ya 40 gün namazının qəbul olunmayacağını iddia edən kimsələr haqqında xəbər ver. (haşiyə)
وَبَيِّنْ لِي مَا هَذَا الَّذِي يُبْطِلُ الْحَسَنَاتِ وَيَهْدِمُهَا؟
Və həsənatı batil edən və onu yıxan bu şeyin nə olduğunu bəyan et.
-----------------------
(Haşiyə:
Hədisi:
• Tirmizi ("Sünən", hədis no: 1862);
• ibn Macə ("Sünən", hədis no: 3377); və
• Nəsai ("Sünən", hədis no: 5660)
rəvayət etmişlərdir.
Hədisin şərhi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/icki-ic%C9%99nl%C9%99rin-namazi-q%C9%99buldurmu)
------------------------
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
إِنِّي لَسْتُ أَدْرِي تَفْسِيرَ الَّذِي يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبَلُ مِنْ شَارِبِ الْخَمْرِ صَلَاةَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً أَوْ أَرْبَعِينَ يَوْمًا،
Şübhəsiz, Mən, "Allah, içki içənin, 40 gecə və ya 40 gün qırx gün qıldığı namazı qəbul etməz." deyənlərin (sözünün) təfsirini bilmirəm.
فَلَسْتُ أُكَذِّبُهُمْ مَا دَامُوا لَا يُفَسِّرُونَهُ تَفْسِيرًا لَا نَعْرِفُهُ مُخَالِفًا لِلْعَدْلِ.
Onlar, nə qədər ki, bunu, ədalətə müxalif olduğunu bildiyimiz bir şəkildə təfsir etmirlərsə, Mən, onları təkzib etmirəm.
لِأَنَّا قَدْ نَعْرِفُ أَنَّ مِنْ عَدْلِ اللَّهِ أَنْ يَأْخُذَ الْعَبْدَ بِمَا رَكِبَ مِنَ الذَّنْبِ أَوْ يَعْفُوَ عَنْهُ، وَلَا يَأْخُذَهُ بِمَا لَمْ يَرْتَكِبْ مِنَ الذَّنْبِ، وَأَنْ يَحْسِبَ لَهُ مَا أَدَّى إِلَيْهِ مِنَ الْفَرَائِضِ، وَيَكْتُبَ عَلَيْهِ ذَنْبَهُ.
Çünki biz, artıq bilirik ki,
~ qulu, işlədiyi günaha görə cəzalandırması və ya onu bağışlaması;
~ işləmədiyi günaha görə onu cəzalandırmaması;
~ fərzlərdən Ona əda etdiyini, onun xeyrinə sayması; və
~ günahını onun əleyhinə yazması,
Allahın ədalətindəndir.
وَمِثْلُ ذَلِكَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَدَّى مِنْ زَكَاةِ مَالِهِ خَمْسِينَ دِرْهَمًا، وَقَدْ كَانَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّمَا يُؤَاخِذُهُ اللَّهُ بِمَا لَمْ يُؤَدِّ، وَيَحْسِبُ لَهُ مَا قَدْ أَدَّى.
Bunun kimi də; əgər bir adam, malının zəkatını 50 dirhəm olaraq əda etsə; -(halbuki), onun üzərinə bundan daha çoxu vacib idi- Allah, onu, əda etmədiyi (miqdar)'dan dolayı sorğu-sual edər; və əda etdiyini isə, onun xeyrinə yazar.
وَكَذَلِكَ إِذَا صَامَ وَصَلَّى وَحَجَّ وَقَتَلَ، فَإِنَّهُ يُحْسَبُ لَهُ حَسَنَاتُهُ، وَيُكْتَبُ عَلَيْهِ سَيِّئَاتُهُ،
Eyni şəkildə; əgər bir adam oruc tutar, namaz qılar, həcc edər və adam öldürərsə, onun həsənatı, öz xeyrinə hesablanar; günahları isə, əleyhinə yazılar.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ:
• Bundan dolayı, Allah (azzə və cəllə), (belə) buyurmuşdur:
﴿لَهَا مَا كَسَبَتْ﴾
"Ləhə mə kəsəbət = qazandığı, özünə aiddir" (Bəqərə/286)
يَعْنِي مِنَ الْخَيْرِ،
Yəni: "xeyirdən (qazandığı)".
﴿وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ﴾
"Və aleyhə mə'k-təsəbət = qazandığı, öz əleyhinədir" (Bəqərə/286)
يَعْنِي مِنَ الشَّرِّ.
Yəni: "şərdən (qazandığı)".
وَقَالَ: ﴿أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى﴾.
• Və (yenə, Allah, belə) buyurmuşdur:
"Mən, sizlərdən əməl edən heç bir kəsin, istər kişi, istər qadın olsun, əməlini zay etmərəm." (Al-i İmran/195);
وَقَالَ: ﴿إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا﴾.
• O, (yenə, belə) buyurmuşdur:
"Şübhəsiz, Biz, yaxşı iş görənlərin əcrini, zay etmərik." (Kəhf/30)
وَقَالَ: ﴿وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾.
• O, (yenə, belə) buyurmuşdur:
"Sizə, ancaq etdiyiniz əməllərin əvəzi veriləcəkdir." (Yasin/54)
وَقَالَ: ﴿إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾.
• O, (yenə, belə) buyurmuşdur:
"Sizə, ancaq etdiyiniz əməllərin cəzası verilir." (Tur/16)
وَقَالَ: ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾.
• O, (yenə, belə) buyurmuşdur:
"Kim zərrə qədər xeyir iş görərsə, onu görəcək. Kim də zərrə qədər şər iş görərsə, onu görəcək." (Zəlzələ/7-8)
وَقَالَ: ﴿وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ﴾.
• O, (yenə, belə) buyurmuşdur:
"Kiçik və böyük hər şey, yazılmışdır." (Qəmər/53)
فَهُوَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَكْتُبُ الصَّغِيرَ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ.
Beləliklə, O (Təbərakə və Taala), həsənat (yaxşı əməllər) və səyyiatın (pis əməllər)'in kiçiyini (belə) yazmaqdadır.
وَقَالَ تَعَالَى: ﴿وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا، وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا، وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ﴾.
• (Allah) Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Biz, qiyamət günü, ədalət tərəziləri ilə haqq-hesab çəkəcəyik. Heç kimə, hər hansı bir şeydə, ədalətsizlik edilməyəcəkdir. Görülmüş iş bir xardal dənəsi mislində olsa belə, onu gətirib tərəziyə qoyacağıq. Biz, haqqı araşdırmağa bəs edərik." (Ənbiya/47)
فَمَنْ قَالَ: لَا، بِهَذَا الْقَوْلِ، فَإِنَّهُ يَصِفُ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى بِالْجَوْرِ،
Kim ki, bu sözə "xeyr" deyərsə, şübhəsiz, o, Allah (Təbərakə və Taala)'nı, haqsızlıqla vəsf etmiş olar.
وَقَدْ أَمَّنَ اللَّهُ النَّاسَ مِنَ الظُّلْمِ
Şübhəsiz, Allah, insanlara, zülmdən təminat vermişdir.
حَيْثُ قَالَ: ﴿فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا﴾،
(Belə) buyurmuşdur:
"Heç bir nəfsə, (hər hansı bir) şeydə zülm edilməyəcəkdir." (Ənbiya/47)
﴿وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾،
"Sizə, ancaq etdiyiniz əməllərin əvəzi veriləcəkdir." (Yasin/54)
وَقَالَ: ﴿فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ﴾.
"Kim zərrə qədər xeyir iş görərsə, onu görəcək. Kim də zərrə qədər şər iş görərsə, onu görəcək." (Zəlzələ/7-8)
وَقَدْ سَمَّى نَفْسَهُ شَكُورًا،
Şübhəsiz, O, Özünü, "Şəkur" (deyə) adlandırmışdır. (haşiyə)
-------------------
(Haşiyə:
“Şəkur” isminin şərhi üçün bax:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/s%C9%99kur-isminin-s%C9%99rhi
-------------------
لِأَنَّهُ يَشْكُرُ الْحَسَنَةَ،
Çünki O, həsənatı (belə) mükafatlandırır.
وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ.
Və O, rəhimlilərin ən rəhimlisidir.
وَأَمَّا الْحَسَنَاتُ
Ancaq, "həsənat/yaxşı əməllər"ə gəlincə:
فَإِنَّهُ لَا يَهْدِمُهَا شَيْءٌ غَيْرُ ثَلَاثِ خِصَالٍ.
Onları, 3 xislətdən başqa bir şey yıxmaz:
أَمَّا الْوَاحِدَةُ فَالشِّرْكُ بِاللَّهِ،
(1) Amma, birinciyə gəlincə: (o), “Allaha şərik qoşmaq”dır.
لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: ﴿وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ﴾.
Çünki, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
"Kim Allaha küfr edər (yəni, inkar edər)'sə, əməlləri boşa getmişdir (puç olmuşdur)." (Maidə/5)
وَالْأُخْرَى أَنْ يَعْمَلَ الْإِنْسَانُ فَيَعْتِقَ نَسَمَةً، أَوْ يَصِلَ رَحِمًا، أَوْ يَتَصَدَّقَ بِمَالٍ،
(2) Digəri isə: insanın (belə) etməsidir:
O:
~ bir qul azad edir; və ya
~ sila-i rəhm (qohum-əqrəbalıq bağına riayət) edir; və ya
~ malı ilə sədəqə verir.
يُرِيدُ بِهَذَا كُلِّهِ وَجْهَ اللَّهِ.
O, bunlarla, bütünlüklə Allahın üzünü istəməkdədir.
ثُمَّ إِذَا غَضِبَ أَوْ قَالَ فِي غَيْرِ الْغَضَبِ امْتِنَانًا عَلَى صَاحِبِهِ الَّذِي كَانَ الْمَعْرُوفُ مِنْهُ إِلَيْهِ: أَلَمْ أَعْتِقْ رَقَبَتَكَ؟ أَوْ يَقُولُ لِمَنْ وَصَلَهُ: أَلَمْ أَصِلْكَ؟ وَفِي أَشْبَاهِ هَذَا،
Sonra da, qəzəbləndiyində və ya qəzəbsiz halda,
• yaxşılığı özündən ona (yəni, o adama) getmiş olan dostuna (yəni, yaxşılıq etdiyi kimsəyə) minnət edərək: "Məgər mən, sənin boynunu azad etmədimmi?" Və ya,
• sila-i rəhm etdiyi kimsəyə: "Mən, sənə sila-i rəhm etmədimmi?"
və bunun bənzəri şeylər (deyir).
يُضْرَبُ بِهِ عَلَى رَأْسِهِ.
Onlarla, onun başına vurular.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ:
Bundan dolayı, Allah (azzə və cəllə), (belə) buyurmuşdur:
﴿لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى﴾.
"Sədəqələrinizi, minnət etmək və əziyyət verməklə, batil etməyin." (Bəqərə/264)
وَالثَّالِثَةُ مَا كَانَ مِنْ عَمَلٍ يُرَائِي بِهِ النَّاسَ،
(3) Üçüncüsü: “onunla insanlara göstəriş üçün etdiyi əməl”dir.
فَإِنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ الَّذِي رَاءَى بِهِ لَا يَتَقَبَّلُهُ اللَّهُ مِنْهُ.
Şübhəsiz, onunla riya etdiyi saleh əməli, Allah, ondan qəbul etməz.
فَمَا كَانَ سِوَى هَذَا مِنَ السَّيِّئَاتِ فَإِنَّهُ لَا يَهْدِمُ الْحَسَنَاتِ.
Bundan başqa olan səyyiat isə, həsənatı yıxmaz.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
لَقَدْ وَصَفْتَ الَّذِي هُوَ الْعَدْلُ،
Doğrusu, Sən, ədalət olanı vəsf etdin.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ يَشْهَدُ عَلَيْكَ بِالْكُفْرِ،
Lakin, mənə, Sənin əleyhinə küfrlə şahidlik edən kimsə haqqında xəbər ver.
مَا شَهَادَتُكَ عَلَيْهِ؟
Sənin, ona qarşı şahidliyin, nədir?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
شَهَادَتِي عَلَيْهِ أَنَّهُ كَاذِبٌ،
Ona qarşı şahidliyim, onun yalançı olmasıdır.
وَلَا أُسَمِّيهِ بِذَلِكَ كَافِرًا،
Onu, bununla, "kafir" (deyə) adlandırmıram.
وَلَكِنْ أُسَمِّيهِ كَاذِبًا.
Lakin, onu, "kazib/yalançı" adlandırıram.
لِأَنَّ الْحُرْمَةَ حُرْمَتَانِ:
Çünki haram, 2 haram(dan ibarət)'dir (yəni, 2 qismə bölünür):
حُرْمَةٌ تُنْتَهَكُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى،
(1) Allah Taala (tərəfin)'dən olan haramın tapdalan(masıd)ır (yəni, Allaha qarşı işlənən haram).
وَحُرْمَةٌ تُنْتَهَكُ مِنْ عَبِيدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
(2) Allah (subhənəhu)'nun qulları (tərəfindən) olan haramın tapdalan(masıd)ır (yəni, Allahın qullarına qarşı işlənən haram).
فَالْحُرْمَةُ الَّتِي تُنْتَهَكُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ هِيَ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَالتَّكْذِيبُ، وَالْكُفْرُ.
• Allah (azzə və cəllə) (tərəfin)'dən olan haramın tapdalanması: Allaha şərik qoşmaq; təkzib və küfrdür.
وَالْحُرْمَةُ الَّتِي تُنْتَهَكُ مِنْ عَبِيدِ اللَّهِ، فَذَلِكَ مَا يَكُونُ بَيْنَهُمْ مِنَ الْمَظَالِمِ.
• Allahın qulları (tərəfin)'dən tapdalanan haram isə: onların arasında baş verən zülmlərdən (olan şeylər)'dir.
وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الَّذِي يُكَذِّبُ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ كَالَّذِي يُكَذِّبُ عَلَيَّ؛
Allah və rəsulunu təkzib edən kimsənin; məni təkzib edən kimsə kimi olması, lazım deyildir.
لِأَنَّ الَّذِي يُكَذِّبُ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ ذَنْبُهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ لَوْ كَذَبَ عَلَى جَمِيعِ النَّاسِ.
Çünki, Allah və rəsulunu təkzib edən kimsənin günahı, bütün insanlara yalan danışmasından daha böyükdür.
فَالَّذِي شَهِدَ عَلَيَّ بِالْكُفْرِ فَهُوَ عِنْدِي كَاذِبٌ.
Elə isə, Mənim üzərimə küfrlə şahidlik edən, Mənim nəzdimdə, kazib/yalançıdır.
وَلَا يَحِلُّ لِي أَنْ أُكَذِّبَ عَلَيْهِ لِكَذِبِهِ عَلَيَّ؛
Onun Mənim haqqımda yalan danışması səbəbilə, Mənim (də), onu təkzib etməyim, Mənə halal olmaz.
لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ:
Çünki, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا، اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى﴾.
"Bir qövmə olan nifrətiniz, sizi ədalətsiz olmağa sövq etməsin. Ədalətli olun. Bu, təqvaya daha yaxındır." (Maidə/8)
قَالَ: لَا يَحْمِلَنَّكُمْ عَدَاوَةُ قَوْمٍ أَنْ تَتْرُكُوا الْعَدْلَ فِيهِمْ.
Dedi: Bir qövmə olan ədavətiniz, sizi, onlar haqqında ədaləti tərk etməyə sövq etməsin.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذِهِ صِفَةٌ مَعْرُوفَةٌ،
Bu, mə'ruf (bilinən) bir sifətdir.
وَلَكِنْ كَيْفَ تَقُولُ فِي رَجُلٍ يَشْهَدُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْكُفْرِ؟
Lakin, öz nəfsinə küfrlə şahidlik edən bir adam haqqında, necə düşünürsən?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
إِنِّي أَقُولُ:
Şübhəsiz Mən, deyirəm ki:
لَيْسَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أُحَقِّقَ كَذِبَهُ عَلَى نَفْسِهِ،
Onun öz nəfsi haqqındakı yalanını təhqiq etməyim, mənə yaraşmaz.
وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَوْ قَالَ لِنَفْسِهِ: إِنَّهُ حِمَارٌ، لَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَقُولَ: صَدَقَ.
Əgər o, öz nəfsinə: "Mən, eşşəyəm." desə; Mənim: "O, doğru dedi." deməyim, Mənə yaraşmaz.
غَيْرَ أَنَّهُ إِنْ قَالَ: إِنَّهُ بَرِيءٌ مِنَ اللَّهِ، أَوْ قَالَ: لَا أُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَلَا بِرَسُولِهِ، سَمَّيْتُهُ كَافِرًا، وَإِنْ سَمَّى نَفْسَهُ مُؤْمِنًا.
Lakin, o: "Şübhəsiz, mən, Allah'dan bəriyəm." və ya: "Allaha və rəsuluna, iman etmirəm." desə, -o, özünü mömin adlandırsa belə- onu, "kafir" adlandıraram.
وَكَذَلِكَ إِذَا وَحَّدَ اللَّهَ وَآمَنَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، سَمَّيْتُهُ مُؤْمِنًا، وَإِنْ سَمَّى نَفْسَهُ كَافِرًا.
Eləcə də, Allahı birləsə; və Allah nəzdindən gələnlərə iman etsə; -o, özünü kafir adlandırsa belə- onu, "mömin" adlandıraram.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
-Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
أَرَاكَ فِيهِ أَحْسَنَ قَوْلًا مِنْهُ فِي نَفْسِهِ،
Söz cəhətindən, Səni, onun haqqında, onun özü haqqındakı (sözün)'dən, daha gözəl görürəm.
وَأَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ،
Və Sən, ona, daha layiqsən.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: أَرَأَيْتَ إِنْ قَالَ لِي: إِنِّي بَرِيءٌ مِنْ دِينِكَ أَوْ مِمَّا تَعْبُدُ؟
Lakin mənə xəbər ver, əgər, o, mənə: "Şübhəsiz, mən, sənin dinindən və ya sənin ibadət etdiyindən bəriyəm." desə, nə deyərsən?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
إِنْ قَالَ لِي هَذَا لَمْ أُعَجِّلْ،
Əgər Mənə bunu desə, (hökm verməyə) tələsməzdim.
وَلَكِنِّي أَسْأَلُهُ عِنْدَ ذَلِكَ:
Lakin, həmin vaxt, ondan soruşaram:
أَتَتَبَرَّأُ مِنْ دِينِ اللَّهِ؟
Allahın dinindənmi təbərri edirsən?
أَوْ تَتَبَرَّأُ مِنَ اللَّهِ؟
Yoxsa Allahdanmı təbərri edirsən?
فَأَيَّ الْقَوْلَيْنِ قَالَهُ سَمَّيْتُهُ كَافِرًا مُشْرِكًا.
İki qövldən hansını desə, onu, "kafir" (və) "müşrik" adlandıraram.
فَإِنْ قَالَ: لَا أَتَبَرَّأُ مِنَ اللَّهِ، وَلَا أَتَبَرَّأُ مِنْ دِينِ اللَّهِ، وَلَكِنْ أَتَبَرَّأُ مِنْ دِينِكَ؛ لِأَنَّ دِينَكَ هُوَ الْكُفْرُ بِاللَّهِ، وَأَتَبَرَّأُ مِمَّا تَعْبُدُ؛ لِأَنَّكَ تَعْبُدُ الشَّيْطَانَ،
Əgər: "Mən, Allahdan təbərri etmirəm; Allahın dinindən (də) təbərri etmirən. Lakin mən, sənin dinindən təbərri edirəm. Çünki, sənin dinin, Allaha qarşı küfrdür. Və sənin ibadət etdiyindən təbərri edirəm. Çünki sən, şeytana ibadət edirsən." desə,
فَإِنِّي لَا أُسَمِّيهِ كَافِرًا،
Şübhəsiz, Mən, onu, "kafir" adlandırmaram.
لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُكَذِّبُ عَلَيَّ.
Çünki o, sadəcə Məni təkzib edir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذَا لَعمْرِي هُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْوَرَعِ وَالتَّثَبُّتِ،
Ömrümə and olsun, bu, vəra və ehtiyat əhlinin qövlüdür.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: أَلَيْسَ مَنْ أَطَاعَ الشَّيْطَانَ وَطَلَبَ مَرْضَاتَهُ فَهُوَ كَافِرٌ وَعَابِدٌ لِلشَّيْطَانِ؟
Lakin, mənə xəbər ver: Şeytana itaət edən və onun razılığını tələb edən, kafir və şeytana ibadət edən deyilmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
أَوَ عَلِمْتَ مَا أَرَدْتُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ؟
Mənim, bu məsələ ilə nə murad etdiyimi bildinmi?
أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا عَصَى اللَّهَ تَعَالَى لَيْسَ يَكُونُ بِمَعْصِيَتِهِ تِلْكَ مُطِيعًا لِلشَّيْطَانِ، طَالِبًا لِمَرْضَاتِهِ، يَتَعَمَّدُ ذَلِكَ، وَإِنْ وَافَقَ عَمَلُهُ لِلشَّيْطَانِ طَاعَةً وَرِضًا.
Şübhəsiz, mömin, Allah Taala'ya üsyan etdiyində, -əməli, itaət və razılıq cəhətindən şeytana müvafiq olsa da- o günahı ilə, şeytana itaət edən; onun razılığını tələb edən; onu qəsdən edən kimsə olmur.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
أَخْبِرْنِي عَنِ الْعِبَادَةِ، مَا تَفْسِيرُهَا؟
Mənə, ibadət; və onun təfsirinin nə olduğu haqqında xəbər ver.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
اسْمُ الْعِبَادَةِ اسْمٌ جَامِعٌ
İbadət ismi (yəni, adı), cami (cəm edən) bir isimdir.
يَجْتَمِعُ فِيهِ الطَّاعَةُ وَالرَّغْبَةُ وَالْإِقْرَارُ بِالرُّبُوبِيَّةِ.
Onda:
~ itaət;
~ rəğbət; və
~ Rububiyyəti iqrar
ictima etmiş (toplanmış)'dır. (haşiyə)
------------------
(Haşiyə:
ibn Furek, bu qismi belə şərh edir:
اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ مَعْنَى الطَّاعَةِ مَعْنَى الْعِبَادَةِ
Bil ki, itaətin mənası, ibadətin mənası deyildir.
وَقَدْ تَكُونُ طَاعَةٌ لَا عِبَادَةَ
Bəzən itaət olur, lakin ibadət olmur.
أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ
Məgər görmürsənmi ki, O, (belə) buyurmuşdur:
"Kim Rəsula itaət edərsə, şübhəsiz, Allaha itaət etmişdir."
وَلَا يُقَالُ لِمَنْ أَطَاعَ الرَّسُولَ: إِنَّهُ عَبَدَ الرَّسُولَ
(Lakin), Rəsula itaət edən adam haqqında isə, “O, Rəsula ibadət etdi." deyilmir.
لِأَنَّ الْعِبَادَةَ طَاعَةٌ مَخْصُوصَةٌ
Çünki ibadət, xüsusi bir itaətdir.
وَهِيَ أَنْ تَكُونَ طَاعَةٌ مَعَهَا خُضُوعٌ وَتَذَلُّلٌ وَتَعْظِيمٌ وَتَقَرُّبٌ
O (yəni, ibadət), itaət, onunla bərabər:
~ xudu (boyun əymə);
~ təzəllül;
~ təzim;
~ təqarrub (yaxınlaşmaq)'ın
olmasıdır.
يُعْتَقَدُ مَعَهُ الْهَيْبَةُ بِالْمَعْبُودِ
Onunla bərabər, Mə'buda qarşı heybət etiqadı olur.
--------------------
وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا أَطَاعَ اللَّهَ الْعَبْدُ فِي الْإِيمَانِ بِهِ، دَخَلَ عَلَيْهِ الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ مِنَ اللَّهِ،
Bu, ona görədir ki, qul, iman etməkdə Allaha itaət etdiyində, ona, Allahdan, rəca (ümid) və xof (qorxu) daxil oldu.
فَإِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْخِصَالُ الثَّلَاثُ فَقَدْ عَبَدَهُ.
Beləliklə, bu üç xislət (yəni, iman, ümid və qorxu) ona daxil olduğunda, artıq o, Allaha ibadət etmiş oldu.
وَلَا يَكُونُ مُؤْمِنًا بِغَيْرِ رَجَاءٍ وَلَا خَوْفٍ،
(İnsan), ümidsiz və qorxusuz, mömin olmaz.
وَلَكِنْ رُبَّ مُؤْمِنٍ يَكُونُ خَوْفُهُ مِنَ اللَّهِ أَشَدَّ، وَآخَرُ يَكُونُ خَوْفُهُ أَقَلَّ.
Lakin, neçə-neçə mömin vardır ki, onların (Allahdan) qorxusu, daha şiddətli olur. Digərinin isə, qorxusu daha az olur.
وَكَذَلِكَ مَنْ أَطَاعَ أَحَدًا رَجَاءَ ثَوَابِهِ أَوْ مَخَافَةَ عِقَابِهِ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ عَبَدَهُ.
Eləcə də, kim, Allahdan başqasına, onun savabına ümid edərək itaət edər; və ya onun iqabı (cəzalandırması)'ndan qorxaraq itaət edərsə, artıq, ona ibadət etmiş olar.
وَلَوْ كَانَ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ وَحْدَهَا فِي كُلِّ شَيْءٍ عِبَادَةً، لَكَانَ كُلُّ مَنْ أَطَاعَ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَدْ عَبَدَهُ.
Əgər, hər şeydə, yalnız itaət ilə əməl etmək ibadət olsaydı; onda, Allah Taala'dan qeyrisinə itaət edən hər kəs, ona (yəni, itaət etdiyi kimsəyə) ibadət etmiş olardı. (haşiyə)
----------------------------
(Haşiyə:
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/ibad%C9%99t-n%C9%99dir)
---------------------------
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
مَا أَحْسَنَ مَا قُلْتَ،
Dediyin, necə də gözəldir!
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: أَرَأَيْتَ مَنْ خَافَ شَيْئًا أَوْ رَجَا مَنْفَعَةَ شَيْءٍ، هَلْ يَدْخُلُ عَلَيْهِ الْكُفْرُ؟
Lakin, mənə xəbər ver: Sənə görə, bir şeydən qorxan; və ya bir şeyin mənfəətinə ümid edən kəsə, küfr daxil olarmı?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
الْخَوْفُ وَالرَّجَاءُ عَلَى مَنْزِلَتَيْنِ.
Xof (qorxu) və rəca (ümid), 2 mənzilə üzərədirlər.
وَإِحْدَى الْمَنْزِلَتَيْنِ: مَنْ كَانَ يَرْجُو أَحَدًا أَوْ يَخَافُهُ، يَرَى أَنَّهُ يَمْلِكُ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ضَرًّا أَوْ نَفْعًا، فَهُوَ كَافِرٌ.
• İki mənzilədən biri, (budur):
Kim, birinə ümid bəsləyər; və ya ondan qorxar; onun, -Allahdan başqa (yəni, Allahın izni olmadan)- ona zərər və ya fayda verməyə malik olduğunu hesab edərsə, o, kafirdir.
وَالْمَنْزِلَةُ الْأُخْرَى: مَنْ كَانَ يَرْجُو أَحَدًا أَوْ يَخَافُهُ، لِرَجَائِهِ الْخَيْرَ أَوْ مَخَافَةِ الْبَلَاءِ مِنَ اللَّهِ، عَسَى اللَّهُ أَنْ يُنَزِّلَهُ بِهِ عَلَى يَدَيْ آخَرَ، أَوْ مِنْ سَبَبِ شَيْءٍ، فَإِنَّ هَذَا لَا يَكُونُ كَافِرًا.
• Digər mənzilə isə, (budur):
Kim, ondan xeyir umduğu; və ya Allahdan gələn bir bəladan qorxduğu üçün
-(ki), ola bilsin ki, Allah, onu (yəni, o xeyiri və ya o bəlanı), başqa birinin əlilə; və ya hər hansı bir şey səbəbilə endirər-
birinə ümid bəsləyər; və ya ondan qorxarsa, şübhəsiz, o, kafir olmaz.
لِأَنَّ الْوَالِدَ يَرْجُو وَلَدَهُ أَنْ يَنْفَعَهُ،
Çünki:
~ Ata, öz övladından, ona fayda verməsinə ümid bəsləyir;
وَيَرْجُو الرَّجُلُ دَابَّتَهُ أَنْ تَحْمِلَ لَهُ،
~ Bir adam, öz heyvanından (və ya miniyindən), onu daşımasına ümid bəsləyir;
وَيَرْجُو جَارَهُ أَنْ يُحْسِنَ إِلَيْهِ،
~ (Yenə, bir adam), öz qonşusundan, ona yaxşılıq etməsinə ümid bəsləyir;
وَيَرْجُو السُّلْطَانَ أَنْ يَدْفَعَ عَنْهُ،
~ (Yenə, bir adam), sultandan, onu müdafiə etməsinə ümid bəsləyir;
فَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ الْكُفْرُ؛
Buna görə də, küfr, ona daxil olmaz.
لِأَنَّمَا رَجَاؤُهُ مِنَ اللَّهِ،
Çünki, onun tək ümidi, Allahdandır.
عَسَى أَنْ يَرْزُقَهُ مِنْ وَلَدِهِ أَوْ مِنْ جَارِهِ.
Ola bilsin ki, (Allah), onu, öz övladı və ya qonşusu ilə ruziləndirsin.
وَيَشْرَبُ الدَّوَاءَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَنْفَعَهُ بِهِ،
~ O, dərman içir; ola bilsin ki Allah, onunla ona fayda versin.
فَلَا يَكُونُ كَافِرًا.
Bununla da, o, kafir olmaz.
وَقَدْ يَخَافُ الشَّرَّ وَيَفِرُّ مِنْهُ، مَخَافَةَ أَنْ يُبْتَلِيَهُ اللَّهُ بِهِ.
~ Bəzən, (insan), şərdən qorxur; və Allahın, onunla özünü imtahan etməsindən qorxaraq qaçır.
وَالْقِيَاسُ فِي ذَلِكَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ،
Bundakı qiyas, Musa (əleyhissəlam)'dır.
الَّذِي اصْطَفَاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِرِسَالَتِهِ،
O ki:
• Allah Taala, onu, risalətilə seçmiş;
وَخَصَّهُ بِكَلَامِهِ إِيَّاهُ،
• Yalnız Onu, kəlamı ilə ayırmış;
حَيْثُ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مُوسَى رَسُولًا،
Elə ki, Musa ilə Özü arasında, bir rəsul (elçi, yəni mələk) qılmamışdır.
قَالَ: ﴿فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ﴾.
(Musa, belə) demişdi:
"Öldürmələrindən qorxuram." (Qasas/33)
وَسَيِّدُنَا مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، حَيْثُ فَرَّ إِلَى الْغَارِ، فَلَمْ يَدْخُلْ عَلَيْهِمُ الْكُفْرُ.
Və seyyidimiz Muhamməd (sallallahu aleyhi və səlləm), mağaraya qaçdığı zaman, Onlara (yəni, Ona və əbu Bəkrə), küfr daxil olmamışdı.
وَكَذَلِكَ أَيْضًا يَخَافُ الرَّجُلُ مِنَ السَّبُعِ، أَوِ الْحَيَّةِ، أَوِ الْعَقْرَبِ، أَوْ هَدْمِ بَيْتٍ، أَوْ سَيْلٍ، أَوْ أَذَى طَعَامٍ يَأْكُلُهُ، أَوْ شَرَابٍ يَشْرَبُهُ،
Eləcə də, insan:
~ yırtıcı heyvandan;
~ ilandan;
~ əqrəbdən;
~ evinin yıxılmasından;
~ seldən;
~ yediyi yeməyin; və ya içdiyi içkinin (özünə) əziyyət verməsindən,
qorxur.
فَلَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ الْكُفْرُ وَلَا الشَّكُّ،
Beləliklə də, on(un qəlbin)'ə, küfr və şəkk, daxil olmur.
وَلَكِنْ إِنَّمَا يُدْخِلُهُ الْجُبْنُ.
Lakin, ona, yalnız qorxaqlıq daxil olur.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
لَقَدْ قُلْتَ مَا نَعْرِفُ،
Doğrusu, bildiyimiz şeyi dedin.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنِ الْمُؤْمِنِ، مَا شَأْنُهُ يَهَابُ هَذَا الْمَخْلُوقَ مَا لَا يَهَابُ اللَّهَ؟
Lakin, mənə, bu məxluq(lar)'dan qorxduğu qədər Allahdan qorxmayan möminin halı haqqında xəbər ver.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
لَيْسَ شَيْءٌ أَهْيَبَ إِلَى الْمُؤْمِنِ مِنَ اللَّهِ،
Möminə, Allahdan daha heybətli bir şey yoxdur.
وَذَلِكَ لِأَنَّهُ
Bu, ona görədir ki:
يَنْزِلُ بِهِ الْمَرَضُ الشَّدِيدُ فِي جِسْمِهِ،
~ onun cisminə, şiddətli bir xəstəlik enir;
أَوْ تَنْزِلُ بِهِ الْمُصِيبَةُ الْمُوجِعَةُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى،
~ və ya Allah Taala'dan, ona ağrılı bir müsibət enir;
فَلَا يَقُولُ فِي سِرٍّ وَعَلَانِيَةٍ: بِئْسَ مَا صَنَعْتَ يَا رَبِّ!
O, nə gizlində, nə də açıq bir şəkildə: "Etdiyin nə pisdir, ey Rəbbim!" demir.
وَلَا يُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِذَلِكَ،
(Hətta) onu, nəfsinə belə demir. (Yəni, içində belə düşünmür).
وَلَا يَزْدَادُ لَهُ إِلَّا ذِكْرًا.
Və bu (xəstəlik və ya müsibət), onun üçün, zikrdən başqa bir şeyi (də) artırmır.
وَلَوْ نَزَلَ عَشْرُ عُشْرِ ذَلِكَ مِنْ بَعْضِ مُلُوكِ الدُّنْيَا، لَتَنَاوَلَهُ وَجَوْرَهُ بِقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ عِنْدَ أَهْلِ ثِقَتِهِ، حَيْثُ لَا يَسْمَعُ ذَلِكَ الْمَلِكُ كَلَامَهُ.
Əgər onun (yəni, müsibətin) 1/10-inin 1/10-i, dünya məliklərindən bəziləri tərəfindən enmiş (yəni, gəlmiş) olsaydı, güvəndiyi adamlar yanında, onun (yəni, o padşah) və onun zülmü haqqında, qəlbi və dililə, -o məlikin, onun kəlamını eşitmədiyi bir yerdə- mütləq danışardı.
فَالْمُؤْمِنُ يُرَاقِبُ اللَّهَ تَعَالَى فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَفِي الْحَرِّ وَالْبَرْدِ،
Beləliklə, mömin, Allah Taala'nı:
~ gizlində və açıqda;
~ istidə və soyuqda,
muraqibə edir (göz önündə tutur).
وَمُلُوكُ الدُّنْيَا لَا يُرَاقَبُونَ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَلَا فِي الْكُرْهِ وَالرِّضَا.
Dünya məlikləri isə:
~ gizlində və açıqda;
~ ikrah və riza (halın)'da,
müraqibə edilməzlər.
وَلِأَنَّهُ رُبَّمَا أَصَابَتْهُ الْجَنَابَةُ فِي لَيْلَةٍ بَارِدَةٍ،
Çünki, bəzən, ona (yəni, möminə), soyuq bir gecədə, cənabət isabət edir;
فَهُوَ يَقُومُ عَلَى كُرْهٍ مِنْهُ،
O (yəni, mömin), ondan ikrah duyaraq (yəni, istəməyərək) qalxır;
حَيْثُ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ بِمَا نَزَلَ بِهِ غَيْرُ اللَّهِ تَعَالَى،
Elə ki, Allah Taala'dan başqa heç kim, onun üzərinə enən şeyi bilmir.
فَيَغْتَسِلُ مَخَافَةً مِنَ اللَّهِ.
Beləliklə, o, Allah'dan qorxaraq qüsl alır.
أَوْ يَصُومُ فِي الْحَرِّ الشَّدِيدِ،
Və ya, şiddətli istilikdə, oruc tutur;
وَقَدْ أَصَابَهُ الْجَهْدُ الشَّدِيدُ مِنَ الْعَطَشِ،
Ona, susuzluqdan şiddətli bir çətinlik isabət edir.
وَلَيْسَ بِحَضْرَتِهِ أَحَدٌ،
Və yanında da, heç kim olmur.
فَهُوَ يُرَاقِبُ اللَّهَ تَعَالَى وَيَتَصَبَّرُ،
Və o, Allah Taala'nı muraqibə edir; və səbr edir.
وَلَا يَجْزَعُ لِمَخَافَتِهِ.
Ona olan qorxusundan dolayı, özündən çıxmır.
وَالرَّجُلُ إِنَّمَا يَهَابُ الْمَلِكَ مَا دَامَ بِحَضْرَتِهِ،
İnsan, məlik onun yanında olduğu müddətdə qorxur.
فَإِذَا تَوَارَى عَنْهُ لَمْ يَهَبْهُ،
O, onun (yəni, məlikin) gözündən itdiyində isə, ondan qorxmur.
فَمِنْ هَاهُنَا عَرَفْنَا أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ أَهْيَبَ إِلَى الْمُؤْمِنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Elə buna görə də, biz, bildik ki, möminə, Allah Taala'dan daha heybətli bir şey yoxdur.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
قُلْتُ لَعمْرِي، هَذَا مَا نَعْرِفُهُ مِنْ أَنْفُسِنَا،
Dedim: Ömrümə and olsun, bu, öz nəfsimizdən bildiyimiz şeylərdir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ جَهِلَ الْإِيمَانَ وَالْكُفْرَ مَا هُوَ؟
Lakin, mənə, iman və küfrdən cahil qalan kimsə haqqında xəbər ver. O (yəni, onun hökmü), nədir?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
إِنَّ النَّاسَ إِنَّمَا يَكُونُونَ مُؤْمِنِينَ بِمَعْرِفَتِهِمْ وَتَصْدِيقِهِمْ بِالرَّبِّ جَلَّ وَعَلَا،
Şübhəsiz, insanlar, yalnız, Rəbb (cəllə və ələ)'yə mərifətləri və təsdiqlərilə mömin olurlar.
وَيَكُونُونَ كُفَّارًا بِإِنْكَارِهِمْ بِالرَّبِّ تَعَالَى.
Və Rəbb (Taala)'nı inkarları ilə (də), kafir olurlar.
فَأَمَّا إِذَا أَقَرُّوا لِلرَّبِّ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَصَدَّقُوا بِوَحْدَانِيَّتِهِ وَبِمَا جَاءَ مِنْهُ، وَلَمْ يَعْلَمُوا مَا اسْمُ الْإِيمَانِ وَاسْمُ الْكُفْرِ، لَا يَكُونُونَ بِهَذَا كُفَّارًا بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا أَنَّ الْإِيمَانَ خَيْرٌ، وَالْكُفْرَ شَرٌّ،
Amma:
~ Rəbbi, ubudiyyət ilə iqrar etdiklərində; və
~ Ondan gələnlər ilə Onun vahdaniyyətini təsdiqlədiklərində,
iman və küfrün isimlərinin nə olduğunu bilməsələr də, -imanın, xeyir; küfrün isə, şərr olduğunu bildikdən sonra- bununla, kafir olmazlar.
كَالرَّجُلِ الَّذِي يُؤْتَى بِالْعَسَلِ وَالصَّبِرِ،
(Bunun misalı), özünə, bal və sabir (sarı rəngli acı maddə) gətirilən kimsə(nin misalı) kimidir.
فَيَذُوقُ مِنْهُمَا،
O, onlardan dadır;
وَيَعْلَمُ أَنَّ الْعَسَلَ حُلْوٌ، وَالصَّبِرَ مُرٌّ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْلَمَ مَا اسْمُ الْعَسَلِ؟ وَمَا اسْمُ الصَّبِرِ؟
Və bal və sabir'in isimlərinin nə olduğunu bilmədən, balın, şirin; sabirin isə, acı olduğunu bilir.
وَلَا يُقَالُ لَهُ: جَاهِلٌ بِالْحَلَاوَةِ وَالْمَرَارَةِ،
Ona: "Şirinlik və acılıqdan cahildir." deyilmir.
وَلَكِنْ يُقَالُ لَهُ: جَاهِلٌ بِاسْمَيْهِمَا.
Lakin ona: "O ikisinin isimləri (adları)'ndan cahildir." deyilir.
كَذَلِكَ الَّذِي لَا يَعْلَمُ مَا اسْمُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ، غَيْرَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ الْإِيمَانَ خَيْرٌ وَالْكُفْرَ شَرٌّ، فَلَا يُقَالُ لَهُ: إِنَّهُ جَاهِلٌ بِاللَّهِ،
Eləcə də, iman və küfrün isimlərini bilməyən; lakin, imanın, xeyir; küfrün isə, şərr olduğunu bilən kimsəyə də: "O, Allahdan cahildir." deyilmir.
وَلَكِنْ يُقَالُ لَهُ: إِنَّهُ جَاهِلٌ بِاسْمِ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ.
Lakin, ona: "İman və küfrün isimlərindən cahildir." deyilir.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
أَخْبِرْنِي عَنِ الْمُؤْمِنِ إِنْ عُذِّبَ، هَلْ يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ،
Mənə, (belə bir) mömin haqqında xəbər ver: "Əgər ona əzab verilsə, imanı ona fayda verərmi?”
وَهَلْ يُعَذَّبُ بَعْدَ إِيمَانِهِ وَفِيهِ الْإِيمَانُ؟
Və onda iman olduğu halda, imanından sonra ona əzab verilərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
سَأَلْتَ عَنْ مَسَائِلَ لَمْ تُسْأَلْ مِثْلَهُنَّ فِي مَسْأَلَتِكَ،
(Elə) məsələlər haqqında soruşdun ki, -sənin məsələn haqqında- onların bənzərləri, soruşulmamışdı.
وَأَنَا أُفْتِيكَ فِيهِنَّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Mən, onlar haqqında, sənə, inşəAllah, fətva verərəm.
أَمَّا قَوْلُكَ: إِنْ عُذِّبَ الْمُؤْمِنُ، فَهَلْ يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ وَفِيهِ الْإِيمَانُ إِنْ عُذِّبَ؟
Amma, sənin: "Əgər möminə əzab edilsə, imanı ona fayda verərmi? Və -onda iman olduğu halda- ona əzab verilərmi?" qövlünə gəlincə:
نَعَمْ، يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُ؛
Bəli. İmanı, ona fayda verər.
لِأَنَّهُ يَرْفَعُ عَنْهُ أَشَدَّ الْعَذَابِ،
Çünki o (yəni, iman), ondan, əzabın ən şiddətlisini qaldırar.
وَأَشَدُّ الْعَذَابِ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى الْكَافِرِ؛
Və əzabın ən şiddətlisi (də), yalnız kafirə olur.
لِأَنَّهُ لَا ذَنْبَ أَعْظَمُ مِنَ الْكُفْرِ.
Çünki, küfrdən daha əzəmətli günah, yoxdur.
وَهَذَا الْمُؤْمِنُ لَمْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ،
Bu mömin (isə), Allaha küfr etməmişdir.
وَلَكِنْ عَصَاهُ فِي بَعْضِ مَا أَمَرَ بِهِ،
Lakin, ona əmr etdiyi bəzi şeylərdə, Ona üsyan etmişdir.
فَيُعَذَّبُ إِنْ عُذِّبَ عَلَى مَا عَمِلَ،
Bundan dolayı, ona əzab edilərsə, etdiyi şeyə görə əzab verilər.
وَلَا يُعَذَّبُ عَلَى مَا لَمْ يَعْمَلْ،
Etmədiyi şeyə görə (isə), əzab verilməz.
كَالرَّجُلِ الَّذِي قَتَلَ وَلَمْ يَسْرِقْ،
(Bunun misalı), öldürüb (lakin) oğurluq etməyən bir adam(ın misalı) kimidir.
إِنَّمَا يُؤَاخَذُ بِالْقَتْلِ،
O, yalnız qətldən dolayı sorğu-sual edilər.
وَلَا يُؤَاخَذُ بِالسَّرِقَةِ.
Oğurluqdan isə, sorğu-sual edilməz.
وَكَذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Bunun kimi də, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾.
"Sizə, ancaq etdiyiniz əməllərin əvəzi veriləcəkdir." (Yasin/54)
وَالْمَرِيضُ مَا كَانَ مَرَضُهُ أَقَلَّ كَانَ أَهْوَنَ عَلَيْهِ،
Xəstənin xəstəliyi nə qədər az olarsa, onun üçün, (bir o qədər) asan olar.
وَالَّذِي يُعَذَّبُ فِي الدُّنْيَا وَيُرْفَعُ عَنْهُ أَشَدُّ الْعَذَابِ وَيُعَذَّبُ بِلَوْنٍ وَاحِدٍ، فَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يُعَذَّبَ بِلَوْنَيْنِ،
Dünyada əzab çəkən; əzabın ən şiddətlisi özündən qaldırılan; və bir cür (növ) ilə əzab edilən kimsə (üçün), bu, iki cür (növ) ilə əzab edilməsindən daha yüngüldür.
وَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ إِنْ عُذِّبَ عَلَى ذَنْبٍ وَاحِدٍ فَهُوَ أَهْوَنُ مِنْ أَنْ يُعَذَّبَ عَلَى ذَنْبَيْنِ.
Eləcə də, mömin. Əgər ona, 1 günahdan dolayı əzab edilərsə, bu, 2 günahdan dolayı əzab edilməsindən daha yüngüldür.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هَذَا لَعمْرِي مَا نَعْرِفُ مِنَ الْعَدْلِ،
Ömrümə and olsun ki, bu, ədalətdən bildiyimiz şeydir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: مِنْ أَيْنَ صَارَ كُفْرُ الْكُفَّارِ وَاحِدًا، وَعِبَادَتُهُمْ كَثِيرَةً مُخْتَلِفَةً،
Lakin, mənə xəbər ver: Necə oldu ki, -kafirlərin ibadətləri çox (və) müxtəlif olduğu halda- onların küfrləri bir oldu?
مِنْ حَيْثُ صَارَ إِيمَانُ أَهْلِ السَّمَاءِ وَمَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ إِيمَانًا وَاحِدًا، وَفَرَائِضُهُمْ كَثِيرَةً مُخْتَلِفَةً؟
(Və) necə oldu ki, -səma əhlinin fərzləri çox (və) müxtəlif olduğu halda- onların və yer əhlindən iman edənlərin imanı, bir oldu?
-(Alim rahiməhullah dedi):
وَذَلِكَ لِأَنَّ فَرَائِضَ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ فَرَائِضِنَا، وَفَرَائِضُهُمْ وَفَرَائِضُ الْأَوَّلِينَ غَيْرُ فَرَائِضِنَا.
Bunun səbəbi budur ki: Mələklərin fərzləri, bizim fərzlərimizdən başqadır. Onların və əvvəlkilərin fərzləri (də), bizim fərzlərimizdən başqadır.
وَإِيمَانُ أَهْلِ السَّمَاءِ وَإِيمَانُ الْأَوَّلِينَ وَإِيمَانُنَا وَاحِدٌ؛
Səma əhlinin, əvvəlkilərin və bizim imanımız (isə), birdir.
لِأَنَّنَا آمَنَّا وَعَبَدْنَا الرَّبَّ عَزَّ وَجَلَّ وَحْدَهُ وَصَدَّقْنَا جَمِيعًا،
Çünki biz, yalnız Rəbb (azzə və cəllə)'yə iman və ibadət etdik; və bütünlüklə təsdiq etdik.
فَكَذَلِكَ الْكُفَّارُ كُفْرُهُمْ وَإِنْكَارُهُمْ وَاحِدٌ، وَعِبَادَتُهُمْ مُخْتَلِفَةٌ.
Eləcə də, kafirlərin küfr və inkarı, birdir. İbadətləri (isə), müxtəlifdir.
وَذَلِكَ لِأَنَّكَ لَوْ سَأَلْتَ الْيَهُودِيَّ: مَنْ تَعْبُدُ؟ يَقُولُ: اللَّهَ أَعْبُدُ.
Bu, ona görədir ki,
• Əgər sən, bir yəhudidən: "Kimə ibadət edirsən?" (deyə) soruşsan, sənə: "Allaha ibadət edirəm." deyəcək.
وَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنِ اللَّهِ، قَالَ: هُوَ الَّذِي عُزَيْرٌ وَلَدُهُ، وَهُوَ الَّذِي عَلَى مِثَالِ الْبَشَرِ،
Əgər ondan, Allah haqqında soruşsan, o: "O (yəni, Allah), Üzeyr'in atasıdır və O, bəşər misalı üzərədir (yəni, insana bənzəyir)." deyəcək.
وَمَنْ كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ.
Kim bu sifət ilə olarsa, Allaha iman etmiş olmaz.
وَإِذَا سَأَلْتَ النَّصْرَانِيَّ: مَنْ تَعْبُدُ؟ قَالَ: اللَّهَ أَعْبُدُ.
• Əgər sən, bir nasrani (yəni, xristiyan)'dan: "Kimə ibadət edirsən?" (deyə) soruşsan, "Allaha ibadət edirəm." deyəcək.
وَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنِ اللَّهِ، قَالَ: هُوَ الَّذِي فِي جَسَدِ عِيسَى وَفِي بَطْنِ مَرْيَمَ، يَجْتَنُّ فِي شَيْءٍ، وَيُحِيطُ بِهِ شَيْءٌ، وَيَلِجُ فِي شَيْءٍ،
Əgər ondan, Allah haqqında soruşsan: "O (yəni, Allah), İsa'nın cəsədi və Məryəm'in bətnində olandır. Bir şeyin içində gizlənir; bir şey onu əhatə edir; və bir şeyin içinə daxil olur." deyəcək.
وَمَنْ كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ.
Kim bu sifət ilə olarsa, Allaha iman etmiş olmaz.
وَإِذَا سَأَلْتَ الْمَجُوسِيَّ: مَنْ تَعْبُدُ؟ يَقُولُ: اللَّهَ أَعْبُدُ.
• Əgər sən, bir məcusi (atəşpərəst)'dən: "Kimə ibadət edirsən?" (deyə) soruşsan, "Allaha ibadət edirəm." deyəcək.
فَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنِ اللَّهِ، قَالَ: هُوَ الَّذِي لَهُ الشَّرِيكُ وَالْوَلَدُ وَالصَّاحِبَةُ،
Əgər ondan, Allah haqqında soruşsan: "O, şəriki, övladı və xanımı olandır." deyəcək.
وَمَنْ كَانَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ.
Kim bu sifətlə olarsa, Allaha iman etmiş olmaz.
فَجَهَالَةُ هَؤُلَاءِ كُلِّهِمْ بِالرَّبِّ جَلَّ وَعَلَا وَإِنْكَارُهُمْ وَاحِدٌ،
Beləliklə, bütün bunların, Rəbb (cəllə və ələ)'yə olan cəhalətləri və inkarları, birdir.
وَنُعُوتُهُمْ وَصِفَاتُهُمْ وَعِبَادَتُهُمْ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ،
Onların vəsfləri, sifətləri və ibadətləri isə, çox (və) müxtəlifdir.
كَمَثَلِ ثَلَاثَةِ نَفَرٍ،
(Bunun) misalı, 3 nəfərin (misalı) kimidir.
قَالَ أَحَدُهُمْ:
• Onlardan biri, (belə) dedi:
أَنَا عِنْدِي لُؤْلُؤَةٌ بَيْضَاءُ لَيْسَ فِي الْعَالَمِ مِثْلُهَا،
"Məndə, bəyaz bir inci var ki, aləmdə, onun misli yoxdur."
فَأَخْرَجَ حَبَّةً مِنْ عِنَبٍ سَوْدَاءَ،
Və qara bir üzüm çıxardı.
فَحَلَفَ أَنَّهَا لُؤْلُؤَةٌ،
Sonra, onun inci olduğuna and içdi.
وَخَاصَمَ النَّاسَ فِي ذَلِكَ.
Sonra da, onun haqqında, insanlarla mübahisə etdi.
وَقَالَ آخَرُ:
• Digəri, (belə) dedi:
عِنْدِي اللُّؤْلُؤَةُ الْمُرْتَفِعَةُ الَّتِي لَيْسَ فِي الْعَالَمِ مِثْلُهَا،
"Məndə, (dəyəri) uca olan bir inci var ki, aləmdə, onun misli yoxdur."
فَأَخْرَجَ سَفَرْجَلَةً،
Və bir heyva çıxardı.
فَحَلَفَ عَلَى ذَلِكَ
Sonra, ona (yəni, bu heyva'nın inci olduğuna) and içdi.
وَخَاصَمَ النَّاسَ أَنَّهَا لُؤْلُؤَةٌ.
Sonra da, onun inci olduğu (haqqında), insanlarla mübahisə etdi.
وَقَالَ الثَّالِثُ:
• Üçüncüsü (isə), (belə) dedi:
اللُّؤْلُؤَةُ الْيَتِيمَةُ هِيَ الَّتِي عِنْدِي،
"Tək (misilsiz) olan inci, məndə olandır."
وَأَخْرَجَ قِطْعَةً مِنْ مَدَرٍ،
Və palçıqdan bir parça çıxardı.
فَجَعَلَ يَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ،
Sonra, ona and içməyə başladı.
وَيُخَاصِمُ النَّاسَ عَلَيْهَا أَنَّهَا لُؤْلُؤَةٌ.
Sonra da, onun inci olduğu barəsində, insanlarla mübahisə etməyə başladı.
وَكُلُّ هَؤُلَاءِ اجْتَمَعَتْ جَهَالَتُهُمْ بِاللُّؤْلُؤَةِ؛
Bunların hamısı, incinin cəhalətində ictima etmişlərdir.
لِأَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْهُمْ يَعْرِفُ اللُّؤْلُؤَةَ،
Çünki, onlardan heç biri, incini bilmir.
وَصِفَاتُهُمْ كَثِيرَةٌ مُخْتَلِفَةٌ.
(Lakin), onların (inci barəsindəki) sifətləri (yəni, incini vəsf etmələri), müxtəlifdir.
فَتَعْرِفُ بِذَلِكَ أَنَّكَ لَا تَعْبُدُ مَوْصُوفَهُمْ وَلَا مَعْبُودَهُمْ؛
Bununla bilirsən ki, sən, onların məvsufları (vəsf etdikləri) və mə'budları (ibadət etdikləri)'nə, ibadət etmirsən.
لِأَنَّهُمْ يَصِفُونَ الثَّلَاثَةَ وَالِاثْنَيْنِ،
Çünki onlar, üçü (yəni, Allah, İsa və Məryəmi) və ikini (yəni, Allah və Üzeyri) vəsf edirlər.
وَإِنَّمَا يَعْبُدُونَ الَّذِي يَصِفُونَهُ،
Onlar, ancaq, vəsf etdiklərinə ibadət edirlər.
وَأَنْتَ تَصِفُ الْوَاحِدَ،
Sən isə, Vahid (bir)'i vəsf edirsən.
فَمَعْبُودُكَ غَيْرُ مَعْبُودِهِمْ،
Sənin Mə'bud'un, onların mə'budundan başqadır.
وَمَعْبُودُهُمْ غَيْرُ مَعْبُودِكَ،
Və onların mə'budları (da), sənin Mə'bud'undan başqadır.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ:
Bundan dolayı, Allah (azzə və cəllə), (belə) buyurmuşdur:
﴿قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ﴾.
"De ki: Ey kafirlər! Mən, sizin ibadət etdiyinizə ibadət etmirəm. Və siz (də), Mənim ibadət etdiyimə ibadət etmirsiniz." (Kafirun/1-3)
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
لَقَدْ عَرَفْتُ الَّذِي وَصَفْتَ أَنَّهُ كَمَا وَصَفْتَ،
Doğrusu, Sənin vəsf etdiyini, bildim (yəni, başa düşdüm). Və o, şübhəsiz, Sənin vəsf etdiyin kimidir.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي: مِنْ أَيْنَ يَكُونُ هَؤُلَاءِ جُهَّالًا بِالرَّبِّ لَا يَعْرِفُونَهُ، وَهُمْ يَقُولُونَ: اللَّهُ رَبُّنَا؟
Lakin, mənə xəbər ver: Necə olur ki, bunlar, Rəbb'ə qarşı cahil olurlar? Onu tanımırlar. Və: "Allah, bizim Rəbb'imizdir." deyirlər.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
قَدْ أَعْرِفُ الَّذِي يَقُولُونَ؛
Onların nə dediklərini, bilirəm.
إِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّهَ رَبُّنَا،
Onlar: "Allah, bizim Rəbb'imizdir." deyirlər.
وَهُمْ فِي ذَلِكَ لَا يَعْرِفُونَهُ؛
(Halbuki), onlar, bunda (yəni, bu məsələdə), Onu tanımırlar.
لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
(Allah) Taala'nın, (bu) sözündən dolayı:
﴿وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ﴾.
"Əgər onlardan, göyləri və yeri Kim yaratdı?' (deyə) soruşsan, mütləq, 'Allah!' deyəcəklər. De ki: 'Həmd, Allaha məxsusdur. Onların əksəriyyəti isə, bilmir." (Loğman/25)
يَقُولُ تَعَالَى:
(Allah) Taala, (belə) buyurur:
أَكْثَرُهُمْ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ بِغَيْرِ عِلْمٍ، كَالصَّبِيِّ الَّذِي وَلَدَتْهُ أُمُّهُ أَعْمَى،
Onların əksəriyyəti, bu sözü, -anasının, dünyaya kor olaraq gətirdiyi uşaq kimi- elmsiz olaraq deyirlər.
فَيَذْكُرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالصُّفْرَةَ وَالْحُمْرَةَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْرِفَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ،
(Bu uşaq), gecəni, gündüzü, sarılığı və qırmızılığı, bunlardan heç bir şey bilmədən zikr edir (yəni, haqlarında danışır).
وَكَذَلِكَ الْكُفَّارُ قَدْ سَمِعُوا اسْمَ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُمْ يَقُولُونَ مَا سَمِعُوا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْرِفُوهُ،
Eləcə də, kafirlər. Onlar, Allah Taala'nın isimlərini, şübhəsiz, möminlərdən (yəni, müsəlmanlardan), eşitmişlərdir. Və onlar, Onu bilmədən (tanımadan), eşitdikləri şeyi danışırlar.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Bundan dolayı da, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ﴾.
"Axirətə inanmayanların qəlbləri, inkar edəndir. Və onlar, təkəbbürlüdürlər." (Nəhl/22)
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
هُوَ كَمَا وَصَفْتَ،
O, vəsf etdiyin kimidir.
لَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنِ الرَّسُولِ:
Lakin mənə, Rəsul haqqında xəbər ver.
أَمِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى عَرَفْتَهُ، أَمْ تَعْرِفُ اللَّهَ مِنْ قِبَلِ الرَّسُولِ؟
~ Onu, Allah Taala tərəfindənmi tanıdın? Yoxsa
~ Allahı, onun tərəfindənmi tanıyırsan?
فَإِنْ زَعَمْتَ أَنَّكَ إِنَّمَا تَعْرِفُ الرَّسُولَ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ، فَكَيْفَ يَكُونُ ذَلِكَ؟
Əgər iddia etsən ki, Rəsulu, yalnız Allah tərəfindən tanıyıram, bu, necə olur?
وَالرَّسُولُ هُوَ الَّذِي يَدْعُوكَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
(Çünki), Rəsul, Allah Taala'ya çağıran kimsədir.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
نَعَمْ، نَعْرِفُ الرَّسُولَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى؛
Bəli. Rəsulu, Allah Taala (tərəfin)'dən tanıyırıq.
لِأَنَّ الرَّسُولَ وَإِنْ كَانَ يَدْعُو إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَعْلَمُ بِأَنَّ الَّذِي يَقُولُ الرَّسُولُ حَقٌّ حَتَّى يَقْذِفَ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ التَّصْدِيقَ وَالْعِلْمَ بِالرَّسُولِ،
Çünki, rəsul, Allah Taala'ya dəvət etsə də, kimsə, -Allah, onun qəlbinə, Rəsulu təsdiq etmək və bilməyi yerləşdirməyənə qədər- Rəsulun dediyinin haqq olduğunu bilmirdi.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ:
Bundan dolayı, Allah (azzə və cəllə), (belə) buyurmuşdur:
﴿إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ﴾.
"Şübhəsiz Sən, sevdiyini hidayət edə bilməzsən. Lakin Allah, istədiyini hidayət edər." (Qasas/56)
وَلَوْ كَانَتْ مَعْرِفَةُ اللَّهِ مِنْ قِبَلِ الرَّسُولِ، لَكَانَتِ الْمِنَّةُ عَلَى النَّاسِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ مِنْ قِبَلِ الرَّسُولِ، لَا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ،
Əgər mərifətullah (yəni, Allahı tanımaq), rəsul tərəfindən olsaydı, insanlara mərifətullahdakı minnət (yəni, nemət), Rəsul tərəfindən olar, Allah tərəfindən olmazdı.
وَلَكِنَّ الْمِنَّةَ مِنَ اللَّهِ عَلَى الرَّسُولِ فِي مَعْرِفَةِ الرَّبِّ عَزَّ وَجَلَّ،
Lakin, Rəbb (azzə və cəllə)'nin mərifətindəki minnət (nemət və ya lütf), Allah'dan rəsuladır.
وَالْمِنَّةُ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ بِمَا عَرَّفَهُمُ اللَّهُ مِنَ التَّصْدِيقِ بِالرَّسُولِ،
Və insanlara Rəsulu təsdiq etməyi Allahın özünün onlara tanıtdırmasına görə, minnət, Allaha məxsusdur.
بَلْ يَنْبَغِي أَنْ نَقُولَ:
Hətta, (belə) deməyimiz, münasibdir:
إِنَّ الْعَبْدَ لَا يَعْرِفُ شَيْئًا مِنَ الْخَيْرِ إِلَّا مِنْ قِبَلِ اللَّهِ.
Şübhəsiz, qul, -Allah tərəfindən olmadan- xeyirdən bir şey bilməz.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
قَدْ فَرَّجْتَ عَنِّي،
Çətinliyimi ortadan qaldırdın.
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنْ تَفْسِيرِ الْوَلَايَةِ وَالْبَرَاءَةِ،
Lakin, mənə, "vəlayət" və "bəraət"in təfsirini xəbər ver.
هَلْ يَجْتَمِعَانِ فِي إِنْسَانٍ وَاحِدٍ؟
Bir insanda, (bu) ikisi ictima edə bilərmi?
قَالَ الْعَالِمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Alim (rahiməhullah) dedi:
الْوَلَايَةُ هِيَ الرِّضَا بِالْعَمَلِ الْحَسَنِ،
• Vəlayət: "həsən bir əməldən dolayı, razı olmaq"dır.
وَالْبَرَاءَةُ هِيَ الْكَرَاهِيَةُ لِلْعَمَلِ السَّيِّئِ،
• Bəraət isə: "pis bir əmələ ikrah duymaq"dır.
وَرُبَّمَا اجْتَمَعَا فِي إِنْسَانٍ وَاحِدٍ،
Bəzən bu ikisi, bir insanda ictima edir;
وَرُبَّمَا لَمْ يَجْتَمِعَا فِيهِ.
Bəzən də, bu ikisi, onda ictima etmir.
فَهُوَ الْمُؤْمِنُ الَّذِي يَعْمَلُ صَالِحًا وَسَيِّئًا،
Beləliklə, mömin: saleh və pis bir əməl edən kimsədir.
وَأَنْتَ تُجَامِعُهُ وَتُوَافِقُهُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ،
Və sən, onunla, saleh əmələ görə yaxınlıq edir və ona müvafiq olursan.
وَتُحِبُّهُ عَلَيْهِ،
Buna görə, sən, onu sevirsən.
وَتُخَالِفُهُ وَتُفَارِقُهُ عَلَى مَا يَعْمَلُ مِنَ السَّيِّئِ،
Və pis bir əməldən dolayı da, ona müxalifət edir və ondan ayrılırsan.
وَتَكْرَهُ لَهُ ذَلِكَ.
Onu (yəni, pis əməli), onun üçün xoş görmürsən.
فَهَذَا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنَ الْوَلَايَةِ وَالْبَرَاءَةِ يَجْتَمِعَانِ فِي إِنْسَانٍ وَاحِدٍ.
Bax bu, Məndən soruşduğun vəlayət və bəraətin bir insanda ictima etməsidir.
وَالَّذِي فِيهِ الْكُفْرُ لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الصَّالِحَاتِ،
Özündə küfr olan kimsədə, saleh əməllərdən bir şey yoxdur.
وَأَنَّكَ تُبْغِضُهُ وَتُفَارِقُهُ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ،
Və sən də, bütün bunların hamısında, ona buğz edir və ondan ayrılırsan.
وَالَّذِي تُحِبُّهُ وَلَا تَكْرَهُ مِنْهُ شَيْئًا هُوَ الرَّجُلُ الْمُؤْمِنُ الَّذِي قَدْ عَمِلَ بِجَمِيعِ الصَّالِحَاتِ وَاجْتَنَبَ الْقَبِيحَ،
Sevdiyin və bir şeydə (belə) ikrah duymadığın kimsə: bütün saleh əməlləri işləyən və çirkin işlərdən də çəkinən mömin kimsədir.
فَأَنْتَ تُحِبُّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْهُ، وَلَا تَكْرَهُ مِنْهُ شَيْئًا.
Beləliklə, sən, ondan hər bir şeyi sevir; və ondan, bir şeydə (belə) ikrah duymursan.
قَالَ الْمُتَعَلِّمُ رَحِمَهُ اللَّهُ:
- Mütəallim (rahiməhullah) dedi:
مَا أَحْسَنَ مَا قُلْتَ،
Dediyin, necə də gözəldir!
وَلَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنْ كُفْرِ النِّعَمِ مَا هُوَ؟
Lakin mənə, nemətlərə qarşı küfrün nə demək olduğunu xəbər ver.
قَالَ الْعَالِمُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ:
- Alim (radiyallahu anh) dedi:
كُفْرُ النِّعَمِ أَنْ يُنْكِرَ الرَّجُلُ أَنْ تَكُونَ النِّعَمُ مِنَ اللَّهِ،
Nemətlərə qarşı küfr: insanın, nemətlərin Allahdan olduğunu inkar etməsidir.
فَإِنْ أَنْكَرَ شَيْئًا مِنَ النِّعَمِ، فَزَعَمَ أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ، فَهُوَ كَافِرٌ بِاللَّهِ؛
Əgər o, nemətlərdən bir şeyi inkar etsə; və iddia etsə ki: "O, Allahdan deyil.", o, Allaha (qarşı) kafirdir.
لِأَنَّ مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ كَفَرَ بِالنِّعَمِ.
Çünki, kim Allahı inkar edərsə, nemətləri də inkar edər.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾
"Allahın nemətlərini bilirlər. Sonra isə, onu (yəni, nemətlərin Allahdan olduğunu) inkar edirlər." (Nəhl/83)
يَقُولُ: إِنَّ الْكُفَّارَ يَعْرِفُونَ أَنَّ اللَّيْلَ لَيْلٌ، وَالنَّهَارَ نَهَارٌ،
Deyir: şübhəsiz, kafirlər, gecənin, gecə; gündüzün də, gündüz olduğunu bilirlər.
وَيَعْرِفُونَ الصِّحَّةَ وَالْغِنَى،
Onlar, sihhəti və zənginliyi (də) bilirlər.
وَجَمِيعَ مَا يَتَقَلَّبُونَ فِيهِ مِنَ السَّعَةِ وَالرَّاحَةِ أَنَّهَا نِعَمٌ،
Genişlik və rahatlıqdan içində olduqları (və ya faydalandıqları) bütün şeylər, nemətlərdir.
غَيْرَ أَنَّهُمْ يَنْسِبُونَ ذَلِكَ إِلَى مَعْبُودِهِمُ الَّذِي يَعْبُدُونَهُ،
Lakin onlar, onu (yəni, nemətləri), ibadət etdikləri mə'budlarına nisbət edirlər.
وَلَا يَنْسِبُونَهُ إِلَى اللَّهِ الَّذِي مِنْهُ النِّعَمُ.
Və nemətlərin Özündən olduğu Allaha, (o nemətləri) nisbət etmirlər.
وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Bundan dolayı, Allah Taala, (belə) buyurmuşdur:
﴿يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا﴾،
"Allahın nemətlərini bilirlər. Sonra da, onu inkar edirlər." (Nəhl/83)
أَيْ يُنْكِرُونَ أَنْ تَكُونَ مِنَ اللَّهِ الْوَاحِدِ الَّذِي لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ.
Yəni: Misli olmayan Vahid olan Allahdan olmasını inkar edirlər.
وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ،
Allah, Müstəan'dır.
وَحَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ،
Bizə, Allah yetər. O, nə gözəl vəkildir.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلَّمَ.
Və Allahın salat və salamı, seyyidimiz Muhamməd'in, ailəsinin və səhabələrinin üzərinə olsun.
(تَمَّ الْعَالِمُ وَالْمُتَعَلِّمُ)
"əl-Alim və'l-Mütəallim", tamamlandı.
وَلِلَّهِ الْحَمْدُ.
Həmd, Allaha aiddir.
-------------------------
-------------------------
Bu, imam Zahid əl-Kəvsəri təhqiqidir.
https://archive.org/details/alim-ve-muteallim-fikhi-ekbsat/page/n34/mode...
--------------------------
--------------------------
Əlavələr:
imam əbu Hənifə kimdir?
https://suallarlaislam.com/m%C9%99qal%C9%99/imam-%C9%99bu-h%C9%99nif%C9%...
